فأمَّا قراءةُ الكوفيين فإنهم عَدَّوا الفعلَ بالتضعيف إلى مفعولين، ثانيهما «
Kûfelilerin kıraatine gelince: Onlar fiili tezyîd/taz'îf (şeddeleme) ile iki mef'ûle geçişli kılmışlardır ki bu mef'ûllerin ikincisi «زكريا» lafzıdır.
زكريا» فَمَنْ قَصَره كالأخوين وحفص عنده مقدَّر النصبِ، ومن مدَّه كأبي بكر عن عاصم أظهر فيه الفتحة، وهكذا قَرَأْتُه.
İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) ile Hafs gibi bu kelimeyi maksûr (kısa elifle) okuyanlara göre kelimenin nasbı takdirîdir. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr gibi med ile okuyan ise fethayı onda zâhir kılmıştır; ben de bu şekilde okudum.
وأمَّا قراءة بقية السبعة فَكَفَلَ مخففٌ عندهم متعدٍّ لواحد وهو ضمير مريم، وفاعله «زكريا» ، ولا مخالفةَ بين القراءتين؛ لأنَّ الله لَمَّا كَفَّلها إياه كَفَلها، وهو في قراءتهم ممدودٌ مرفوعٌ بالفاعلية.
Yedi kıraat imamının geri kalanının kıraatine gelince: Onlara göre «كَفَلَ» fiili muhaffeftir (şeddesizdir) ve Meryem'in zamiri olan tek bir mef'ûle müteaddîdir; faili ise «زكريا» kelimesidir. İki kıraat arasında bir çelişki yoktur; çünkü Allah onu ona kefil kılınca (himayesine verince), o da onu himayesine almıştır (kefil olmuştur). Bu kelime onların kıraatinde medli olup faillik sebebiyle merfûdur.
وأمَّا قراءةُ «أَكْفَلَها» فإنه عَدَّاه بالهمزة كما عَدَّاه غيرُه بالتضعيف نحو: خَرَّجْته/ وأَخْرجته، وكَرَّمته وأَكْرمته، وهذه كقراءة الكوفيين في المعنى والإِعراب، فإنَّ الفاعل هو الله تعالى، والمفعولُ الأول هو ضمير مريم والثاني هو «زكريا» .
«أَكْفَلَها» kıraatine gelince: Başkaları fiili taz'îf ile müteaddî kıldığı gibi, o da «خَرَّجْته / وأَخْرجته» ve «كَرَّمته / وأَكْرمته» misallerinde olduğu gibi hemze ile müteaddî kılmıştır. Bu kıraat mana ve irap bakımından Kûfelilerin kıraati gibidir; zira fail Yüce Allah'tır, birinci mef'ûl Meryem'in zamiri, ikincisi ise «زكريا» kelimesidir.
وأمَّا قراءة: «وكَفِلها» بكسر الفاء فإنها لغةٌ في كَفَلَ، يقال: كَفَلَ يَكْفُل، كَقَتَل يقتُل، وهي الفاشية، وكَفِلَ يَكْفَلَ كَعلِمَ يَعْلَم، وعليها هذه القراءة، وإعرابُها كإعرابِ قراءةِ الجماعة في كون «زكريا» فاعلاً.
Fâ harfinin kesresiyle «وكَفِلها» kıraatine gelince: Bu, «كَفَلَ» fiilinde bir lehçedir; «قَتَل يقتُل» gibi «كَفَلَ يَكْفُل» denilir ki yaygın olanı budur; ayrıca «علِمَ يَعْلَم» gibi «كَفِلَ يَكْفَل» da denilir. Bu kıraat de bu lehçe üzeredir ve irabı «زكريا» kelimesinin fail olması yönüyle cumhurun kıraatinin irabı gibidir.
وأَمَّا قراءةُ مجاهد فإنها كلَّها على لفظِ الدعاءِ مِنْ أُمِّ مريم لله تعالى بأَنْ يفعلَ لها ما سألته. و «ربَّها» منصوب على النداء أي: فتقبَّلْها يا ربَّها وأَنْبِتْها وكَفِّلْها يا ربَّها. و «زكريا» في هذه القراءةِ مفعولٌ ثانٍ أيضاً كقراءةِ الكوفيين.
Mücâhid'in kıraatine gelince: Bu kıraatin tamamı, Meryem'in annesinin kendisinden dilediği şeyleri onun için yapması hususunda Yüce Allah'a dua lafzı üzeredir. «ربَّها» kelimesi nida üzere mansubdur; yani: [Ey Rabbi! Onu kabul buyur, onu güzelce yetiştir ve ey Rabbi! Onu himaye ettir] takdirindedir. Bu kıraatte «زكريا» kelimesi, tıpkı Kûfelilerin kıraatinde olduğu gibi ikinci mef'ûldür.
وقرأ حفص والأخوان: «زكريا» بالقَصْرِ حيث وَرَدَ في القرآن، وباقي السبعة بالمدِّ، والمدُّ والقصرُ في هذا الاسم لغتان فاشيتان عن أهلِ الحجاز. وهو اسمٌ أعجمي فكانَ مِنْ حَقِّه أنْ يقولوا فيه: مُنِعَ من الصرفِ للعلَميَّة والعُجْمة كنظائره، وإنما قالوا: مُنع من الصرف لوجود ألف التأنيث فيه. إمَّا الممدودةِ كحَمْراء أو المقصورةِ كَحُبْلى، وكأن الذي اضطرهم إلى
Hafs ve İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), Kur'an'da geçtiği her yerde «زكريا» kelimesini kasr (kısa elif) ile, Yedi imamın geri kalanı ise med ile okumuştur. Bu isimde med ve kasr, Hicaz halkından nakledilen iki yaygın lehçedir. Bu isim gayri arapça (acemî) bir isimdir; dolayısıyla onun hakkında benzerleri gibi alemiyet (özel isim oluşu) ve ucme (yabancı kökenlilik) sebebiyle gayrimunsarif olduğunu söylemeleri gerekirdi. Ancak onlar şöyle demişlerdir: Kendisinde ister «حَمْراء» kelimesindeki gibi memdûde (uzun), ister «حُبْلى» kelimesindeki gibi maksûre (kısa) olsun bir müenneslik elifi bulunduğu için gayrimunsarif kılınmıştır. Onları buna mecbur bırakan şey ise,
ذلك أنهم رأَوْهُ ممنوعاً معرفةً ونكرةً، قالوا: فلو كان منعُه للعلمية والعجمة لانصرفَ نكرةً لزوالِ أحدِ سَبَبَيْ المنع، لكن العرب منَعَتْهُ نكرةً، فَعَلِمْنَا أنَّ المانعَ غيرُ ذلك، وليس معنا هنا ما يصلُح مانعاً من صرفه إلا ألفُ التأنيث، يَعْنُون التشبيهَ بألف التأنيث، وإلاَّ فهذا اسم أعجمي لا يُعْرف له اشتقاقٌ حتى يُدَّعى فيه أن الألفَ فيه للتأنيث. على أن أبا حاتم قد ذهب إلى صرفه نكرةً، وكأنه لَحَظَ فيه ما قَدَّمتْهُ من العجمة والعلمية لكنهم غَلَّطوه وخَطَّؤوه في ذلك.
bu kelimeyi hem marife hem de nekire olarak gayrimunsarif görmüş olmalarıdır. Şöyle dediler: Şayet gayrimunsarif oluşu alemiyet ve ucme sebebiyle olsaydı, منع (gayrimunsariflik) sebeplerinden biri ortadan kalktığı için nekire yapıldığında munsarif olurdu; fakat Araplar onu nekire iken de gayrimunsarif kılmışlardır. Böylece anladık ki منع sebebi bundan başkadır. Burada elimizde onun gayrimunsarif olmasına elverişli müenneslik elifinden başka bir şey yoktur; bununla müenneslik elifine benzetilmesini kastederler. Aksi takdirde bu yabancı bir isimdir ve içinde elifin müenneslik için olduğu iddia edilecek şekilde bilinen bir iştikakı (türeyişi) yoktur. Bununla birlikte Ebû Hâtim, onun nekire yapıldığında munsarif olacağı görüşüne gitmiştir; sanki o, daha önce zikrettiğim ucme ve alemiyeti gözetmiştir, ancak bu hususta onu yanılgıya düşmüş ve hatalı saymışlardır.
وقال الفارسي فأَشْبع فيه القول: «لا يخلو من أن يكونَ الهمزة فيه: للتأنيث أو للإِلحاق أو منقلبةً، ولا يجوز أن تكونَ منقلبةً؛ لأنَّ الانقلاب لا يخلو من أن يكونَ من حرفٍ أصلي أو من حرفِ الإِلحاق، ولا يجوزُ أَنْ يكون من حرف أصلي لأنَّ الياء والواو لا يكونان أصلاً فيما كان على أربعة أحرف، ولا أَنْ يكونَ من حرف الإِلحاق لأنه ليس في الأصولِ شيءٌ يكونُ هذا ملحقاً به وإذا ثبت ذلك ثَبَتَ أنها للتأنيث، وكذلك القولُ في الألف المقصورة» .
Fârisî bu konuda sözü etraflıca açıklayarak şöyle demiştir: «Ondaki hemzenin müenneslik için olması, ilhak için olması veya [bir harften] munkalib (dönüşmüş) olması durumları dışında kalamaz. Munkalib olması caiz değildir; çünkü munkalib oluş ya asıl bir harften ya da ilhak harfinden olur. Asıl bir harften olması caiz değildir, çünkü dört harfli kelimelerde yâ ve vâv asıl olamaz; ilhak harfinden olması da caiz değildir, çünkü asıllar arasında bunun kendisine mülhak kılınacağı bir kalıp yoktur. Bu durum sabit olunca, onun müenneslik için olduğu sabit olur. Maksûr elif hakkındaki söz de böyledir.»
وهذا الذي قاله أبو علي صحيحٌ لو كان فيما يُعْرَفُ له اشتقاقٌ ويَدْخله تصريفٌ، ولكنهم يُجرون الأسماء الأعجمية مُجْرى العربية بمعنى أن هذا لو وَرَدَ في لسانِ العرب كيف يكون حكمُهُ؟
Ebû Ali'nin bu söylediği, şayet iştikakı bilinen ve kendisine sarf kuralları giren kelimelerden olsaydı doğru olurdu; fakat onlar yabancı isimleri, 'bu isim Arap dilinde bulunsaydı hükmü nasıl olurdu?' manasında Arapça isimler gibi işleme tabi tutarlar.
وفيه بعد ذلك لغتان أُخْرَيان، إحداهما: زَكَرِيٌّ بياء مشددة في آخره فقد دونَ ألف، وهو في هذه اللغة منصرف. ووجَّهَ أبو علي ذلك فقال: «القولُ فيه أنه حُذِفَ منه الياءان اللتانِ كانتا فيه ممدوداً ومقصوراً وما بعدهما وأَلْحَقَ ياءي النسب» قال: يَدُلُّ على ذلك صَرْفُ الاسم، ولو كانت الياءان هما اللتان كانتا فيه لوجب أن لا ينصرفَ للعجمة والتعريف «، وهذه اللغةُ التي
Bundan sonra bu kelimede iki ayrı lehçe daha vardır: Birincisi: Sonunda elif olmaksızın sadece şeddeli bir yâ ile «زَكَرِيٌّ» şeklindedir ve bu lehçede munsariftir. Ebû Ali bunu şöyle açıklamıştır: «Bu konudaki söz şudur: Memdûd ve maksûr halinde bulunan iki yâ ve sonrasındaki harfler hazfedilmiş, yerine nisbet yâ'ları bitiştirilmiştir.» Devamla şöyle der: «İsmin munsarif olması buna delildir; şayet bu iki yâ kelimenin aslında bulunan iki yâ olsaydı, ucme ve marifelik sebebiyle gayrimunsarif olması gerekirdi.» Bu lehçe,
ذكرتُها لغةُ أهلِ نجد ومَنْ والاهم. والثانية:» زَكْرٍ «بزنة عَمْرٍو، حكاها الأخفش» .
zikrettiğim üzere Necid halkının ve onların civarındakilerin lehçesidir. İkincisi ise: Ahfeş'in naklettiği, «عَمْرٍو» vezninde «زَكْرٍ» şeklindedir.
والكَفالَةُ: الضمان في الأصلِ، ثم يستعار للضم والأخذ، يقال منه: كَفَل يكفُل، وكَفِلَ يكفَل كعَلِمَ يعلَم كَفالة وكَفْلاً فهو كافِلٌ وكفيل.
Kefâlet (الكَفالَةُ): Aslında garanti altına almak ve taahhüt etmektir; daha sonra yanına katmak ve himayesine almak manasında istiare yoluyla kullanılır. Bu kökten «كَفَلَ يَكْفُلُ» ve «عَلِمَ يَعْلَمُ» gibi «كَفِلَ يَكْفَلُ» denilir; masdarı «كَفَالَة» ve «كَفْل» şeklinde gelir; faili ise «كَافِل» ve «كَفِيل»dir.
قوله: {المحراب} فيه وجهان مشهوران، أحدهما وهو مذهب سيبويه أنه منصوبٌ على الظرف، وشذَّ عن سائر إخوانه بعد «دخل» خاصة، يعني أن كلَّ ظرفِ مكان مختص لا يصل إليه الفعلُ إلا بواسطة «في» نحو: «صَلَّيْت في المحراب» ولا تقول: المحرابَ، ونمت في السوق، ولا تقول: السوقَ، إلا مع «دخل» خاصة، نحو: دَخَلْتُ السوقَ والبيت، وإلا ألفاظاً أُخَرَ ذكرْتُها في كتب النحو. والثاني: مذهب الأخفش، هو نصبُ ما بعد «دخل» على المفعول به لا على الظرف، فقولك: «دخلت البيت» كقولك: «هَدَمْتُ البيت» في نصب كلٍّ منهما على المفعول به. وهو قولٌ مرجوحٌ بدليل أنَّ «دخل» لو سُلِّط على غير الظرف المختص وجب وصولُه بوساطةِ «في» تقول: «دخلْتُ في الأمر» ولا تقول: دخلت الأمر، فدلَّ ذلك على عدم تعدِّيه للمفعول به بنفسه.
Yüce Allah'ın: {المحراب} “mihrab / ibadethane” kavlinde iki meşhur vecih vardır: Birincisi ve Sîbeveyhi'nin mezhebi olanı, zarf olarak mansub olmasıdır; sadece «دخل» (girdi) fiilinden sonra gelmesi yönüyle diğer benzeri zarflardan şâz olarak ayrılmıştır. Yani her muhtas mekân zarfına fiil ancak «في» vasıtasıyla ulaşır; nitekim «صَلَّيْتُ فِي المِحْرَابِ» (Mihrabda namaz kıldım) dersin, «المِحْرَابَ» demezsin; «نِمْتُ فِي السُّوقِ» (Çarşıda uyudum) dersin, «السُّوقَ» demezsin; ancak sadece «دخل» fiili ile «دَخَلْتُ السُّوقَ وَالبَيْتَ» (Çarşıya ve eve girdim) dersin; nahiv kitaplarında zikrettiğim diğer bazı lafızlar da müstesnadır. İkincisi: Ahfeş'in mezhebidir; o da «دخل» fiilinden sonrasının zarf olarak değil mef'ûlun bih olarak mansub olmasıdır. Dolayısıyla senin «دَخَلْتُ البَيْتَ» (Eve girdim) sözün, her ikisinin de mef'ûlun bih olarak nasb edilmesi bakımından «هَدَمْتُ البَيْتَ» (Evi yıktım) sözün gibidir. Bu mercûh (zayıf) bir görüştür; zira «دخل» fiili muhtas olmayan bir zarfa tesir ettirildiğinde «في» vasıtasıyla ulaşması vaciptir: «دَخَلْتُ فِي الأَمْرِ» (İşe girdim/karıştım) dersin, «دَخَلْتُ الأَمْرَ» demezsin. Bu da onun bizzat kendisiyle mef'ûlun bihe müteaddî olmadığını gösterir.
والمحراب: قال أبو عبيدة: «هو أشرف المجالس ومقدَّمُها، وهو كذلك من المسجدِ» . وقال ابو عمرو بن العلاء: «هو القَصْرُ لعلوِّه وشَرَفِه» . وقال الأصمعي: «هو الغرفةُ» وأنشد لامرىء القيس:
el-Mihrâb (المحراب) hakkında Ebû Ubeyde şöyle der: «Meclislerin en şereflisi ve baş köşesidir; mescidin [mihrabı da] böyledir.» Ebû Amr b. el-Alâ: «Yüksekliği ve şerefi sebebiyle köşktür/saraydır» demiştir. Asmaî ise: «Özel odadır (gurfe)» demiş ve İmruülkays'ın şu beytini inşad etmiştir:
١٢٤٦ - وماذا عليه أَنْ ذكرتُ أوانساً ... كغِزْلانِ رملٍ في محاريبِ أَقْيالِ
1246 - *Hükümdarların saraylarındaki/odalarındaki kum ceylanları gibi dilberleri andıysam,* *Bunda ona ne zarar var?*
قالوا: معناه في غُرَفِ أقيال. وأنشد غيرُه لعمر بن أبي ربعية:
Dediler ki: Bunun manası 'hükümdarların odalarında' demektir. Başkası da Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu beytini inşad etmiştir:
١٢٤٧ - رَبَّةُ مِحْرابٍ إذا جئتُها ... لم أدْنُ حتى أَرْتَقِي سُلَّما
1247 - *Bir oda/köşk sahibesidir ki yanına vardığımda,* *Bir merdiven tırmanmadıkça [ona] yaklaşamazdım.*
وقيل: هو المحرابُ من المسجدِ المعهودِ وهو الأليقُ بالآية. وأمَّا ما ذكرْتُه عمَّن تقدَّم فإنما يَعْنُون به المحرابَ مِنْ حيث هو، وأمَّا في هذه الآية فلا يَظْهَرُ بينهم خلافٌ [في] أنه المحرابُ المتعارَفُ، قيل: واشتقاقه من الحَرْب لتحارُبِ الناس عليه.
Bir görüşe göre ise o, mescidin bilinen mihrabıdır ve ayete en uygun olanı da budur. Daha önceki âlimlerden naklettiğim şeyler ise onların genel olarak mihrab lafzını kastetmelerinden ibarettir; bu ayette ise onun örfte bilinen mihrab olduğu hususunda aralarında bir ihtilaf görülmemektedir. İnsanların [faziletine erişmek için] üzerinde birbiriyle yarışıp çekişmesi (tahârub) sebebiyle harp (الحَرْب) kökünden türediği söylenmiştir.
وأمال ابن ذكوان عن ابن عامر «المحراب» في هذه السورة موضعين بلا خلافٍ، لكونه قَوِيَ فيه سببُ الإِمالة، وذلك أن الألف تقدَّمَها كسرةٌ وتأخَّرت عنها كسرةٌ أخرى فقَوِيَ داعي الإِمالة، وهذا بخلاف/ «المحراب» غيرِ المجرور فإنه نُقِلَ عن ابن ذكوان فيه الوجهان: الإِمالةُ وعدمُها نحو قوله:
İbn Zekvân, İbn Âmir'den nakille bu suredeki iki yerde geçen «المحراب» lafzını ihtilafsız olarak imâle ile okumuştur; çünkü onda imâle sebebi kuvvetlenmiştir. Şöyle ki: Eliften önce bir kesre gelmiş ve ondan sonra da başka bir kesre yer almıştır; böylece imâle ettirici âmil güç kazanmıştır. Bu durum, mecrûr olmayan «المحراب» lafzının aksinedir; zira Yüce Allah'ın:
{إِذْ تَسَوَّرُواْ المحراب} [ص: ٢١] ، فوجهُ الإِمالة تقدُّمُ الكسرة، ووجهُ التفخيمِ أنه الأصلُ، وقد تقدَّم لك الفرقُ بين كونِهِ مجروراً فلم يُخْبَرْ عنه فيه خلاف وبين كونِهِ غيرَ مجرورٍ فجرى فيه الخلافُ، وكذلك جرى عنه الخلاف أيضاً في «عمران» لِما ذكرْتُ لكل من تقدُّم الكسر.
{إِذْ تَسَوَّرُواْ المحراب} “Mihraba tırmandıkları vakit” [Sâd: 21] kavlinde olduğu gibi mecrûr olmayan lafızda İbn Zekvân'dan iki vecih (imâle ve imâlesizlik) nakledilmiştir. İmâle vechi önceki kesredir, tefhîm (imâlesiz okuma) vechi ise aslolanın bu olmasıdır. Mecrûr olduğunda hakkında hiçbir ihtilaf nakledilmemesi ile mecrûr olmadığında hakkında ihtilaf cereyan etmesi arasındaki fark daha önce sana geçmişti. Aynı şekilde Âl-i İmrân'daki lafızda da önceki kesre sebebiyle zikrettiğim her iki vecihten ötürü ondan ihtilaf nakledilmiştir.
قوله: {وَجَدَ عِندَهَا رِزْقاً} هذه «وَجَدَ» بمعنى أصاب ولقي وصادف فتتعدَّى لواحدٍ وهو «رزقاً» ، و «عندَها» الظاهرُ أنه ظرفٌ للوِجْدَان. وأجاز
Yüce Allah'ın: {وَجَدَ عِندَهَا رِزْقاً} “onun yanında bir rızık buldu” kavli: Buradaki «وَجَدَ» fiili buldu, karşılaştı ve rastladı manasında olup tek bir mef'ûle müteaddîdir ki o da «رِزْقاً» kelimesidir. «عِندَهَا» ifadesi ise zâhir olan görüşe göre bulma fiilinin zarfıdır.
أبو البقاء أن يكونَ حالاً من «رزقاً» لأنه يصلُح أن يكونَ صفةً له في الأصل، وعلى هذا فيتعلَّقُ بمحذوف، و «وَجَدَ» هو الناصبُ لكلما، لأنها ظرفيةٌ، وقد تقدَّم تحقيقُه. وأبو البقاء سَمَّاه جوابها؛ لأنها عنده تشبه الشرطَ كما سيأتي.
Ebû'l-Bekâ, aslen onun sıfatı olmaya elverişli olması sebebiyle «رِزْقاً» lafzından hâl olmasını da caiz görmüştür; buna göre mahzuf bir müteallaka bağlanır. «كلما» lafzını nasb eden ise zarfiyet bildirdiği için «وَجَدَ» fiilidir; bunun tahkiki daha önce geçmişti. Ebû'l-Bekâ onu şartın cevabı olarak isimlendirmiştir; çünkü ileride geleceği üzere ona göre «كلما» şarta benzemektedir.
قوله: «قال: يا مريم» فيه وجهان، أحدُهما: أنه مستأنف، قال أبو البقاء: «ولا يجوزُ أَنْ يكونَ بدلاً من» وَجَدَ «لأنه ليس بمعناه» . والثاني: أنه معطوفٌ بالفاء، فَحُذِفَ العاطِفُ، قال أبو البقاء: «كما حُذِفَتْ في جواب الشرط كقوله: {وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ} [الأنعام: ١٢١] ، وكذلك قولُ الشاعر:
Yüce Allah'ın: «قال: يا مريم» kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Müste'nefe (yeni bir cümle) olmasıdır; Ebû'l-Bekâ: «Onun manasında olmadığı için 'وَجَدَ' fiilinden bedel olması caiz değildir» demiştir. İkincisi: Fâ harfiyle matuf olup atıf harfinin hazfedilmiş olmasıdır. Ebû'l-Bekâ şöyle der: «Yüce Allah'ın: {وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ} “Eğer onlara itaat ederseniz, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz” [En'âm: 121] kavlinde olduğu gibi şartın cevabında hazfedildiği gibi [burada da hazfedilmiştir]. Şairin şu sözü de böyledir:
١٢٤٨ - مَنْ يَفعلِ الحسناتِ اللهُ يَشْكرها ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1248 - *Kim iyilikler yaparsa, Allah ona karşılığını verir...* *...*
وهذا الموضِعُ يشبِهُ جوابَ الشرط؛ لأنَّ» كلما «تُشْبه الشرط في اقتضائِها الجواب» انتهى. قلت: وهذا الذي قاله فيه نظرٌ من حيث إنه تخيَّل أنَّ قوله تعالى {وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ} أنَّ جوابَ الشرط هو نفس «إنكم لمشركون» حُذفت منه الفاء، وليس كذلك، بل جوابُ الشرط محذوفٌ، و «إنكم لمشركون» جوابُ قسمٍ مقدر قبل الشرط، وقد تقدَّم تحقيقُ هذه المسألة، فليس هذا مِمَّا حُذِفَتْ منه فاءُ الجزاء البتَةَ، وكيف يَدَّعي ذلك ويُسَوِّيه بالبيت المذكور وهو لا يجوز إلا في ضرورة، ثم الذي يَظْهَرُ أنَّ الجملةَ من قوله: «وَجَدَ» في محلِّ نصبٍ على الحال من فاعل «دخل» ، ويكون جوابُ «كلما» هو نفسَ «
Burası şartın cevabına benzer; çünkü 'كلما' lafzı bir cevap gerektirmesi yönüyle şarta benzer.» [Ebû'l-Bekâ'nın sözü] bitti. Ben derim ki: Onun bu söylediğinde eleştiriye açık bir yön vardır; şöyle ki o, Yüce Allah'ın {وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ} kavlinde şartın cevabının bizzat başından fâ harfi hazfedilmiş olan «إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ» olduğunu vehmetmiştir; oysa durum böyle değildir. Bilakis şartın cevabı mahzuftur ve «إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ» cümlesi şarttan önce takdir edilen bir yeminin cevabıdır. Bu meselenin tahkiki daha önce geçmişti. Dolayısıyla bu, asla ceza fâ'sının hazfedildiği yerlerden değildir. Ancak bir zaruret halinde caiz olabilen bir şeyi nasıl iddia edip zikredilen beyitle bir tutabilir? Sonra zâhir olan şudur ki: «وَجَدَ» cümlesi «دخل» fiilinin failinden hâl olarak nasb mahallindedir ve «كلما» lafzının cevabı bizzat «قال» fiilidir;
قال» والتقدير: كلما دخل عليها زكريا واجداً عندها الرزقَ قال، وهذا بيِّنٌ جداً. ونَكَّر «رزقاً» تعظيماً له أو ليدلَّ به على نوعِ ما منه.
takdiri de: [Zekeriyya onun yanında bir rızık bulmuş halde her ne zaman yanına girdiyse dedi ki...] şeklindedir ve bu gayet açıktır. «رزقاً» kelimesini ise onu tazim etmek veya onun bir türünü göstermek için nekire getirmiştir.
قوله: {أنى لَكِ هذا} أنَّى خبر مقدم، و «هذا» مبتدأ مؤخر، ومعنى «أنى» هنا: مِنْ أين، كذا فَسَّرها أبو عبيدة، وقيل: ويجوز أن يكون سؤالاً عن الكيفية أي: كيف تهيَّأ لك هذا، قال الكميت:
Yüce Allah'ın: {أنى لَكِ هذا} “Bu sana nereden [geldi]?” kavli: {أنى} mukaddem haber, {هذا} ise muahhar mübtedadır. Buradaki {أنى} lafzının manası: 'Nereden' demektir; Ebû Ubeyde bunu böyle tefsir etmiştir. Bir görüşe göre keyfiyet sorusu olması da caizdir; yani: 'Bu senin için nasıl hazırlandı/mümkün oldu?' demektir. Kümeyt şöyle demiştir:
١٢٤٩ - أنَّى ومِنْ أين آبَكَ الطربُ ... مِنْ حيثُ لا صبوةٌ ولا رِيَبُ
1249 - *Bu neşe ve coşku sana nasıl ve nereden geri döndü?* *Ne bir çocuksu heves ne de bir şüphe varken.*
وجَوَّزَ أبو البقاء في «أَنَّى» أن ينتصِبَ على الظرف بالاستقرار الذي في «لك» ، و «لك» رافع ل «هذا» يعني بالفاعلية ولا حاجة إلى ذلك. وقد تقدّم الكلام على «أنَّى» في البقرة.
Ebû'l-Bekâ, {أَنَّى} lafzının «لك» içindeki istikrar (yerleşme) manasıyla zarf olarak mansub olmasını ve «لك» car-mecrurunun da faillik sebebiyle «هذا» lafzını merfû kılmasını caiz görmüştür; ancak buna hiç gerek yoktur. {أنَّى} hakkındaki açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti.
{إنًّ الله يَرْزُقُ مَن يَشَآءُ} تقدَّم نظيرُه، ويُحْتَمَلُ أن يكونَ مستأنفاً [مِنْ كلامِ اللهِ تعالى، وأن يكونَ من كلامِ مريم فيكونَ منصوباً] .
{إنًّ الله يَرْزُقُ مَن يَشَآءُ} “Şüphesiz Allah, dilediğine hesapsız rızık verir” kavlinin benzeri daha önce geçmişti. [Bu cümlenin Yüce Allah'ın kelamından müste'nefe (yeni bir söz) olması da, Meryem'in kelamından olup mef'ûl olarak mansub olması da] muhtemeldir.
قوله تعالى: {هُنَالِكَ دَعَا} : «هنا» هو الاسمُ واللامُ للبعد والكافُ حرفُ، وهو وِزانُ «ذلك» ، وهو منصوبٌ على الظرفِ المكاني ب «دعا» ، أي: في ذلك المكان الذي رأى فيه ما رأى مِنْ أَمْرِ مريم، وهو ظرفٌ لا يتصرَّفُ بل يلزم النصبَ على الظرفية، وقد يُجَرُّ ب «مِنْ» و «إلى» قال الشاعر:
Yüce Allah'ın: {هُنَالِكَ دَعَا} “Orada dua etti” kavli: «هنا» isimdir, lâm uzaklık içindir, kâf ise harftir; bu kelime «ذلك» veznindedir. «دَعَا» fiili ile mekân zarfı olarak mansubdur; yani: Meryem'in durumuna dair gördüğü şeyleri gördüğü o mekânda demektir. Bu, gayrimutesarrıf bir zarftır; bilakis zarfiyet üzere nasb edilmeye mülazımdır. Bazen «مِنْ» ve «إلى» ile mecrûr olur. Şair şöyle demiştir:
١٢٥٠ - قد وَرَدَتْ مِنْ أَمْكِنَهْ ... مِنْ ههنا ومِنْ هُنَهْ
1250 - *Birçok mekândan çıkıp geldiler;* *Şuradan ve oradan.*
وحكمُه حكمُ «ذا» مِنْ كونِهِ يُجَرَّد من حرف التنبيه ومن الكاف واللام نحو: هنا، وقد تصحبه «ها» التنبيه نحو: ههنا، ومع الكافِ قليلاً نحو: «ها هناك» ، ويمتنعُ الجمعُ بين ها واللام. وأخواتُهُ: هَنَّا بتشديد النون مع فتح الهاء وكسرها، وثَمَّ بفتح الثاء، وقد يقال هَنَّتْ، ولا يُشار بهذه إلا للبعيد خاصة، ولا يشار بهنالك وما ذُكِرَ معه إلا للأمكنة.
Bunun hükmü; «هنا» örneğinde olduğu gibi tenbih harfinden, kâf ve lâm'dan soyutlanabilmesi bakımından «ذا» lafzının hükmü gibidir. Bazen «ههنا» örneğinde olduğu gibi başına tenbih bildiren «ها» gelebilir; bazen de «ها هناك» şeklinde az da olsa kâf ile birlikte bulunabilir. Ancak «ها» ile «لام» harfinin bir arada bulunması imkânsızdır. Benzerleri ise şunlardır: Hâ harfinin fethası ve kesresiyle nûn'un şeddesiyle «هَنَّا», peltek se harfinin fethasıyla «ثَمَّ» ve bazen de «هَنَّتْ» denilir. Bunlarla sadece uzağa işaret edilir; «هنالك» ve onunla birlikte zikredilenlerle ancak mekânlara işaret edilir.
وقد زعم بعضُهم أنَّ «هناك» و «هنالك» و «هَنَّا» للزمان، فمِنْ ورودِ «هنالك» بمعنى الزمان عند بعضِهم هذه الآية أي: في ذلك الزمان، ومثلُه: {هُنَالِكَ ابتلي المؤمنون} [الأحزاب: ١١] ومنه قولُ زهير:
Bazıları «هناك», «هنالك» ve «هَنَّا» kelimelerinin zaman için olduğunu ileri sürmüştür. Bazılarına göre «هنالك» lafzının zaman manasında geldiği yerlerden biri bu ayettir; yani: 'O zamanda' demektir. Bunun benzeri: {هُنَالِكَ ابتلي المؤمنون} “İşte orada (o anda) müminler imtihan edildiler” [Ahzâb: 11] kavlidir. Züheyr'in şu beyti de bundandır:
١٢٥١ - هنالك إنْ يُسْتَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1251 - *Orada (o vakit) kendilerinden ödünç mal istense, verirler...* *...*
والظاهر أنه على مكانِيَّتِه. ومن ورود «هناك» قوله:
Zâhir olan ise onun mekân anlamı üzere kalmasıdır. «هناك» lafzının [zaman anlamında] gelişine şu beyit de örnektir:
١٢٥٢ - وإذا الأمورُ تعاظَمَتْ وتشابَهَتْ ... فهناك يعترفون أين المفزَعُ
1252 - *İşler büyüyüp birbirine karıştığında,* *İşte o vakit sığınağın nerede olduğunu itiraf ederler.*
ومن ورود هَنَّا قوله:
«هَنَّا» lafzının [zaman anlamında] gelişine şu beyit de örnektir:
١٢٥٣ - حَنَّتْ نَوارِ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ ... وبدا الذي كانت نوارِ أَجَنَّتِ
1253 - *Nevâr özlem duydu, oysa artık özlem duyulacak zaman değildi;* *Ve Nevâr'ın gizlemekte olduğu şey açığa çıktı.*
لأن «لات» لا تعمل إلا في الأحيان، وفي البيت كلامٌ أطولُ من هذا. وفي عبارة السجاوندي أن «هناك» في المكان و «هنالك» في الزمان، وهو سهوٌ، لأنها للمكان سواءً تجردت أم اتصلت بالكاف واللام معاً أم بالكاف دون اللام.
Zira «لاتَ» edatı sadece zaman isimlerinde amel eder; beyit hakkında bundan daha uzun açıklamalar da vardır. Secâvendî'nin ifadesinde «هناك» lafzının mekân için, «هنالك» lafzının ise zaman için olduğu yer almaktadır; fakat bu bir sehvidir (yanılgıdır). Çünkü ister mücerred olsun, ister kâf ve lâm ile birlikte gelsin, isterse lâm olmaksızın sadece kâf ile gelsin, mekân içindir.
قوله: {مِن لَّدُنْكَ} يجوز فيه وجهان، أحدهما: أن يتعلق ب «هَبْ» وتكونُ «مِنْ» لابتداء الغاية مجازاً أي: هَبْ لي من عندِك، ويجوز أن تتعلق بمحذوفٍ على أنه في الأصل صفةٌ لذرية، فلما قُدِّم عليها انتصبَ حالاً. وقد تقدَّم الكلامُ على لدن وأحكامِها ولغاتِها. وقوله: {سَمِيعُ الدعآء} مثالُ مبالغة مُحَوَّل من «سامِع» وليس بمعنى «مُسْمِع» لفسادِ المعنى.
Yüce Allah'ın: {مِن لَّدُنْكَ} “katından” kavlinde iki vecih caizdir: Birincisi: {هَبْ} fiiline müteallık olması ve «مِنْ» edatının mecâzen ibtidâ-i gâye (başlangıç) bildirmesidir; yani: [Bana katından bahşet] demektir. Aslında «ذرية» kelimesinin sıfatı iken öne geçirildiğinde hâl olarak nasb edilmiş mahzuf bir müteallaka bağlanması da caizdir. «لدن» kelimesi, hükümleri ve lehçeleri hakkındaki söz daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: {سَمِيعُ الدعآء} “duayı hakkıyla işitendir” kavli: «سامِع» lafzından dönüştürülmüş bir mübalağa sıygasıdır; mananın bozulacak olması sebebiyle «مُسْمِع» (işittiren) manasında değildir.
وقوله: {طَيِّبَةً} نْ أرادَ ب «ذرية» الجنسَ فيكونُ التأنيثُ في «طيبة» باعتبارِ تأنيثِ الجماعة، وإنْ أرادَ به ذَكَراً واحداً فالتأنيث باعتبار اللفظ. قال: الفراء: «وأَنَّث» طيبة «لتأنيثِ لفظِ» الذرية «كما قال الشاعر:
Yüce Allah'ın: {طَيِّبَةً} “temiz bir [nesil]” kavli: Şayet «ذرية» ile cinsi kastetmişse «طيبة» kelimesindeki müenneslik cemaatin müennesliği itibarıyladır; şayet bununla tek bir erkek kastetmişse müenneslik lafız itibarıyladır. Ferrâ şöyle demiştir: «Şairin şu sözünde olduğu gibi 'الذرية' lafzının müennesliğinden ötürü 'طيبة' kelimesini müennes kılmıştır:
١٢٥٤ - أبوكَ خليفةٌ وَلَدَتْهُ أخرى ... وأنت خليفةٌ، ذاك الكمالُ
1254 - *Senin baban başka birinin doğurduğu bir halifedir,* *Sen de bir halifesin; işte kemâl (olgunluk) budur.*
وهذا فيما لم يُقْصَدُ به واحدٌ معيَّنٌ، أمَّا لو قُصِدَ به واحدٌ معيَّنٌ امتَنَعَ اعتبارُ اللفظِ نحو: طلحة وحمزة، وقد جَمَعَ الشاعرُ بين التذكيرِ والتأنيث في قوله:
Bu durum, kendisiyle belirli bir şahsın kastedilmediği yerlerdedir. Şayet belirli bir kişi kastedilseydi, 'Talha' ve 'Hamza' örneklerinde olduğu gibi lafzın [müennesliğinin] dikkate alınması imkânsız olurdu. Şair şu sözünde müzekkerlik ile müennesliği bir arada kullanmıştır:
١٢٥٥ - فما تَزْدَري من حَيَّةٍ جَبَلِيَّة ... سُكاتٍ إذا ما عَضَّ ليس بِأَدْرَدَا
1255 - *Hiç hor görür müsün o dağ yılanını ki,* *Sessizce soktuğunda asla dişsiz değildir.*
لأنَّ المرادَ بحيَّة اسمُ الجنسِ لا واحدٌ بعينه.
Çünkü «حيَّة» (yılan) kelimesiyle belirli tek bir yılan değil cins ismi kastedilmiştir.
قولُه تعالى: {فَنَادَتْهُ الملائكة} : قرأ الأخَوان: «فناداه» من غيرِ تاء تأنيث، والباقون: «فنادَتْه» بتاء التأنيث. والتذكيرُ والتأنيث باعتبار الجمع المكسر، فيجوز في الفعل المسند إليه التذكيرُ باعتبار الجمع، والتأنيثُ باعتبار الجماعة، ومثل هذا: {إِذْ يَتَوَفَّى الذين كَفَرُواْ الملائكة} [الأنفال: ٥٠] يُقرأ بالتاء والياء، وكذا قوله: {تَعْرُجُ الملائكة} [المعارج: ٤] . قال الزجاج: «يَلْحقها التأنيثُ للفظ الجماعة، ويجوزُ أَنْ يُعَبِّر عنها بلفظ التذكير لأنه يقال: جَمْعُ الملائكة، وهذا كقوله: {وَقَالَ نِسْوَةٌ} [يوسف: ٣٠] انتهى وإنما حَسَّنَ الحذفَ هنا الفصلُ بين الفعلِ وفاعِله.
Yüce Allah'ın: {فَنَادَتْهُ الملائكة} “Melekler ona seslendi” kavli: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), müenneslik te'si olmaksızın «فناداه» şeklinde; diğer kıraat imamları ise müenneslik te'si ile «فنادَتْه» şeklinde okumuşlardır. Müzekkerlik ve müenneslik cemi teksîr (kuralsız çoğul) itibarıyladır. Dolayısıyla kendisine isnad edilen fiilde cem' (çoğul topluluğu) itibarıyla müzekker kılınması da cemaat (topluluk) itibarıyla müennes kılınması da caizdir. Bunun benzeri: {إِذْ يَتَوَفَّى الذين كَفَرُواْ الملائكة} [el-Enfâl: 50] “...melekler o inkâr edenlerin canlarını alırken...” ayetidir ki te ve ye ile [yani «تتوفى» ve «يتوفى» şeklinde] okunmaktadır; yine Yüce Allah'ın: {تَعْرُجُ الملائكة} [el-Meâric: 4] “Melekler yükselir” kavli de böyledir. Zeccâc şöyle demiştir: «Cemaat lafzından ötürü müenneslik ona bitişir; müzekker lafzıyla ifade edilmesi de caizdir, çünkü 'جَمْعُ الملائكة' (melekler topluluğu) denilir. Bu da Yüce Allah'ın: {وَقَالَ نِسْوَةٌ} [Yûsuf: 30] “[Şehirdeki bazı] kadınlar dedi ki” kavli gibidir.» [Zeccâc'ın sözü] bitti. Burada [müenneslik te'sinin] hazfedilmesini güzel kılan şey, fiil ile failin arasının [meful zamiri ile] ayrılmış olmasıdır.
وقد تَجَرَّأ بعضُهم على قراءة العامة فقال:» أكرهُ التأنيث لِمَا فيه من مو-افقة دعوى الجاهلية؛ لأن الجاهلية زعمت أن الملائكة إناث. وتجرَّأ/ أبو البقاء على قراءة الأخوين فقال: «وكره قوم قراءة التأنيث لموافقة الجاهلية، فلذلك قرأ مَنْ قرأ:» فناداه «بغير تاءٍ، والقراءةُ به غيرُ جيدة لأنَّ الملائكةَ جمعٌ، وما اعتلُّوا به ليس بشيء، لأنَّ الإِجماع على إثبات التاء في قوله: {وَإِذْ قَالَتِ الملائكة} [آل عمران: ٤٢] . وهذان القولان الصادران من أبي البقاء وغيرِه ليسا بجيدين، لأنهما قراءتان متواترتان، فلا ينبغي أن تُرَدَّ إحداهما البتة.
Bazıları cumhurun kıraatine dil uzatma cüretinde bulunarak şöyle demiştir: «Cahiliye iddiasına uygunluk taşıması sebebiyle müennes kılınmasını hoş görmüyorum; çünkü Cahiliye ehli meleklerin dişi olduğunu iddia etmekteydi.» Ebu'l-Bekâ da İki Kardeş'in (Hamza ve Kisâî) kıraatine dil uzatma cüretinde bulunarak şöyle demiştir: «Bir topluluk, Cahiliye'ye uygun düşmesinden ötürü müenneslik kıraatini hoş görmemiş, bu yüzden 'فناداه' şeklinde te'siz okuyanlar böyle okumuştur. Fakat bu kıraat iyi değildir; zira 'الملائكة' lafzı bir çoğuldur ve onların getirdiği gerekçe de bir şey ifade etmez. Çünkü Yüce Allah'ın: {وَإِذْ قَالَتِ الملائكة} [Âl-i İmrân: 42] “Hani melekler demişti ki” kavlinde te'nin sabit olduğu hususunda icma vardır.» Ebu'l-Bekâ ve başkalarından sadır olan bu iki görüş de isabetli değildir; zira her ikisi de mütevatir kıraattir ve bunlardan birinin kesinlikle reddedilmesi caiz olamaz.
والأخَوان على أصلِهما مِنْ إمالةِ» فناداه «، والرسمُ يَحتمل القراءتين معاً أعني التذكيرَ والتأنيثَ.
İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), «فناداه» lafzında kendi usullerine göre imâle yapmışlardır. Mushaf hattı ise müzekkerlik ve müenneslik olmak üzere her iki kıraate de elverişlidir.
والجمهورُ على أنَّ الملائكةَ المرادُ بهم واحدٌ وهو جبريلُ. قال الزجاج:» أتاه النداء من هذا الجِنس الذين هم الملائكةُ كقولِك: «فلان يركب السفنَ» أي: هذا الجنسَ «ومثلُه: {الذين قَالَ لَهُمُ الناس} [آل عمران: ١٧٣] وهم نعيم بن مسعود. وقوله» إنَّ الناس «يعني أبا سفيان، ولَمَّا كان جبريل رئيسَ الملائكة أَخْبَرَ عنه إخبارَ الجماعة تعظيماً له. وقيل:» الرئيس لا بُدَّ له من أتباع، فلذلك أَخْبَر عنه وعنهم، وإنْ كان النداءُ إنما صدر منه «، ويؤيِّدُ كونَ المنادى جبريلَ وحدَه قراءةُ عبدِ الله، وكذا في مصحفه:» فناداه جبريل «، والعطفُ بالفاء في قوله: {فَنَادَتْهُ} مُؤْذِنٌ بأنَّ الدعاء مُعْتَقِبٌ بالتبشير.
Cumhur, 'melekler' ile kastedilenin tek bir melek olup onun da Cebrail olduğu görüşündedir. Zeccâc şöyle demiştir: «Tıpkı senin 'Filanca gemilere biner' yani 'bu cinse biner' demen gibi, ona nida melekler cinsinden gelmiştir.» Bunun benzeri: {الذين قَالَ لَهُمُ الناس} [Âl-i İmrân: 173] “Onlar ki insanlar kendilerine... dedi” ayetidir ki buradaki [insanlar sözüyle kastedilen] Nuaym b. Mes'ûd'dur. Devamındaki «şüphesiz insanlar» sözüyle de Ebû Süfyân kastedilmektedir. Cebrail meleklerin reisi olduğu için, ona tazim amacıyla kendisinden çoğul kipiyle haber verilmiştir. Şöyle de denilmiştir: «Reisin mutlaka tabileri olur; bu sebeple nida yalnızca kendisinden sadır olmuş olsa bile hem ondan hem de onlardan haber verilmiştir.» Nida edenin yalnızca Cebrail olduğunu Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraati de desteklemektedir; nitekim onun mushafında: «فناداه جبريل» (Ona Cebrail seslendi) şeklindedir. Yüce Allah'ın: {فَنَادَتْهُ} kavlindeki fâ ile atıf ise duanın hemen akabinde müjdenin geldiğini bildirmektedir.
قوله: {وَهُوَ قَائِمٌ} جملةٌ حالية من مفعولِ النداء، و» يصلي «يحتمل أوجهاً، أحدها: أن يكونَ خبراً ثانياً عند مَنْ يرى تعدُّدَهُ مطلقاً نحو:» زيدٌ شاعرٌ فقيه «. الثاني: أنه حالٌ ثانية من مفعول النداء، وذلك أيضاً عند مَنْ يُجَوِّز تعدُّدَ الحال. الثالث: أنه حالٌ من الضمير المستتر في» قائم «فيكونُ حالاً من حال. الرابع: أن يكونَ صفةً لقائم.
Yüce Allah'ın: {وَهُوَ قَائِمٌ} “o ayakta dururken” kavli, nida fiilinin mefulünden [gelen] hâl cümlesidir. «يصلي» (namaz kılıyordu) fiili ise birkaç ihtimal taşır: Birincisi: «Zeyd şairdir, fakihtir» örneğinde olduğu gibi, haberin mutlak olarak birden fazla olabileceğini kabul edenlere göre ikinci haber olmasıdır. İkincisi: Hâlin birden fazla olmasını caiz görenlere göre nida fiilinin mefulünden ikinci bir hâl olmasıdır. Üçüncüsü: «قائم» kelimesindeki müstetir (gizli) zamirden hâl olmasıdır ki bu durumda hâlden hâl (tedâhül) olur. Dördüncüsü: «قائم» için sıfat olmasıdır.
قوله: {فِي المحراب} متعلقٌ بيُصَلِّي، ويجوزُ أنْ يتعلَّقَ بقائم إذا جَعَلْنا» يُصَلِّي «حالاً من الضمير في» قائم «؛ لأنَّ العامِلَ فيه حينئذٍ وفي الحالِ شيءٌ واحدٌ فلا يلزَمُ منه فصلٌ، أمَّا إذا جَعَلْناهُ خبراً ثانياً أو صفةً لقائم أو حالاً من المفعولِ لَزِمَ الفصلُ بين العامِلِ ومعمولِه بأجنبي، هذا معنى كلامِ
Yüce Allah'ın: {فِي المحراب} “mihrapta” kavli «يُصَلِّي» fiiline müteallıktır. Şayet «يُصَلِّي» fiilini «قائم» kelimesindeki zamirden hâl yaparsak {فِي المحراب} car-mecrurunun «قائم» lafzına taalluk etmesi de caizdir; çünkü bu durumda onda ve hâlde amel eden tek bir şey olur ve araya yabancı bir ögenin girmesi (fasl) gerekmez. Ancak onu ikinci haber, «قائم» için sıfat veya mefulden hâl yaparsak, amil ile mamulü arasına yabancı bir ögenin girmesi gerekir. Şeyh'in [Ebû Hayyân'ın] sözünün anlamı budur.
الشيخ، والذي يظهر أنه يجوز أن تكونَ المسألةُ من باب التنازع، فإنَّ كلاً من قائم ويصلِّي يَصِحُّ أَنْ يتسَلَّطَ على» في المحراب «، وذلك جائِزٌ على أيِّ وجهٍ تَقَدَّم من وجوهِ الإِعرابِ.
Görünen o ki, meselenin tenâzu' bâbından olması da caizdir; zira hem «قائم» hem de «يصلي» kelimelerinin her biri «في المحراب» üzerinde amil olmaya elverişlidir. Bu da yukarıda geçen irap vecihlerinin hangisi olursa olsun caizdir.
قوله: {إِنَّ اللَّهَ} قرأ نافع وحمزة وابن عامر بكسر «إنَّ» ، والباقون بفتحها. فالكسرُ عند الكوفيين لإِجراء النداء مُجْرى القول فلْيُكْسَرْ معه، وعند البصريين على إضمارِ القول، أي: فنادَتْهُ فقالت. والفتح على حَذْفِ حرف الجر تقديرُهُ: فنادَتْهُ بأن الله، فلمَّا حُذِفَ الخافض جرى الوجهان المشهوران في محلها.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ} “Allah...” kavli: Nâfi', Hamza ve İbn Âmir «إنَّ» lafzını kesre ile [«إنَّ» şeklinde], diğerleri ise fetha ile [«أنَّ» şeklinde] okumuşlardır. Kûfelilere göre kesre ile okunması, nidanın 'kavl' (söz) yerine geçirilmesi sebebiyledir; dolayısıyla onunla birlikte kesreli okunur. Basralılara göre ise gizli bir 'kavl' takdiriyledir; yani: [Melekler ona seslendi ve dedi ki] demektir. Fetha ile okunması ise harf-i cerrin hazfedilmesiyledir; takdiri: «فنادَتْهُ بأن الله» (Ona Allah'ın... olduğunu seslendi) şeklindedir. Cer edici harf hazfedilince [«أنَّ» ve sılasının] mahalli hakkında meşhur iki vecih [cer veya nasb mahalli olması] cereyan eder.
وفي قراءة عبد الله «فنادَتْه الملائكة: يا زكريا» فقوله «يا زكريا» هو مفعولُ النداء، وعلى هذه القراءةِ يتعيَّنُ كسرُ «إنَّ» ولا يجوز فتحُها لاستيفاءِ الفعل معموليه، وهما: الضميرُ وما نُودِي به زكريا.
Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde: «فنادَتْه الملائكة: يا زكريا» (Melekler ona: Ey Zekeriyya! diye seslendi) şeklindedir. Buradaki «يا زكريا» sözü nidanın mefulüdür. Bu kıraate göre fiil, zamir ve Zekeriyya'ya seslenilen söz olmak üzere her iki mamulünü de aldığından «إنَّ» lafzının kesreli okunması taayyün eder, fethalı okunması ise caiz olmaz.
قوله: «نُبَشِّرُك» قرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر وعاصم الخمسة في هذه السورة: {إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ} موضعان، وفي سورة الإِسراء: {وَيُبَشِّرَ المؤمنين} [الآية: ٩] ، وفي سورة الكهف: {وَيُبَشِّرَ المؤمنين} [الآية: ٢] أيضاً بضم الياء وفتح الباء وكسر الشين مشددةً من: بَشَّره يُبَشِّره. وقرأ نافع وابن عامر وعاصم ثلاثتهم كذلك في سورة الشورى وهو {ذَلِكَ الذي يُبَشِّرُ الله عِبَادَهُ} [الآية: ٢٣] ، وقرأ الجميع دون حمزة كذلك في سورة براءة: {يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَةٍ مِّنْهُ} [الآية: ٢١] وفي أول الحجر في قوله: {إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ} [الآية: ٥٣] ، ولا خلاف في الثاني وهو قوله: {فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} [الحجر: ٥٤] أنه بالتثقيل، وكذلك قرأ الجميع دون حمزة في سورة مريم موضعين: {إِنَّا نُبَشِّرُكَ} [مريم: ٧] {لِتُبَشِّرَ بِهِ المتقين} [مريم: ٩٧] ، وكلُّ مَنْ لم يُذْكَرْ مع هؤلاء مَنْ قرأ بالتقييد المذكور فإنه يَقْرأ بفتح حرف المضارعة وسكونِ الباء وضَمِّ الشين.
Cenâb-ı Hakk'ın: «نُبَشِّرُك» [Seni müjdeliyoruz] sözüne gelince; Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım olmak üzere beş kıraat imamı, bu surede iki yerde geçen {إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ} “Şüphesiz Allah sana müjdeliyor” ayetini, İsrâ Suresi'ndeki {وَيُبَشِّرَ المؤمنين} “Ve müminleri müjdelesin” [İsrâ: 9] ayetini ve aynı şekilde Kehf Suresi'ndeki {وَيُبَشِّرَ المؤمنين} “Ve müminleri müjdelesin” [Kehf: 2] ayetini; بَشَّرَهُ يُبَشِّرُهُ fiilinden hareketle muzâraat harfinin dammesi, "bâ"nın fethası ve "şîn"in kesresiyle şeddeli olarak [yübaşşiru şeklinde] okumuşlardır. Nâfi‘, İbn Âmir ve Âsım'dan oluşan üç imam, Şûrâ Suresi'ndeki {ذَلِكَ الذي يُبَشِّرُ الله عِبَادَهُ} “İşte Allah'ın kullarına müjdelediği şey budur” [Şûrâ: 23] ayetini de aynı şekilde okumuşlardır. Hamza dışındaki kıraat imamlarının tamamı, Tevbe Suresi'ndeki {يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُم بِرَحْمَةٍ مِّنْهُ} “Rableri onlara kendisinden bir rahmet müjdeler” [Tevbe: 21] ayetini ve Hicr Suresi'nin başındaki {إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ} “Biz sana bilgin bir oğul müjdeliyoruz” [Hicr: 53] ayetini de bu şekilde okumuşlardır. Hicr Suresi'ndeki ikinci yer olan {فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} “Beni neyle müjdeliyorsunuz?” [Hicr: 54] ayetinde ise kelimenin şeddeli okunduğu konusunda hiçbir ihtilaf yoktur. Yine Hamza dışındaki imamların hepsi Meryem Suresi'ndeki iki yeri; {إِنَّا نُبَشِّرُكَ} “Biz sana müjdeliyoruz” [Meryem: 7] ve {لِتُبَشِّرَ بِهِ المتقين} “Onunla takva sahiplerini müjdeleyesin diye” [Meryem: 97] ayetlerini de bu şekilde okumuştur. Zikredilen bu kayıtla okuyanların yanında adı anılmayan diğer imamlar ise muzâraat harfinin fethası, "bâ"nın sükûnu ve "şîn"in dammesiyle [yebşuru / tebşuru şeklinde] okumaktadır.
وإذا أردت معرفة ضبطِ هذا الفصل فاعلَمْ أنَّ المواضعَ التي وقع فيها الخلافُ المذكور تسعُ كلمات، والقرَّاءُ فيها على مراتبَ: فنافع وابن عامر وعاصم ثَقَّلوا الجميع وحمزة خَفَّف الجميع، وابن كثير وأبو عمرو ثَقَّلا الجميع إلا التي في سورة الشورى فإنهما وافقا فيها حمزة، والكسائي خَفَّف خمساً منها وثقَّل أربعاً، فخفَّف كلمتَيْ هذه السورة وكلماتِ الإِسراء والكهف والشورى.
Bu faslın zaptını öğrenmek istersen bil ki, zikredilen ihtilafın vaki olduğu yerler dokuz kelimedir ve kurrâ bunlarda dereceler üzeredir: Nâfi', İbn Âmir ve Âsım hepsini şeddeli okumuş; Hamza ise hepsini şeddesiz (hafif) okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr, Şûrâ Suresi'ndeki hariç hepsini şeddeli okumuş, o surede ise Hamza'ya muvafakat etmişlerdir. Kisâî ise bunların beşini hafif, dördünü şeddeli okumuş; bu surenin iki kelimesini, İsrâ, Kehf ve Şûrâ kelimelerini şeddesiz okumuştur.
وقد تقدَّم أن في هذا الفعل ثلاثَ لغات: «بَشَّر» بالتشديد، وبَشَر بالتخفيف، وعليه ما أنشده الفراء:
Bu fiilde üç lehçenin bulunduğu daha önce geçmişti: Şeddeli olarak «بَشَّرَ», şeddesiz olarak «بَشَرَ» ki Ferrâ'nın şu okuduğu beyit buna dayanır:
١٢٥٦ - بَشَرْتُ عيالي إذ رأيتُ صحيفةً ... أَتَتْكَ من الحَجَّاجِ يُتْلَى كتابُها
1256 - *Haccâc'dan sana gelen ve mektubu okunan bir ferman gördüğümde,* *Çoluk çocuğumu müjdeledim.*
والثالثة: «أَبْشَرْتُ» رباعياً، وعليه قراءةُ بعضهم «يُبْشِرُك» بضم الياء، ومن التبشير قول الآخر:
Üçüncüsü: Dört harfli olarak «أَبْشَرْتُ» şeklindedir. Bazılarının ye'nin zammesiyle «يُبْشِرُك» şeklindeki kıraati buna dayanır. Tebşîr (müjdelemek) lafzının kullanımına diğer bir şairin şu sözü de örnektir:
١٢٥٧ - يا بِشْرُ حُقَّ لوجهِك التَّبْشِيرُ ... هَلاَّ غَضِبْت لنا وأنتَ أَميرُ
1257 - *Ey Bişr! Senin yüzüne müjdelenmek pek yaraşır;* *Sen bir emir olduğun halde bizim için öfkelenmeli değil miydin?*
وقد أُجْمِعَ على مواضعَ من هذه اللغات نحو: {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ} [آل عمران: ٢١] . {وَأَبْشِرُواْ} [فصلت: ٣٠] ، {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ} [هود: ٧١] ، فلم يَرِدِ الخلافُ إلا في المضارعِ دونَ الماضي والأمرِ، وقد تقدَّمَ معنى البِشارَة واشتقاقُها في سورة البقرة.
Bu lehçelerden bazı yerler üzerinde icma edilmiştir; örneğin: {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ} [Âl-i İmrân: 21] “onları bir azap ile müjdele”, {وَأَبْشِرُواْ} [Fussilet: 30] “ve sevinip müjdeleniniz”, {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ} [Hûd: 71] “Biz de ona İshak'ı müjdeledik” ayetleri gibi. İhtilaf mazi ve emir sîgalarında değil, sadece muzari fiilde vaki olmuştur. Müjde (bişâret) kelimesinin anlamı ve iştikakı Bakara Suresi'nde daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {بيحيى} متعلق ب يُبَشِّرُكَ، ولا بد من حذف مضاف أي: بولادة يحيى، لأن الذواتِ ليست متعلقةً للبشارة ولا بد في الكلامِ من [شيء] عادَ إليه السياقُ تقديرهُ: بولادةِ يحيى منك ومن امرأتِك، دَلَّ على ذلك قرينةُ الحالِ وسياقُ الكلام.
Yüce Allah'ın: {بيحيى} “Yahya ile” kavli {يُبَشِّرُكَ} fiiline müteallıktır. Burada bir muzâfın hazfedilmiş olması zorunludur, yani: [Yahya'nın doğumuyla] demektir; çünkü zatlar müjdenin taalluk ettiği şeyler değildir. Sözde, bağlamın kendisine döndüğü bir şeyin bulunması zorunludur ki takdiri şöyledir: [Senden ve karından Yahya'nın doğumuyla]. Hâlin karinesi ve sözün akışı buna delalet etmiştir.
و «يحيى فيه قولان أحدُهما: وهو المشهورُ عند أهل التفسير أنه منقولٌ من الفعلِ المضارع، وقد سَمُّوا بالأفعال كثيراً نحو: يعيش ويعمر ويَمُوت، قال قتادة:» سُمِّي يَحْيى لأنَّ الله أَحياه بالإِيمان «وقال الزجاج:» حَيِيَ بالعلم «وعلى هذا فهو ممنوعُ الصرف للعملية ووزن الفعل نحو:» يزيد ويشكر وتغلب «. والثاني: أنه أعجمي لا اشتقاق له، وهذا هو الظاهرُ فامتناعُه للعمليةِ والعجمةِ الشخصية. وعلى كلا القولين فيُجْمع على يَحْيَوْن بحذف الألف نحو:» مُوسَوْن «بحذف الألف وبقاء الفتحة تدلُّ عليها. وقال الكوفيون:» إن كان عربياً منقولاً من الفعلِ فالأمرُ كذلك، وإنْ كان أعجمياً ضُمَّ ما قبل الواو وكُسِر ما قبل الياء إجراء له مُجْرى المنقوص نحو: جاء
«Yahya» kelimesinde iki görüş vardır: Birincisi: Tefsir ehli katında meşhur olan görüştür ki muzari fiilden nakledilmiş (özel isim yapılmış) olmasıdır. Araplar; «Ya'îş» (yaşar), «Ya'mur» (imar eder/ömür sürer) ve «Yemût» (ölür) örneklerinde olduğu gibi fiilleri çokça özel isim yapmışlardır. Katâde şöyle demiştir: «Allah onu iman ile ihya ettiği (yaşattığı) için Yahya diye isimlendirildi.» Zeccâc ise: «İlim ile dirildi» demiştir. Buna göre kelime, tıpkı «Yezîd», «Yeşkür» ve «Tağlib» isimlerinde olduğu gibi alemiyet (özel isim olma) ve fiil vezni sebebiyle gayrimunsarıftır (tenvin ve kesre almaz). İkincisi: Yabancı (a'cemî) bir isim olup türemiş olmamasıdır; zahir olan da budur. Dolayısıyla gayrimunsarıf oluşu alemiyet ve şahsi a'cemîlik (yabancı kökenli olma) sebebiyledir. Her iki görüşe göre de elifin hazfiyle tıpkı «مُوسَوْن» kelimesinde olduğu gibi elif hazfedilip ona delalet etmesi için fetha baki bırakılarak «يَحْيَوْن» şeklinde çoğul yapılır. Kûfeliler ise şöyle demiştir: «Şayet fiilden nakledilmiş Arapça bir isimse durum böyledir. Fakat yabancı bir isimse, nâkıs ismin konumuna sokularak tıpkı 'جاء
القاضون، ورأيت القاضين «هذا نَقْلُ الشيخ عنهم. ونقل ابن مالك عنهم أن الاسم إنْ كانت ألفُه زائدةً ضُمَّ ما قبل الواو وكُسِر ما قبل الياء نحو: جاء حُبْلُون ورأيت حُبْلِين، وإن كانت أصليةً نحو:» رَجَوْن «وجب فتح ما قبل الحرفين، قالوا:» فإن كان أعجمياً جاز الوجهان، لاحتمالِ أن تكون ألفُه أصليةً أو زائدة، إذ لا يُعْرَفُ له اشتقاق «ويُصَغَّر يَحْيى على» يُحَيَّى «وأنشدت للشيخ أبي عمرو ابن الحاجب في ذلك:
القاضون' (Kadılar geldi) ve 'رأيت القاضين' (Kadıları gördüm) denilmesi gibi vâv'dan önceki harf zammelenir, yâ'dan önceki harf ise kesrelenir.» Bu, Şeyh'in [Ebû Hayyân'ın] onlardan yaptığı nakildir. İbn Mâlik ise Kûfelilerden şöyle nakletmiştir: Şayet ismin elifi zâid ise 'جاء حُبْلُون' ve 'رأيت حُبْلِين' örneklerinde olduğu gibi vâv'dan önceki zammelenir, yâ'dan önceki kesrelenir; şayet 'رَجَوْن' örneğinde olduğu gibi asıl ise her iki harften öncekinin fethalanması vacip olur. Kûfeliler şöyle demiştir: «Eğer isim yabancı kökenli ise, iştikakı bilinmediğinden elifinin asıl veya zâid olma ihtimaline binaen her iki vecih de caizdir.» 'Yahya' ismi «يُحَيَّى» şeklinde tasğîr edilir (küçültülür). Şeyh Ebû Amr İbnü'l-Hâcib'in bu konudaki şu beytini okudum:
١٢٥٨ - أيُّها العالم بالتصريفِ لا زلت تُحَيَّا ... إنَّ يَحْيى إنْ يُصَغَّرْ فيُحَيَّا ... وأبى قومٌ وقالوا ليسَ هذا الرأيُ حَيّا ... إنما كان صواباً أَنْ يُجيبوا بيُحَيَّا ... كيف قد رَدُّوا يُحَيَّا ... والذي اختارُوا يُحَيَّا ... أتراهم في ضلالٍ أم ترى وجهاً يُحَيَّا ... قلت: هذا جارٍ مَجْرى الألغاز في تصغيرِ هذه اللفظةِ، وذلك يختلف بالتصريفِ والعمل، وهو أنه إذا اجتَمَع في آخر الاسم المصغَّر ثلاثُ ياءات
1258 - *Ey sarf âlimi, daima esen kalasın;* *Şüphesiz Yahya ismi küçültülürse 'yuhayyâ' olur.* *Bir topluluk bunu reddetti ve 'Bu görüş geçerli değildir' dedi.* *Oysa doğru olan 'yuhayyâ' diye cevap vermeleriydi.* *Nasıl oldu da 'yuhayyâ'yı reddettiler,* *Ve tercih ettikleri de yine 'yuhayyâ' oldu?* *Onları bir sapıklık içinde mi görürsün, yoksa diri kılınacak bir vecih mi görürsün?* Dedim ki: Bu, söz konusu lafzın tasğîri hususunda bilmece kabilinden bir kullanımdır. Bu da sarf ve amel kaidelerine göre farklılık arz eder; şöyle ki, tasğîr edilmiş ismin sonunda üç yâ bir araya geldiğinde,
جَرَى فيه خلافٌ بين النحاة بالنسبة إلى الحذف والإِثبات وأصلُ المسألة تصغير» أَحْوى «وقد أتقنت هذه الأبيات وحرَّرْتُ مذاهب التصريفين فيها حين سُئِلت عنها في غير هذا الموضوع إذ لا يَحْتمله.
hazf ve ispat (sabit bırakma) bakımından nahivciler arasında ihtilaf meydana gelmiştir. Bu meselenin aslı «أَحْوى» kelimesinin tasğîridir. Bu konuyu, burası yeri olmadığından başka bir yerde bana sorulduğunda sarf âlimlerinin mezheplerini etraflıca tahkik ederek sağlam bir şekilde açıklamıştım.
ويُنْسَبُ إلى يَحْيى: يَحْيِيُّ بحذف الألف تشبيهاً لها بالزائد نحو: حُبْلِيّ في: حُبْلى، ويَحْيَويّ بالقلب لأنها أصلٌ كألف مَلْهَويٌّ، أو شبيهة بالأصل إن كان أعجمياً، ويَحْياوي بزيادة ألف قبل قلب ألفه واواً.
Yahya ismine nispet yapılırken: 'حُبْلى' kelimesindeki 'حُبْلِيّ' örneğinde olduğu gibi zâid elife benzetilerek elifin hazfiyle «يَحْيِيُّ»; 'مَلْهَويٌّ' kelimesinin elifi gibi asıl olduğu veya yabancı kökenli ise asıla benzediği kabul edilerek [elifin vâva] çevrilmesiyle «يَحْيَويّ»; ve elifi vâva çevrilmeden önce bir elif ziyade edilerek «يَحْياوي» denilir.
والنداء: رفعُ الصوت، يقال: نادى نُداءً ونداء بضم النون وكسرها، والأكثر في الأصوات مجيئها على الضم نحو: البُكاء والصُّراخ والدُّعاء والرُّغاء. وقيل: المكسورُ مصدر والمضموم اسم، ولوعُكِسَ هذا لكان أَبْيَنَ لموافقتِه نظائرَه من المصادر. وقال يعقوب بن السكيت:» إذا ضَمَمْتَ نونَه قَصَرْتَه وإن كسرتها مددَته «وأصلُ المادةِ يَدُلُّ على الرفع.
Nida (النداء): Sesi yükseltmektir. Nûn harfinin zammesi ve kesresiyle «نادى نُداءً ونداء» denilir. Seslerde çoğunluk zamme ile gelmesidir; «البُكاء» (ağlamak), «الصُّراخ» (haykırmak), «الدُّعاء» (dua/çağrı) ve «الرُّغاء» (deve bağırması) gibi. Kesreli olanın masdar, zammeli olanın ise isim olduğu da söylenmiştir; fakat bunun tersi söylenseydi masdar olan benzerlerine uygunluğu açısından daha açık olurdu. Ya'kûb b. es-Sikkît şöyle demiştir: «Nûn harfini zammeli okuduğunda maksûr (kısa elifle), kesreli okuduğunda ise memdûd (uzun elifle) okursun.» Bu maddenin aslı yükseltmeye delalet eder.
ومنه المُنْتدى والنادي لاجتماع القوم فيهما وارتفاع أصواتهم. وقالت قريش: دار الندوة، لارتفاعِ أصواتِهم عند المشاورة والمحاورةِ فيها، وفلان أَنْدى صوتاً من فلان أي: أَرْفَع، هذا أصلُه في اللغةِ، وفي العُرْف صار ذلك لأحسنِهما نغماً وصوتاً، والنَّدى: المطرُ، ومنه: نَدِيَ يَنْدَى، ويُعَبَّر به عن الجود، كما يُعَبَّر بالمطرِ والغيثِ وأخواتهِما عنه استعارةً.
İnsanların orada toplanıp seslerinin yükselmesi sebebiyle toplantı yerine «المُنْتدى» ve «النادي» denilmiştir. Kureyş de orada istişare ve müzakere ederken sesleri yükseldiği için «دار الندوة» (Dârunnedve) demiştir. 'Filanca kişinin sesi diğerinden daha endâdır' denildiğinde 'daha yüksektir' demektir; dil kurallarındaki aslı budur. Örfte ise bu ifade sesi ve nağmesi en güzel olan için kullanılır olmuştur. «النَّدى» kelimesi yağmur demektir; «نَدِيَ يَنْدَى» (ıslandı/nemlendi) fiili de bundandır. Yağmur, sağanak ve benzeri kelimelerin cömertlikten istiare yoluyla ifade edilmesi gibi cömertlik de bu lafızla ifade edilir.
قوله: {مُصَدِّقاً} حالٌ من «يحيى» وهذه حالٌ مقدَّرة، وقال ابن عطية: «
Yüce Allah'ın: {مُصَدِّقاً} “doğrulayıcı olarak” kavli, «Yahya» isminden hâldir ve bu, hâl-i mukadderedir (gelecekte gerçekleşecek hâldir). İbn Atıyye ise şöyle demiştir: «
هي حالٌ مؤكدة بحَسَب حال هؤلاء الأنبياء ﵈» . و «بكلمة» متعلِّقٌ ب «مصدقاً» . وقرأ أبو السَّمَّال: «بكِلْمَةٍ» بكسر الكاف وسكون اللام، وهي لغة فصيحة، وذلك أنه أَتْبَع الفاءَ للعين في حركتها فالتقى بذلك كسرتان، فَحَذف الثانيةَ لأجل الاستثقال. والكلمة قيل: المراد بها الجمع؛ إذ المقصودُ التوراةُ والإِنجيل وغيرهما من كتب الله تعالى المُنَزَّلة، فَعَبَّر عن الجمعِ ببعضه، ومثلُ هذا قوله ﵇: «أصدقُ كلمةٍ قالها الشاعر كلمةُ لبيد» يريدُ قولَه:
Bu nebilerin aleyhimesselâm durumuna göre [sabit olan vasıflarını bildiren] müekkid bir hâldir.» «بكلمة» car-mecruru ise «مصدقاً» lafzına müteallıktır. Ebü's-Semmâl kâf'ın kesresi ve lâm'ın sükûnu ile «بكِلْمَةٍ» şeklinde okumuştur ki bu da fasih bir lehçedir. Çünkü o, harekesinde fâ'yı 'ayn'a tabi kılmış, böylece iki kesre bir araya gelmiş ve ağırlıktan kaçınmak için ikincisini hazfetmiştir. 'Kelime' ile çoğulun kastedildiği söylenmiştir; zira maksat Tevrat, İncil ve Yüce Allah'ın indirdiği diğer kitaplardır; böylece cüz zikredilip kül (bütün) kastedilmiştir. Bunun benzeri Hz. Peygamber'in aleyhisselâm: «Bir şairin söylediği en doğru kelime, Lebîd'in kelimesidir» buyurmasıdır ki bununla onun şu sözünü kastetmiştir:
١٢٥٩ - ألا كلُّ شيءٍ ما خلا الله باطِلُ ... وكلُّ نعيمٍ لا مَحَالَةَ زائِلُ
1259 - *Bilin ki, Allah'tan başka her şey batıldır;* *Ve her nimet şüphesiz yok olucudur.*
وذُكِر لحسان ﵁ الحُوَيْدِرة الشاعر فقال: «لعن الله كلمته» يعني قصيدته، وسيأتي لهذا مزيدُ بيان عند قوله تعالى: {إلى كَلِمَةٍ سَوَآءٍ} [آل عمران: ٦٤] .
Hassân'a radıyallâhu anh şair Huveydira'dan bahsedildiğinde: «Allah onun kelimesine lanet etsin» demiştir; yani kasidesini kastetmiştir. Yüce Allah'ın: {إلى كَلِمَةٍ سَوَآءٍ} [Âl-i İmrân: 64] “ortak bir kelimeye” kavlinde buna dair daha fazla açıklama gelecektir.
قوله: {مِّنَ الله} في محلِّ جر صفة لكملة فيتعلَّقٌ بمحذوف أي: بكلمة كائنة من الله. و {وَسَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيّاً} أحوالٌ أيضاً كمصدِّقاً. السيِّد فَيْعِل. والأصلُ: سَيْوِد فَفُعِل [به] ما فُعِل بميت، وقد تقدَّم كيفية ذلك، واشتِقاقُه من سادَ يسود سِيادة وسُؤْدُدَاً أي: فاقَ نُظَراءَه في الشرف والسؤُدد، ومنه قولهم:
Yüce Allah'ın: {مِّنَ الله} “Allah'tan [gelen]” kavli, cer mahallinde «kelime» lafzının sıfatıdır; dolayısıyla mahzuf bir müteallaka bağlanır, yani: [Allah'tan var olan bir kelimeyle] demektir. {وَسَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيّاً} “efendi, nefsine hâkim ve bir peygamber olarak” kavli de tıpkı «مصدقاً» gibi hâldirler. «السيِّد» lafzı 'fey'il' (فَيْعِل) veznindedir; aslı «سَيْوِد» şeklindedir ve «مَيِّت» kelimesine yapılan işlem [vâv'ın yâ'ya kalbedilip idğam edilmesi] buna da yapılmıştır. Bunun nasıl olduğu daha önce geçmişti. İştikakı ise; şeref ve seyyidlikte akranlarını geçti anlamına gelen «سادَ يسود سِيادة وسُؤْدُدَاً» kökündendir. Nitekim Arapların şu sözü de bundandır:
١٢٦٠ - نفسُ عصامٍ سَوَّدَتْ عِصَاما ... وعَلَّمَتْه الكَرَّ والإِقداما
1260 - *İsâm'ın bizzat kendi azmi İsâm'ı efendi kıldı;* *Ona savaşı ve atılganlığı öğretti,*
وصَيَّرتَهُ بَطَلاً هُمَاما ...
*Ve onu yüce gayeli bir kahraman yaptı...*
وقال بعضهم: سُمِّي سيِّداً لأنه يَسُود سَوادَ الناس أي: عظيمهم وجُلَّهم، وجمعُه على فَعَلة شاذ قياساً فصيح استعمالاً، قال تعالى: {إِنَّآ أَطَعْنَا سَادَتَنَا} [الأحزاب: ٦٧] والأصل: سَوَدَة، و «فَعَلة» إنما يكثر لفاعِل نحو: كافِر وكَفَرة وفاجِر وفَجَرة وبار وبَرَرة.
Bazıları şöyle demiştir: İnsanların 'sevâdı'na yani büyüklerine ve çoğunluğuna seyyidlik ettiği (önderlik ettiği) için 'seyyid' diye isimlendirilmiştir. Bu kelimenin 'fe'ale' (فَعَلة) vezninde çoğul yapılması kıyasa göre şâz, kullanım açısından ise fasihtir. Yüce Allah: {إِنَّآ أَطَعْنَا سَادَتَنَا} [el-Ahzâb: 67] “Şüphesiz biz efendilerimize itaat ettik” buyurmuştur; aslı «سَوَدَة» şeklindedir. 'Fe'ale' vezni ise daha çok 'fâil' veznindeki kelimeler için gelir; «كافِر - كَفَرة», «فاجِر - فَجَرة» ve «بار - بَرَرة» gibi.
والحَصور فَعُول للمبالغة مُحَوَّلٌ من «حاصِر» كضَرُوب في قوله:
«الحَصور» kelimesi mübalağa için 'feûl' (فَعُول) veznindedir ve şu beyitte geçen «ضَرُوب» kelimesinde olduğu gibi «حاصِر» lafzından dönüştürülmüştür:
١٢٦١ - ضَروبٌ بنصْلِ السيفِ سُوقَ سِمانِها ... إذا عَدِموا زاداً فإنَّك عاقِرُ
1261 - *Kılıcın namlusuyla semiz develerin bacaklarına vuran biridir;* *Onlar azıksız kaldıklarında mutlaka kurban edip kesensin.*
وقيل: بل هو فَعُول بمعنى مَفْعول أي: محصور، ومثله رَكوب بمعنى مركوب وحَلوب بمعنى مَحْلوب. والحَصُور: الذي يكتُم سِرَّه. قال جرير:
Şöyle de denilmiştir: Aksine bu kelime 'mef'ûl' manasında 'feûl'dür, yani 'mahsur' (alıkonulmuş/menedilmiş) demektir. Tıpkı 'binilen' anlamında «رَكوب» ve 'sağılan' anlamında «حَلوب» gibi. «الحَصُور» aynı zamanda sırrını gizleyen kimseye de denir. Cerîr şöyle demiştir:
١٢٦٢ - ولقد تَسَقَّطَني الوشاةُ فصادَفوا ... حَصِراً بسِرِّك يا أُمَيْمُ ضَنِيناً
1262 - *Kovucular açığımı yakalamaya çalıştılar; fakat* *Ey Ümeyme, senin sırrın hususunda nefsini tutan ve kıskanan birini buldular.*
[وهو البخيل أيضاً] قال:
[Bu kelime aynı zamanda cimri anlamına da gelir.] Şair şöyle demiştir:
١٢٦٣ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... لا بالحَصورِ ولا فيها بِسَآَّرِ
1263 - *. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...* *Ne cimridir, ne de onun hakkında sır yayan biridir.*
وقد تقدَّم اشتقاقُ هذه المادة، وأصلُه مأخوذٌ من المَنْع، وذلك أن الحَصُور هو الذي لا يأتي النساءَ: إمَّا لطَبْعِه على ذلك وإمَّا لمغالبتِه نفسَه. و «من الصالحين» صفةٌ لقوله «نبياً» فهو في محل نصب.
Bu maddenin iştikakı daha önce geçmişti; aslı men' (engellemek) kökünden alınmıştır. Şöyle ki 'hasûr': Ya fıtratı öyle yaratıldığı için ya da nefsine galip gelip onu engellediği için kadınlara yaklaşmayan kimsedir. «من الصالحين» ifadesi ise «نبياً» kelimesinin sıfatıdır ve bu sebeple nasb mahallindedir.
قوله تعالى: {أنى يَكُونُ لِي غُلاَمٌ} : يجوز أن تكون الناقصة، وفي خبرها حينئذ وجهان، أحدهما: «أنَّى» لأنها بمعنى كيف، أو بمعنى مِنْ أين: و «لي» على هذا تبيينٌ. والثاني: أنَّ الخبرَ الجار و «كيف» منصوبٌ على الظرف. ويجوزُ أَنْ تكونَ التامَّة فيكونُ الظرفُ والجار كلاهما متعلِّقَيْنِ ب «يكون» لأنه تام، أي: كيف يحدث لي غلام، ويجوز أن يتعلَّقَ/ بمحذوفٍ على أنه حال من «غلام» لأنه لو تأخَّر لكان صفةً له.
Yüce Allah'ın: {أنى يَكُونُ لِي غُلاَمٌ} “Benim nasıl bir oğlum olabilir?” kavli: Fiilin nâkıs olması caizdir; bu durumda haberinde iki vecih vardır: Birincisi: «أنَّى» lafzının 'nasıl' veya 'nereden' anlamında olması sebebiyle haber olmasıdır; «لي» car-mecruru ise bu durumda tebyîn (açıklama) içindir. İkincisi: Haberin car-mecrur olması, «كيف» [yani «أنَّى»] lafzının ise zarf olarak mansub olmasıdır. Fiilin tam olması da caizdir; bu takdirde fiil tam olduğu için hem zarf hem de car-mecrur «يكون» fiiline müteallık olur, yani: [Benim için bir oğul nasıl meydana gelir/doğar] demektir. Şayet sonraya kalsaydı sıfatı olacağından ötürü, «غلام» kelimesinden hâl olmak üzere mahzuf bir müteallaka bağlanması da caizdir.
وقوله: {وَقَدْ بَلَغَنِي الكبر} جملةُ حاليةٌ، وفي موضع آخرَ {وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الكبر} [مريم: ٨] لأنَّ ما بَلَغَكَ فقد بَلَغْتَه. وقيل: لأنَّ الحوادثَ تَطْلُب الإِنسانَ. وقيل: هو من المَقْلوب كقوله:
Yüce Allah'ın: {وَقَدْ بَلَغَنِي الكبر} “bana ihtiyarlık gelip çatmışken” kavli hâl cümlesidir. Başka bir yerde ise: {وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الكبر} [Meryem: 8] “ben ihtiyarlıktan ... ulaşmışken” buyrulmuştur; çünkü sana ulaşan şeye sen de ulaşmış olursun. Şöyle de denilmiştir: Çünkü başa gelen hadiseler insanı arayıp bulur. Bunun şairin şu sözünde olduğu gibi maklûb (lafızların yer değiştirmesi) kabilinden olduğu da söylenmiştir:
١٢٦٤ - مثلُ القنافِذِ هَدَّاجون قد بَلَغَتْ ... نجرانُ أو بُلِّغَتْ سَوْءاتِهِمْ هَجَرُ
1264 - *Kirpiler gibi yavaş ve sallanarak yürürler;* *Necran onların kötülüklerine ulaştı yahut Hecer'e kötülükleri ulaştırıldı.*
ولا حاجةَ إليه.
Fakat buna [yani maklûb takdirine] gerek yoktur.
وقدَّم في هذه السورة حالَ نفسه، وأخَّر حالَ امرأته، وفي مريم عَكَس، فقيل: صدرُ الآيات في مريم مطابِقٌ لهذا التركيبِ لأنه قَدَّمَ وَهْنَ عظمِه واشتعالَ شَيْبِه وخِيفَةَ مواليهِ من ورائه، وقال: {وَكَانَتِ امرأتي عَاقِراً} فلمَّا أعَاد ذِكْرهما في استفهامٍ آخر ذَكَر الكِبَر ليوافِق «عِتِيَّاً» رؤوسَ الآي، وهو باب مقصود في الفصاحة، والعطفُ بالواو لا يقتضي ترتيباً زمانياً، فلذلك لم يُبالَ بتقديم ولا تأخير.
Bu surede kendi hâlini öne alıp karısının hâlini sonraya bırakmış; Meryem Suresi'nde ise bunun aksini yapmıştır. Şöyle denilmiştir: Meryem Suresi'ndeki ayetlerin baş tarafı bu dizilişe uygundur; zira orada kemiklerinin zayıflamasını, başının ihtiyarlıkla tutuşmasını ve arkasından gelecek akrabalarından duyduğu endişeyi öne almış ve: {وَكَانَتِ امرأti عَاقِراً} “karım da kısırdır” demiştir. Başka bir istifhamda (soruda) her ikisini tekrar zikrettiğinde, ayet sonlarındaki fasılalara uygun düşmesi için «عِتِيَّاً» lafzına denk gelecek şekilde ihtiyarlığı zikretmiştir; bu da fesahatte gözetilen bir kuraldır. Vâv ile atıf ise zamansal bir sıra gerektirmez; bu sebeple öne alma ve sonraya bırakmaya aldırmamıştır.
والغلامُ: الفتيُّ السنِّ من الناسِ وهو الذي. . . شاربُه، وإطلاقُه على الطفلِ وعلى الكهلِ مجاز، أمَّا الطفلُ فللتفاؤل بما يَؤُول إليه، وأمَّا الكهلُ فباعتبارِ ما كانَ عليه. قالت ليلى الأخيلية:
«الغلام» (Gulam): İnsanlardan genç yaşta olan kimseye denir ki o, bıyığı... olandır. Bu kelimenin küçük çocuk ve olgun yaştaki kimse için kullanılması mecazdır; küçük çocuk için kullanılması varacağı durumla tefe'ül içindir; olgun yaştaki kimse için kullanılması ise geçmişteki hâli itibarıyladır. Leylâ el-Ahyeliyye şöyle demiştir:
١٢٦٥ - شَفاها من الداءِ العُضالِ الذي بها ... غلامٌ إذا هَزَّ القناةَ شَفاها
1265 - *Onu yakalandığı devasız dertten kurtarıp şifa verdi;* *O genç yiğit ki mızrağı salladığında ona şifa verir.*
وقال بعضُهم: ما دام الولدُ في بطن أمه سُمِّي «جنيناً» . قال تعالى: {وَإِذْ أَنتُمْ أَجِنَّةٌ} [النجم: ٣٢] ، سُمِّي بذلك لاجتنانِه في الرَّحمِ، فإذا وُلِد سُمِّي «صبياً» فإذا فُطِمَ سُمِّي «غُلاماً» إلى سبع سنين، ثم سُمِّي يافعاً إلى أن يَبْلُغَ عشر سنين، ثم يُطْلق عليه «حزَوَّر» إلى خمس عشرة، ثم يصير «قُمُدَّاً» إلى خمسٍ وعشرين سنة، ثم، «عَنَطْنَطَا» إلى ثلاثين قال:
Bazıları şöyle demiştir: Çocuk annesinin karnında olduğu sürece «cenîn» (جنين) olarak isimlendirilir. Yüce Allah: {وَإِذْ أَنتُمْ أَجِنَّةٌ} [en-Necm: 32] “ve siz ceninler iken” buyurmuştur; rahimde gizlendiği için bu isim verilmiştir. Doğduğunda «sabiyy» (صبي), sütten kesildiğinde yedi yaşına kadar «gulâm» (غلام), on yaşına ulaşıncaya kadar «yâfi'» (يافع), on beş yaşına kadar «hazevver» (حزَوَّر), yirmi beş yaşına kadar «kumudd» (قُمُدّ), otuz yaşına kadar da «anatnat» (عَنَطْنَط) diye isimlendirilir. Şair şöyle demiştir:
١٢٦٦ - وبالجَعْدِ حتى صارَ جَعْداً عَنَطْنَطاً ... إذا قامَ ساوى غاربَ الفحلِ غارِبُهْ
1266 - *Kıvırcık saçlı ve güçlü kuvvetli, uzun boylu biri oluncaya dek büyüdü;* *Ayağa kalktığında omuz başı aygırın omuz başıyla bir olurdu.*
ثم «حُمُلا» إلى أربعين ثم «كَهْلاً» إلى خمسين، ثم «شيخاً» إلى ثمانين ثم «هَمٌّ» بعد ذلك.
Sonra kırk yaşına kadar «hımıl» (حُمُل), elli yaşına kadar «kehl» (كَهْل), seksen yaşına kadar «şeyh» (شيخ) ve bundan sonra ise «hemm» (هَمّ) diye isimlendirilir.
واشتقاق الغُلام من الغُلْمة والاغتِلام، وهو طَلَبُ النكاح، لَمَّا كان مسبَّباً عنه أُخِذَ منه لفظُه، ويقال: «اغتَلَم الفحلُ» أي: اشتدَّتْ شهوتُه إلى طَلَبِ النكاح، واغتلَم البحر أي: هاجَ وتلاطَمَتْ أمواجه مستعار منه، وقياسُه في القلةِ أَغْلِمة، وفي الكثرة: غِلْمان، وقد جُمع على غِلْمَة شذوذاً، وهل هذه الصيغةُ جمعُ تكسير أم اسم جمع؟ قال الفراء: «يقال غلامٌ بيِّنُ الغُلومَة والغُلومِيَّة والغُلامِيَّة» قال: «والعربُ تجعلُ مصدرَ كلِّ اسمٍ ليسَ له فعلٌ
«الغلام» (Gulâm) kelimesinin türeyişi «el-ğulme» (الغُلمة) ve «el-iğtilâm» (الاغتلام) kökünden gelir ki bu, nikâh (cinsel ilişki) arzusudur. Ondan kaynaklanan bir sonuç olduğu için lafzı da ondan türetilmiştir. «اغتلم الفحل» (aygır galeyana geldi/aşırı arzuladı) denir; yani nikâh talebinde bulunma şehveti şiddetlendi demektir. «اغتلم البحر» (deniz kabardı/azgınlaştı) yani dalgaları coşup birbirine çarptı ifadesi de bundan eğretilemedir (istiâredir). Azlık çoğulundaki (cem'-i kıllet) kıyası «أغلمة» (ağlime), çokluk çoğulundaki (cem'-i kesret) kıyası «غلمان» (ğılmân) şeklindedir. Şaz olarak «غلمة» (ğılme) şeklinde de çoğul yapılmıştır; peki bu sîga bir kırık çoğul (cem-i teksîr) mudur yoksa isim-çoğul (ism-i cem') midir? Ferrâ şöyle demiştir: «غلام بيّن الغلومة والغلومية والغلامية» (çocukluğu/gençliği apaçık olan genç) denir. Ferrâ şöyle devam etmiştir: «Araplar, bilinen bir fiili bulunmayan her ismin masdarını
معروفٌ على هذا المثالِ، فيقولون: عَبْدٌ بَيِّنُ العُبودة والعُبودِيَّة والعُبادِيَّة» يعني لم تتكلم العرب من هذا بِفِعْلٍ.
bu kalıp üzere getirirler; nitekim şöyle derler: «عبد بيّن العبودة والعبودية والعبادية» (kulluğu/köleliği apaçık olan kul/köle).» Yani Araplar bundan türeyen bir fiil kullanmamışlardır.
والكِبَرُ: مصدرُ كَبِرَ يكبَر كِبَراً أي: طَعَن في السن، قال:
«الكِبَر» (Kiber): «كَبِرَ يَكْبَرُ كِبَراً» fiilinin masdarıdır; yani yaşlandı, yaşı ilerledi demektir. [Şair] şöyle demiştir:
١٢٦٧ - صغيرَيْنِ نَرْعَى البَهْمَ يا ليتَ أَنَّنا ... إلى اليومِ لم نَكْبَرْ ولم تَكْبَر البَهْمُ
1267 - *Kuzu güderdik iki küçük çocukken; ah keşke,* *Bugüne dek ne biz büyüseydik ne de kuzular büyüseydi!*