والثاني: أنه منصوبٌ على الاشتغال/، ومَنْعُهم ذلك بأنه يلزُم أَنْ يعملَ فيه ما قَبلَه جوابُه أنَّا نقدِّرُ الفعلَ بعده لا قبله، وهذا خلافٌ مشهورٌ في أسماءِ الشرط والاستفهام: هل يَجْري فيها الاشتغال أم لا؟ فمنعَه قومٌ لِما تقدَّم، وأجازه آخرون مقدِّرين الفعل بعد الشرطِ والاستفهام، وكونُه منصوباً على الاشتغال هو ظاهر كلام مكي فإنه ذكر ذلك في قوله: {واللذان يَأْتِيَانِهَا مِنكُمْ فَآذُوهُمَا} [النساء: ١٦] والآيتان من وادٍ واحد، ولا بدَّ من إيراد نصَّه ليتَّضحَ لك قولُه، قال ﵀: «واللذانِ يأتيانِها» الاختيارُ عند سيبويه في «اللذان» الرفع، وإنْ كان معنى الكلامِ الأمرَ، لأنه لمَّا وَصَلَ بالفعلِ تمكَّن معنى الشرط فيه إذ لا يقع على شيءٍ بعينه، فلمَّا تمكَّن معنى الشرط والإِبهام جرى مَجْرى الشرطِ في كونه لم يَعْمل فيه ما قبله كما لا يعمل في الشرط ما قبله من مضمرٍ أو مظهر «. ثم قال:» والنصبُ جائزٌ على إضمارِ فعل لأنه إنما أشبه الشرطَ، وليس الشبيهُ بالشيء كالشيءِ في حكمه «. انتهى. وليس لقائل أن يقولَ: مرادُه النصبُ بإضمار فعل النصب لا على الاشتغال، بل بفعلٍ مدلولٍ عليه، كما تقدم نَقْلُه عن بعضِهم، لأنه لم يكن لتعليله بقوله:» لأنه إنما أشبه الشرط إلى آخره «فائدةٌ إذ النصبُ كذلك لا يَحْتاج إلى هذا الاعتذار.
İkincisi: [Kelimenin] iştigal üzere mansup olmasıdır. Onların, öncesindekinin onda amel etmesini gerektireceği gerekçesiyle bunu men etmelerine verilecek cevap; fiili öncesinde değil, sonrasında takdir etmemizdir. Bu, şart ve istifham (soru) isimlerinde meşhur bir ihtilaftır: Bunlarda iştigal geçerli olur mu, olmaz mı? Bir topluluk daha önce geçen [sebepten] ötürü bunu men etmiş, diğerleri ise fiili şart ve istifhamdan sonra takdir ederek caiz görmüştür. Bunun iştigal üzere mansup olması Mekkî'nin sözünün de zahiridir. Zira o, { وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا } “İçinizden onu (fuhşu) yapan her iki tarafa da eziyet edin” [Nisâ 16] ayetinde bunu zikretmiştir. İki ayet de aynı türdendir. Sözünün sana açıkça anlaşılması için onun metnini aktarmak gerekir. O (rahimehullâh) şöyle demiştir: «"Vellezâni ye'tiyânihâ" [ibaresinde] Sîbeveyh'e göre "el-lezân" kelimesinde tercih edilen merfu olmasıdır; her ne kadar kelamın anlamı emir olsa da. Çünkü fiile sıla yapıldığında, belirli bir şeye taalluk etmediği için onda şart manası yerleşmiştir. Şart manası ve kapalılık onda yerleşince, şarttan önceki gizli ya da açık hiçbir şeyin onda amel edemediği gibi öncesindekinin kendisinde amel edememesi hususunda şartın konumuna geçmiştir.» Sonra şöyle demiştir: «Bir fiil gizlenmesi üzere mansup olması da caizdir; çünkü o sadece şarta benzemiştir. Bir şeye benzeyen ise hükmünde o şey gibi değildir.» [Sözü] bitti. Bir kimse: "Onun kastı iştigal üzere değil, daha önce bazılarından nakledildiği gibi delalet edilen bir fiille gizli bir nasb fiili takdir edilerek mansup olmasıdır" diyemez. Çünkü "Zira o sadece şarta benzemiştir..." şeklindeki gerekçelendirmesinin bir faydası kalmazdı; nitekim bu şekildeki nasb, böyle bir gerekçeye ihtiyaç duymaz.
وقوله: {مِن نِّسَآئِكُمْ} في محلِّ نصبٍ على الحال من الفاعل من» يِأْتِين «، فيتعلَّقُ بمحذوفٍ أي: يأتين كائناتٍ من نسائكم. وأما قوله» منكم «ففيه وجهان، أحدُهما: أن يتعلقَ بقوله:» فاستشهدوا «. والثاني: أن يتعلَّق بمحذوفٍ على أنه صفة ل» أربعة «، فيكون في محل نصبٍ تقديرُه: فاستشهدوا عليهنَّ أربعة كائنة منكم.
Cenâb-ı Hakk’ın: {مِن نِّسَآئِكُمْ} “kadınlarınızdan” kavli, {يَأْتِينَ} “yaparlar” fiilinin failinden hâl olarak mahallen mensûbdur; dolayısıyla mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani 'kadınlarınızdan olarak yaparlar' demektir. {مِنكُمْ} “içinizden” kavline gelince, onda iki vecih vardır; birincisi: {فَاسْتَشْهِدُوا} “hemen şahit tutun” kavline müteallık olmasıdır. İkincisi: {أَرْبَعَةً} “dört” kelimesinin sıfatı olarak mahzufa müteallık olmasıdır; bu takdirde mahallen mensûb olur, takdiri: 'Fa-steşhidû aleyhinne erbaaten kâineten minküm' (Onlar aleyhine içinizden olan dört şahit tutun) şeklindedir.
قوله» حتى «،» حتى «بمعنى إلى، فالفعل بعدها منصوب بإضمار» أن «وهي متعلقة بقوله:» فأمسكوهن «غاية له. وقوله:» أو يجعلَ «فيه وجهان، أحدهما: أن تكون» أو «عاطفة فيكون الجَعْلُ غاية لإِمساكهن أيضاً، فينتصبُ» يجعلَ «بالعطف على» يتوفَّاهن «. والثاني: أن تكون» أو «بمعنى» إلا «كالتي في قولهم» لألزَمَنَّك أو تقضيَني حقي «على أحدِ المعنيين، والفعلُ بعدها
Cenâb-ı Hakk’ın {حَتَّى} “-e kadar” lafzı: {حَتَّى}, {إِلَى} “-e kadar” manasındadır; dolayısıyla kendisinden sonraki fiil gizli bir {أَنْ} ile mensûbdur ve bu edat onun gayesi (nihai sınırı) olarak {فَأَمْسِكُوهُنَّ} “onları tutun” kavline müteallıktır. Cenâb-ı Hakk’ın {أَوْ يَجْعَلَ} “yahut kılıncaya kadar” kavlinde ise iki vecih vardır; birincisi: {أَوْ} harfinin atıf harfi olmasıdır; bu takdirde [yol] kılınması da onları tutmanın gayesi olur; dolayısıyla {يَجْعَلَ} fiili, {يَتَوَفَّاهُنَّ} “onların canlarını alıncaya” fiiline atıfla mensûb olur. İkincisi: İki manadan birine göre Arapların 'Le-elzemenneke ev takdıyenî hakkî' (Hakkımı bana ödeyinceye / ödemedikçe senden ayrılmayacağım) sözündeki gibi {أَوْ} harfinin {إِلَّا} “-medikçe / müstesna” manasında olmasıdır; kendisinden sonraki fiil de...
منصوبٌ أيضاً بإضمار» أن «كقوله:
...şairin şu sözünde olduğu gibi yine gizli bir {أَنْ} ile mensûbdur:
١٥٥٩ - فَسِرْ في بلادِ اللهِ والتمسِ الغِنَى ... تَعِشْ ذا يَسارٍ أو تموت فَتُعْذَرا
1559 - Allah'ın beldelerinde gez ve zenginlik ara / Ya varlıklı yaşarsın yahut mazur görülerek ölürsün.
أي: إلا أَنْ تموتَ. والفرقُ بين هذا الوجهِ والذي قبله أنَّ الجَعْلَ ليس غايةً لإِمساكِهِنَّ في البيوت.
Yani 'İllâ en temûte' (Ölmen müstesna) demektir. Bu vecih ile bir önceki vecih arasındaki fark; kılmanın (hüküm vazetmenin), onların evlerde tutulmasının gayesi (son sınırı) olmamasıdır.
قوله:» لهن «فيه وجهان، أظهرُهما: أنه متعلقٌ ب» يَجْعَلَ «. والثاني: أنه متعلقٌ بمحذوف لأنه حال من» سبيل «، إذ هو في الأصلِ صفةُ نكرةِ قُدِّم عليها فَنُصِب حالاً، هذا إنْ جُعِل الجَعْلُ بمعنى الشرع أو الخلق، وإنْ جُعِل بمعنى التصيير فيكون» لَهُنَّ «مفعولاً ثانياً قُدِّم على الأول وهو» سبيل «، وتقديمُه هنا واجبٌ لأنهما لو انْحَلاَّ لمبتدأ وخبرٍ وَجَبَ تقديمُ هذا الخبرِ لكونهِ جارَّاً، والمبتدأُ نكرةٌ لا مسِّوغَ لها غيرُ ذلك.
Cenâb-ı Hakk’ın: {لَهُنَّ} “onlar için” kavlinde iki vecih vardır; en zâhiri: {يَجْعَلَ} “kılar” fiiline müteallık olmasıdır. İkincisi: {سَبِيلاً} “bir yol” kelimesinden hâl olduğu için mahzufa müteallık olmasıdır; zira aslen nekra bir kelimenin sıfatı iken önüne geçirilmiş ve hâl olarak nasb edilmiştir. Bu, 'ce'l' (kılma) eylemi teşrî (şeriat kılma/hüküm koyma) veya halk (yaratma) manasında kabul edilirse böyledir. Şayet dönüştürme (tasŷîr) manasında kabul edilirse, {لَهُنَّ} lafzı, birinci mef'ûl olan {سَبِيلاً} lafzının önüne geçmiş ikinci mef'ûl olur; burada onun öne geçirilmesi vâciptir; çünkü ikisi mübteda ve habere çözümlenecek olsaydı, bu haber câr-mecrûr olduğu ve mübteda da bundan başka caiz kılıcısı olmayan bir nekra olduğu için öne geçmesi vâcip olurdu.
قوله تعالى: {واللذان} : الكلامُ عليه كالكلامِ على «اللاتي» إلا أنَّ في كلامِ أبي البقاء ما يُوهِمُ جوازَ الاشتغالِ فيه، فإنه قال: «الكلام في» اللذان «كالكلام في» اللاتي «، إلا أنَّ مَنْ أجاز النصبَ يَصِحُّ أن يقدِّرَ فعلاً من جنس المذكور تقديرُه: آذُوا اللذين، ولا يجوز أن يعملَ ما بعد الفاء فيما قبلها ههنا ولو عَرِي من الضمير؛ لأن الفاء هنا في حكم الفاء الواقعة في جواب الشرط، وتلك تقطع ما بعدها عما قبلها»
Cenâb-ı Hakk’ın: {واللذان} “o iki kişi” kavli: Bunun hakkındaki tahlil {اللاتي} “o kadınlar” hakkındaki tahlil gibidir; ancak Ebu’l-Bekâ’nın sözünde onda iştigâlin caiz olduğunu düşündüren bir husus vardır; nitekim o şöyle demiştir: «{واللذان} lafzı hakkındaki tahlil {اللاتي} hakkındaki tahlil gibidir; şu kadar var ki nasbı caiz gören kimse için zikredilen fiilin cinsinden bir fiil takdir etmek sahih olur; takdiri: 'Âzû’llezeyni' (O iki kişiye eziyet edin) şeklindedir. Zamirden soyutlanmış olsa dahi burada fâ harfinden sonrakinin fâ'dan öncekinde amel etmesi caiz değildir; çünkü buradaki fâ, şartın cevabında vaki olan fâ hükmündedir ve o fâ, kendisinden sonrasını kendisinden öncesinden koparır.»
فقولُه: «مَنْ أجازَ النصبَ» يَحْتمل مَنْ أجاز النصب المتقدم في «اللاتي» بإضمارِ فعلٍ لا على سبيل الاشتغال كما قدَّره هو بنحو «اقصِدوا» ، ويَحْتمل مَنْ أجازَ النصبَ على الاشتغال من حيث الجملةُ، إلا أنَّ هذا بعيدٌ لأنَّ الآيتين من وادٍ واحدٍ فلا يُظَّنُّ به أنه يمنع في إحداهما ويجيز في الأخرى، ولا ينفع كونُ الآيةِ الأولى فيها الفعلُ الذي يفسِّر متعدٍ بحرفِ جر، والفعلُ الذي في هذه الآية مُتَعَدٍّ بنفسه فيكون أقوى إذ لا أثرَ لذلك في باب الاشتغال. والضميرُ المنصوب في «يأتِيانها» للفاحشة.
Onun: «Nasbı caiz gören kimse» sözü; daha önce {اللاتي} “o kadınlar” lafzında geçtiği üzere iştigâl yoluyla olmaksızın bizzat kendisinin takdir ettiği 'iksidû' (hedef alın) gibi gizli bir fiille nasbı caiz gören kimseyi ihtiva ettiği gibi, genel olarak iştigâl üzere nasbı caiz gören kimseyi de ihtiva edebilir. Ancak bu uzak bir ihtimaldir; çünkü iki ayet aynı vadidendir (aynı kabildendir); dolayısıyla onun birinde menedip diğerinde caiz göreceği düşünülemez. İlk ayette tefsir eden fiilin harf-i cer ile müteaddi olması, bu ayetteki fiilin ise bizzat müteaddi olup daha kuvvetli bulunması da fayda vermez; zira bunun iştigâl babında bir etkisi yoktur. {يَأْتِيَانِهَا} “onu yapan iki kişi” kavlindeki mensûb zamir ise fuhşa aittir.
وقرأ عبد الله: «يأتينَ بالفاحشةِ» أي يَجِئْنَ بها، ومعنى قراءةِ الجمهور «يَغْشَيْنَها ويخالطنها» .
Abdullah [b. Mes‘ûd]: {يَأْتِينَ بِالفَاحِشَةِ} “o fuhşu getirirler” şeklinde, yani fuhşu işleyip getirirler anlamında okumuştur; cumhurun kıraatinin anlamı ise 'fuhşu işlerler ve ona bulaşırlar' şeklindedir.
وقرأ الجمهور: «واللذانِ» بتخفيف النون، وقرأ ابن كثير: «واللذان» هنا، و «اللذين» في حم السجدة بتشديد النون. ووجهُها جَعَل إحدى النونين عوضاً من الياء المحذوفة التي كان ينبغي أن تبقى، وذلك أن «الذي» مثل «القاضي» ، و «القاضي» تثبت ياؤه في التثنية، فكان حقُّ ياء الذي والتي أن تثبت في التثنية ولكنهم حَذَفُوها: إمَّا لأنَّ هذه تثنيةٌ على غيرِ القياسِ، لأنَّ المبهماتِ لا تُثَنَّى حقيقةً، إذ لا يثنى إلا ما يُنَكَّر، والمبهمات لا تنكر، فجعلوا الحذفَ مَنْبَهَةً على هذا، وإمَّا لطولِ الكلامِ بالصلةِ. وزعم ابن عصفور أنَّ تشديدَ النونِ لا يجوزُ إلا مع الألفِ كهذه الآية، ولا يجوز مع الياء في الجر والنصب، وقراءةُ ابن كثير في حم السجدة: {أَرِنَا اللذيْنِّ أَضَلاَّنَا} [الآية: ٢٩] حجةٌ عليه.
Cumhur, nûn harfinin tahfifiyle {واللَّذَانِ} okumuştur. İbn Kesîr ise burada {واللَّذَانِّ}, Fussilet Suresi'nde de nûn harfinin teşdidiyle {اللَّذَيْنِّ} okumuştur. Bunun izahı: Nûn harflerinden birinin, aslen kalması gereken mahzuf yâ harfine bedel kılınmasıdır; zira {الَّذِي} lafzı {القَاضِي} lafzı gibidir; {القَاضِي} lafzının yâ harfi ise tesniyede sabit kalır; dolayısıyla {الَّذِي} ve {الَّتِي} lafızlarının yâ harfinin de tesniyede sabit kalması gerekirdi, fakat Araplar onu hazfetmişlerdir: Ya bu tesniye kıyasa aykırı bir tesniye olduğu içindir —çünkü mübhem lafızlar hakikatte tesniye yapılamaz; zira ancak nekra yapılabilenler tesniye yapılır, mübhemler ise nekra yapılamaz; dolayısıyla bu duruma dikkat çekmek için hazfetmişlerdir— ya da sıla sebebiyle kelam uzadığı içindir. İbn Usfûr, nûn harfinin teşdidinin bu ayette olduğu gibi yalnızca elif ile birlikte caiz olacağını, cer ve nasb halinde yâ ile caiz olmayacağını ileri sürmüştür; oysa İbn Kesîr’in Fussilet Suresi'ndeki: {أَرِنَا اللَّذَيْنِّ أَضَلَّانَا} “bizi saptıran o iki kişiyi bize göster” [Fussilet 41/29] kıraati ona karşı bir delildir.
وقُرىء: «اللَّذَأَنِّ» بهمزةٍ وتشديدِ النون، ووجهُها أنه لَمَّا شَدَّد النونَ التقى ساكنان فَفَرَّ من ذلك بإبدالِ الألفِ همزةً، وقد تقدَّم تحقيقُ ذلك في الفاتحة.
Hemze ve nûn harfinin teşdidiyle {اللَّذَأَنِّ} şeklinde de okunmuştur; bunun izahı: Nûn harfini teşdid edince iki sâkin harf bir araya gelmiş, bundan kaçınmak için de elifi hemzeye dönüştürmüştür. Bunun tahkiki Fâtiha Suresi'nde geçmişti.
وقرأ عبد الله: «والذين يَفْعَلُونه منكم» ، وهذه قراءةُ مشكلةٌ لأنها بصيغة الجمع، / وبعدَها ضميرُ تثنية، وقد يُتَكَلَّفُ لها تخريجٌ: هو أنَّ «الذين» لمَّا كان شاملاً لصنفي الذكورِ والإِناث عاد الضمير عليه مثنى اعتباراً بما اندرج تحته، وهذا كما عاد ضمير الجمع على المثنى الشامل لأفرادٍ كثيرة مندرجةٍ تحتَه كقوله تعالى: {وَإِن طَآئِفَتَانِ مِنَ المؤمنين اقتتلوا} [الحجرات: ٩] ، {هذان خَصْمَانِ اختصموا} [الحج: ١٩] كذا قال الشيخ وفيه نظر، فإنَّ الفرقَ ثابتٌ؛ وذلك لأنَّ «الطائفة» اسمٌ لجماعة وكذلك «خصم» ؛ لأنه في الأصلِ مصدرٌ فأُطْلِقَ على الجمعِ.
Abdullah [b. Mes‘ûd]: {وَالَّذِينَ يَفْعَلُونَهُ مِنْكُمْ} “İçinizden onu yapan kimseler...” şeklinde okumuştur. Bu müşkil bir kıraattir; çünkü cemi kalıbındadır ve sonrasında tesniye zamiri gelmiştir. Buna şöyle bir izah getirilebilir: {الَّذِينَ} lafzı erkek ve kadın cinslerini kapsadığı için, altına girenler dikkate alınarak zamir ona tesniye olarak dönmüştür. Bu, Cenâb-ı Hakk’ın: {وَإِن طَآئِفَتَانِ مِنَ المؤمنين اقتتلوا} “Eğer müminlerden iki topluluk birbiriyle vuruşurlarsa” [Hucurât 49/9] ve {هذان خَصْمَانِ اختصموا} “Şu iki hasım birbiriyle çekişti” [Hac 22/19] kavillerinde olduğu gibi, altına giren pek çok ferdi kapsayan tesniye lafza cemi zamirinin dönmesi gibidir. Şeyh [Ebû Hayyân] böyle demiştir; fakat bunda tutarsızlık vardır; zira aradaki fark sabittir; çünkü {الطَّائِفَةُ} topluluk ismidir, keza {خَصْمٌ} lafzı da böyledir; zira aslen masdardır ve bu sebeple çoğul için kullanılmıştır.
وأصلُ فآذُوهما: فآذِيُوهما، فاستثقِلَتِ الضمةُ على الياء فحُذِفَت الياء التي هي لام، وضُمَّ ما قبل الواوِ لتصِحَّ.
{فَآذُوهُمَا} “hemen onlara eziyet edin” lafzının aslı 'fe-âziyûhümâ' şeklindedir; lâmü’l-fiil olan yâ harfi üzerindeki damme ağır gelmiş, bu yüzden yâ harfi hazfedilmiş ve vâv harfinin [harekesinin] sahih olması için kendisinden önceki harf dammelenmiştir.
قوله تعالى: {إِنَّمَا التوبة عَلَى الله} : قد تقدَّم الكلام على «إنما» في أول البقرة وما قيل فيها. و «التوبة» مبتدأ، وفي خبرها وجهان، أظهرهما: أنه «على الله» أي: إنما التوبة مستقرة على فضل الله، ويكون «للذين» متعلقاً بما تعلَّق به الخبر. وأجاز أبو البقاء عند ذِكْرِه هذا الوجهَ
Cenâb-ı Hakk’ın: {إِنَّمَا التوبة عَلَى الله} “Tevbe ancak Allah'ın kabul etmeyi üstlendiği bir haktır” kavli: Bakara Suresi'nin başında {إِنَّمَا} edatı ve hakkında söylenenler geçmişti. {التَّوْبَةُ} mübtedadır; haberinde iki vecih vardır; en zâhiri: {عَلَى اللَّهِ} kavli olmasıdır; yani 'Tevbe ancak Allah'ın lütfu üzerinde kararlaşıp sabit olmuştur' demektir; {لِلَّذِينَ} “o kimseler içindir” kavli ise haberin müteallık olduğu şeye müteallık olur. Ebu’l-Bekâ bu vechi zikrederken...
أن يكونَ «للذين» متعلقاً بمحذوف على أنه حال قال: «فعلى هذا يكون» للذين يعملون السوء «حالاً من الضمير في الظرف وهو» على الله «، والعاملُ فيها الظرفُ أو الاستقرار أي: كائنةً للذين، ولا يجوزُ أَنْ يكونَ العاملُ في الحالِ التوبة لأنه قد فُصِل بينهما بالخبر» ، وهذا الذي قاله فيه تكلُّفٌ لا حاجةَ إليه.
...{لِلَّذِينَ} kavlinin hâl olarak mahzufa müteallık olmasını caiz görmüş ve şöyle demiştir: «Buna göre {لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ} “kötülüğü yapanlar” kavli, zarftaki —ki o da {عَلَى اللَّهِ} lafzıdır— zamirden hâl olur; hâldeki âmil ise zarf veya istikrâr (sabit olma) manasıdır; yani 'o kimseler için bulunarak' demektir. Hâldeki âmilin {التَّوْبَةُ} olması caiz değildir; çünkü ikisinin arasına haber girmiştir.» Onun bu söylediğinde ihtiyaç duyulmayan bir külfet (zorlama) vardır.
الثاني: أن يكونَ الخبرُ «للذين» و «على الله» متعلِّقٌ بمحذوف على أنه حال من شيء محذوف، والتقدير: «إما التوبةُ إذا كانت أو إذ كانت على الله للذين يعملون» ، ف «إذا» و «إذ» معمولان ل «الذين» ؛ لأنَّ الظرفَ يتقدم على عامله المعنوي. و «كان» هذه التامَّةُ وفاعلُها هو صاحب الحال. ولا يجوز أن تكون «على الله» حالاً من الضمير المستتر في «للذين» ، والعامل فيها «للذين» لأنه عامل معنوي، والحال لا تتقدم على عامِلها المعنوي. هذا ما قاله أبو البقاء، ونَظَّر هذه المسألةَ بقولِهم: «هذا بُسْراً أطيبُ منه رُطَباً» يعني أنَّ التقديرَ هنا: إذ كان بُسْراً أطيبُ منه إذْ كان رُطَباً، ففي هذه المسألة أقوال كثيرة مضطربة لا يحتملها هذا الكتاب. وقدَّر الشيخ مضافين حُذِفا من المبتدأ والخبر فقال: «التقديرُ: إنما قبولُ التوبةِ مترتبٌ على فضلِ الله، ف» على «باقيةٌ على بابها» يعني من الاستعلاء.
İkincisi: Haberin {لِلَّذِينَ} “o kimseler içindir” kavli olması, {عَلَى اللَّهِ} kavlinin ise mahzuf bir şeyden hâl olarak mahzufa müteallık bulunmasıdır; takdiri: 'İnneme't-tevbetü izâ kânet ev iz kânet alellâhi lillezîne ya'melûne' (Tevbe, Allah'ın kabul etmesi söz konusu olduğunda / olduğu vakit ancak kötülüğü işleyenler içindir) şeklindedir; dolayısıyla {إِذَا} ve {إِذْ}, {الَّذِينَ} lafzının ma'mûlüdür; çünkü zarf, manevî âmilinin önüne geçebilir. Buradaki {كَانَ} fiili ise tam fiildir ve faili hâl sahibidir. {عَلَى اللَّهِ} kavlinin {لِلَّذِينَ} içindeki müstetir zamirden hâl olması ve âmilinin de {لِلَّذِينَ} olması caiz değildir; zira o manevî bir âmildir ve hâl, manevî âmilinin önüne geçemez. Ebu’l-Bekâ’nın söylediği budur; o, bu meseleyi Arapların: 'Hâzâ büsran etyebü minhü rutaben' (Bu, koruk iken olgun hurma halinden daha lezzetlidir) sözüne benzetmiştir; yani buradaki takdir: 'İz kâne büsran etyebü minhü iz kâne rutaben' (Koruk olduğu vakit, olgun hurma olduğu vakitkinden daha lezzetlidir) şeklindedir. Bu meselede bu kitabın kaldıramayacağı pek çok karmaşık görüş vardır. Şeyh [Ebû Hayyân] ise mübteda ve haberden hazfedilmiş iki muzâf takdir etmiş ve şöyle demiştir: «Takdiri: Tevbenin kabulü ancak Allah'ın lütfuna terettüp eder (bağlıdır); dolayısıyla {عَلَى} harfi kendi asıl anlamı (istilâ) üzere kalmaktadır.»
قوله: {بِجَهَالَةٍ} فيه وجهان، أحدهما: أن يتعلق بمحذوف على أنه حالٌ من فاعل «يعملون» ، ومعناها المصاحبة أي: يعملون السوءَ ملتبسين بجهالةٍ أي: مصاحبين لها، ويجوز أن يكون حالاً من المفعولِ أي: ملتبساً بجهالة، وفيه بُعْدٌ وَتَجَوُّزٌ.
Cenâb-ı Hakk’ın: {بِجَهَالَةٍ} “cahillikle” kavlinde iki vecih vardır; birincisi: {يَعْمَلُونَ} “işlerler” fiilinin failinden hâl olarak mahzufa müteallık olmasıdır; buradaki mânâsı musâhabettir (birlikteliktir); yani 'kötülüğü cahillikle iç içe olarak / cahillik kendilerine eşlik ettiği halde işlerler' demektir. Mef'ûlden hâl olması da caizdir; yani 'cahillikle iç içe olan kötülüğü' demektir; ancak bunda bir uzaklık ve mecaz vardır.
والثاني: أن يتعلق ب «يعملون» على أنها باء السببية. قال الشيخ: «أي: الحاملُ لهم على عملِ السوءِ هو الجهالة، إذ لو كانوا عالمين بما يترتَّب على المعصية متذكرين له حالَ عملها لم يَقْدُموا عليها كقوله:» لا يَزْني الزاني حين يزني وهو مؤمن «لأن العقل حينئذ يكون مغلوباً أو مسلوباً.
İkincisi: Sebebiyet bâ'sı olarak {يَعْمَلُونَ} “işlerler” fiiline müteallık olmasıdır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Yani onları kötülük işlemeye sevk eden şey cahilliktir; zira günahın doğuracağı sonuçları bilseler ve günahı işledikleri anda bunu hatırlasalar o günaha kalkışmazlardı; nitekim [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: 'Zina eden kimse, zina ettiği esnada mümin olarak zina etmez' buyurmuştur; çünkü o esnada akıl ya mağlup olmuş ya da büsbütün gitmiştir.»
قوله: {مِن قَرِيبٍ} فيه وجهان: أحدهما: أن تكون» من «لابتداءِ الغاية أي: تبتدىء التوبة من زمانٍ قريب من زمان المعصية لئلا يقعَ في الإِصرار، وهذا إنما يتأتَّى على قول الكوفيين، وأما البصريون فلا يجيزون أن تكون» مِنْ «لابتداء الغاية في الزمان، ويتأوَّلون ما جاء منه، ويكون مفهومُ الآية أنه لو تاب من زمانٍ بعيد لم يدخُلْ في مَنْ خُصَّ بكرامةِ قَبولِ التوبة على الله المذكورةِ في هذه الآية، بل يكون داخلاً فيمن قال فيهم» فأولئك عسى الله أن يتوب عليهم «.
Cenâb-ı Hakk’ın: {مِن قَرِيبٍ} “çok geçmeden” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: {مِنْ} harfinin gaye başlangıcı (ibtidâ-i gâye) bildirmesidir; yani günahta ısrara düşmesin diye tevbe, günah vaktine yakın bir zamandan itibaren başlar; bu ancak Kûfelilerin görüşüne göre mümkündür. Basralılara gelince, onlar {مِنْ} harfinin zamanda gaye başlangıcı bildirmesini caiz görmezler ve bu şekilde gelenleri tevil ederler. Bu takdirde ayetin mefhumu şu olur: Şayet uzak bir zamanda tevbe ederse, bu ayette zikredilen Allah'ın tevbeleri kabul etme lütfuna tahsis edilen kimselerin arasına girmez; bilakis Hak Teâlâ'nın haklarında: {فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَن يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “İşte bunların tevbelerini Allah'ın kabul etmesi umulur” buyurduğu kimselerin arasına girmiş olur.
والثاني: أنها للتبعيض أي: بعضَ زمانٍ قريب، يعني: أي جزء من أجزاء هذا الزمان أتى بالتوبة فيه فهو تائب من قريب. وعلى الوجهين ف «مِنْ» متعلقة ب «يتوبون» ، و «قريب» صفة لزمان محذوف كما تقدَّم تقريره، إلا أنَّ حَذْفَ هذا الموصوف وإقامةَ هذه الصفةِ مُقامه ليس بقياسٍ، إذ لا ينقاس الحَذْفُ إلا في صور، منها أن تكونَ الصفةُ جَرَتْ مَجْرى الأسماء الجوامد كالأبطح والأبرق، أو كانت خاصةً بجنس الموصوف نحو مررت بكاتبٍ،
İkincisi: Teb‘îz (kısmîlik) bildirmesidir; yani 'yakın bir zamanın bir cüzünde' demektir; manası: Bu zamanın hangi parçasında tevbe ederse etsin o kimse çok geçmeden tevbe etmiş sayılır. Her iki veche göre de {مِنْ} harfi {يَتُوبُونَ} “tevbe ederler” fiiline müteallıktır; {قَرِيبٍ} kelimesi ise daha önce açıklandığı üzere mahzuf bir zamanın sıfatıdır. Ancak bu mevsûfun hazfedilip bu sıfatın onun yerine ikame edilmesi kıyâsî değildir; zira hazif ancak belirli suretlerde kıyâsî olur: Sıfatın el-ebtah (düz ve çakıllı vadi) ve el-ebrak (alacalı tepe) gibi câmid isimler yerine geçmesi; yahut 'Merartü bi-kâtibin' (Yazıcı birine uğradım) cümlesinde olduğu gibi mevsûfun cinsine has olması...
أو تقدَّم ذِكْرُ موصوفها نحو: «اسقِني ماءً ولو بارداً، وما نحن فيه ليس شيئاً من ذلك.
...yahut 'İskinî mâen ve lev bâriden' (Soğuk da olsa bana su içir) cümlesindeki gibi mevsûfunun zikrinin daha önce geçmiş olması bu suretlerdendir; bizim üzerinde durduğumuz [örnek] ise bunlardan hiçbiri değildir.
وفي قوله: {ثُمَّ يَتُوبُونَ} إعلامٌ بسَعَةِ عفوه، حيث أتى بحرف التراخي. والفاء في قوله» فأولئك «مؤذنةٌ بتسبُّبِ قَبول الله توبتَهم إذا تابوا من قريب. وضَمَّن» يتوب «معنى يَعْطِفُ فلذلك عَدَّى ب» على «.، وأمَّا قولُه: {إِنَّمَا التوبة عَلَى الله} فراعَى المضافَ المحذوف إذ التقدير: إنما قبولُ التوبةِ على الله، كذا قال الشيخ وفيه نظر.
Cenâb-ı Hakk’ın: {ثُمَّ يَتُوبُونَ} “sonra tevbe ederler” kavlinde terâhî (gecikme) bildiren harf getirilerek O'nun affının genişliği bildirilmiştir. {فَأُوْلَـٰئِكَ} “işte onlar” kavlindeki fâ harfi ise çok geçmeden tevbe ettikleri takdirde Allah'ın onların tevbelerini kabul etmesinin bir sebep-sonuç ilişkisine dayandığını bildirir. Cenâb-ı Hak {يَتُوبُ} fiiline 'şefkat ve merhametle yönelmek' (ya‘tıfu) manasını tazmin ettirmiş, bu yüzden de {عَلَى} harf-i cerri ile müteaddi kılmıştır. Cenâb-ı Hakk’ın: {إِنَّمَا التوبة عَلَى الله} “Tevbe ancak Allah'ın kabul etmeyi üstlendiği bir haktır” kavline gelince; burada mahzuf muzâf gözetilmiştir, zira takdiri: 'Tevbenin kabulü ancak Allah'ın üzerinedir' şeklindedir. Şeyh [Ebû Hayyân] böyle demiştir; fakat bunda tutarsızlık vardır.
قوله تعالى: {حتى إِذَا} : حتى حرفُ ابتداء، والجملةُ الشرطية بعدها غايةٌ لِما قبلها أي: ليست التوبةُ لقومٍ يعملون السيئات، وغاية عَمِلهم إذا حضرهم الموتُ قالوا: كيت وكيت، وهذا وجه حسن، ولا يجوز في «حتى» أن تكونَ جارةً ل «إذا» أي: يعملون السيئات إلى وقت حضورِ الموت من حيث إنها شرطيةٌ، والشرطُ لا يعمل فيه ما قبله، وإذا جعلنا «حتى» جارةً تعلَّقت ب «يعملون» ، وأدواتُ الشرط لا يعمل فيها ما قبلها، ألا ترى أنه يجوزُ: «بمَنْ تمرر أمرر» ، ولا يجوز: مَرَرْتُ بمن يَقُمْ أكرمْه، لأنَّ له صدرَ الكلام، ولأن «إذا» لا تتصرف على المشهور كما تقدم تقريره في أول البقرة واستدلَّ ابن مالك على تصرُّفها بوجوه، منها: جَرُّها ب «حتى» نحو: {حتى إِذَا جَآءُوهَا} [الزمر: ٧١] {حتى إِذَا كُنتُمْ} [يونس: ٢٢] ، وفيه من الإِشكال ما ذكرته لك، وقد تقدم تقرير ذلك عند قوله: {حتى إِذَا بَلَغُواْ} [النساء: ٦] .
Yüce Allah'ın: { حتى إِذَا } “Nihayet... olduğu zaman” buyruğuna gelince: «حتى» (hattâ) ibtida (başlangıç) harfidir; kendisinden sonraki şart cümlesi ise öncesinin gayesidir (son sınırıdır). Yani: Tevbe, kötülükleri işleyip duran ve amellerinin sonu kendilerine ölüm geldiğinde «Şöyle şöyle...» diyen kimseler için değildir. Bu güzel bir izahtır. «حتى» edatının «إذا» edatını cer eden bir harf olması -yani [anlamın] "ölümün gelme vaktine kadar kötülükleri işlerler" şeklinde takdir edilmesi- ise caiz değildir; zira o bir şart [edatıdır] ve şartta kendisinden önceki [kelime] amel edemez (etki edemez). Eğer «حتى» edatını cer harfi yaparsak «يعملون» (işlerler) fiiline müteallik (bağlı) olur; oysa şart edatlarında öncesi amel edemez. Görmez misin ki: «بِمَنْ تَمْرُرْ أَمْرُرْ» (Kime uğrarsan ben de ona uğrarım) [cümlesi] caizdir, fakat: «مَرَرْتُ بِمَنْ يَقُمْ أُكْرِمْهُ» [cümlesi] caiz değildir; çünkü şart edatının cümlenin başında yer alma (sadr-ı kelam) hakkı vardır. Ayrıca meşhur görüşe göre «إذا» edatı, Bakara'nın başında geçtiği üzere, mutasarrıf değildir (zarf dışı hallere girmez). İbn Mâlik ise onun mutasarrıf olduğuna birtakım gerekçelerle delil getirmiştir; bunlardan biri de: { حتى إِذَا جَآءُوهَا } [Zümer: 71] “Nihayet oraya geldikleri zaman” [ve] { حتى إِذَا كُنتُمْ } [Yûnus: 22] “Nihayet siz... olduğunuz zaman” ayetlerinde olduğu gibi [onun] «حتى» ile cer edilmesidir. Fakat bu görüşte sana zikrettiğim müşkillik (tutarsızlık) bulunmaktadır. Bunun açıklaması daha önce: { حتى إِذَا بَلَغُواْ } [Nisâ: 6] “Nihayet... çağına ulaştıklarında” buyruğunun tefsirinde geçmişti.
قوله: {وَلاَ الذين يَمُوتُونَ} «الذين» مجرورُ المحل عطفاً على قوله «للذين يعملون» أي ليست التوبةُ لهؤلاء ولا لهؤلاء، فَسَوَّى بين مَنْ مات كافراً وبين مَنْ لم يتب إلا عند معاينةِ الموتِ في عدم قبول توبتِه، والمرادُ بالعاملين السيئاتِ المنافقون.
Cenâb-ı Hakk’ın: {وَلاَ الذين يَمُوتُونَ} “ve ölenler için de [değildir]” kavlinde geçen {الَّذِينَ} lafzı, {لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ} “işleyenler içindir” kavline atıfla mahallen mecrûrdur; yani 'Tevbe ne şunlar içindir ne de bunlar içindir' demektir. Böylece tevbelerinin kabul edilmemesi hususunda kâfir olarak ölen kimse ile ancak ölümü gözleriyle gördüğü anda tevbe eden kimseyi eşit kılmıştır. Kötülükleri işleyenlerden murad ise münafıklardır.
وأجاز أبو البقاء في «الذين» أن يكونَ مرفوعَ المحل على الابتداء، وخبرُه «أولئك» وما بعدَه، معتقداً أن اللام لام الابتداء، وليست ب «لا» النافية. وهذا الذي قاله من كونِ اللامِ لامَ الابتداء لا يَصِحُّ إلا أن يكون قد رُسِمَتْ في المصحف لامٌ داخلة على «الذين» فيصير «وللذين» ، وليس المرسوم كذلك، إنما هو لام وألف، وألف لام التعريف الداخلة على الموصول، وصورته: ولا الذين.
Ebu’l-Bekâ, lâm harfinin nâfiye (olumsuzluk bildiren) 'lâ' değil de ibtidâ lâmı olduğuna inanarak {الَّذِينَ} lafzının ibtidâ yoluyla mahallen merfû olmasını, haberinin de {أُوْلَـٰئِكَ} “işte onlar” ve sonrasındaki kısım olmasını caiz görmüştür. Onun bu lâmın ibtidâ lâmı olduğuna dair söylediği görüş, ancak mushafta {الَّذِينَ} lafzının başına giren bir lâm yazılmış olup 've lellezîne' şeklini alması halinde sahih olur; oysa mushaftaki resim böyle değildir; oradaki sadece bir lâm ve elif ile mevsûle dâhil olan tarif lâmı ve elifidir; şekli de şöyledir: {وَلاَ الَّذِينَ}.
قوله: «أولئك» مبتدأ، و «أَعْتَدْنا» خبرُه، و «أولئك» يجوز أن يكونَ إشارةً إلى «الذين يموتون وهم كفار/، لأنَّ اسم الإِشارة يَجْري مَجْرى الضميرِ فيعودُ لأقربِ مذكور، ويجوزُ أَنْ يُشارَ به إلى الصِّفتين: الذين يعملون السيئات والذين يَمُوتون وهم كفار. وأعتدنا أي: أَحْضَرْنا.
{أُوْلَـٰئِكَ} “işte onlar” kavli mübtedadır; {أَعْتَدْنَا} “hazırladık” ise onun haberidir. {أُوْلَـٰئِكَ} lafzının {الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ} “kâfir olarak ölen kimseler”e işaret olması caizdir; zira işaret ismi zamir hükmündedir ve en yakın zikredilene döner; her iki sıfata birden işaret olması da caizdir: Yani hem kötülükleri işleyenlere hem de kâfir olarak ölenlere. {أَعْتَدْنَا} lafzı ise 'hazırladık / hazır bulundurduk' demektir.
قوله تعالى: {أَن تَرِثُواْ} : في محلِّ رفعٍ على الفاعلية ب «يَحِلُّ» أي: لا يَحِلُّ لكم إرثُ النساءِ. وقرىء «لا تَحِلُّ» بالتاء من فوق
Cenâb-ı Hakk’ın: {أَن تَرِثُواْ} “miras almanız” kavli: {يَحِلُّ} “helâl olur” fiilinin faili olarak mahallen merfûdur; yani 'Kadınları miras olarak almanız size helâl olmaz' demektir. Yukarıdan tâ ile {لا تَحِلُّ} şeklinde de okunmuştur;
على تأويل أن ترثوا: بالوراثة، وهي مؤنثةٌ، وهذا كقراءة: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاَّ أَن قَالُواْ} [الأنعام: ٢٣] بتأنيث «تكن» ونصبِ «فتنتهم» بتأويل «ثم لم تكن فتنتهم إلا مقالتُهم» ، إلا أن في آية الأنعامِ مسوغاً وهو الإِخبار عنه بمؤنث كما سيأتي.
...bu kıraat, {أَن تَرِثُواْ} fiilinin müennes olan 'el-virâse' (miras alma) masdarıyla tevil edilmesine dayanır. Bu, Cenâb-ı Hakk’ın: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاَّ أَن قَالُواْ} “Sonra onların mazeretleri '...demelerinden' başka bir şey olmadı” [En‘âm 6/23] ayetinde {تَكُنْ} fiilinin müennes kılınması ve {فِتْنَتَهُمْ} kelimesinin 'Sümme lem tekün fitnetühüm illâ makâletehüm' (Sonra onların fitnesi sözlerinden ibaret olmaktan başka bir şey olmadı) teviliyle mensûb okunması gibidir; ancak En‘âm ayetinde ileride geleceği üzere müennes bir lafızla haber verilmiş olması şeklinde [bu müennesliği] caiz kılan bir sebep vardır.
و «النساءَ» مفعول به: إمَّا على حَذْف مضاف أي: أن ترثوا أموال النساء إنْ كان الخطاب للأزواج؛ لأنه رُوي أن الرجل منهم إذا لم يكن له غرض في المرأة أمسكها حتى تموتَ فيرثَها، أو تَفْتَدِيَ منه بمالِها إنْ لم تمت. وإما من غير حذفٍ، على معنى أن يَكُنَّ بمعنى الشيء الموروث إنْ كان الخطابُ للأولياء أو الأقرباء الميت، فقد نُقل أنه إذا مات أحدُهم وتَرَكَ امرأة وابناً من غيرها كان أحقَّ بها مِنْ نفسها. وقيل: كان الوليُّ إنْ سبق وأَلْقى عليها ثوبَه كان أحق بها، وإنْ سَبَقَتْ إلى أهلها كانت أحقَّ بنفسِها، فنُهوا أن يجعلوهُنَّ كالأشياء المواريث، وعلى ما ذكرْتُ فلا يُحتاج إلى حَذْفِ أحدِ المفعولين: إمَّا الأول أو الثاني على جَعْلِ «أن ترثوا» متعدياً لاثنين كما فعل أبو البقاء قال: «والنساءَ فيه وجهان: أحدُهما: هُنَّ المفعول الأول، والنساء على هذا هن الموروثاتُ، وكانت الجاهليةُ تَرِثُ نساء آبائهم وتقول: نحن أحقُّ بنكاحِهِنَّ. والثاني: أنه المفعول الثاني والتقدير: أن ترثوا من النساء المالَ» انتهى. قوله: «هُنَّ المفعول الأول» يعني والثاني محذوف تقديرُه: أَنْ تَرِثوا من آباءكم النساء.
{النِّسَاءَ} “kadınları” lafzı ise mef'ûlün bihtir: Şayet hitap kocalara yönelikse ya muzâfın hazfi iledir; yani 'Kadınların mallarını miras almanız [helâl değildir]' demektir; zira rivayet edildiğine göre onlardan biri eşine karşı bir istek duymadığında, ölsün de malına vâris olsun veya kadın ölmezse malını fidye vererek kendisini kurtarsın diye onu nikâhında tutardı. Şayet hitap velilere veya ölünün akrabalarına yönelikse muzâf hazfedilmeksizin kadınların bizzat miras kalan mal manasında olması iledir; zira onlardan biri öldüğünde geride bir kadın ve başka bir kadından olma bir oğul bıraktığında, o oğulun kadının üzerinde bizzat kendisinden daha çok hak sahibi olduğu nakledilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Veli acele edip kadının üzerine elbisesini atarsa ona daha layık olurdu; kadın acele edip ailesine sığınırsa kendi nefsine kendisi daha layık olurdu; işte kadınları miras kalan mallar gibi kılmaktan menedildiler. Zikrettiğim bu izaha göre, Ebu’l-Bekâ’nın yaptığı gibi {أَن تَرِثُوا} fiilini iki mef'ûl alan fiil kabul ederek iki mef'ûlden birini —ister birinci ister ikinci olsun— hazfetmeye gerek kalmaz; zira o şöyle demiştir: «{النِّسَاءَ} lafzında iki vecih vardır: Birincisi: Onların birinci mef'ûl olmasıdır; buna göre kadınlar miras kalanların ta kendileridir; Câhiliye ehli babalarının kadınlarına vâris olur ve 'Onlarla evlenmeye biz daha layığız' derlerdi. İkincisi: İkinci mef'ûl olmasıdır; takdiri: 'Kadınlardan malı miras almanız' şeklindedir.» [Ebu’l-Bekâ'nın sözü] bitti. Onun «onların birinci mef'ûl olmasıdır» sözü, takdiri 'Babalarınızdan kadınları miras almanız' şeklinde olan ikinci mef'ûlün mahzuf olduğu anlamına gelir.
و «كُرْهاً» مصدر في موضع نصب على الحال من النساء أي: أن ترثوهن كارهات أو مكرهات. وقرأ الأخوان «كرهاً» هنا وفي براءة
{كَرْهاً} “zorla” kelimesi, kadınlardan hâl olarak mahallen mensûb bir masdardır; yani 'onlar istemedikleri veya zorlandıkları halde kendilerini miras almanız' demektir. İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), burada, Tevbe Suresi'nde...
والأحقاف بضم الكاف، وافقهما عاصم وابن عامر من رواية ابن ذكوان عنه على ما في الأحقاف، والباقون بالفتح. وقد تقدَّم الكلام في الكُره والكَره: هل هما بمعنى واحد أم لا؟ في البقرة فأغنى عن إعادته. ولا مفهومَ لقوله «كرهاً» يعني فيجوز أن يرثوهن إذا لم يَكْرَهْن ذلك لخروجه مَخْرج الغالبِ.
...ve Ahkâf Suresi'nde kâf harfinin dammesiyle {كُرْهاً} okumuşlardır; Âsım ile İbn Zekvân rivayetiyle İbn Âmir Ahkâf Suresi'ndeki kelimede onlara muvafakat etmiş, geri kalanlar ise fetha ile okumuşlardır. Bakara Suresi'nde {كُرْه} ile {كَرْه} kelimelerinin aynı anlamda olup olmadığına dair tahlil geçmişti; bu sebeple tekrara gerek kalmamıştır. Cenâb-ı Hakk’ın {كَرْهاً} kavlinin mefhum-i muhalifi yoktur; yani kadınlar bundan hoşnutsuz olmadıklarında onlara vâris olmaları caiz olur denemez; zira bu ifade galip olan duruma binaen gelmiştir.
قوله: {وَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ} فيه وجهان، أظهرُهما: أنه مجزوم ب «لا» الناهية، عَطَفَ جملةَ نهي على جملةٍ خبرية، فإنْ لم تُشْترط المناسبةُ بين الجمل كما مذهبُ سيبويه فواضحٌ، وإن اشترطنا ذلك كما هو رأيُ بعضِهم فلأنَّ الجملةَ قبلَها في معنى النهي، إذ التقديرُ: لا ترثِوا النساءَ كرهاً فإنه غيرُ حلالٍ لكم. وجعله أبو البقاء على هذا الوجهِ مستأنفاً، يعني أنه ليس بمعطوفٍ على الفعل قبله.
Cenâb-ı Hakk’ın: {وَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ} “onları sıkıştırmayın” kavlinde iki vecih vardır; en zâhiri: Nehiy bildiren {لا} ile meczûm olmasıdır; nehiy cümlesini haber cümlesine atfetmiştir; şayet Sîbeveyh’in mezhebinde olduğu gibi cümleler arasında mana uygunluğu şart koşulmazsa durum açıktır; şayet bazılarının görüşü olduğu üzere bu şart koşulursa, önceki cümle nehiy anlamında olduğu içindir; zira takdiri: 'Kadınları zorla miras almayın; çünkü bu size helâl değildir' şeklindedir. Ebu’l-Bekâ bu veche göre bu cümleyi müste'nefe kabul etmiştir; yani kendisinden önceki fiile mâtufe değildir.
والثاني: أجازه ابن عطية وأبو البقاء أن يكون منصوباً عطفاً على الفعل قبله. قال ابن عطية: «ويُحتمل أن يكونَ» تَعْضُلوهن «نصباً عطفاً على» تَرِثوا «، فتكون الواوُ مُشَرِّكةً عاطفة فِعْلاً على فعل» .
İkincisi: İbn Atıyye ve Ebu’l-Bekâ’nın caiz gördüğü üzere kendisinden önceki fiile atıfla mensûb olmasıdır. İbn Atıyye şöyle demiştir: «{تَعْضُلُوهُنَّ} fiilinin {تَرِثُوا} fiiline atıfla mensûb olması muhtemeldir; bu takdirde vâv harfi bir fiili diğer fiile bağlayan ortaklık edatı olur.»
وقرأ ابن مسعود: «ولا أَنْ تَعْضُلوهن» فهذه القراءة تُقَوِّي احتمال النصب وأنَّ العَضْل مِمَّا لا يَحِلُّ بالنص. ورَدَّ الشيخ هذا الوجه بأنك إذا
İbn Mes‘ûd: {وَلَا أَنْ تَعْضُلُوهُنَّ} şeklinde okumuştur; bu kıraat nasb ihtimalini ve kadını sıkıştırmanın nass ile helâl olmayan şeylerden olduğunu kuvvetlendirir. Şeyh [Ebû Hayyân] bu vechi reddederek demiştir ki: Sen...
عطفت فعلاً منفياً ب «لا» على مثبت وكانا منصوبين فإنَّ الناصب لا يُقَدَّر إلا بعد حرف العطف لا بعد «لا» ، فإذا قلت: «أريدُ أن أتوبَ ولا أدخلَ النار» فإنَّ التقدير: أريد أن أتوبَ وأَنْ لا أدخلَ النار، لأنَّ الفعلَ يطلبُ الأولَ على سبيل الثبوت والثاني على سبيل النفي، فالمعنى: أُريد التوبةَ وانتفاء دخولي النارَ، فو كان الفعلُ المتسلطُ على المتعاطِفَيْنِ منفياً فكذلك، ولو قَدَّرْتَ هذا التقديرَ في الآية لم يَصِحَّ لو قت: «لا يَحِلُّ أن لا تَعْضُلوهُنَّ» لم يَصِحَّ إلا أن تجعل «لا» زائدة لا نافيةً، وهو خلاف الظاهر، وأما أَنْ تقدِّر «أَنْ» بعد «لا» النافية فلا يَصِحُّ، وإذا قَدَّرْتَ «أن» بعد «لا» كان من عطف المصدر المقدر على المصدر المقدر، لا من باب عطف الفعل على الفعل، فالتبس على ابن عطية العطفان، وَظنَّ أنه بصلاحية تقدير «أَنْ» بعد «لا» يكونُ من عطفِ الفعل على الفعلِ، وفَرْقٌ بين قولِك: [لا] أريد أن تقومَ وأن لا تخرج «وقولك:» لا أريدُ أن تقومَ ولا أن تخرج «ففي الأول نفى إرادةَ وجودِ قيامِه، وأراد انتقاءَ خروجهِ فقد أرادَ خروجَه، وفي الثانية نَفَى إرادةَ وجودِ قيامِه ووجودِ خروجِه، فلا يريدُ لا القيامَ ولا الخروج. وهذا في فهمه بعضُ غموضٍ على منْ لم يتمرَّنْ في علم العربية» انتهى ما رَدَّ به.
...{لَا} ile menfî kılınmış bir fiili müsbet bir fiile atfettiğinde ve her ikisi de mensûb olduğunda, nâsıb edat ancak atıf harfinden sonra takdir edilir, {لَا} edatından sonra takdir edilmez. Nitekim sen: 'Ürîdü en etûbe ve lâ edhule’n-nâr' (Tevbe etmeyi ve cehenneme girmemeyi istiyorum) dediğinde takdir: 'Ürîdü en etûbe ve en lâ edhule’n-nâr' şeklindedir; çünkü fiil birincisini sübût (gerçekleşme) yoluyla, ikincisini ise nefiy (gerçekleşmeme) yoluyla talep etmektedir; manası: 'Tevbeyi ve cehenneme girişimin yokluğunu istiyorum' demektir. Birbirine atfedilen iki fiil üzerinde tasarruf eden âmil fiil menfî olsaydı yine durum böyle olurdu. Şayet bu takdiri ayette yapacak olsaydın sahih olmazdı; 'Lâ yahıllü en lâ ta‘dulûhünne' (Onları sıkıştırmamanız helâl olmaz) dersen, {لَا} harfini nâfiye değil de zâit kılmadıkça sahih olmaz, bu ise zâhire aykırıdır. {أَنْ} edatını nâfiye olan {لَا} harfinden sonra takdir etmene gelince, bu sahih değildir; şayet {أَنْ} edatını {لَا} harfinden sonra takdir edersen bu, takdir edilen masdarın takdir edilen masdara atfı kabilinden olur, fiilin fiile atfı kabilinden olmaz. İbn Atıyye iki atfı birbirine karıştırmış ve {أَنْ} edatının {لَا} harfinden sonra takdir edilmeye elverişli olmasıyla bunun fiilin fiile atfı olacağını zannetmiştir. Oysa senin: '[Lâ] ürîdü en tekûme ve en lâ tahruce' ([Ayağa] kalkmanı ve çıkmamanı istemiyorum) sözün ile 'Lâ ürîdü en tekûme ve lâ en tahruce' (Ne kalkmanı ne de çıkmanı istiyorum) sözün arasında fark vardır: Birincisinde onun kalkmasının gerçekleşme iradesini nefyetmiş, çıkışının yokluğunu irade etmiştir; yani onun çıkmasını istemiştir. İkincisinde ise hem kalkmasının gerçekleşme iradesini hem de çıkışının gerçekleşme iradesini nefyetmiştir; yani ne kalkmasını ne de çıkmasını istemektedir. Arap dilinde mahareti olmayan kimse için bunun anlaşılmasında bir miktar kapalılık vardır.» Onun bu reddi burada bitti.
وفيه نظرٌ: من حيث إنَّ المثال الذي ذكره في قوله: «أريد أن أتوب ولا أدخل النار» فِإنَّ تقديرَ الناصب فيه قبل «لا» واجب من حيث إنه لو قُدِّر بعدها لفسد التركيب، وأمَّا في الآية فتقدير «أن» بعد «لا» صحيحٌ، فإنَّ التقدير يصير: لا يَحِلُّ لكم إرث النساء كَرْهاً ولا عَضْلُهن. [ويؤيد ما قلته وما ذهب إليه ابن عطية قولُ الزمخشري فإنه قال: فإن قلت:] تعضُلوهن ما وجهُ
Fakat bu görüşte tutarsızlık vardır: Zira onun 'Ürîdü en etûbe ve lâ edhule’n-nâr' sözünde zikrettiği misalde nâsıb edatın {لَا} harfinden önce takdir edilmesi vâciptir; çünkü şayet ondan sonra takdir edilseydi terkip bozulurdu. Ayette ise {أَنْ} edatının {لَا} harfinden sonra takdir edilmesi sahihtir; zira takdir şöyle olur: 'Kadınları zorla miras almanız da onları sıkıştırmanız da size helâl olmaz.' [Benim söylediğimi ve İbn Atıyye’nin benimsediği görüşü Zemahşerî’nin sözü de desteklemektedir; zira o şöyle demiştir: Şayet dersen ki:] {تَعْضُلُوهُنَّ} fiilinin irab vechi...
إعرابه؟ قلت: النصبُ عطفاً على «أن ترثوا» و «لا» لتأكيدِ النفي أي: لا يَحِلُّ لكم أن ترثوا النساء ولا أن تعضُلوهن «، فقد صَرَّح الزمخشري بهذا المعنى وصَرَّح بزيادة» لا «التي جَعَلَها الشيخ خلاف الظاهر.
...nedir? Derim ki: {أَن تَرِثُوا} kavline atıfla nasbdır; {لا} ise nefyin teyidi içindir; yani 'Kadınları miras almanız da onları sıkıştırmanız da size helâl olmaz' demektir. Görüldüğü üzere Zemahşerî bu manayı açıkça ifade etmiş ve Şeyh [Ebû Hayyân]’ın zâhire aykırı saydığı {لا} harfinin ziyadeliğini de sarahaten belirtmiştir.
وفي الكلام حذفٌ تقديرُه: «ولا تَعْضُلوهن من النكاح» إنْ كان الخطابُ للأولياء، أو: «ولا تعضُلوهن من الطلاق» إنْ كان الخطاب للأزواجِ. وتقدَّم معنى العَضْل في البقرة.
Kelamda bir hazif vardır; şayet hitap velilere yönelikse takdiri: 'Onları evlenmekten alıkoymayın'; şayet hitap kocalara yönelikse: 'Onları boşanmaktan alıkoymayın' şeklindedir. 'Adl' (alıkoyma/sıkıştırma) kelimesinin manası Bakara Suresi'nde geçmişti.
قوله: {لِتَذْهَبُواْ} اللام متعلقةٌ ب «تَعْضُلوهن» ، والباء في «ببعض» فيها وجهان، أحدُها: أنها باءُ التعديةِ المرادفةُ لهمزتها اي: لِتَذْهَبُوا [بعضَ] ما آتيتموهن. والثاني: أنها للمصاحبةِ، فيكون الجارُّ في محلّ نصبٍ على الحال، ويتعلَّقُ بمحذوفٍ أي: لتذهبوا مصحوبين ببعض، و «ما» موصولةٌ بمعنى الذي أو نكرة موصوفة، وعلى التقديرين فالعائدُ محذوفٌ، وفي تقديره إشكالٌ تقدَّمَ الكلامُ عليه في البقرة عند قوله: {وَممَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} [الآية: ٣] فليلتفت إليه.
Cenâb-ı Hakk’ın: {لِتَذْهَبُواْ} “götürmek için” kavlindeki lâm harfi {تَعْضُلُوهُنَّ} “onları sıkıştırırsınız” fiiline müteallıktır; {بِبَعْضِ} “bir kısmını” lafzındaki bâ harfinde iki vecih vardır; birincisi: Kendi hemzesinin eş anlamlısı olan ta‘diye (geçişlilik) bâ'sı olmasıdır; yani 'onlara verdiğinizin bir kısmını [alıp] götürmeniz için' demektir. İkincisi: Musâhabet (birliktelik) bildirmesidir; bu takdirde câr-mecrûr hâl olarak mahallen mensûb olur ve mahzuf bir kelimeye müteallık bulunur; yani 'bir kısmı yanınızda bulunduğu halde çekip gitmeniz için' demektir. {مَا} ise {الَّذِي} manasında ism-i mevsûldür yahut sıfat almış bir nekradır; her iki takdire göre de âid zamiri mahzuftur; bu zamirin takdiri hususundaki müşkillik Bakara Suresi'nde Cenâb-ı Hakk’ın: {وَممَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “Kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler” [Bakara 2/3] kavlinde geçmişti, oraya müracaat edilsin.
قوله: {إِلاَّ أَن يَأْتِينَ} في هذا الاستثناء قولان، أحدهما: أنه منقطعٌ، فيكونُ «أن يأتينَ» في محلِّ نصب والثاني: أنه متصلٌ، وفيه حينئذ ثلاثة أوجه، أحدُها: أنه مستثنى من ظرف زمان عام تقديره: «ولا تعضُلوهنَّ في وقتٍ من الأوقات إلا وقتَ إتيانهنَّ بفاحشة. الثاني: أنه مستثنى من الأحوال العامة تقديره: لا تَعْضُلوهن في حال من الأحوال إلا في حالِ إتيانهن بفاحشة. الثالث: أنه مستثنى من العلة العامة تقديره: لا تعضُلوهن لعلةٍ من العلل إلا لإتيانهن بفاحشة. / وقال أبو البقاء بعد أن حكى فيه وجهَ
Cenâb-ı Hakk’ın: {إِلاَّ أَن يَأْتِينَ} “işlemeleri müstesna” kavlindeki bu istisna hakkında iki görüş vardır; birincisi: Münkatı‘ olmasıdır; bu takdirde {أَن يَأْتِينَ} mahallen mensûb olur. İkincisi: Muttasıl olmasıdır; bu takdirde üç vecih bulunur; birincisi: Genel zaman zarfından müstesna olmasıdır, takdiri: 'Onlar açık bir hayasızlık işlemedikleri sürece hiçbir vakitte onları sıkıştırmayın' şeklindedir. İkincisi: Genel hâllerden müstesna olmasıdır, takdiri: 'Onlar açık bir hayasızlık işlemedikleri sürece hiçbir durumda onları sıkıştırmayın' şeklindedir. Üçüncüsü: Genel illetten (gerekçeden) müstesna olmasıdır, takdiri: 'Açık bir hayasızlık işlemeleri hariç hiçbir gerekçeyle onları sıkıştırmayın' şeklindedir. Ebu’l-Bekâ ise...
الانقطاع:» والثاني: هو في موضع الحال تقديرُه: إلاَّ في حالِ إتيانِهِنَّ بفاحشةٍ، وقيل: هو استثناء متصل، تقديرُه: ولا تَعْضُلوهن في حال إلا في حالِ إتيان الفاحشة «انتهى. وهذا الوجهان هما في الحقيقة وجهٌ واحد، لأنَّ القائلَ بكونِه منصوباً على الحال لا بُدَّ أن يقدِّر شيئاً عاماً يجعلُ هذه الحالَ مستثناةً منه.
...inkıtâ vechini zikrettikten sonra şöyle demiştir: «İkincisi: Hâl konumunda olmasıdır; takdiri: 'Açık bir hayasızlık işleme durumları müstesna' şeklindedir. Denildi ki: Muttasıl bir istisnadır; takdiri: 'Hayasızlık işleme hali dışında hiçbir durumda onları sıkıştırmayın' şeklindedir.» [Ebu’l-Bekâ'nın sözü] bitti. Bu iki vecih hakikatte tek bir vecihtir; çünkü onun hâl olarak mensûb olduğunu söyleyen kimsenin, bu hâli kendisinden istisna kılacağı genel bir şeyi takdir etmesi zorunludur.
وقرأ ابنُ كثير وأبو بكر عن عاصم:» مُبَيَّنة «بفتح الياء اسمَ مفعول في جميع القرآن، أي: بَيَّنَها مَنْ يَدَّعيها وأوضحها. والباقون بكسرها اسمَ فاعل وفيه وجهان، أحدهما: أنه من» بيَّن «المتعدي، فعلى هذا يكون المفعول محذوفاً تقديره مبيِّنةً حالَ مرتكبها. والثاني: أنه من بَيَّن اللازم، فإنَّ» بَيَّن «يكون متعدياً ولازماً يقال: بانَ الشيء وأبان واستبان وبَيَّن وتبيَّن بمعنى واحد أي: ظَهَر. وقرأ بعضهم: مُبيِنَة بكسرِ الباءِ وسكونِ الياء اسم فاعل من» أبان «، وفيها الوجهان المتقدمان في المشددة المكسورة، لأنَّ» أبان «أيضاً يكون متعدياً ولازماً، وأمَّا» مُبَيِّنات «فقرأهن الأخَوان وابن عامر وحفص عن عاصم بكسر الياء اسمَ فاعل، والباقون بفتحها اسمَ مفعول، وقد تقدَّم وجهُ ذلك.
İbn Kesîr ve Âsım'dan Ebû Bekr, Kur'ân'ın tamamında yâ harfinin fethasıyla ism-i mef'ûl olarak {مُبَيَّنَةٍ} okumuşlardır; yani 'Onu iddia eden kimsenin beyan edip açıkladığı [fuhuş]' demektir. Geri kalanlar ise yâ harfinin kesresiyle ism-i fâil olarak okumuşlardır; bunda iki vecih vardır; birincisi: Müteaddi olan 'beyyene' fiilinden olmasıdır; buna göre mef'ûl mahzuftur, takdiri: 'Onu işleyenin durumunu açıkça ortaya koyan' şeklindedir. İkincisi: Lâzım olan 'beyyene' fiilinden olmasıdır; zira 'beyyene' fiili hem müteaddi hem de lâzım olur; nitekim 'bâne’ş-şey’ü', 'ebâne', 'istebâne', 'beyyene' ve 'tebeyyene' aynı anlamda, yani 'zâhir oldu/ortaya çıktı' manasında kullanılır. Bazıları ise bâ harfinin kesresi ve yâ harfinin sükûnuyla 'ebâne' fiilinden ism-i fâil olarak {مُبِينَةٍ} okumuşlardır; bunda da şeddeli ve meksûr olanda geçen iki vecih geçerlidir; zira 'ebâne' fiili de hem müteaddi hem de lâzım olur. {مُبَيِّنَاتٍ} kelimesine gelince; İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), İbn Âmir ve Âsım'dan Hafs yâ harfinin kesresiyle ism-i fâil olarak okumuşlar, geri kalanlar ise yâ harfinin fethasıyla ism-i mef'ûl olarak okumuşlardır; bunun izahı daha önce geçmişti.
قوله: {بالمعروف} في الباء وجهان، أظهرُهما: أنها باءُ الحالِ: إمَّا من الفاعل أي: مصاحبين لهنَّ بالمعروف، أو من المفعول أي: مصحوباتٍ بالمعروف.
Cenâb-ı Hakk’ın: {بالمعروف} “güzellikle / marufla” kavlindeki bâ harfinde iki vecih vardır; en zâhiri: Hâl bâ'sı olmasıdır: Ya failden hâldir; yani 'onlara marufla eşlik ederek [geçinin]' demektir; ya da mef'ûlden hâldir; yani 'kendileriyle marufla muamele edilmiş olarak' demektir.
والثاني: أنها باءُ التعدية. قال أبو البقاء: «بالمعروفِ» مفعول أو حالٍ «.
İkincisi: Ta‘diye bâ'sı olmasıdır. Ebu’l-Bekâ: «{بِالْمَعْرُوفِ} mef'ûl veya hâldir» demiştir.
قوله: {فعسى} الفاء جواب الشرط، وإنما اقترنت بها» عسى «لكونِها
Cenâb-ı Hakk’ın: {فعسى} “olur ki” kavlindeki fâ şartın cevabıdır; {عَسَى} fiilinin onunla bitişmesi ise...
جامدةً. قال الزمخشري:» فإنْ قلت: مِنْ أيِّ وجهٍ صَحَّ أن يكون «فعسى» جزاءً للشرط؟ قلت: من حيث إنَّ المعنى: فإنْ كرهتموهن فاصبروا عليهن مع الكراهة، فلعل لكم فيما تكرهون خيراً كثيراً ليس فيما تحبونه «.
...câmid (çekimsiz) olmasından dolayıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer 'Hangi açıdan {فَعَسَى} “olur ki” lafzının şartın cezası (cevabı) olması sahih olmuştur?' dersen; derim ki: Anlamın; 'Eğer onlardan hoşlanmadıysanız, bu hoşnutsuzluğa rağmen onlara sabredin; zira hoşlanmadığınız şeyde sizin için, sevdiğiniz şeylerde bulunmayan pek çok hayır olabilir' şeklinde olması açısındandır.»
وقرىء» ويَجْعَلُ «برفع اللام. قال الزمخشري:» على أنه حال «، يعني ويكونُ خبراً لمبتدأ محذوف؛ لئلا يلزمَ دخول الواو على مضارع مثبت. و» عسى «هنا تامةٌ لأنها رَفَعَتْ» أنْ «وما بعدها، والتقدير: فقد قَرُبَتْ كراهتكم، فاستغنت عن تقدير خبر، والضمير في» فيه «يعود على» شيء «أي: في ذلك الشيء المكروهِ وقيل: يعودُ على الكره المدلول عليه بالفعل. وقيل: يعود على الصبر وإن لم يَجْرِ له ذكر.
Lâm harfinin ref'i ile {وَيَجْعَلُ} şeklinde de okunmuştur. Zemahşerî: «Hâl olması üzere [merfûdur]» demiştir; yani vâv harfinin müspet muzâri fiil üzerine dahil olmasının gerekmemesi için mahzuf bir mübtedânın haberi olur. Buradaki {عَسَى} tam fiildir; çünkü {أَنْ} ve sonrasını fâil olarak ref' etmiştir, takdiri: 'Hoşnutsuzluğunuz yaklaşmıştır' şeklindedir, böylece bir haber takdirinden müstağni olmuştur. {فِيهِ} ifadesindeki zamir {شَيْئاً} kelimesine râcidir; yani 'hoşlanılmayan o şeyde' demektir. Zamirin, fiilin delalet ettiği hoşnutsuzluğa/kerâhete râci olduğu da söylenmiştir. Açıkça zikredilmemiş olsa bile sabra râci olduğu da söylenmiştir.
قوله تعالى: {مَّكَانَ زَوْجٍ} : ظرفٌ منصوبٌ بالاستبدال، والمرادُ بالزوج هنا الجمعُ أي: وإنْ أردتم استبدالَ أزواجٍ مكانَ أزواج، وجاز ذلك لدلالةِ جمعِ المستبدِلين، إذ لا يُتَوَهَّم اشتراك المخاطبين في زوجٍ واحد مكانَ زوجٍ واحد، ولإِرادة معنى الجمع عادَ الضميرُ من قوله: «إحداهُنَّ» على «زوج» جمعاً. والتي نَهَى عن الأخذ منها هي المستبدلُ مكانَها، لأنها آخذةٌ منه بدليل قوله: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أفضى بَعْضُكُمْ إلى بَعْضٍ} وهذا إنما هو في القديمةِ لا المُسْتحدثةِ.
Cenâb-ı Hakk’ın: {مَّكَانَ زَوْجٍ} “bir eşin yerine” kavli: İstibdâl lafzıyla mensûb bir zarftır. Buradaki {زَوْجٍ} lafzıyla kastedilen çoğuldur; yani 'Eğer eşlerin yerine başka eşler almak isterseniz' demektir. Değiştirenlerin çoğul oluşunun delaletiyle bu [kullanım] caiz olmuştur; zira muhatapların tek bir eş yerine tek bir eşte ortak olmaları vehmedilemez. Çoğul anlamı kastedildiği için Cenâb-ı Hakk’ın: {إِحْدَاهُنَّ} “onlardan birine” kavlindeki zamir, çoğul olarak {زَوْجٍ} lafzına dönmüştür. Kendisinden [bir şey] alınması yasaklanan kadın, yerine başkası alınan kadındır; çünkü Cenâb-ı Hakk’ın: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أفضى بَعْضُكُمْ إلى بَعْضٍ} “Halbuki birbirinizle kaynaşıp baş başa kalmışken onu nasıl alırsınız?” kavlinin delaletiyle o [mehir] almış durumdadır; bu ise yeni evlenilecek olan kadın hakkında değil, ancak önceki kadın hakkında geçerlidir.
وقال: {إِحْدَاهُنَّ} ليدلَّ على أن قوله: {وَآتَيْتُمْ} المراد منه: وآتى كلُّ واحد منكم إحداهن، أي: إحدى الأزواج، ولم يقل: «آتيتموهن قنطاراً» لئلا يُتَوَهَّم أن الجميع المخاطبين آتَوا الأزواج قنطاراً، والمراد: آتى كلُّ واحد زوجَه قنطاراً، فدل لفظ «إحداهن» على أن الضمير في «آتيتم» المرادُ منه كلُّ
Cenâb-ı Hakk’ın: {وَآتَيْتُمْ} “ve vermişseniz” kavlinden muradın; 've her biriniz onlardan birine, yani eşlerden birine vermişse' anlamına geldiğini göstermek için {إِحْدَاهُنَّ} “onlardan birine” buyurmuştur. Muhatapların tamamının eşlere bir kantar verdiği zannı uyanmasın diye 'onlara bir kantar vermişseniz' dememiştir; zira murat, her bir kimsenin kendi eşine bir kantar vermiş olmasıdır. Dolayısıyla {إِحْدَاهُنَّ} lafzı, {آتَيْتُمْ} fiilindeki zamirden kastedilenin her bir
واحدٍ واحدٍ كما دَلَّ لفظ {وَإِنْ أَرَدْتُّمُ استبدال زَوْجٍ مَّكَانَ زَوْجٍ} على أنَّ المرادَ استبدالُ أزواجٍ مكانَ أزواج، فأُريد بالمفرد هنا الجمعُ لدلالةِ {وَإِنْ أَرَدْتُّمُ} .
fert fert kimseler olduğuna delalet etmiştir; tıpkı {وَإِنْ أَرَدْتُّمُ استبدال زَوْجٍ مَّكَانَ زَوْجٍ} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz” lafzının, muradın 'eşlerin yerine başka eşler almak' olduğuna delalet etmesi gibi. Böylece {وَإِنْ أَرَدْتُّمُ} lafzının delaletiyle buradaki müfret lafızla çoğul kastedilmiştir.
وأُريد بقوله {وَآتَيْتُمْ} كلُّ واحد واحد، لدلالة «إحداهن» وهي مفردة على ذلك. ولا يُدَلُّ على هذا المعنى البليغ بأوجزَ ولا أفصحَ من هذا التركيب. وتقدَّم معنى القنطار واشتقاقه في آل عمران. والضمير في «منه» عائد على «قنطاراً» .
{وَآتَيْتُمْ} “ve vermişseniz” kavliyle de müfret bir lafız olan {إِحْدَاهُنَّ} kelimesinin buna delaleti sebebiyle fert fert her bir kişi kastedilmiştir. Bu beliğ mana, bu terkipten daha veciz ve daha fasih bir şekilde ifade edilemez. Kantarın anlamı ve iştikakı Âl-i İmrân sûresinde geçmişti. {مِنْهُ} kavlindeki zamir {قِنْطَاراً} lafzına dönmektedir.
وقرأ ابن محيصن: «آتيتم احداهن» بوصل ألف «إحدى» كما قرىء: {إِنَّهَا لاحْدَى الكبر} [المدثر: ٣٥] حَذَفَ الهمزة تخفيفاً كقوله:
İbn Muhaysın, tıpkı {إِنَّهَا لاحْدَى الكبر} “Kuşkusuz o, büyük [felaket]lerden biridir” [Müddessir 74/35] şeklinde okunduğu gibi, şairin şu sözünde olduğu gibi teshil/tahfif amacıyla hemzeyi hazfederek {إِحْدَى} kelimesinin elifinin vaslıyla {آتَيْتُمُ احْدَاهُنَّ} şeklinde okumuştur:
١٥٦٠ - إنْ لم أقاتِلْ فالبسوني بُرْقُعاً ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1560 - Eğer savaşmazsam bana peçe giydirin... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وبهذا الذي ذكرته يتضح معنى الآية.
Zikrettiğim bu hususla ayetin manası açıklığa kavuşmaktadır.
وقد طَوَّل أبو البقاء فيها ولم يأت بطائل، ولا بد من التعرُّض لما قاله والتنبيه عليه. قال: «وفي قوله {وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَاراً} إشكالان، أحدهما: أنه جَمَع الضميرَ والمتقدمُ زوجان. والثاني: أن التي يريد أن يُسْتبدل بها هي التي تكون قد أعطاها مالاً فينهاه عن أخذِه، فأما التي يريد أن يستحدِثها فلم يكن أعطاها شيئاً حتى ينهى عن أَخْذِه، ويتأيَّد ذلك بقولِه: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أفضى بَعْضُكُمْ إلى بَعْضٍ} . والجوابُ عن الأول: أنَّ المرادَ بالزوجِ الجمعُ، لأنَّ الخطاب لجماعة الرجال، وكلٌّ منهم قد يريد
Ebu’l-Bekâ bu konuda sözü uzatmış fakat faydalı bir neticeye ulaşamamıştır; onun söylediklerine değinmek ve dikkat çekmek zorunludur. O şöyle demiştir: «Cenâb-ı Hakk’ın: {وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَاراً} “ve onlardan birine bir kantar vermişseniz” kavlinde iki müşkil vardır; birincisi: Zamiri çoğul getirmiştir, oysa daha önce geçen iki eştir. İkincisi: Yerine başkası alınmak istenen kadın, kendisine mal verilmiş olan ve [verilenin] geri alınması yasaklanan kadındır. Yeni alınmak istenen kadına gelince, onun [verileni] geri almaktan menedilmesi için kendisine henüz bir şey verilmiş değildir; Cenâb-ı Hakk’ın: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أفضى بَعْضُكُمْ إلى بَعْضٍ} “Halbuki birbirinizle kaynaşıp baş başa kalmışken onu nasıl alırsınız?” kavli de bunu desteklemektedir. Birinciye cevap: Eşten maksat çoğuldur; zira hitap erkekler topluluğunadır ve onların her biri
الاستبدالَ، ويجوز أن يكونَ جُمِع لأن التي يريد أن يستحدِثَها يُفْضي حالُها إلى أن تكونَ زوجاً، وأن يريد أن يستبدلَ بها كما استبدل بالأولى فجُمِع على هذا المعنى. وأمَّا الإِشكال الثاني فييه جوابان أحدهما: أَنه وَضَعَ الظاهر مَوْضِعَ المضمر، والأصل: وآتيتموهن. والثاني: أنَّ المستبدلَ بها مبهمةٌ فقال» إحداهن «إذ لم تتعيَّن حتى يَرْجِع الضمير إليها، وقد ذكرنا نحواً مِنْ هذا في قوله: {فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الأخرى} [البقرة: ٢٨٢] انتهى.
değiştirmek isteyebilir. Çoğul getirilmesi şu sebeple de caizdir: Zira yeni almak istediği kadının durumu da nihayetinde eş olmaya varacaktır ve tıpkı birinciyi değiştirdiği gibi onu da değiştirmek isteyebilir; dolayısıyla bu manaya binaen çoğul getirilmiştir. İkinci müşkilin ise iki cevabı vardır; birincisi: Zâhir ismi zamir makamına koymuştur, aslı: 've onlara vermişseniz' şeklindedir. İkincisi: Yerine başkası alınacak kadın müphemdir; bu yüzden, zamirin kendisine döneceği şekilde belirlenmediği için {إِحْدَاهُنَّ} 'onlardan biri' demiştir. Nitekim Cenâb-ı Hakk’ın: {فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الأخرى} “Biri diğerine hatırlatsın” [Bakara 2/282] kavlinde de buna benzer bir şeyi zikretmiştik.» [Ebu’l-Bekâ'nın sözü] bitti.
وفي قوله: «وََضَع الظاهرَ موضعَ المضمر» نظرٌ، لأنَّه لو كانَ الأصل كذلك لأوهم أنَّ الجميعَ آتوا الأزواج قنطاراً كما تقدَّم، وليس كذلك.
Onun: «Zâhir ismi zamir makamına koymuştur» sözünde tutarsızlık vardır; çünkü aslı öyle olsaydı, daha önce geçtiği üzere herkesin bütün eşlere bir kantar verdiği vehmini uyandırırdı, oysa durum böyle değildir.
قوله: {أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَاناً} الاستفهام للإِنكار أي: أتفعلونه مع قُبْحِه. وفي نصب «بهتاناً وإثماً» وجهان: أحدهما: أنهما منصوبان على المفعول من أجلِه أي: لِبهتانكم وإثْمِكم. قال الزمخشري: «وإنْ لم يكن غَرَضاً كقولِك: قعدَ عن القتالِ جُنْباً» . والثاني: أنهما مصدران في موضع الحال، وفي صاحبها وجهان: أظهرهما: أنه الفاعل في «أتأخذونه» [أي] باهتين وآثمين. والثاني: أنه المفعول أي: أتأخذونه مُبْهِتاً مُحَيِّراً لشَنْعَتِه وقُبح الأُحدوثة عنه.
Cenâb-ı Hakk’ın: {أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَاناً} “İftira ederek mi onu alacaksınız?” kavlindeki istifham inkâr içindir; yani 'Onun çirkinliğine rağmen bunu yapacak mısınız?' demektir. {بُهْتَاناً وَإِثْماً} lafızlarının nasbında iki vecih vardır: Birincisi: Mef'ûlün leh olarak mensûb olmalarıdır; yani 'iftiranız ve günahınız sebebiyle [mi alacaksınız?]' demektir. Zemahşerî: «Senin 'Korkaklığından ötürü savaştan geri durdu' sözünde olduğu gibi bir gaye/hedef olmasa bile [mef'ûlün leh olur]» demiştir. İkincisi: Hâl konumunda masdar olmalarıdır; bu hâlin sahibinde iki vecih vardır: En zâhiri: {أَتَأْخُذُونَهُ} lafzındaki fâildir; [yani] 'iftira ediciler ve günahkârlar olarak mı?' demektir. İkincisi: Mef'ûldür; yani 'onu, çirkinliği ve hakkında konuşulacak şeyin fenalığı sebebiyle dehşete düşürücü ve şaşırtıcı [bir zulüm] olarak mı alacaksınız?' demektir.
وبُهْتان: فُعْلان من البَهْت، وقد تقدَّم معناه في البقرة، وتقدم أيضاً الكلام في «كيف» ومحلِّها من الإِعراب في البقرة أيضاً في قوله: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ} [البقرة: ٢٨] .
Bühtân (بُهْتَان) kelimesi, beht (بَهْت) kökünden fu'lân veznindedir; anlamı daha önce Bakara sûresinde geçmişti. Kezâ {كَيْفَ} edatına ve onun Bakara sûresindeki {كَيْفَ تَكْفُرُونَ} “Nasıl inkâr edersiniz?” [Bakara 2/28] kavlinde i'rabdaki mahalline dair açıklamalar da daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {وَقَدْ أفضى} : الواو للحال، والجملة بعدها في محل نصب، وأتى ب «قد» لِيَقْرُبَ الماضي من الحال، وكذلك «أَخَذْنَ»
Cenâb-ı Hakk’ın: {وَقَدْ أفضى} “Halbuki kaynaşıp baş başa kalmışken” kavlindeki: Vâv hâl içindir, sonrasındaki cümle mahallen mensûbdur; mâzi fiili hâle yaklaştırmak için {قَدْ} getirilmiştir, {أَخَذْنَ} fiili de böyledir;
و «قد» مقدرةٌ معه لتقدُّمِ ذِكْرِها. و «منكم» فيه وجهان، أظهرُهما: أنه متعلقٌ ب «أَخَذْنَ» . وأجاز فيه أبو البقاء أن يكونَ حالاً من «ميثاقاً» قُدِّم عليه، كأنه لَمَّا رأى أنه يجوز أن يكونَ صفةً لو تأخَّر لجاز ذلك وهو ضعيف. و «أفضى» معناه ذهب إلى فضائِه أي: ناحيةٍ سَعَتِه، يقال: فَضَا يفضو، فألف «أَفْضى» عن ياءٍ أصلُها واو.
daha önce zikri geçtiği için {أَخَذْنَ} ile birlikte bir {قَدْ} mukadderdir. {مِنْكُم} ifadesinde ise iki vecih vardır; en zâhiri: {أَخَذْنَ} fiiline müteallik olmasıdır. Ebu’l-Bekâ ise onun {مِيثَاقاً} lafzından öne geçmiş bir hâl olmasını caiz görmüştür; sanki o, sonraya kalsaydı sıfat olmasının caiz olacağını gördüğü için bunu caiz kılmıştır, fakat bu zayıftır. {أَفْضَى} kelimesinin anlamı, onun fezasına yani genişlik cihetine gitti demektir; 'fedâ yefdû' denilir; dolayısıyla {أَفْضَى} lafzının elifi, aslı vâv olan bir yâ'dan dönüşmüştür.
قوله تعالى: {مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ} : في «ما» هذه قولان أحدهما: أنها موصولة اسمية واقعة على أنواعِ مَنْ يَعْقِل، كما تقدم ذلك في قوله {مَا طَابَ لَكُمْ} [النساء: ٣] ، وهذا عند مَنْ لا يجيز وقوعَها على آحاد العقلاء. فأمَّا مَنْ يُجيز ذلك فيقول: إنها واقعة موقعَ «مَنْ» ، ف «ما» مفعول به بقوله {وَلاَ تَنكِحُواْ} ، والتقدير: ولا تتزوجوا مَنْ تزوج آباؤكم. والثاني: أنها مصدرية ِأي: ولا تَنْكحوا مثلَ نكاح آبائكم الذي كان في الجاهلية وهو النكاح الفاسد كنكاح الشِّغار وغيرِه، واختار هذا القولَ جماعة منهم ابن جرير الطبري قال: «ولو كان معناه: ولا تنكحوا النساء التي نكح آباؤكم لوجب أن يكون موضعُ» ما «» من «. انتهى. وتبيَّن كونُه حراماً أو فاسداً [من] قوله: {إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتاً} . قوله: {مِّنَ النسآء} : تقدَّم نظيرُه أولَ السورة.
Cenâb-ı Hakk’ın: {مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ} “Babalarınızın nikâhladığı kimseleri” kavlindeki: Bu {مَا} lafzında iki görüş vardır; birincisi: Cenâb-ı Hakk’ın: {مَا طَابَ لَكُمْ} “size helal olan / hoşunuza giden” [Nisâ 4/3] kavlinde daha önce geçtiği üzere, akıl sahiplerinin türlerine delalet eden ism-i mevsûl olmasıdır; bu, onun akıl sahibi fertlere delalet etmesini caiz görmeyenlerin görüşüdür. Bunu caiz gören kimse ise şöyle der: O {مَنْ} makamında vâkidir; binaenaleyh {مَا}, {وَلاَ تَنكِحُواْ} “nikâhlamayın” kavlinin mef'ûlü bihidir ve takdiri: 'Babalarınızın evlendiği kimselerle evlenmeyin' şeklindedir. İkincisi: Masdariyye olmasıdır; yani 'Babalarınızın Câhiliye döneminde yaptığı nikâh gibi, şiğâr nikâhı ve benzeri fâsid nikâhları yapmayın' demektir. İbn Cerîr et-Taberî'nin de aralarında bulunduğu bir grup bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: «Eğer manası 'Babalarınızın nikâhladığı kadınları nikâhlamayın' olsaydı, {مَا} lafzının yerinde {مَنْ} bulunması gerekirdi.» [Sözü] bitti. Bunun haram veya fâsid olduğu, Cenâb-ı Hakk’ın: {إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتاً} “Kuşkusuz o, bir hayasızlık ve iğrenç bir şey idi” kavlinden anlaşılmaktadır. Cenâb-ı Hakk’ın: {مِّنَ النسآء} “kadınlardan” kavlinin benzeri ise sûrenin başında geçmişti.
قوله: {إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ} في هذا الاستثناء قولان، أحدهما: أنه منقطعٌ، إذ الماضي لا يُجامع الاستقبال، / والمعنى: أنه لَمَّا حَرَّم عليهم نكاحَ ما نكح آباؤهم تطرَّق الوهمُ إلى ما مضى في الجاهلية ما حكمُه؟ فقيل: إلا ما قد سَلَفَ أي: لكن ما سلف فلا إثمَ فيه. وقال ابن زيد في معنى ذلك أيضاً:» إن
Cenâb-ı Hakk’ın: {إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar müstesna” kavlindeki bu istisnada iki görüş vardır; birincisi: Munkatı' olmasıdır; zira geçmiş zaman gelecek zamanla birleşmez. / Manası şudur: Babalarının nikâhladıklarını nikâhlamayı kendilerine haram kılınca, Câhiliye devrinde geçmişte kalan şeylerin hükmünün ne olduğuna dair zihinlere bir şüphe geldi; bunun üzerine {إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ} yani 'Lakin geçmişte kalanlarda bir günah yoktur' denildi. İbn Zeyd de bunun anlamı hakkında şöyle demiştir: «
المراد بالنكاح العقدُ الصحيح «وحَمَل {إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ} على ما كا ن يتعاطاه بعضُهم من الزنا فقال:» إلا ما قد سلف من الآباء في الجاهلية من الزنا بالنساء فذلك جائزٌ لكم زواجُهم في الإِسلام، وكأنه قيل: ولا تَعْقِدوا على مَنْ عَقَد عليه آباؤُكم إلا ما قد سلف مِنْ زِناهم، فإنه يجوزُ لكم أن تتزوَّجُوهم فهو استثناءٌ منقطع أيضاً.
Nikâhtan murat sahih akittir» ve {إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ} kavlini bazılarının işlediği zinaya hamletmiş ve şöyle demiştir: «Babaların Câhiliye döneminde kadınlarla geçmişte kalan zinası müstesna; onlarla İslâm'da evlenmeniz size caizdir. Sanki şöyle denilmiştir: Babalarınızın akit yaptığı kadınlarla akit yapmayın, ancak onların geçmişteki zinaları müstesnadır; zira [o kadınlarla] evlenmeniz size caizdir.» Dolayısıyla bu da munkatı' bir istisnadır.
والثاني: أنه استثناءٌ متصل وفيه معنيان، أحدهما: أن يُحْمل النِّكاحُ على الوطء، والمعنى: أنه نهى أن يَطَأ الرجلُ امرأةً وَطِئها أبوه إلا ما قد سلف من الأب في الجاهلية من الزنا بالمرأة فإنه يجوز للابن تزويجها. نُقِل هذا المعنى عن ابن زيد أيضاً، إلا أنه لا بد من التخصيص في شيئين: أحدُهما قولُه: {وَلاَ تَنكِحُواْ} أي ولا تَطَؤوا وَطْئاً مباحاً بالتزويج. والثاني: التخصيص في قوله: {إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ} بوطء الزنا، وإلا فالوطء فيما قد سلف قد يكون وَطْئاً غيرَ زنا، وقد يكون زنا، فيصير التقدير: ولا تَطَؤوا ما وطِىء آباؤكم وطئاً مباحاً بالتزويج إلا مَنْ كان وَطْؤُها فيما مضى وطءَ زنا. ويجوز على هذا المعنى الذي ذهب إليه ابن زيد أن يُراد بالنكاحِ الأولِ العقدُ، وبالثاني الوطءُ، اي: ولا تتزوجوا مَنْ وَطِئها آباؤكم إلا من كان وطؤها وطءَ زنا.
İkincisi: Muttasıl bir istisna olmasıdır ve bunda iki mana vardır; birincisi: Nikâhın cinsî münasebete hamledilmesidir. Manası: Kişinin, babasının cinsî münasebette bulunduğu kadınla münasebette bulunmasını yasaklamıştır; ancak babanın Câhiliye devrinde kadınla geçmişte kalan zinası müstesnadır; zira oğlun o kadınla evlenmesi caizdir. Bu mana İbn Zeyd'den de nakledilmiştir, ancak iki hususta tahsis yapılması zorunludur: Birincisi: Cenâb-ı Hakk’ın: {وَلاَ تَنكِحُواْ} “nikâhlamayın” kavlidir, yani 'evlenme yoluyla mübah olan bir cinsî münasebette bulunmayın' demektir. İkincisi: {إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ} “geçmişte olanlar müstesna” kavlinin zina olan münasebetle tahsis edilmesidir; aksi takdirde geçmişteki münasebet bazen zina olmayan bir münasebet, bazen de zina olabilir; böylece takdir: 'Geçmişte münasebeti zina olanlar müstesna, babalarınızın evlilik yoluyla mübah olarak münasebette bulunduğu kadınlarla münasebette bulunmayın' şeklinde olur. İbn Zeyd'in benimsediği bu manaya göre, birinci nikâhtan akdin, ikincisinden ise cinsî münasebetin kastedilmesi caizdir; yani 'Münasebeti zina olanlar hariç, babalarınızın kendisiyle cinsî münasebette bulunduğu kadınlarla evlenmeyin' demektir.
والمعنى الثاني: «ولا تَنْكِحوا مثلَ نكاحِ آبائكم في الجاهلية إلا ما تقدَّم منكم مِنْ تلك العقودِ الفاسدةِ فمباحٌ لكم الإِقامةُ عليها في الإِسلام إذا كان مما يقِّرُ الإِسلامُ عليه» وهذا على رأي مَنْ يَجْعَلُ «ما» مصدريةً وقد تقدَّم.
İkinci mana ise: «Câhiliye döneminde babalarınızın nikâhı gibi nikâhlamayın; ancak İslâm'ın geçerli saydığı hususlardan olması kaydıyla, o fâsid akitlerden geçmişte sizden sâdır olanlar müstesnadır, İslâm'da o [akitler] üzere kalmanız size mübahtır» şeklindedir. Bu, {مَا} edatını masdariyye kabul eden kimsenin görüşüne göredir ve daha önce geçmişti.
وقال الزمخشري: «فإنْ قلت: كيف استثنى» ما قد سلف «من» ما نكح آباؤكم «؟ قلت: كما استثنى» غيرَ أنَّ سيوفهم «من قوله:» ولا عيبَ فيهم «يعني: إنْ أمكنكم أن تنكحوا ما قد سلف فانكحوه فلا يَحِلُّ لكم غيرُه،
Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer ' {مَا قَدْ سَلَفَ} ifadesi {مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ} ifadesinden nasıl istisna edilmiştir?' dersen; derim ki: Nitekim şairin: 'Onlarda hiçbir kusur yoktur...' sözünden 'Kılıçlarının [çentilmiş] olması müstesna' kısmını istisna ettiği gibidir. Yani: Şayet geçmişte kalmış olanları nikâhlamanız mümkün olsaydı onları nikâhlayın, onlardan başkası ise size helal olmaz,
وذلك غير ممكن، والغَرضُ المبالغةُ في تحريمه وسَدُّ الطريق إلى إباحته، كما تعلق بالمُحالِ في التأبيد في نحو قولهم:» حتى يَبْيَضَّ القارُّ «و» حتى يَلِجَ الجَمَلُ في سَمِّ الخِياط «. انتهى. أشار ﵀ إلى بيت النابغة في قوله:
oysa bu imkânsızdır. Buradaki amaç, tıpkı Arapların 'Katran beyazlaşıncaya kadar' ve 'Deve iğne deliğinden geçinceye kadar' sözlerinde ebedîliği imkânsız bir şeye bağladıkları gibi, onun haram kılınışında mübalağa yapmak ve mübahlığına giden yolu tamamen kapatmaktır.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. [Zemahşerî] rahimehullâh, en-Nâbiğa'nın şu beytine işaret etmiştir:
١٥٦١ - ولا عيبَ فيهم غيرَ أنَّ سيوفَهم ... بِهِنَّ فُلولٌ من قِراعِ الكتائبِ
1561 - Onlarda hiçbir ayıp yoktur, ancak kılıçlarında ... Birliklerle çarpışmaktan kaynaklanan çentikler bulunması müstesna.
يعني إنْ وُجِد فيهم عَيْبٌ فهو هذا، وهذا لا يَعُدُّه أحدٌ عيباً فانتفى العيب عنهم بدليله. ولكن هل الاستثناءُ على هذا المعنى الذي أبداه الزمخشري من قبيلِ المنقطعِ أو المتصل؟ والحقُّ أنه متصلٌ لأنَّ المعنى: ولا تَنْكِحوا ما نكح آباؤكم إلا اللائي مَضَيْنَ وفَنِين، وهذا مُحالٌ، وكونُه مُحالاً لا يُخْرِجُه عن الاتصال. وأمَّا البيتُ ففيه نظرٌ، والظاهر أن الاستثناءَ فيه متصلٌ أيضاً، لأنه جَعَلَ العيبَ شامِلاً لقولِه» غيرَ أنَّ سيوفَهم «بالمعنى الذي أراده. وللبحثِ فيه مجالٌ.
Yani eğer onlarda bir kusur bulunacaksa o da budur; oysa bunu hiç kimse bir ayıp saymaz, böylece deliliyle birlikte onlardan kusur nefyedilmiş olur. Fakat Zemahşerî'nin ortaya koyduğu bu manaya göre istisna munkatı' mıdır yoksa muttasıl mıdır? Hak olan şudur ki bu muttasıldır; çünkü mana: 'Geçip gitmiş ve yok olmuş kadınlar müstesna, babalarınızın nikâhladıklarını nikâhlamayın' şeklindedir; bu ise imkânsızdır ve imkânsız olması onu muttasıl olmaktan çıkarmaz. Beyte gelince onda ihtilaf vardır; zâhir olan, o beyitteki istisnanın da muttasıl olduğudur; zira kastettiği mana doğrultusunda kusur lafzını 'kılıçlarının...' sözünü de kapsayıcı kılmıştır. Bu hususta geniş inceleme imkânı vardır.
وتَلَخَّص مِمَّا تقدَّم أنَّ المرادَ بالنكاحِ في هذه الآية العقدُ الصحيحُ أو الفاسدُ أو الوطء، أو: يُرادُ بالأول العقدُ وبالثاني الوَطْءُ، وقد تقدَّم القولُ في البقرةِ: هل هو حقيقةٌ فيهما أو في أحدِهما؟ واختلافُ الناسِ في ذلك.
Geçen izahlardan özetle anlaşıldı ki: Bu ayetteki nikâhtan murat sahih akit, fâsid akit veya cinsî münasebettir; ya da birincisinden akit, ikincisinden ise münasebet kastedilmiştir. Nikâhın bu iki anlamda mı yoksa birinde mi hakikat olduğu ve insanların bu konudaki ihtilafı Bakara sûresinde geçmişti.
وزعم بعضُهم أنَّ في الآيةِ تقديماً وتأخيراً والأصلُ: ولا تَنْكِحوا ما نكح آباؤكم من النساء، إنه كان فاحشة ومَقْتاً وساء سبيلاً إلا ما قد سلف. وهذا فاسدٌ من حيث الإِعراب ومن حيث المعنى: أمَّا الأولُ فلأنَّ ما في حَيِّز» إنَّ «لا يتقدَّم عليها، وأيضاً فالمستثنى لا يتقدَّمُ على الجملة التي هو من متعلَّقاتها سواءً كان متصلاً أم منقطعاً، وإنْ كان في هذا خلافٌ ضعيفٌ. وأما الثاني فلأنه
Bazıları ayette bir takdim ve tehir bulunduğunu, aslının ise: 'Geçmişte kalanlar müstesna, babalarınızın kadınlardan nikâhladıklarını nikâhlamayın; kuşkusuz bu bir hayasızlık, iğrenç bir şeydir ve kötü bir yoldur' şeklinde olduğunu iddia etmiştir. Bu görüş hem i'rab hem de anlam bakımından fâsiddir: Birincisi [i'rab cihetinden]: Çünkü {إِنَّ} lafzının etki alanındaki ifade onun önüne geçemez; ayrıca -bu hususta zayıf bir hilaf bulunsa da- ister muttasıl ister munkatı' olsun, müstesnâ müteallakı olduğu cümlenin önüne geçemez. İkincisi [anlam cihetinden]: Çünkü Cenâb-ı Hak
أَخْبر أنه فاحشةٌ ومَقْت في الزمان الماضي بقوله» كان «فلا يَصِحُّ أن يُسْتثنى منه الماضي، إذ يصير المعنى: هو فاحشةٌ في الزمانِ الماضي إلا ما وقع منه في الزمانِ الماضي فليس بفاحشة.
{كَانَ} “idi” kavliyle bunun geçmiş zamanda bir hayasızlık ve iğrençlik olduğunu haber vermiştir; dolayısıyla geçmiş zamanın ondan istisna edilmesi sahih olmaz; zira o takdirde anlam: 'Geçmiş zamanda vuku bulanı bir hayasızlık olmamak üzere, o geçmiş zamanda bir hayasızlıktır' şeklini alır.
والمَقْتُ: بُغْضٌ مقرونٌ باستحقارٍ فهو أخصُّ منه. والضمير في قوله» إنه «عائدٌ على النكاح المفهوم من قولِه: {وَلاَ تَنكِحُواْ} ، ويجوز أن يعودَ على الزنى إذا أريد بقوله {إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ} الزنى و» كان «هنا لا تدل على الماضي فقط لأن معناها هنا معنى لم يَزَلْ، وهذا المعنى هو الذي حَمَل المبردَ على قوله» إنها زائدة «.
Makt (مَقْت): Hor görmeyle birlikte olan buğuzdur, dolayısıyla buğuzdan daha hususidir. Cenâb-ı Hakk’ın: {إِنَّهُ} “Kuşkusuz o” kavlindeki zamir, {وَلاَ تَنكِحُواْ} “nikâhlamayın” ifadesinden anlaşılan nikâha râcidir; şayet {إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ} “geçmişte olanlar müstesna” kavliyle zina kastedilmişse zânâya dönmesi de caizdir. Buradaki {كَانَ} fiili sadece geçmişe delalet etmez; çünkü buradaki manası 'öteden beri böyledir/hep öyle olagelmiştir' anlamındadır; el-Müberred'i «O zâiddir» demeye sevk eden de bu manadır.
ورُدَّ عليه بوجودِ الخبر والزائدةُ لا خبرَ لها، وكأنه يعني بزيادتها ما ذكرته من كونها لا تَدُلُّ على الماضي فقط، فَعَبَّر عن ذلك بالزيادة.
Ona, haberin mevcut olduğu ve zâid olan şeyin haberinin bulunmayacağı söylenerek itiraz edilmiştir. Sanki o, zâid olmasıyla sadece geçmiş zamana delalet etmeyişine dair zikrettiğim hususu kastetmiş ve bunu ziyadelik lafzıyla ifade etmiştir.
قوله: {وَسَآءَ سَبِيلاً} في «ساء» قولان، أحدهما: أنها جارية مَجْرى «بئس» في الذم والعمل، ففيها ضميرٌ مبهمٌ يُفَسِّره ما بعده وهو «سبيلاً» والمخصوصُ بالذم محذوف تقديره: «وساء سبيلاً سبيلُ هذا النكاحِ» كقوله: «بِئْسَ الشراب» أي: ذلك الماء. والثاني: أنها لا تَجْري مَجْرى «بِئْس» في العمل بل هي كسائر الأفعالِ، فيكونُ فيها ضميرٌ يَعُود على ما عاد عليه الضميرُ في «إنه» ، و «سبيلاً» على كلا التقديرين تمييزٌ.
Cenâb-ı Hakk’ın: {وَسَآءَ سَبِيلاً} “ve ne kötü bir yoldur” kavlindeki {سَاءَ} hakkında iki görüş vardır; birincisi: Zemm ve amel bakımından {بِئْسَ} gibi işlemesidir; dolayısıyla onda sonrasındaki {سَبِيلاً} kelimesinin tefsir ettiği müphem bir zamir vardır ve zemmedilen mahsustur, takdiri de şairin 'o içecek ne kötüdür' yani o su [ne kötüdür] sözünde olduğu gibi: 'Bu nikâhın yolu ne kötü bir yoldur' şeklindedir. İkincisi: Amel bakımından {بِئْسَ} gibi işlemeyip diğer fiiller gibi olmasıdır; buna göre onda, {إِنَّهُ} lafzındaki zamirin râci olduğu yere dönen bir zamir bulunur. {سَبِيلاً} kelimesi her iki takdire göre de temyîzdir.
وفي هذه الجملة وجهان أحدهما: أنه لا محل لها بل هي مستأنفة، ويكون الوقفُ على قوله: «ومقتاً» ثم يستأنف «وساء سبيلاً» أي: وساءَ هذا
Bu cümlede iki vecih vardır; birincisi: İ'rabdan mahallinin olmayıp müste'nefe (başlangıç cümlesi) olmasıdır; buna göre Cenâb-ı Hakk’ın: {وَمَقْتاً} “ve iğrenç bir şey” kavlinde vakf yapılır, sonra {وَسَاءَ سَبِيلاً} “ve ne kötü bir yoldur” diye başlanır; yani 'Babaların nikâhladığı kadınları nikâhlamak olan bu
السبيل منْ نكاح مَنْ نكحهن من الآباء. والثاني: أن يكونَ معطوفاً على خبر «كان» ، على أَنْ يُجْعَلَ محكيّاً بقول مضمر، ذلك القولُ هو المعطوفُ على الخبر، والتقدير: ومَقُولاً فيه: ساء سبيلاً، هكذا قَدَّره أبو البقاء. ولقائلٍ أن يقولَ: يجوز أَنْ يكونَ عطفاً على خبر «كان» مِنْ غيرِ إضمارِ قول، لأنَّ هذه الجملةَ في قوة المفرد، ألا ترى أنه يقعُ خبراً بنفسه تقول: «زيدٌ ساءَ رجلاً» و «كان زيدا ساء رجلاً» ، فغاية ما في الباب أنك أتيت بأخبار «كان» أحدُهما مفردَ والآخرُ جملة، اللهم إلا أَنْ يُقالَ: إن هذه جملةٌ إنشائيةٌ، والإِنشائية لا تقع خبراً ل «كان» ، فاحتاج إلى إضمار القول وفيه بحث.
yol ne kötüdür' demektir. İkincisi: Gizli bir sözle hikâye edilmiş sayılarak {كَانَ} fiilinin haberine matuf olmasıdır; habere matuf olan da işte bu sözdür, takdiri: 'Hakkında 'Ne kötü bir yoldur' denilen [bir şeydir]' şeklindedir; Ebu’l-Bekâ böyle takdir etmiştir. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Gizli bir söz takdir edilmeksizin doğrudan {كَانَ} fiilinin haberine matuf olması caizdir; zira bu cümle müfret hükmündedir, bizzat kendisinin haber olduğunu görmüyor musun? Nitekim 'Zeyd adam olarak ne kötüdür' ve 'Zeyd adam olarak ne kötü idi' dersin; mesele en fazla, birisi müfret diğeri cümle olmak üzere {كَانَ} fiilinin iki haberini getirmiş olmandan ibarettir. Şayet: 'Bu inşâî bir cümledir ve inşâî cümle {كَانَ} için haber olamaz; bu sebeple sözün takdirine ihtiyaç duymuştur' denilirse bu müstesnadır, fakat bu konuda da inceleme payı vardır.
قوله تعالى: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ} : «أمهات» جمع «أم» فالهاءُ زائدةٌ في الجمع، فرقاً بين العقلاء وغيرهم. يقال في العقلاء: «أمهات» وفي غيرهم: «أُمَّات» كقوله:
Cenâb-ı Hakk’ın: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ} “Size anneleriniz haram kılındı” kavlindeki: {أُمَّهَات} kelimesi {أُمّ} kelimesinin çoğuludur; buradaki hâ harfi akıl sahipleri ile diğerlerini birbirinden ayırt etmek için çoğulda zâid kılınmıştır. Nitekim akıl sahiplerinde {أُمَّهَات}, diğerlerinde ise şairin şu sözünde olduğu gibi {أُمَّات} denilir:
١٥٦٢ - وأُمَّاتِ أَطْلاءٍ صغارِ. . . . . ... هذا هو المشهور، وقد يقال: «أُمَّات» في العقلاء: و «أمهات» في غيرهم وقد جَمَع الشاعر بين الاستعمالين في العقلاء فقال:
1562 - Ve küçük yavruların anneleri... . . . Meşhur olan budur; bazen akıl sahipleri için {أُمَّات}, diğerleri için de {أُمَّهَات} denildiği olur; nitekim şair akıl sahipleri hakkında bu iki kullanımı bir arada zikrederek şöyle demiştir:
١٥٦٣ - إذا الأمَّهاتُ قَبُحْنَ الوجوهَ ... فَرَجْتَ الظلامَ بأُمَّاتِكا
1563 - Annelerin yüzleri asıldığında ... Sen annelerinle karanlığı aydınlattın.
وقد سُمع «أُمَّهة» في «أُم» بزيادةِ هاء، بعدَها تاءُ تأنيث قال:
{أُمّ} kelimesi yerine, zâid bir hâ harfi ve ardından gelen bir müenneslik tâ'sı ile {أُمَّهَة} lafzı da işitilmiştir; şair şöyle demiştir:
١٥٦٤ - أُمَّهتي خِنْدِفُ والياسُ أبي ...
1564 - Annem Hindif, babam ise İlyas'tır ...
فعلى هذا يجوزُ أن تكونَ «أمهات» جمعَ «أُمَّهة» المزيدِ فيها الهاء، والهاءُ قد أتت زائدةً في مواضع/ قالوا: هِبْلَع وهِجْرَع من البَلْعِ والجَرْع.
Buna göre {أُمَّهَات} lafzının, kendisine hâ harfi ziyade kılınmış olan {أُمَّهَة} kelimesinin çoğulu olması caizdir. / Nitekim hâ harfi çeşitli yerlerde zâid olarak gelmiştir; Araplar yutmak ve içmek manasındaki 'el-bel'' ve 'el-cer'' köklerinden 'hıble'' (obur) ve 'hıcre'' (uzun boylu) demişlerdir.
قوله: {وَبَنَاتُكُمْ} عطفٌ على «أُمَّهاتكم» . وبنات جمع بنت، وبنت تأنيث ابن، وتقدَّم الكلامُ عليه وعلى اشتقاقِه ووزنِه في البقرة في قوله: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ} [الآية: ٤٠] ، إلا أن أبا البقاء حَكَى عن الفراء أنَّ «بنات» ليس جمعاً ل «بنت» يعني بكسرِ الباء بل جمع «بَنة» يعني بفتحِها، قال: وكُسِرت الباء تنبيهاً على المحذوف «. قلت: هذا إنما يجيء على اعتقادِ أنَّ لامها ياء، وقد تقدم لنا خلافٌ في ذلك وأن الصحيحَ أنها واو، وحَكَى عن غيره أن أصلها: بَنوَة، وعلى ذلك جاء جمعُها ومذكرها وهو بنون، قال:» وهو مذهبُ البصريين «قلت: لا خلاف بين القولينِ في التحقيق، لأنَّ مَنْ قال: بنات جمعُ» بَنة «بفتح الباء لا بد وأَنْ يعتقد أنَّ أصلها» بَنَوة «حُذِفَت لامُها وعُوِّض منها تاءُ التأنيث، والذي قال: بنات جمع» بَنَوة «لَفَظَ بالأصل فلا خلاف.
Cenâb-ı Hakk’ın: {وَبَنَاتُكُمْ} “ve kızlarınız” kavli {أُمَّهَاتُكُمْ} lafzına matuftur. Benât (بَنَات) kelimesi bint (بِنْت) kelimesinin çoğuludur; bint ise ibn (اِبْن) kelimesinin müennesidir. Buna, iştikakına ve veznine dair açıklamalar Bakara sûresinde Cenâb-ı Hakk’ın: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ} “Ey İsrailoğulları” [Bakara 2/40] kavlinde geçmişti. Ancak Ebu’l-Bekâ, Ferrâ'dan naklen {بَنَات} kelimesinin bâ'nın kesresiyle {بِنْت} kelimesinin çoğulu olmayıp bâ'nın fethasıyla {بَنَة} kelimesinin çoğulu olduğunu ve 'Hazfedilene dikkat çekmek için bâ harfi kesrelenmiştir' dediğini aktarmıştır. Derim ki: Bu ancak lamel-fiilinin yâ olduğu kanaatine göre geçerlidir; nitekim bu hususta ihtilafın bulunduğu ve sahih olanın onun vâv olduğu bilgisi daha önce geçmişti. Başkasından ise kelimenin aslının 'beneve' olduğunu, çoğulunun ve müzekkeri olan 'benûn' kelimesinin de buna göre geldiğini nakletmiş ve 'Bu Basralıların mezhebidir' demiştir. Derim ki: İnceleme yapıldığında iki görüş arasında bir ihtilaf yoktur; çünkü {بَنَات} kelimesinin bâ'nın fethasıyla {بَنَة} kelimesinin çoğulu olduğunu söyleyen kimse, onun aslının lamel-fiili hazfedilip yerine müenneslik tâ'sı konmuş bir 'beneve' olduğuna inanmak zorundadır; {بَنَات} kelimesinin 'beneve'nin çoğulu olduğunu söyleyen ise asıl haliyle telaffuz etmiştir; dolayısıyla bir ihtilaf yoktur.
واعلم أنَّ تاء» بنت «و» أخت «تاءُ تعويضٍ عن اللام المحذوفة كما تقدَّم تقريره، وليست للتأنيثِ، ويَدُلُّ على ذلك وجهان، أحدهما: أنَّ تاء التأنيث يلزَمُ فتحُ ما قبلها لفظاً أو تقديراً نحو: ثمرة وفتاة، وهذه ساكنٌ ما قبلَها. والثاني: أنَّ تاءَ التأنيث تُبْدَلُ في الوقفِ هاء، وهذه لا تُبْدَلُ بل تُقَرُّ على حالِها. وقال أبو البقاء:» فإنْ قيل: لِمَ رُدَّ المحذوف في «أخوات» ولم يُرَدَّ في «بنات» ؟ قيل: حُمِل كل واحد من الجمعين على مذكَّرِهِ، فمذكر «
Bilesin ki 'bint' ve 'uht' kelimelerindeki tâ, daha önce açıklandığı üzere hazfedilen lamel-fiilin yerine gelen ivaz tâ'sıdır, müenneslik tâ'sı değildir. Buna iki vecih delalet eder; birincisi: Müenneslik tâ'sının öncesinin lafzen veya takdiren fethalı olması zorunludur; 'semerah' ve 'fetâh' gibi; bunların öncesi ise sâkindir. İkincisi: Müenneslik tâ'sı vakıf halinde hâ harfine dönüştürülür; bunlar ise dönüştürülmez, bilakis olduğu gibi bırakılır. Ebu’l-Bekâ şöyle demiştir: «Eğer 'Hazfedilen harf {أَخَوَات} kelimesinde geri getirilmişken niçin {بَنَات} kelimesinde geri getirilmemiştir?' denilirse; denilir ki: İki çoğuldan her biri kendi müzekkerine hamledilmiştir; zira 'benât' kelimesinin müzekkeri olan
بنات» لم يُرَدَّ إليه المحذوف بل قالوا فيه «بنون» ، ومذكر «أخوات» رُدَّ فيه محذوفه قالوا في جمع أخ: إخْوة وإخْوان «.
'benûn' kelimesinde hazfedilen harf geri getirilmemiştir; 'ahavât' kelimesinin müzekkerinde ise hazfedilen harf geri getirilmiştir; nitekim 'ah' kelimesinin çoğulunda 'ihve' ve 'ihvân' demişlerdir.»
وهذا الذي قاله ليس بشيء لأنه أَخَذَ جمع التكسير وهو إخوة وإخوان مقابلاً ل» أَخَوات «جمعَ التصحيح، فقال: رُدَّ في أخوات كما رُدَّ في إخوة، وهذا أيضاً موجود في» بنات «؛ لأنَّ مذكره في التكسير رُدَّ إليه المحذوف.
Onun bu söylediği tutarsızdır; çünkü o, cem-i teksîr olan 'ihve' ve 'ihvân'ı, cem-i tashîh olan 'ahavât' kelimesinin karşılığı olarak almış ve: 'İhvede geri getirildiği gibi ahavâtta da geri getirilmiştir' demiştir; oysa bu durum {بَنَات} kelimesinde de mevcuttur; zira onun teksîr olan müzekkerinde de hazfedilen harf geri getirilmiştir.
قالوا: ابن وأبناء، ولَمَّا جمعوا أخاً جمع السلامة قالوا فيه «أَخُون» بالحذف، فردُّوا في تكسير ابن وأخ محذوفَهما، ولم يَرُدَّوا في تصحيحهما، فبان فساد ما قال.
Nitekim 'ibn' ve 'ebnâ'' demişlerdir; 'ah' kelimesini kurallı çoğul (cem-i selâme) yaptıklarında ise hazif ile 'ahûn' demişlerdir. Dolayısıyla 'ibn' ve 'ah' kelimelerinin teksîrlerinde hazfedilen harflerini geri getirmişler, tashîhlerinde ise geri getirmemişlerdir; böylece onun söylediğinin fâsid olduğu açığa çıkmıştır.
قوله: {وَخَالاَتُكُمْ} ألف «خالة» و «خال» منقلبة عن واو، بدليل جمعه على «أخوال» ، قال تعالى: {أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ} [النور: ٦١] .
Cenâb-ı Hakk’ın: {وَخَالاَتُكُمْ} “ve teyzeleriniz” kavlindeki: {خَالَة} ve {خَال} kelimelerinin elifi vâv harfinden dönüşmüştür; nitekim çoğulunun {أَخْوَال} gelmesi buna delildir; Cenâb-ı Hak: {أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ} “veya dayılarınızın evlerinden” [Nûr 24/61] buyurmuştur.
قوله: {مِّنَ الرضاعة} : في موضعِ نصب على الحال فيتعلق بمحذوف تقديره: وأخواتُكم كائناتٍ من الرضاعة. وقرأ أبو حيوة: «من الرِّضاعة» بكسر الراء. {مِّن نِّسَآئِكُمُ} فيه وجهان، أحدهما: أنه حال من «ربائبكم» تقديره: «وربائبكم كائناتٍ من نسائكم» . والثاني: أنه حالٌ من الضمير المستكنِّ في قوله: {فِي حُجُورِكُمْ} لأنه لَمَّا وقع صلةً تَحَمَّل ضميراً، أي: اللاتي استَقْرَرْنَ في حُجُوركم.
Cenâb-ı Hakk’ın: {مِّنَ الرضاعة} “emzirmeden [olan]” kavli: Hâl olarak nasb mahallindedir ve takdiri 've süt emzirmeden olan kız kardeşleriniz' şeklinde mahzuf bir ifadeye mütealliktir. Ebû Hayve, râ harfinin kesresiyle {مِنَ الرِّضَاعَةِ} şeklinde okumuştur. {مِّن نِّسَآئِكُمُ} “kadınlarınızdan” ifadesinde ise iki vecih vardır; birincisi: {رَبَائِبُكُم} lafzından hâl olmasıdır, takdiri: 've kadınlarınızdan olan üvey kızlarınız' şeklindedir. İkincisi: Cenâb-ı Hakk’ın: {فِي حُجُورِكُمْ} “yanınızda bulunan” kavlindeki müstetir zamirden hâl olmasıdır; zira sıla olarak vâki olduğunda bir zamir yüklenmiştir; yani 'yanınızda yerleşmiş olan [üvey kızlarınız]' demektir.
والربائب: جمع «ربيبة» وهي بنت الزوج أو الزوجة، والمذكر: ربيب، سُمِّيا بذلك؛ لأن أحد الزوجين يَرُبُّه كما يَرُبُّ ابنه. وقوله: {اللاتي فِي حُجُورِكُمْ} لا مفهومَ له لخروجه مخرج الغالب. الحُجُور: جمع «حِجْر»
Rabâib (رَبَائِب): Rabîbe (رَبِيبَة) kelimesinin çoğuludur; o da kocanın veya karının kızıdır; müzekkeri rabîbdir (رَبِيب). Böyle isimlendirilmişlerdir; çünkü eşlerden biri, kendi çocuğunu terbiye edip yetiştirdiği gibi onu da terbiye edip yetiştirir (yerubbuh). Cenâb-ı Hakk’ın: {اللاتي فِي حُجُورِكُمْ} “yanınızda / himayenizde bulunan” kavli, gâlibe göre vârid olduğu için mefhum-ı muhalifi yoktur. Hucûr (حُجُور) kelimesi, hâ harfinin fethası ve kesresiyle hicr (حِجْر)
بفتحِ الحاءِ وكسرها، وهو مقدَّمُ ثوبِ الإِنسان ثم استعملت اللفظُ في الحِفْظ والستر.
kelimesinin çoğuludur; o da insanın elbisesinin ön kısmıdır (kucak/etek), daha sonra bu lafız koruma ve örtme/himaye anlamında kullanılmıştır.
قوله: {اللاتي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} صفةٌ ل «نسائكم» المجرورِ ب «مِنْ» ، اشترط في تحريم الربيبة أن يُدْخَلَ بأمها.
Cenâb-ı Hakk’ın: {اللاتي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “kendileriyle zifafa girdiğiniz” kavli: {مِنْ} ile mecrûr olan {نِسَائِكُمْ} lafzının sıfatıdır; üvey kızın haram kılınmasında annesiyle zifafa girilmiş olması şart koşulmuştur.
ولا جائزٌ أن تكونَ صفة ل «نسائكم» الأولى والثانية لوجهين، أحدهما: من جهة الصناعة، وهو أن «نسائكم» الأولى مجرورةٌ بالإِضافة والثانية مجرورة ب «من» فقد اختلف العاملان، وإذا اختلفا امتنع النعت، لا تقول: «رأيت زيداً ومررت بعمرٍو العاقلين» على أن يكون «العاقلين» نعتاً لهما. والثاني من جهة المعنى: وهو أن أم المرأة تَحْرُم بمجردِ العَقْدِ على البنت دَخَلَ بها أو لم يَدْخُل بها عند الجمهور، والربيبةُ لا تَحْرُم إلا بالدخولِ على أمها.
Bunun hem birinci hem de ikinci {نِسَائِكُمْ} lafızlarının [ikisinin birden] sıfatı olması iki açıdan caiz değildir; birincisi: Gramer kuralları cihetindendir; zira birinci {نِسَائِكُمْ} izâfetle mecrûr, ikincisi ise {مِنْ} harf-i cerri ile mecrûrdur; dolayısıyla âmiller farklılaşmıştır; âmiller farklılaştığında ise nât (sıfat) ortak olamaz; nitekim 'el-Âkıleyni' kelimesi ikisine birden sıfat olacak şekilde 'Zeyd'i gördüm ve akıllı olan Amr'a uğradım' diyemezsin. İkincisi ise mana cihetindendir: Zira cumhura göre kadının annesi, kızı ile ister zifafa girilsin ister girilmesin sırf akit yapılmakla haram olur; üvey kız ise ancak annesi ile zifafa girilmesiyle haram olur.
وفي كلام الزمخشري ما يلزم منه أنه يَجوز أَنْ يكونَ هذا الوصفُ راجعاً إلى الأولى في المعنى فإنه قال: {مِّن نِّسَآئِكُمُ} متعلق ب «ربائبكم» ومعناه: أن الربيبة من المرأةِ المدخولِ بها مُحَرَّمةٌ على الرجل حلالٌ له إذا لم يدخل بها. فإن قلت: هل يَصِحُّ أن يتعلق بقوله: {وَأُمَّهَاتُ نِسَآئِكُمْ} ؟ قلت: لا يخلو: إمَّا أَنْ يتعلَّقَ بهن وبالربائب فتكون حرمُتهن وحرمةُ الربائب غيرَ مبهمتين جميعاً، وإمَّا أَنْ يتعلَّق بهن دونَ الربائبِ، فتكونُ حرمتُهن غيرَ مبهمة وحرمةُ الربائب مبهمةً، ولا يجوز الأول لأن معنى «من» مع أحد المتعلقين خلافُ معناها مع الآخر، ألا تراك إذا قلت: «وأمهاتُ نسائكم من
Zemahşerî’nin sözlerinde bu vasfın mana bakımından birinciye raci olmasının caiz olduğunu gerektiren bir durum vardır; nitekim o şöyle demiştir: {مِّن نِّسَآئِكُمُ} “kadınlarınızdan” ifadesi {رَبَائِبُكُمْ} “üvey kızlarınız” lafzına mütealliktir ve manası şudur: Zifafa girilmiş kadından olan üvey kız erkeğe haramdır; eğer onunla zifafa girmemişse helaldir. Eğer sen: Cenâb-ı Hakk’ın: {وَأُمَّهَاتُ نِسَآئِكُمْ} “kadınlarınızın anneleri” kavline müteallik olması sahih midir? dersen, derim ki: İki durumdan uzak değildir: Ya hem onlara [kayınvalidelere] hem de üvey kızlara müteallik olur, böylece hem onların haramlığı hem de üvey kızların haramlığı birlikte müphem (şartsız/mutlak) olmaz; ya da üvey kızlara değil de sadece onlara müteallik olur, böylece onların haramlığı müphem olmaz, üvey kızların haramlığı ise müphem kalır. Birincisi caiz değildir; çünkü {مِنْ} harf-i cerrinin müteallaklardan biriyle olan manası, diğeriyle olan manasından farklıdır; baksana şöyle dediğinde: 'Zifafa girdiğiniz kadınlarınızdan olan kadınlarınızın anneleri' dediğinde
نسائكم اللاتي دخلتم بهن» فقد جَعَلْتَ «مِنْ» لبيان النساء وتمييزاً للمدخولِ بهنَّ مِنْ غيرِ المدخول بهنَّ، وإذا قلت: «وربائبكم من نسائِكم اللاتي دَخَلْتُم بهن» فإنك جاعلٌ «مِنْ» لابتداءِ الغاية كما تقولُ: «بنات رسول الله ﷺ من خديجة» ، وليس بصحيحٍ أَنْ يَعْني بالكلمة الواحدة في خطاب واحد معنيين مختلفين، ولا يجوز الثاني لأن الذي يليه هو الذي يستوجبُ التعليقُ به ما لم يَعْرِضْ أمرٌ لا يُرَدُّ، إلا أَنْ تَقول: أُعَلِّقُه بالنساء والربائب، وأجعل «من» للاتصال كقوله تعالى:
{مِنْ} edatını kadınları beyan etmek ve kendileriyle zifafa girilenleri zifafa girilmeyenlerden ayırt etmek (temyiz) için kılmış olursun. 'Kendileriyle zifafa girdiğiniz kadınlarınızdan olan üvey kızlarınız' dediğinde ise {مِنْ} edatını ibtidâ-i gâye (başlangıç) için kılmış olursun; nitekim: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Hatice'den olan kızları' dediğin gibi. Tek bir hitapta tek bir kelime ile birbirinden farklı iki mananın kastedilmesi ise sahih değildir. İkincisi de caiz değildir; çünkü reddedilemez bir durum ortaya çıkmadıkça bitişiğindeki [lafız], taalluk edilmeyi hak eden lafızdır. Ancak şöyle dersen müstesna: 'Onu hem kadınlara hem de üvey kızlara taalluk ettiririm ve {مِنْ} edatını Cenâb-ı Hakk’ın:
{المنافقون والمنافقات بَعْضُهُمْ مِّن بَعْضٍ} [التوبة: ٦٧] ، [وقال] :
{المنافقون والمنافقات بَعْضُهُمْ مِّن بَعْضٍ} “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir” [Tevbe 9/67] kavlinde ve [şairin]:
١٥٦٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فإني لستُ مِنْكَ ولَسْتَ مِنِّي
1565 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Şüphesiz ben senden değilim, sen de benden değilsin