[وقوله] :
ve [şairin]:
١٥٦٦ - ما أنا من ددٍ ولا ددٌ مِنِي ... وأمهاتُ النساء متصلات بالنساء لأنهن أمهاتُهن، كما أن الربائب متصلاتٌ بأمهاتهن لأنهن بناتُهن، هذا وقد اتفقوا على أن التحريم لأمهاتِ النساء مبهمٌ «. انتهى. ثم قال:» إلا ما رُوي عن علي وابن عباس وزيد وابن عمرو وابن الزبير أنهم قرؤوا «وأمهاتُ نسائكم اللاتي دَخَلْتُم بهن» فكان ابن عباس يقول: «واللهِ ما أُنزل إلا هكذا» فقوله: «أعلقه بالنساء والربائب» إلى
1566 - Ne ben batıldan / eğlencedenim ne de o bendendir... sözlerinde olduğu gibi ittisâl (bağlantı/aidiyet) manasında kılarım. Kadınların anneleri, onların anneleri olmaları hasebiyle kadınlarla irtibatlıdır; tıpkı üvey kızların, annelerinin kızları olmaları hasebiyle onlarla irtibatlı olduğu gibi. Bununla birlikte kadınların annelerine olan haramlığın müphem (şartsız) olduğu hususunda ittifak etmişlerdir.' [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Sonra şöyle demiştir: 'Ancak Ali, İbn Abbâs, Zeyd, İbn Amr ve İbnü’z-Zübeyr’den rivayet edilen kıraat müstesnadır; zira onlar {وَأُمَّهَاتُ نِسَآئِكُمُ اللاتِي دَخَلْتُم بِهِنَّ} şeklinde okumuşlardır. Hatta İbn Abbâs: 'Allah’a yemin olsun ki bu ancak böyle indirilmiştir' derdi. Dolayısıyla onun: 'Onu hem kadınlara hem de üvey kızlara taalluk ettiririm' sözünden
آخره يقتضي أن القيد الذي في الربائب وهو الدخول في أمهات نسائكم، كما تقدم حكايته عن علي وابن عباس. قال الشيخ: «ولا نعلم أحداً أثبتَ ل» مِنْ «معنى الاتصال، أما الآية والبيت والحديث فمؤولة.
sonuna kadar olan kısım, üvey kızlardaki kaydın -ki o da kadınlarınızın annelerine zifafa girmektir- Ali ve İbn Abbâs’tan nakledildiği üzere [burada da] geçerli olmasını gerektirir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: 'Biz {مِنْ} harf-i cerri için ittisâl manasını kabul eden hiç kimseyi bilmiyoruz; ayet, beyit ve hadise gelince, onlar tevil edilmiştir.'
قوله: {وَحَلاَئِلُ} جمع» حليلة «وهي الزوجة، سُمِّيَتْ بذلك لأنها تَحُلُّ مع زوجها حيث كان، فهي فَعِيلة بمعنى فاعلة، والزوج حليل كذلك، قال:
Cenâb-ı Hakk’ın: {وَحَلاَئِلُ} “ve eşleri/hanımları” kavli: Halîle (حَلِيلَة) kelimesinin çoğuludur; o da zevcedir. Böyle isimlendirilmiştir, çünkü kocası nerede olursa onunla birlikte konaklar/ikamet eder (tehullu); bu bakımdan fâil (özne) anlamında faîle (فَعِيلَة) veznindedir; aynı şekilde koca da halîldir (حَلِيل). [Şair] şöyle demiştir:
١٥٦٧ - أغشى فتاةَ الحَيِّ عند حليلِها ... وإذا غَزَا في الجيشِ لا أَغْشاها
1567 - Kabilenin genç kadınının yanına kocası varken uğrarım / ziyaret ederim ... Ancak orduda savaşa gittiğinde onun yanına asla uğramam.
وقيل: اشتقاقها من لفظ الحلال؛ إذ كلٌّ منهما حلال لصاحبه، وهو قول الزجاج وجماعة، ف» فَعِيل «بمعنى مفعول أي: مُحَلَّلة له وهو محللٌ لها، إلا أنَّ هذا يُضْعفُه دخولُ التأنيث، اللهم إلا أن يقال إنه جرى مَجْرى الجوامد/ كالنطيحة والذبيحة. وقيل: هما من لفظ» الحَلّ «ضد العَقْد؛ لأنَّ كلاً منهما يَحُلُّ إزارَ صاحبِه.
Helal lafzından türediği de söylenmiştir; zira her biri eşine helaldir; bu Zeccâc ve bir grubun görüşüdür. Buna göre faîl (فَعِيل) vezni mef‘ûl (nesne) anlamındadır, yani: kadın erkeğe helal kılınmış, erkek de kadına helal kılınmıştır. Ne var ki müenneslik tâ'sının [halîle lafzına] dahil olması bu görüşü zayıflatır; meğerki natîha (toslanmış) ve zebîha (boğazlanmış) gibi câmid isimler hükmünde cereyan ettiği söylensin. Her ikisinin de akdin (düğümlemenin) zıddı olan hal (حَلّ - çözme) lafzından geldiği de söylenmiştir; çünkü her biri eşinin izârını (kuşağını/örtüsünü) çözer.
و {الذين مِنْ أَصْلاَبِكُمْ} صفةٌ مبينة؛ لأنَّ الابن قد يُطْلق على المُتَبَنَّى به وليست امرأتُه حراماً على مَنْ تَبَنَّاه، وأمَّا الابن من الرضاع فإنه وإنْ كان حكمُه حكمَ ابن الصُّلْب في ذلك فمبيَّنٌ بالسنة فلا يَرِد على الآية الكريمة.
{الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ} “kendi sulbünüzden olan” kavli açıklayıcı bir sıfattır; çünkü oğul lafzı evlatlığa da söylenebilir, oysa onun hanımı kendisini evlat edinen kimseye haram değildir. Süt oğula gelince; gerçi onun hükmü de bu hususta öz sulbün oğlu hükmünde ise de bu durum sünnetle açıklanmıştır, dolayısıyla kerim ayete [bir itiraz olarak] varid olmaz.
وأَصْلاب: جمع» صُلْب «وهو الظهرُ، سُمِّي بذلك لقوته اشتقاقاً من الصَّلابة، وأفصحُ لغتَيْه: صُلْب بضمِ الفاء وسكون العين وهي لغة الحجاز،
Aslâb (أَصْلَاب): Sulb (صُلْب) kelimesinin çoğuludur; o da sırttır/beldir. Gücünden dolayı salâbetten (katılık/sağlamlık) türetilerek böyle isimlendirilmiştir. Bu kelimedeki iki lügatten en fasihi; Hicaz ehlinin lügati olan fâ'nın zammesi ve ayn'ın sükûnu ile sulb (صُلْب) şeklindedir.
وبنو تميم وأسد يقولون» صَلَباً بفتحهما، حكى ذلك الفراء عنهم في كتاب «لغات القرآن» له، وأنشد عن بعضهم:
Temîm ve Esed oğulları ise her ikisinin fethasıyla saleb (صَلَب) derler. Ferrâ bunu 'Lugâtü'l-Kur'ân' adlı kitabında onlardan nakletmiş ve bazılarından şu beyti inşad etmiştir:
١٥٦٨ - في صَلَبٍ مثلٍ العِنانِ المُؤْدَمِ ... وحكى عنهم: «إذا أَقُوم اشتكى صَلَبي» .
1568 - Tabaklanmış deriden bir dizgin gibi [sağlam] bir sırtta / belde... Ve onlardan: 'Kalktığım zaman belim ağrıdı' [şeklinde söylediklerini] nakletmiştir.
قوله: {وَأَن تَجْمَعُواْ} في محلِّ رفع عطفاً على مرفوع «حُرِّمت» أي: وحُرِّم عليكم الجمعُ بين الأختين، والمرادُ الجمعُ بينهما في النكاح، أمَّا في الملِْك فجائزٌ اتفاقاً، وأمَّا الوطءُ بمِلكْ اليمين ففيه خلافٌ ليس هذا موضعَه.
Cenâb-ı Hakk’ın: {وَأَن تَجْمَعُواْ} “ve bir arada nikahlamanız” kavli: {حُرِّمَتْ} “haram kılındı” fiilinin merfûuna matuf olarak ref mahallindedir; yani: 'İki kız kardeşi bir arada nikahlamanız da size haram kılındı' demektir. Kastedilen, nikâhta ikisini bir araya getirmektir. Mülkiyette ise [bir arada bulundurmak] icma ile caizdir. Mülk-i yemîn (cariye) ile cinsel birlikteliğe gelince; bu konuda ihtilaf vardır, yeri burası değildir.
قولُه: {إَلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ} استثناءٌ منطقع، فهو منصوبٌ المحل كما تقدَّم في نظيره أي: لكن ما مضى في الجاهلية فإن الله يَغْفِره. وقيل: المعنى إلا ما عَقَد عليه قبل الإِسلام، فإنه بعد الإِسلام يبقى النكاح على صحته، ولكن يَخْتار واحدةً منهما ويفارق الأخرى، وكان قد تقدَّمَ قريبٌ من هذا المعنى في {مَا قَدْ سَلَفَ} الأولِ ويكون الاستثناء عليه متصلاً، وهنا لا يتأتَّى الاتصال البتة لفساد المعنى.
Cenâb-ı Hakk’ın: {إَلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ} “geçmişte olanlar müstesna” kavli: Munkatı bir istisnadır; dolayısıyla benzerinde geçtiği üzere nasb mahallindedir; yani: 'Lakin Cahiliye döneminde geçmiş olanları muhakkak ki Allah bağışlar' demektir. Mana şöyle de açıklanmıştır: 'İslam'dan önce nikahladıkları müstesna; zira İslam'a girdikten sonra nikah sıhhati üzere kalır, ancak ikisinden birini seçer ve diğerinden ayrılır.' Birinci {مَا قَدْ سَلَفَ} “geçmişte olanlar müstesna” ifadesinde de buna yakın bir mana geçmişti ve istisna ona göre muttasıl olmaktaydı. Burada ise mananın bozulacak olması sebebiyle muttasıl olması asla mümkün değildir.
قوله تعالى: {والمحصنات} : قرأ الجمهور هذه اللفظة سواء كانت معرفة ب «أل» أم نكرة بفتح الصاد، والكسائي بكسرها في الجمع إلا قوله {والمحصنات مِنَ النسآء} في رأس الجزء فإنه وافق الجمهور. فأمَّا الفتحُ ففيه وجهان، أشهرهما: أنه أَسْند الإِحصان إلى غيرهن، وهو إمَّا
Cenâb-ı Hakk’ın: {والمحصنات} “ve evli kadınlar” kavli: Cumhur bu lafzı ister harf-i tarifli (el-) ister nekire olsun sâd harfinin fethasıyla okumuştur. Kisâî ise cüzün başındaki {والمحصنات مِنَ النسآء} “kadınlardan evli olanlar” kavli müstesna, çoğullarda sâd harfinin kesresiyle okumuştur; o ayette ise cumhura muvafakat etmiştir. Fetha ile okuyuşta iki vecih vardır; en meşhuru: İhsânın onların dışındakilere isnad edilmiş olmasıdır; bu da ya
الأزواج أو الأولياء، فإن الزوج يُحْصِنُ امرأته أي: يُعِفُّها، والوليَّ يُحصِنُها بالتزويجِ أيضاً والله يُحْصِنُها بذلك. والثاني: أن هذا المفتوحَ الصادِ بمنزلة المكسور، يعني أنه اسمُ فاعل، وإنما شَذَّ فتحُ عين اسم الفاعل في ثلاثة ألفاظَ: أَحْصَنَ فهو مُحْصَن وأَلْقح فهو مُلْقَح، وأَسْهَب فهو مُسْهَب.
kocalardır ya da velilerdir. Zira koca karısını ihsân eder yani iffetli kılar/korur; veli de onu evlendirmek suretiyle aynı şekilde korur; Allah da bunu onun için kılarak korur. İkincisi: Sâd harfi fethalı olan bu lafzın kesreli olan menzilesinde olmasıdır, yani ism-i fâildir (özne). İsm-i fâilin aynü'l-fiilinin fethalı gelmesi sadece şu üç lafızda şâzz olmuştur: Ahsene - fehüve muhsen (أَحْصَنَ فهو مُحْصَن), elkaha - fehüve mülkah (أَلْقَحَ فهو مُلْقَح) ve eshebe - fehüve müsheb (أَسْهَبَ فهو مُسْهَب).
وأمَّا الكسر فإنه أسند الإِحصان إليهن؛ لأنهن يُحْصِنَّ أنفسهن بعفافهن، أو يُحْصِنَّ فروجهن بالحفظ، أو يُحْصِنَّ أزواجهن. وأما استثناء الكسائي التي في رأس الجزء قال: «لأن المراد بهن المُزَوَّجات فالمعنى: أن أوزاجَهُنَّ أحصنوهن، فهن مفعولاتٌ» ، وهذا على أحدِ الأقوال في المحصنات هنا مَنْ هن؟ على أنه قد قرىء شاذاً التي في رأس الجزء بالكسر أيضاً، وإنْ أُريد بهن المزوَّجات؛ لأنَّ المراد أحصنَّ أزواجهنّ أو فروجهنّ، وهو ظاهر. وقرأ يزيد بن قطيب: و «المُحْصُنات» بضم الصاد، كأنه لم يَعْتَدَّ بالساكن فأتبعَ الصاد للميم كقولهم: «مُنْتُن» .
Kesreye gelince; ihsânı bizzat kadınlara isnad etmiştir; çünkü onlar iffetleriyle kendilerini korurlar (ihsân ederler) veya muhafaza ederek tenasül uzuvlarını korurlar ya da kocalarını [haramdan] korurlar. Kisâî’nin cüzün başında olanı istisna etmesine gelince; şöyle demiştir: 'Çünkü onlarla kastedilen evli kadınlardır; binaenaleyh mana: Kocaları onları korumuştur, dolayısıyla onlar mef'ûldürler (korunanlardır).' Bu açıklama, buradaki muhsanâtın kimler olduğu hakkındaki görüşlerden birine göredir. Bununla birlikte cüzün başında olan ayetin de şâzz olarak kesre ile okunduğu vâkidir; evli kadınlar kastedilmiş olsa dahi, çünkü mana 'kocalarını yahut ferçlerini koruyan kadınlar' demektir ve bu açıktır. Yezîd b. Kutayb ise sâd harfinin zammesiyle 'el-Muhsunât' şeklinde okumuştur; sanki sâkin harfi [hâ] hesaba katmamış da 'müntün' demelerinde olduğu gibi sâd harfini mîm harfine uydurmuştur.
وأصلُ هذه المادة الدلالةُ على المَنْعِ ومنه «الحِصْن» لأنه يُمْنع به، و «حِصان» للفرس من ذلك. ويقال: أَحْصَنَتِ المرأةُ وحَصُنَتْ، ومصدرُ حَصُنَت: «حُصْن» عن سيبويه و «حَصانة» عن الكسائي وأبي عبيدة، واسمُ الفاعلِ من أَحْصَنَتْ مُحْصَنة، ومن حَصُنت حاصِن، قال:
Bu maddenin aslı men etmeye (engellemeye/korumaya) delalet eder; kendisiyle korunulduğu için 'hısn' (kale/sığınak) kelimesi ve aynı kökten geldiği için ata 'hısân' denilmesi bundandır. Kadın için 'ahsane'l-mer'etü' ve 'hasunet' denir; 'hasunet' fiilinin masdarı Sîbeveyhi'den naklen 'hüsn' (حُصْن), Kisâî ve Ebû Ubeyde'den naklen 'hasâne' (حَصَانَة) şeklindedir. 'Ahsanet' fiilinin ism-i fâili muhsane (مُحْصَنَة), 'hasunet' fiilinin ism-i fâili ise hâsındır (حَاصِن). [Şair] şöyle demiştir:
١٥٦٩ - وحاصِنٍ من حاصناتٍ مُلْسِ ... مِن الأذى ومن قِراف الوَقْسِ
1569 - Eziyetten ve leke bulaşmasından pürüzsüz / tertemiz olan iffetli kadınlardan bir iffetli kadına...
ويقال لها: «حَصان» أيضاً بفتح الحاء، قال حسان يصف عائشة ﵂:
Ona hâ harfinin fethasıyla 'hasân' (حَصَان) da denir; Hassân [b. Sâbit], Âişe radıyallâhu anhâ’yı vasfederek şöyle demiştir:
١٥٧٠ - حَصانٌ رزانٌ ما تُزَنُّ بريبةٍ ... وتصبحُ غَرْثَى مِنْ لُحومِ الغَوافل
1570 - O, şüpheyle itham olunmayan ağırbaşlı ve iffetli bir kadındır ... Ve habersiz kadınların etlerini yemekten (gıybetten) aç olarak sabaha erer.
والإِحصانُ في القرآن وَرَد، ويُراد به أحدُ أربعة معان: التزوج والعفة والحرية والإِسلام، وهذا تنفعك معرفته في الاستثناء الواقع بعده: فإن أُريد به هنا التزوُّجُ كان المعنى: وحُرِّمت عليكم المحصنات أي: المزوجات إلا النوعَ الذي ملكته أيمانكم: إما بالسَّبْي أو بمِلْكٍ مِنْ شَرْي وهبة وإرثٍ، وهو قولُ بعضِ أهل العلم، ويدلُ على الأول قولُ الفرزدق:
İhsân lafzı Kur’ân’da vârid olmuş ve bununla dört manadan biri kastedilmiştir: Evlilik, iffet, hürriyet ve İslam. Bunu bilmek ardından gelen istisnada sana fayda sağlayacaktır: Eğer burada evlilik kastedilmişse mana şöyle olur: Evli kadınlar -yani kocası olanlar- sağ ellerinizin malik olduğu şu kısım müstesna size haram kılındı: Ya esir almakla ya da satın alma, hibe ve miras yoluyla sahip olmakla. Bu, ilim ehlinden bazılarının görüşüdür; birinciye Ferezdak’ın şu sözü delalet eder:
١٥٧١ - وذاتِ حَليلٍ أَنْكَحَتْها رماحُنا ... حَلالٌ لِمَنْ يَبْني بها لم تُطَلَّقِ
1571 - Ve kocası olan nice kadın vardır ki mızraklarımız onu nikahlamıştır ... [Kocası tarafından] boşanmadığı halde onunla gerdeğe giren kişiye helaldir.
يعني: أنَّ مجردَ سبائِها أحلَّهَا بعد الاستبراءِ. وإنْ أُريد به الإِسلام أو العفةُ فالمعنى أنَّ المسلماتِ أو العفيفاتِ حرامٌ كلهن، يعني فلا يُزْنى بهن إلا ما مُلِك منهن بتزويجٍ أو مِلْك يمين، فيكون المرادُ ب {مَا مَلَكْتَ أَيْمَانُكُمْ} التسلُّطَ عليهن وهو قَدْرٌ مشترك، وعلى هذه الأوجه الثلاثة يكونُ الاستثناء متصلاً. وإنْ أريد به الحرائرُ فالمرادُ إلا ما مُلِكت بمِلْكِ اليمينِ، وعلى هذا فالاستثناءُ منقطع.
Yani: Sırf onun esir alınmış olması, istibrâdan (rahmin temiz olduğunun anlaşılmasından) sonra onu helal kılmıştır. Şayet bununla İslam veya iffet kastedilmişse mana şudur: Müslüman veya iffetli kadınların hepsi [nikahsız olarak] haramdır, yani onlarla zina edilemez; ancak nikah yahut mülk-i yemîn (cariye edinme) yoluyla sahip olunanlar müstesnadır. Bu durumda {مَا مَلَكْتَ أَيْمَانُكُمْ} “sağ ellerinizin malik olduğu” ifadesinden maksat onlar üzerinde hâkimiyet kurmaktır ki bu müşterek bir durumdur; bu üç veche göre istisna muttasıl olur. Eğer bununla hür kadınlar kastedilmişse murad 'mülk-i yemîn ile sahip olunanlar müstesna' şeklindedir ve buna göre istisna munkatıdır.
وقوله: {مِنَ النسآء} في محلِّ نصبٍ على الحالِ كنظيرِه المتقدم. وقال
Cenâb-ı Hakk’ın: {مِنَ النسآء} “kadınlardan” kavli: Önceden geçen benzeri gibi hâl olarak nasb mahallindedir. Mekkî
مكي: «فائدةُ قولِه {مِنَ النسآء} أنَّ المُحْصَناتِ تقع على الأنفسِ، فقولُه {مِنَ النسآء} يرفعُ ذلك الاحتمال، والدليلُ على أنه يُراد بالمحصناتِ الأنفسُ قولُه: {والذين يَرْمُونَ المحصنات} [النور: ٤] فلو أريد به النساءُ خاصة لَما حُدَّ مَنْ قذف رجلاً بنص القرآن، وقد أجمعوا على أنّ حَدَّه بهذا النصِّ» . انتهى. وهذا كلامٌ عجيب لأنه بعد تسليم ما قاله في آية النور كيف يَتَوهَّم ذلك هنا أحدٌ من الناس؟
şöyle demiştir: '{مِنَ النسآء} “kadınlardan” buyurulmasının faydası şudur: Muhsanât lafzı genel nefisler (kişiler) için kullanılır; dolayısıyla Cenâb-ı Hakk'ın {مِنَ النسآء} “kadınlardan” kavli bu ihtimali ortadan kaldırır. Muhsanât ile kişilerin kastedildiğine delil Cenâb-ı Hakk’ın: {والذين يَرْمُونَ المحصنات} “İffetli olanlara zina iftirasında bulunanlar” [Nûr 24/4] kavlidir; zira şayet bununla sadece kadınlar kastedilmiş olsaydı, bir erkeğe iftira eden kimseye Kur'ân'ın nassı ile had cezası uygulanmazdı; oysa bu nass ile ona had cezası verileceği hususunda icma etmişlerdir.' [Mekkî'nin sözü] bitti. Bu şaşılacak bir sözdür; çünkü Nûr ayetinde söylediği kabul edilse bile, burada böyle bir şeyi insanlardan kim vehmedebilir ki?
قوله: {كِتَابَ الله} في نصبه ثلاثة أوجه، أظهرها: أنه منصوبٌ على أنه مصدر مؤكد لمضمون الجملة المتقدمة قبله وهي قوله: «حُرِّمت» ، ونصبُه بفعل مقدر أي: كَتَبَ الله ذلك عليكم كتاباً. وأبعد عبيدة السلماني في جَعْلِه هذا المصدَر مؤكداً لمضمون الجملة من قوله تعالى: {فانكحوا مَا طَابَ لَكُمْ} [النساء: ٣] .
Cenâb-ı Hakk’ın: {كِتَابَ الله} “Allah'ın yazısı / hükmü olarak” kavlinin nasbında üç vecih vardır; en açığı: Kendisinden önce geçen {حُرِّمَتْ} “haram kılındı” cümlesinin içeriğini pekiştiren bir mef'ûl-i mutlak (masdar-ı müekked) olarak mansub olmasıdır; nasb âmili ise takdirî bir fiildir, yani: 'Allah bunu sizin üzerinize kesin bir hüküm olarak yazdı / farz kıldı' demektir. Ubeyde es-Selmânî, bu masdarı Cenâb-ı Hakk’ın: {فانكحوا مَا طَابَ لَكُمْ} “size helal olanlardan nikahlayın” [Nisâ 4/3] kavlindeki cümlenin içeriğini pekiştirici kılmakla uzak bir tevilde bulunmuştur.
الثاني: أنه منصوبٌ على الإِغراء ب «عليكم» والتقدير: عليكم كتابَ الله أي: الزموه كقوله: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} [المائدة: ١٠٥] ، وهذا رأي الكسائي ومَنْ تابعه، أجازوا تقديمَ المنصوب في باب الإِغراء مستدِلِّين بهذه الآيةِ، وبقولِ الآخر:
İkincisi: {عَلَيْكُمْ} “size / üzerinize” lafzı ile igrâ (teşvik/emir) üzere mansub olmasıdır; takdiri: 'Allah'ın Kitabı'na sarılın' yani Cenâb-ı Hakk’ın: {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} “kendinize dikkat edin” [Mâide 5/105] kavlinde olduğu gibi 'Ona bağlanın / ayrılmayın' demektir. Bu, Kisâî ve ona tâbi olanların görüşüdür; onlar bu ayeti ve bir diğerinin şu sözünü delil getirerek igrâ babında mansubun öne geçmesini caiz görmüşlerdir:
١٥٧٢ - يا أيُّها المائحُ دَلْوي دونَكَا ... إني رأيْتُ الناسَ يَحْمَدونكا
1572 - Ey kuyudan su çeken! Kovam sana emanettir / kovamı al ... Zira ben insanların seni övdüğünü gördüm.
ف «دلوي» منصوبٌ ب «دونَك» وقد تقدَّم. والبصريون يمنعون ذلك، قالوا: لأنَّ العاملَ ضعيف، وتأوَّلوا الآيةَ على ما تقدم، والبيتَ على أن «دلوي» منصوبٌ ب «المائح» أي: الذي ماح دَلْوي.
Burada 'delvî' (kovam) kelimesi 'dûneke' ile mansubdur ve öne geçmiştir. Basralılar ise buna engel olurlar; zira âmil zayıftır demişlerdir. Ayeti yukarıda geçtiği şekilde, beyti ise 'delvî' kelimesinin 'el-mâih' ile mansub olduğu yani 'kovamı çekip dolduran kimse' anlamında tevil etmişlerdir.
والثالث: أنه منصوب بإضمار فعل أي: الزموا كتاب الله، وهذا قريبٌ من الإِغراء. وقال أبو البقاء في هذا الوجه: «تقديره: الزموا كتاب الله» و «عليكم» إغراء، يعني أن مفعوله قد حُذف للدلالة ب «كتاب الله» عليه، أي: عليكم ذلك، فيكون أكثر تأكيداً. وأمَّا «عليكم» فقال أبو البقاء: إنها على القول بأن «كتاب» مصدرٌ يتعلق بذلك الفعل المقدر الناصبِ ل «كتاب» ولا يتعلَّق بالمصدر «قال:» لأنه هنا فَضْله «. قال:» وقيل: يتعلَّق بنفسِ المصدر/ لأنه ناب عن الفعل، حيث لم يُذكر معه فهو كقولك: مروراً بزيد قلت: وأمَّا على القول بأنه إغراء فلا محلَّ له لأنه واقعٌ موقعَ فعلِ الأمر، وأمَّا على القولِ بأنه منصوبٌ بإضمار فِعْلٍ أي: الزموا ف «عليكم» متعلِّقٌ بنفس «كتاب» أو بمحذوف على أنه حال منه.
Üçüncüsü: Gizli bir fiil ile mansub olmasıdır, yani: 'Allah’ın Kitabı'na sarılın / uyun' demektir; bu da igrâya yakındır. Ebü’l-Bekâ bu vecihte şöyle demiştir: 'Takdiri: Allah'ın Kitabı'na sarılın demektir ve {عَلَيْكُمْ} ise igrâdır; yani mef'ûlü, {كِتَابَ الله} lafzının ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir; takdiri: 'Bu size gereklidir' şeklinde olur ki bu daha tekitli olur.' {عَلَيْكُمْ} ifadesine gelince; Ebü’l-Bekâ der ki: '{كِتَابَ} kelimesinin masdar olduğu görüşüne göre, bu kelimeyi nasbeden o takdirî fiile mütealliktir, bizzat masdara taalluk etmez.' Şöyle demiştir: 'Çünkü o burada fadladır (fazlalıktır).' Yine demiştir ki: 'Bizzat masdara taalluk ettiği de söylenmiştir; zira fiil onunla beraber zikredilmediğinde fiilin yerine geçmiştir; dolayısıyla senin 'Zeyd'e uğrayışla uğradım' sözün gibidir.' Derim ki: İgrâ olduğu görüşüne göre ise emir fiili makamında olduğu için iraptan mahalli yoktur. Gizli bir fiil ile mansub olduğu -yani 'sarılın/uyun' manasında olduğu- görüşüne göre ise {عَلَيْكُمْ} bizzat {كِتَابَ} kelimesine mütealliktir veya ondan hâl olmak üzere mahzuf bir ifadeye mütealliktir.
وقرأ أبو حيوة «كَتَبَ اللهُ» على أن «كتب» فعل ماض، و «الله» فاعل به، وهي تؤيد كونَه منصوباً على المصدر المؤكد. وقرأ ابن السَّمَيْفَع اليماني: «كُتُبُ الله» جعله جمعاً مرفوعاً مضافاً لله تعالى على أنه خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ، تقديره: هذه كتبُ الله عليكم.
Ebû Hayve {كَتَبَ} fiil-i mâzî ve {اللهُ} lafzı da onun fâili olmak üzere {كَتَبَ اللهُ} şeklinde okumuştur; bu kıraat de onun masdar-ı müekked olarak mansub oluşunu teyit etmektedir. İbnü’s-Semeyka‘ el-Yemânî ise: Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak Allah Teâlâ’ya muzâf kılınmış merfû bir çoğul şeklinde {كُتُبُ الله} okumuştur; takdiri: 'Bunlar, üzerinize Allah’ın yazılarıdır / farzlarıdır' demektir.
قوله: {وَأُحِلَّ} قرأ الأخوان وحفص عن عاصم: «أَحَلَّ» مبنياً للمفعول، والباقون مبنياً للفاعل، وكلتا القراءتين الفعلُ فيهما معطوفٌ على
Cenâb-ı Hakk’ın: {وَأُحِلَّ} “ve helal kılındı” kavli: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) ile Âsım'dan Hafs rivayeti meçhul (edilgen) olarak {أُحِلَّ} okumuşlar, diğerleri ise ma‘lûm (etken) olarak {أَحَلَّ} okumuşlardır. Her iki kıraatte de fiil,
الجملةِ الفعليةِ من قولِه: «حُرِّمَتْ» والمُحَرِّمُ والمُحَلِّلُ هو الله تعالى في الموضعين، سواءً صَرَّحَ بإسناد الفعلِ إلى ضميره أو حَذَف الفاعل للعلم به.
{حُرِّمَتْ} “haram kılındı” kavlindeki fiil cümlesine matuftur. Her iki yerde de haram kılan ve helal kılan Allah Teâlâ’dır; fiilin O'nun zamirine isnad edilmesi açıkça zikredilsin veya bilindiği için fâil hazfedilsin fark etmez.
وادَّعى الزمخشري أن قراءة «أُحِلَّ» مبنياً للمفعول عطفٌ على «حُرِّمت» ليُعْطَفَ فعلٌ مبني للمفعول على مثله، وأما على قراءة بنائه للفاعل فجعله معطوفاً على الفعل المُقدَّر الناصب ل «كتاب» كأنه قيل: كَتَب الله عليكم تحريمَ ذلك وأَحَلَّ لكم ما وراء ذلكم. قال الشيخ: «وما اختاره يعني من التفرقه بين القراءتين غيرُ مختار؛ لأنَّ الناصبَ ل» كتابَ الله «جملةٌ مؤكدة لمضمون الجملة من قوله» حُرِّمت «إلى آخره، وقوله» وأَحَلَّ لكم «جملةٌ تأسيسية فلا يناسِبُ أن تُعْطَفَ إلا على تأسيسية مثلِها لا على جملةٍ مؤكدة، والجملتان هنا متقابلتان، إذ إحداهما للتحريم والأخرى للتحليل، فالمناسب أن تُعطف إحداهما على الأخرى لا على جملة أخرىغيرِ الأولى، وقد فَعَلَ هو مثل ذلك في قراءة البناء للمفعول فليكن هذا مثلَه» وفي هذا الردَّ نظر.
Zemahşerî, meçhul bina ile okunan {أُحِلَّ} kıraatinin, meçhul bir fiilin benzeri üzerine matuf olması için {حُرِّمَتْ} kavline matuf olduğunu; ma‘lûm bina ile okunuşunda ise {كِتَابَ} lafzını nasbeden mukadder fiile matuf kılındığını, sanki şöyle denilmiş olduğunu ileri sürmüştür: 'Allah bunu haram kılmayı üzerinize yazdı ve bunların ötesindekileri size helal kıldı.' Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: 'Onun tercih ettiği -yani iki kıraat arasında yaptığı bu tefrik- tercih edilecek bir görüş değildir; zira {كِتَابَ الله} lafzını nasbeden cümle, {حُرِّمَتْ} kavlinden sonuna kadar olan cümlenin içeriğini pekiştiren bir cümledir; {وَأَحَلَّ لَكُمْ} kavli ise kurucu (te'sîsî) bir cümledir, dolayısıyla kendisi gibi kurucu bir cümleye matuf olmaktan başkası uygun düşmez, tekit edici bir cümleye değil. Buradaki iki cümle birbirine mukabildir; zira biri haram kılma, diğeri ise helal kılma içindir; uygun olan da birinin diğerine atfedilmesidir, birincinin dışındaki başka bir cümleye değil. Nitekim o, meçhul bina kıraatinde bunun aynısını yapmıştır, o halde bu da onun gibi olmalıdır.' Bu itirazda ise nazar vardır.
و {مَّا وَرَاءَ ذَلِكُمْ} مفعولٌ به: إمَّا منصوبُ المحل أو مرفوعُه على حَسَبِ القراءتين في «أحلَّ» .
{مَّا وَرَاءَ ذَلِكُمْ} “bunlardan ötesi” ifadesi mef'ûlün bihtir: {أحلَّ} fiilindeki iki kıraate göre ya nasb mahallindedir ya da ref mahallindedir.
قوله: {أَن تَبْتَغُواْ} في محلِّه ثلاثةُ أوجه: الرفع والنصب والجر، فالرفعُ على أنه بدل من {مَّا وَرَاءَ ذَلِكُمْ} على قراءة «أُحِلَّ» مبنياً للمفعول؛ لأن «ما» حينئذ قائمةٌ مقامَ الفاعل، وهذا بدلٌ منها بدلُ اشتمال. وأمَّا النصبُ فالأجودُ أن يكون على أنه بدل من «ما» المتقدمة على قراءة «أَحَلَّ» مبنياً للفاعل، كأنه
Cenâb-ı Hakk’ın: {أَن تَبْتَغُواْ} “talep etmeniz / aramanız” kavlinin iraptaki yerinde üç vecih vardır: Ref, nasb ve cer. Ref hali; meçhul bina ile {أُحِلَّ} kıraatine göre {مَّا وَرَاءَ ذَلِكُمْ} ifadesinden bedel olması iledir; zira 'mâ' bu durumda nâib-i fâil makamındadır ve bu da ondan bedel-i iştimaldir. Nasb haline gelince; en güzeli ma‘lûm bina ile {أَحَلَّ} kıraatine göre daha önce geçen 'mâ' lafzından bedel olmasıdır, sanki şöyle
قال: وأَحَلَّ الله لكم الابتغاء بأموالكم من تزويج أو مِلْك يمين. وأجاز الزمخشري أن يكونَ نصبُه على المفعول من أجله، قال «بمعنى: بَيَّن لكم ما يَحِلُّ مِمَّا يَحْرُم إرادةَ أن يكون ابتغاؤكم بأموالِكم التي جعل الله لكم قياماً في حال كونِكم محصنين» .
buyurmuştur: 'Allah evlenmek veya mülk-i yemîn yoluyla mallarınızla talep etmenizi size helal kıldı.' Zemahşerî onun mef'ûlün leh olarak mansub olmasını caiz görmüş ve şöyle demiştir: 'Manası: Allah’ın sizin için bir dayanak kıldığı mallarınızla, iffetli kalarak talep etmenizi dilemek maksadıyla helal olanları haram olanlardan ayırıp size açıkladı demektir.'
وأنحى عليه الشيخ، وجَعَلَه إنما قصد بذلك دسيسةَ الاعتزال ثم قال: «وظاهرُ الآية غيرُ ما فهمه، إذ الظاهر أنه تعالى أَحَلَّ لنا ابتغاء ما سوى المحرماتِ السابقِ ذكرُها بأموالنا حالةَ الإِحصان لا حالةَ السِّفاح، وعلى هذا الظاهر لا يجوز أن يُعْرَبَ» أن تبتغوا «مفعولاً له، لأنه فات شرطٌ من شروطِ المفعولِ له وهو اتحادُ الفاعلِ في العامل والمفعول له، لأنَّ الفاعلَ ب» أحلَّ «هو الله تعالى والفاعلَ في» تبتغوا «ضميرُ المخاطبين فقد اختلفا، ولمَّا أحسَّ الزمخشري إن كان أحسَّ جعل» أن تبتغوا «على حذفِ» إرادة «حتى يتحدَ الفاعل في قوله» وأحلَّ «وفي المفعولِ له، ولم يجعل» أن تبتغوا «مفعولاً له إلا على حذف مضاف وإقامتِه مقامَه، وهذا كلُّه خروج عن الظاهر» .
Şeyh [Ebû Hayyân] ona şiddetle hücum etmiş ve onun bununla Mutezile düşüncesini gizlice sokuşturmayı kastettiğini belirtip ardından şöyle demiştir: 'Ayetin zâhiri onun anladığından başkadır; zira zâhir olan şudur: Allah Teâlâ daha önce zikredilen haramların dışındakileri, fuhuş hali üzere değil iffet hali üzere mallarımızla talep etmemizi bize helal kılmıştır. Bu zâhire göre {أَن تَبْتَغُواْ} lafzının mef'ûlün leh olarak irap edilmesi caiz değildir; çünkü mef'ûlün lehin şartlarından biri olan âmil ile mef'ûlün lehin fâillerinin bir olması şartı ortadan kalkmıştır; zira {أَحَلَّ} fiilinin fâili Allah Teâlâ, {تَبْتَغُواْ} fiilinin fâili ise muhatapların zamiridir, binaenaleyh ikisi farklılaşmıştır. Zemahşerî -şayet fark ettiyse- bunu hissettiğinde, {وَأَحَلَّ} kavlindeki fâil ile mef'ûlün lehteki fâil bir olsun diye {أَن تَبْتَغُواْ} lafzını mahzuf bir 'irâde' kelimesine göre takdir etmiştir; {أَن تَبْتَغُواْ} ifadesini de ancak bir muzafın hazfi ve onun makamına kaim kılınmasıyla mef'ûlün leh yapabilmiştir; bütün bunlar ise lafzın zâhirinden çıkmaktır.'
انتهى.
[Şeyh Ebû Hayyân'ın sözü] bitti.
ولا أدري ما هذا التَحمُّلُ، ولا كيف يَخْفى على أبي القاسم شرطٌ اتحاد الفاعل في المفعول له حتى يقول «إن كان أحسَّ» !!!
Bu zorlamanın ne olduğunu ve mef'ûlün lehte fâillerin birliği şartının Ebü’l-Kâsım [ez-Zemahşerî]'a nasıl gizli kalacağını da bilemiyorum ki kalkıp 'şayet hissettiyse' desin!!!
وأجاز أبو البقاء فيه النصبَ على حذف حرف الجر، قال أبو البقاء: «وفي» ما «يعني من قوله {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَّا وَرَاءَ ذَلِكُمْ} وجهان، أحدُهما: هي بمعنى» مَنْ «، فعلى هذا يكون قوله» أن تبتغوا «في موضع جر أو نصب على تقدير: بأن تبتغوا أو لأنْ تبتغوا، أي: أُبيح لكم غيرُ مَنْ ذكرنا من النساء
Ebü’l-Bekâ ise harf-i cerrin hazfiyle mansub olmasını caiz görmüştür. Ebü’l-Bekâ şöyle demiştir: '{وَأُحِلَّ لَكُمْ مَّا وَرَاءَ ذَلِكُمْ} “ve bunlardan ötesi size helal kılındı” kavlindeki 'mâ' lafzında iki vecih vardır; birincisi: 'Men' (kimseler) anlamındadır; buna göre {أَن تَبْتَغُواْ} kavli 'bi-en tebtegû' (talep etmenizle) veya 'li-en tebtegû' (talep etmeniz için) takdiriyle cer veya nasb mahallindedir; yani: Kadınlardan zikrettiğimizin dışındakiler mehirler ile size mübah kılındı
بالمهور، والثاني: أن» ما «بمعنى الذي، والذي كنايةٌ عن الفعل أي: وأحَلَّ لكم تحصيلَ ما وراء ذلك الفعلِ المحرَّمِ، و» أن تبتغوا «بدلٌ منه، ويجوز أن يكونَ أصلُه بأن تبتغوا، أو لأن تبتغوا. وفي ما قاله نظر لا يخفى.
demektir. İkincisi: 'Mâ' lafzının 'ellezî' manasında olmasıdır; 'ellezî' ise fiilden kinayedir; yani: O haram kılınan fiilin ötesindekileri elde etmeyi size helal kıldı; {أَن تَبْتَغُواْ} kavli de ondan bedeldir. Aslının 'bi-en tebtegû' veya 'li-en tebtegû' olması da caizdir.' Ebü'l-Bekâ'nın söylediği bu şeyde gizli olmayan bir nazar/kusur vardır.
وأمَّا الجرُّ فعلى ما ذكره أبو البقاء. وقد تقدَّم ما فيه.
Cer haline gelince; Ebü’l-Bekâ’nın zikrettiği şekildedir. Ondaki durum ise yukarıda geçmiştir.
و {مُّحْصِنِينَ} حال من فاعل» تَبْتغوا «، و» غيرَ مسافحين «حالٌ ثانية، ويجوزُ أن يكونَ حالاً من الضمير في» مُحْصِنين «، ومفعول محصنين ومسافحين محذوف أي: مُحْصِنين فروجَكم غير مسافحين الزواني، وكأنها في الحقيقة حال مؤكدة لأن المُحْصِن غيرُ مسافِحٍ. ولم يقرأ أحد بفتح الصاد من» محصنين «فيما علمت.
{مُّحْصِنِينَ} “iffetli yaşamak ... şartıyla” kavli {تَبْتَغُواْ} fiilinin fâilinden hâldir. {غَيْرَ مُسَافِحِينَ} “zina etmeksizin” kavli ise ikinci hâldir; {مُّحْصِنِينَ} lafzındaki zamirden hâl olması da caizdir. Muhsinîn ve müsâfihîn kelimelerinin mef'ûlü hazfedilmiştir; yani: 'Zina eden kadınlarla fuhuş yapmaksızın tenasül uzuvlarınızı koruyan kimseler olarak' demektir. Bu ifade hakikatte müekkid bir hâl gibidir; zira muhsan olan kimse zina eden (müsâfih) değildir. Bildiğim kadarıyla hiç kimse 'muhsınîn' lafzının sâd harfini fetha ile okumamıştır.
قوله: {فَمَا استمتعتم بِهِ} يجوزُ في» ما «وجهان، أحدهما: أن تكونَ شرطيةً. والثاني: أن تكونَ موصولةً. وعلى كلا التقديرين فيجوز أن يكونَ المرادُ بها النساءَ المستمتَع بهن أي: النوعَ المُسْتمتع به، وأن يراد بها الاستمتاعُ الذي هو الحدثُ. وعلى جميع الأوجه المتقدمة فهي في محل رفع بالابتداء، فإنْ كانت شرطيةً ففي خبرها الخلاف المشهور: هل هو فعلُ الشرط أو جوابُه أو كلاهما؟ وقد تقدَّم تحقيقُه في البقرة. وإن كانت موصولةً فالخبرُ قولُه: {فَآتُوهُنَّ} ، ودخلت الفاءُ لشبهِ الموصولِ باسم الشرط، وقد تقدَّم أيضاً تحقيقه. ثم إنْ أُريد بها النوعُ المستمتعُ به فالعائدُ على المبتدأ سواءً كانت» ما «شرطاً أو موصولةً الضميرُ المنصوب في» فآتوهن «، ويكون قد راعَى لفظَ» ما «تارة فأَفْرد في قوله» به «ومعناها أخرى، فَجَمع في قوله» منهن «
Cenâb-ı Hakk’ın: {فَمَا استمتعتم بِهِ} “faydalandığınız kadınlar” kavli: 'Mâ' lafzında iki vecih caizdir; birincisi: Şart edatı olmasıdır. İkincisi: İsm-i mevsûl olmasıdır. Her iki takdire göre de bununla kendilerinden faydalanılan kadınların yani kendisinden yararlanılan türün kastedilmesi caiz olduğu gibi, bir hades (fiil) olan istimtâın (yararlanmanın) kastedilmiş olması da caizdir. Geçen bütün bu vecihlere göre o, mübteda olarak ref mahallindedir. Eğer şartiyye ise haberinin ne olduğu hususunda meşhur ihtilaf vardır: Şart fiili midir, cevabı mıdır yoksa her ikisi midir? Bunun tahkiki Bakara Suresi'nde geçmişti. Şayet mevsûle ise haberi Cenâb-ı Hakk’ın: {فَآتُوهُنَّ} “onlara verin” kavlidir; fâ harfi ise mevsûlün şart ismine benzemesinden dolayı dahil olmuştur; bunun tahkiki de önceden geçmişti. Sonra şayet bununla kendisinden istifade edilen kadın türü kastedilmişse, 'mâ' ister şart ister mevsûle olsun mübtedaya dönen râbıt zamir {فَآتُوهُنَّ} kavlindeki mansub zamirdir; bu durumda bazen 'mâ' lafzının lafzını gözeterek {بِهِ} kavlinde müfred getirmiş, bazen de manasını gözeterek {مِنْهُنَّ} kavlinde
و» فآتوهن «، فيصيرُ المعنى: أيَّ نوع من النساء استمتعتم به فآتوهُنَّ، أو النوعَ الذي استمتعتم به من النساء فآتوهن، وإنْ أريد بها الاستمتاع فالعائدُ حينئذ محذوفٌ تقديره: فأيَّ نوع من الاستمتاع استمتعتم به من النساء فآتوهُنَّ أجورهن لأجلِه، أو: أيَّ نوع من الاستمتاع الذي استمتعتم به من النساء فآتوهن أجورهُنَّ لأجله.
ve {فَآتُوهُنَّ} kavlinde cemi getirmiştir; böylece mana: 'Kadınlardan her hangi bir türden faydalanırsanız onlara [ücretlerini] verin' yahut 'Kadınlardan kendisinden faydalandığınız türe [ücretlerini] verin' şeklinde olur. Şayet bununla istimtâ (faydalanma fiili) kastedilmişse bu durumda râbıt zamir hazfedilmiştir, takdiri: 'Kadınlardan her ne tür bir faydalanma ile faydalanırsanız, bundan ötürü mehirlerini onlara verin' yahut 'Kadınlardan faydalandığınız her ne tür faydalanma varsa, bundan ötürü mehirlerini onlara verin' şeklinde olur.
و «مِنْ» في «منهم» تحتمل وجهين، أحدهما: أن تكون للبيان. والثاني: أن تكون للتبعيض، ومحلُّها النصب على الحال من الهاء في «به» ولا يجوز في «ما» أن تكون مصدرية لفسادِ المعنى، ولعَوْدِ الضميرِ في «به» عليها. /
{مِنْهُنَّ} kavlindeki {مِنْ} harf-i cerri iki vechi muhtemeldir: Birincisi beyan için olmasıdır. İkincisi teb'îz (kısmîlik) için olmasıdır; iraptaki yeri {بِهِ} kavlindeki hâ zamirinden hâl olarak nasbdır. 'Mâ' lafzının masdariyye olması ise mananın bozulması ve {بِهِ} lafzındaki zamirin ona dönmesi sebebiyle caiz değildir.
والسِّفاح: الزنا، وأصله الصَبُّ، لأن الزاني يَصُبُّ فيه، وكانوا يقولون: سافحيني وماذيني. والمسافِحُ: مَنْ تظاهر بالزنا، ومتخذ الأخدان مَنْ تَسَتَّر فاتخذ واحدة خفية.
Sifâh (سِفَاح), zina demektir; aslı ise dökmektir (es-sabb), zira zina eden kimse onda [menisini] döker. [Cahiliye Arapları]: 'Benimle zina et ve bana suyunu akıt' derlerdi. Müsâfih (مُسَافِح), zinayı açıkça yapan kimsedir; gizli dost edinen (müttehızü'l-ahdân) ise gizlenerek gizlice bir dost tutan kimsedir.
قوله: {فَرِيضَةً} حالٌ من «أجورهن» أو مصدرٌ مؤكِّد أي: فرض الله ذلك فريضة، أو مصدرٌ على غير الصدر؛ لأن الإِيتاء مفروض فكأنه قيل: فآتوهُنَّ أجورَهنَّ إيتاءً مفروضاً.
Cenâb-ı Hakk’ın: {فَرِيضَةً} “bir farz olarak” kavli: 'Ücretleri' ifadesinden hâldir yahut müekkid bir masdardır; yani: 'Allah bunu bir farz olarak farz kıldı' demektir. Yahut kökü fiilinden olmayan bir masdardır; zira [mehirlerini] vermek farz kılınmıştır, dolayısıyla sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Onlara ücretlerini farz kılınmış bir verme ile verin.'
قوله تعالى: {وَمَن لَّمْ} : «مَنْ» شرطية وهو الظاهر، ويجوز أن تكون موصولةً. وقوله: «فممَّا ملكت» : إمَّا جوابُ الشرط وإما خبر الموصول، وشروطُ دخولِ الفاء في الخبر موجودةٌ. و «منكم» في محل نصبٍ على الحال مِنْ فاعل «يستطِعْ» .
Cenâb-ı Hakk’ın: {وَمَن لَّمْ} “Sizden kimin gücü yetmezse” kavli: 'Men' şartiyye olup zâhir olan da budur; mevsûle olması da caizdir. Cenâb-ı Hakk’ın {فَمِمَّا مَلَكَتْ} “elinizin altında bulunanlardan” kavli ise ya şartın cevabıdır yahut mevsûlün haberidir; zira haberin başına fâ harfinin dahil olma şartları mevcuttur. {مِنْكُمْ} “sizden” ifadesi de {يَسْتَطِعْ} fiilinin fâilinden hâl olarak nasb mahallindedir.
وفي نَصْب «طَوْلاً» ثلاثة أوجه أظهرها: أنه مفعول ب «يستطع» ، وفي
{طَوْلاً} lafzının mansub olmasında üç vecih vardır; bunların en zâhiri {يَسْتَطِعْ} fiilinin mef'ûlü olmasıdır. Bunun üzerine
قوله: «أن ينكحَ» على هذا ثلاثة أقوال، القول الأول: أنه في محلِّ نصب ب «طَوْلاً» على أنه مفعولٌ بالمصدر المنون؛ لأنه مصدر «طُلْت الشيء» أي: نِلْتُه، والتقدير: ومن لم يستطع أن ينال نكاح المحصنات. ومثلُه قول الفرزدق:
{أَنْ يَنْكِحَ} kavli hakkında bu takdire göre üç görüş bulunmaktadır. Birinci görüş: Tenvinli masdarın mef'ûlü olarak {طَوْلاً} lafzı ile nasb mahallinde olmasıdır; çünkü bu lafız 'ona eriştim/ulaştım' manasındaki 'طُلْتُ الشيء' fiilinin masdarıdır. Takdiri: 'Hür kadınlarla evlenmeye erişmeye güç yetiremeyen kimse' şeklindedir. Ferazdak'ın şu sözü de bunun gibidir:
١٥٧٣ - إن الفرزدق صخرةٌ ملمومَةٌ ... طالَتْ فليسَ ينالها الأوعالا
1573 - Şüphesiz Ferazdak sert ve yekpare bir kayadır / Öyle yüksektir ki dağ keçileri ona erişemez.
أي: طالت الأوعال فلم تَنَلْها، وإعمالُ المصدر المنون كثير، قال:
Yani: Dağ keçilerinden yüksek oldu da onlar ona erişemedi, demektir. Tenvinli masdarın amel etmesi pek çoktur. [Şair] şöyle demiştir:
١٥٧٤ - بضربٍ بالسيوف رؤوسَ قومٍ ... أَزَلْنا هامَهُنَّ عن المَقيل
1574 - Kılıçlarla bir topluluğun başlarına vurarak / Onların kellelerini dinlenme yerlerinden [gövdelerinden] ayırdık.
وقولُ الله تعالى: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا} [البلد: ١٤-١٥] ، وهذا الوجه ذهب [إليه] الفارسيّ.
Cenâb-ı Hakk’ın: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا} [Beled 14-15] “Yahut açlık gününde bir yetimi doyurmaktır” kavli de böyledir. Bu veche Fârisî meyletmiştir.
القول الثاني: أنَّ «أَنْ ينكحَ» بدلٌ من «طَوْلاً» بدلُ الشيء من الشيء؛ لأنَّ الطَّوْل هو القدرةُ أو الفَصْلُ، والنكاحُ قدرةٌ وفَصْلٌ.
İkinci görüş: {أَنْ يَنْكِحَ} ifadesinin {طَوْلاً} lafzından 'şeyin şeyden bedeli' (bedel-i kül) olmasıdır; zira tavl güç veya fazilettir/üstünlüktür, nikâh da bir güç ve üstünlüktür.
القول الثالث: أنَّه على حذفِ حرفِ الجر، ثم اختلف هؤلاء: فمنهم مَنْ قَدَّره ب «إلى» أي: طَوْلاً إلى أن ينكحَ، ومنهم مَنْ قَدَّره باللام، أي: لأنْ ينكِحَ، وعلى هذين التقديرين فالجارُّ في محل الصفة ل «طَوْلاً» فيتعلق بمحذوفٍ، ثم لَمَّا حُذِفَ حرفُ الجر جاء الخلاف المشهور في محل «أَنْ» أنصبُ هو أم جر؟ وقيل: اللامُ المقدرة مع «أنْ» هي لامُ المفعول من أجله أي: طَوْلاً لأجل نكاحِهِنَّ.
Üçüncü görüş: Harf-i cerrin hazfedilmiş olmasıdır. Ardından bu görüşü savunanlar ihtilaf etmişlerdir: Kimi onu ilâ (إِلَى) harf-i cerri ile takdir etmiş, yani: 'Evlenmeye doğru bir imkân (tavl)' demiştir; kimi de lâm (لِ) harfi ile takdir etmiş, yani: 'Evlenmek için' demiştir. Bu iki takdire göre câr-mecrûr {طَوْلاً} lafzının sıfatı mahallindedir ve mahzuf bir müteallaka bağlanır. Harf-i cer hazfedilince {أَنْ} edatının iraptaki yeri hakkında meşhur ihtilaf ortaya çıkmıştır: Nasb mahallinde midir yoksa cer mahallinde midir? {أَنْ} ile birlikte takdir edilen lâm harfinin mef'ûlün lieclih lâmı olduğu da söylenmiştir; yani: 'Onlarla nikâhlanmak uğruna bir imkân (tavl)' demektir.
الوجه الثاني مِنْ نصب «طولاً» أن يكونَ مفعولاً له على حذف مضافٍ أي: ومَنْ لم يستطعْ منكم لعدمِ طَوْل نكاح المحصنات، وعلى هذا ف «أن ينكح» مفعولٌ «يستطع» أي: ومَنْ لم يستطِعْ نِكاح المحصناتِ لعدمِ الطَّوْل.
{طَوْلاً} lafzının nasbının ikinci vechi: Mahzuf bir muzâf takdiriyle mef'ûlün leh olmasıdır; yani: 'Sizden kim hür kadınlarla evlenmeye imkânı bulunmadığından dolayı güç yetiremezse' demektir. Buna göre {أَنْ يَنْكِحَ} ifadesi {يَسْتَطِعْ} fiilinin mef'ûlüdür; yani: 'Kim imkân bulamadığından ötürü hür kadınlarla evlenmeye güç yetiremezse' demektir.
الوجه الثالث: أن يكونَ منصوباً على المصدر، قال ابن عطية: «ويَصِحُّ أن يكونَ» طَوْلاً «نصباً على المصدر، والعامل فيه الاستطاعة لأنهما بمعنى، و» أن ينكح «على هذا مفعولٌ بالاستطاعة أو بالمصدر» يعني أن الطَّوْل هو استطاعةٌ في المعنى فكأنه قيل: ومَنْ لم يستطع منكم استطاعةً.
Üçüncü vecih: Masdar olarak mansub olmasıdır. İbn Atiyye şöyle der: '{طَوْلاً} lafzının masdar olarak mansub olması sahihtir; bundaki âmil ise isti'tâettir (güç yetirme), çünkü ikisi aynı anlamdadır. {أَنْ يَنْكِحَ} ifadesi ise buna göre ya isti'tâetin yahut masdarın mef'ûlüdür.' Yani mana itibarıyla tavl isti'tâettir; dolayısıyla sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Sizden kim bir güç ile güç yetiremezse.'
قوله: «فممَّا» الفاء قد تقدم أنها: إمَّا جوابُ الشرط، وإما زائدةٌ في الخبر على حَسَب القولين في «مَنْ» . وفي هذه الآية سبعة أوجه، أحدها: أنها متعلقة بفعل مقدر بعد الفاء تقديره: فلينكحْ مِمَّا مَلَكَتْه أيمانكم، و «ما» على هذا موصولةٌ بمعنى الذي، أي: النوعَ الذي ملكته، ومفعولُ ذلك الفعل المقدر محذوف تقديره: فلينكح امرأة أو أَمَةً مِمَّا ملكته أيمانكم، ف «مما» في الحقيقة متعلق بمحذوف؛ لأنه صفة لذلك المفعولِ المحذوفِ، و «مِنْ» للتبعيض نحو: أكلت من الرغيف، و «من فتياتكم» في محل نصب على الحال من الضمير المقدر في «مَلَكَتْ» العائدِ على «ما» الموصولة، و «المؤمناتِ» صفةٌ ل «فتياتِكم» .
Cenâb-ı Hakk’ın: {فَمِمَّا} “elinizin altında bulunanlardan” kavli: Fâ harfinin, 'men' hakkındaki iki görüşe göre ya şartın cevabı yahut haberde zâid olduğu önceden geçmişti. Bu ayette yedi vecih vardır; birincisi: Fâ harfinden sonra takdir edilen bir fiile müteallık olmasıdır, takdiri: 'Yeminlerinizin mâlik olduğu [cariyelerden] nikahlasın' şeklindedir. 'Mâ' buna göre 'ellezî' manasında ism-i mevsûldür; yani: 'Mâlik olduğu türü' demektir. Bu mukadder fiilin mef'ûlü ise mahzuftur, takdiri: 'Yeminlerinizin mâlik olduğu [cariyelerden] bir kadın yahut bir câriye nikahlasın' şeklindedir. Dolayısıyla {فَمِمَّا} lafzı hakikatte mahzuf bir müteallaka bağlıdır; zira o mahzuf mef'ûlün sıfatıdır. {مِنْ} harfi, 'Ekmeğin bir kısmından yedim' misalinde olduğu gibi teb'îz (kısmîlik) içindir. {مِّن فَتَيَاتِكُمُ} “genç kızlarınızdan” ifadesi, mevsûl olan 'mâ'ya dönen ve {مَلَكَتْ} fiilinde takdir edilen zamirden hâl olarak nasb mahallindedir. {الْمُؤْمِنَاتِ} “mümin olan” ise {فَتَيَاتِكُمُ} lafzının sıfatıdır.
الثاني: أن تكونَ «مِنْ» زائدةً و «ما» هي المفعولةُ بذلك الفعل المقدر أي: فلينكح ما ملكَتْه أَيْمانكم. الثالث: أن «مِنْ» في «من فتياتكم» زائدة، و «فتياتِكم» هو مفعولُ ذلك الفعل المقدر أي: فلينكح فتياتِكم، و «مِمَّا ملكت» متعلقٌ بنفسِ الفعل، و «من» لابتداء الغاية، أو بمحذوفٍ على أنه حال من «فتياتكم» قُدِّمَ عليها، و «مِنْ» للتبعيض. الرابع: أن مفعول «فلينكح»
İkincisi: {مِنْ} harfinin zâid olması ve 'mâ'nın o mukadder fiilin mef'ûlü olmasıdır; yani: 'Sağ ellerinizin mâlik olduklarını nikahlasın' demektir. Üçüncüsü: {مِّن فَتَيَاتِكُمُ} ifadesindeki {مِنْ} harfinin zâid olması ve {فَتَيَاتِكُمُ} lafzının o mukadder fiilin mef'ûlü olmasıdır; yani: 'Genç kızlarınızı nikahlasın' demektir; {مِمَّا مَلَكَتْ} ise bizzat fiilin kendisine müteallıktır ve {مِنْ} ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir yahut {فَتَيَاتِكُمُ} lafzının öne geçmiş hâli olmak üzere mahzufa müteallıktır ve {مِنْ} teb'îz içindir. Dördüncüsü: Mukadder 'nikahlasın' fiilinin mef'ûlünün
هو المؤمنات أي: فلينكح الفتيات المؤمنات، و «مِمَّا ملكت» على ما تقدم في الوجه قبله، و «من فتياتكم» حالٌ من ذلك العائد المحذوف. الخامس: أنَّ «مما» في محل رفع خبراً لمبتدأ محذوف تقديره: فالمنكوحة مما ملكت. السادس: أن «ما» في «ممَّا» مصدريةٌ أي: فلينكح مِنْ مِلْك أيمانكم، ولا بد أن يكونَ هذا المصدرُ واقعاً موقع المفعول نحو: {هذا خَلْقُ الله} [لقمان: ١١] ليَصِحَّ وقوع النكاح عليه. السابع وهو أغربُها ونُقِل عن جماعة منهم ابن جرير «أن في الآية تقديماً وتأخيراً وأن التقدير: ومَنْ لم يستطع منكم طوْلاً أن ينكح المحصنات المؤمنات فلينكح بعضُكم من بعض الفتيات، ف» بعضُكم «فاعل ذلك الفعل المقدر، فعلى هذا يكون قوله: {والله أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ} معترضاً بين ذلك الفعل المقدر وفاعِله. ومثلُ هذا لا ينبغي أن يقال.
{الْمُؤْمِنَاتِ} lafzı olmasıdır; yani: 'Mümin genç kızları nikahlasın' demektir. {مِمَّا مَلَكَتْ} ise bir önceki vecihte geçtiği üzeredir; {مِّن فَتَيَاتِكُمُ} ifadesi de o mahzuf aid zamirinden hâldir. Beşincisi: {مِمَّا} ifadesinin mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olmasıdır; takdiri: 'O halde nikahlanacak kadın, ellerinizin mâlik olduklarındandır' şeklindedir. Altıncısı: {مِمَّا} lafzındaki 'mâ'nın masdariyye olmasıdır; yani: 'Sağ ellerinizin mülkünden nikahlasın' demektir. Nikâhın onun üzerine vukuunun sahih olabilmesi için, Cenâb-ı Hakk’ın: {هَذَا خَلْقُ اللَّهِ} [Lokmân 11] “İşte bu Allah'ın yarattığıdır” kavlinde olduğu gibi bu masdarın mutlaka mef'ûl mevkiinde واقع olması gerekir. Yedincisi ki en garip olanıdır ve İbn Cerîr'in de aralarında bulunduğu bir gruptan nakledilmiştir: 'Ayette takdim ve tehir vardır; takdiri ise: Sizden kim hür ve mümin kadınlarla evlenmeye güç yetiremezse, bir kısmınız diğer bir kısmın genç kızlarından nikahlasın' şeklindedir. Bu takdirde {بَعْضُكُم} lafzı o mukadder fiilin fâili olur; buna göre Cenâb-ı Hakk’ın: {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُم} “Allah sizin imanınızı çok iyi bilir” kavli, o mukadder fiil ile fâili arasına giren bir i'tirâzıyye cümlesi olur. Oysa böyle bir şeyin söylenmesi uygun değildir.
قوله: {والله أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ} جملةٌ من مبتدأ وخبر، وجيء بها بعد قوله {مِّن فَتَيَاتِكُمُ المؤمنات} ليفيدَ أنَّ الإِيمان الظاهر كافٍ في نكاحِ الأَمَةِ المؤمنةِ ظاهراً، ولا يشترط في ذلك أَنْ يَعْلَمَ إيمانَها علماً يقيناً، فإنَّ ذلك لا يطَّلِعُ عليه إلا اللهُ تعالى، وفيه تأنيس أيضاً بنكاحِ الإِماء فإنهم كانوا يَنْفِرون من ذلك.
Cenâb-ı Hakk’ın: {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ} “Allah sizin imanınızı çok iyi bilir” kavli, mübteda ve haberden oluşan bir cümledir. Zahirî imanın, zahiren mümin olan cariyenin nikahlanmasında yeterli olduğunu ve bunda onun imanını kesin bir bilgiyle bilmenin şart koşulmadığını ifade etmek üzere Cenâb-ı Hakk’ın {مِّن فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ} “mümin genç kızlarınızdan” kavlinden sonra getirilmiştir; zira buna Allah Teâlâ'dan başkası muttali olamaz. Bunda ayrıca cariyelerle evlenmeye alıştırma (te'nîs) manası da vardır; çünkü onlar bundan çekinip uzak dururlardı.
قوله: {بَعْضُكُمْ مِّن بَعْضٍ} مبتدأٌ وخبر أيضاً، جيء بهذه الجملة أيضاً تأنيساً بنكاح الإِماء كما تقدم، والمعنى: أن بعضكم من جنس بعض في النسب والدين، فلا يترفَّع الحُرُّ عن نكاح الأمةِ عند الحاجة إليه، وما أحسنَ قولَ أمير المؤمنين علي:» الناسُ من جهة التمثيل أَكْفاء، أبوهم آدم والأم حواء «.
Cenâb-ı Hakk’ın: {بَعْضُكُم مِّن بَعْضٍ} “Hepiniz birbirinizdensiniz” kavli de mübteda ve haberdir. Bu cümle de yukarıda geçtiği üzere cariyelerle evlenmeye alıştırmak maksadıyla getirilmiştir; manası şudur: Soy ve din bakımından bir kısmınız diğer kısmınızın cinsindendir; dolayısıyla hür olan kimse ihtiyaç duyduğunda cariye ile evlenmekten imtina edip büyüklenmesin. Müminlerin emîri Ali'nin [radıyallâhu anh] şu sözü ne kadar güzeldir: 'İnsanlar yaratılış yönünden birbirine denktirler / Babaları Âdem, anneleri ise Havva'dır.'
قوله: {بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} متعلق ب» انكحوهن «، وقَدَّر بعضهم مضافاً محذوفاً أي بإذنِ أهل ولايتهن، وأهلُ ولايةِ نكاحهنَّ هم المُلاَّك.
Cenâb-ı Hakk’ın: {بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} “sahiplerinin izniyle” kavli {فَانكِحُوهُنَّ} “onları nikahlayın” fiiline müteallıktır. Bazıları mahzuf bir muzâf takdir ederek: 'Onların velayet ehlinin izniyle' demişlerdir; nikâhlarının velayet ehli ise onların sahipleridir (mâlikleridir).
و «بالمعروف» فيه
{بِالْمَعْرُوفِ} “örfe uygun olarak / güzellikle” ifadesinde ise
ثلاثة أوجه، أحدُها: أنه متعلق ب «آتوهُنَّ» أي: آتوهن مهورَهنَّ بالمعروف. / الثاني أنه حال من «أجورهن» أي: ملتبساتٍ بالمعروف يعني غيرَ ممطولةٍ. والثالث: أنه متعلق بقوله: «فانكِحوهن» أي: فانكِحوهن بالمعروف بإذن أهلهن ومَهْرِ مثلهن والإِشهاد عليه، وهذا هو المعروف. وقيل: في الكلام حذف تقديره: وآتوهُنَّ أجورهن بإذن أهلهن، فحذف من الثاني لدلالة الأولِ عليه نحوُ: {والذاكرين الله كَثِيراً والذاكرات} [الأحزاب: ٣٥] أي: الذاكرات اللهَ. وقيل: ثَمَّ مضافٌ مقدر أي: وآتوا مواليَهن أجورَهُنَّ، لأنَّ الأَمَة لا يُسَلَّمُ لها شيءٌ من المهر.
üç vecih vardır; birincisi: {آتُوهُنَّ} fiiline müteallık olmasıdır; yani: 'Mehirlerini örfe uygun olarak (güzellikle) kendilerine verin' demektir. İkincisi: {أُجُورَهُنَّ} lafzından hâl olmasıdır; yani: 'Örfe uygun olan, geciktirilmeyen bir şekilde' demektir. Üçüncüsü: Cenâb-ı Hakk’ın {فَانكِحُوهُنَّ} kavline müteallık olmasıdır; yani: 'Onları sahiplerinin izni, emsal mehri ve nikâha şahit tutulması suretiyle örfe uygun olarak nikahlayın' demektir; maruf olan da budur. Sözde bir hazif bulunduğu, takdirinin de: 'Sahiplerinin izniyle mehirlerini onlara verin' şeklinde olduğu da söylenmiştir; birincisinin delalet etmesinden ötürü ikincisinden hazfedilmiştir; nitekim Cenâb-ı Hakk’ın: {وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِرَاتِ} [Ahzâb 35] “Allah'ı çokça zikreden erkekler ve zikreden kadınlar” kavlinde böyledir; yani 'Allah'ı zikreden kadınlar' demektir. Orada mukadder bir muzâfın bulunduğu, yani: 'Mehirlerini efendilerine verin' şeklinde olduğu da söylenmiştir; zira cariyeye mehirden hiçbir şey teslim edilmez.
قوله: {مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ} حالان من مفعول «فآتوهن» ومحصنات على هذا بمعنى مُزَوَّجات. وقيل: محصنات حالٌ من مفعول «فانكحوهن» ، ومحصنات على هذا بمعنى عفائفَ أو مسلمات، والمعنى: فانكحوهن حالَ كونهن محصناتٍ لا حالَ سِفاحِهن واتخاذِهِنَّ للأخْدان. وقد تقدَّم أن «محصنات» بكسرِ الصادِ وفتحِها، وما معناها، وأنَّ «غيرَ مسافحين» حالٌ مؤكدة.
Cenâb-ı Hakk’ın: {مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ} “namuslu olmaları, zina etmemeleri şartıyla” kavli: {فَآتُوهُنَّ} fiilinin mef'ûlünden iki hâldir; bu takdire göre muhsanât (مُحْصَنَات), evli kadınlar demektir. 'Muhsanât' lafzının {فَانكِحُوهُنَّ} fiilinin mef'ûlünden hâl olduğu da söylenmiştir; bu takdire göre ise muhsanât, iffetli yahut Müslüman kadınlar manasındadır. Mana: 'Onları zina etmeleri ve gizli dost tutmaları durumunda değil, iffetli bulundukları hâlde nikahlayın' şeklindedir. 'Muhsanât' lafzının sâd harfinin kesrası ve fethasıyla okunuşu, bunun manası ve {غَيْرَ مُسَافِحِينَ} ifadesinin müekkid bir hâl olduğu daha önce geçmişti.
{وَلاَ مُتَّخِذَاتِ} عطفٌ على الحال قبله. والأخْدان مفعول ب «متخذات» لأنه اسمُ فاعل، وأخدان جمع «خِدْن» ، ك: عِدل وأَعْدال، والخِدْن: الصاحب، وقد تقدَّم أن المسافح هو المجاهر بالزنى ومتخذَ الأخدانِ هو المستترُ به، وكذلك هو في النساء، وكان الزنى في الجاهلية منقسماً إلى هذين القسمين.
{وَلاَ مُتَّخِذَاتِ} “ve gizli dost da tutmamış olmaları şartıyla” kavli, kendisinden önceki hâl üzerine matuftur. {أَخْدَانٍ} lafzı, ism-i fâil olduğu için {مُتَّخِذَاتِ} lafzının mef'ûlüdür. Ahdân (أَخْدَان), tıpkı 'ıdl' ve 'a'dâl' gibi 'hıdn' (خِدْن) kelimesinin çoğuludur; hıdn ise dost/arkadaş demektir. Müsâfihin zinayı alenen yapan, gizli dost tutanın (müttehızü'l-ahdân) ise zinayı gizleyen kimse olduğu daha önce geçmişti; kadınlarda da durum böyledir. Cahiliye devrinde zina bu iki kısma ayrılırdı.
قوله: {فَإِذَآ أُحْصِنَّ} قرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر وحفص عن عاصم: «أُحْصِنَّ» بضم الهمزة وكسر الصاد على البناء للمفعول، والباقون
Cenâb-ı Hakk’ın: {فَإِذَآ أُحْصِنَّ} “Evlendiklerinde” kavli: Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs; hemzenin zammesi ve sâd harfinin kesrası ile meçhul sîgada {أُحْصِنَّ} şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise
بفتحهما على البناء للفاعل، فمعنى الأولى: «فإذا أُحْصِنَّ بالتزوج» فالمُحْصِنُ لهنّ هو الزوج، ومعنى الثانية: «فإذا أَحْصَنَّ فروجَهن أو أزواجَهن» وهو واضح مما تقدم.
her ikisinin fethasıyla mâlûm sîgada [أَحْصَنَّ şeklinde] okumuşlardır. Birincisinin manası: 'Evlilikle koruma altına alındıklarında' demektir; zira onları koruyan (muhsın) kocadır. İkincisinin manası ise: 'İffetlerini koruduklarında veya kocalarını koruma altına aldıklarında' şeklindedir ki bu da geçen açıklamalardan açıktır.
والفاء في «فإنْ» جواب «إذا» وفي «فعليهن» جواب «إنْ» ، فالشرطُ الثاني وجوابه مترتِّبٌ على وجود الأول، ونظيره: «إن أكلت فإنْ ضربت عمراً فأنت حر» لا يُعْتق حتى يأكلَ أولاً ثم يضربَ عمراً ثانياً، ولو أسقطت الفاء الداخلة على «إن» في مثل هذا التركيب انعكس الحكمُ، ولزم أن يَضْرب أولاً ثم يأكل ثانياً. وهذا يُعْرف من قواعد النحو، وهو أن الشرط الثاني يُجعل حالاً فيجب التلبُّسُ به أولاً.
{فَإِنْ} kavlindeki fâ harfi {إِذَا} edatının cevabıdır; {فَعَلَيْهِنَّ} kavlindeki fâ ise {إِنْ} şart edatının cevabıdır. Dolayısıyla ikinci şart ve cevabı, birincinin gerçekleşmesine terettüp etmektedir. Bunun benzeri: 'Eğer yemek yersen, şayet Amr'a da vurursan hürsün' sözüdür; kişi önce yemek yiyip ardından Amr'a vurmadıkça azat edilmiş olmaz. Şayet bu tür bir terkipte 'in' (إِنْ) edatının başına gelen fâ harfi düşürülseydi hüküm tersine döner ve önce vurması, sonra yemesi gerekirdi. Bu durum nahiv kurallarından bilinmektedir; zira ikinci şart hâl kılınır, dolayısıyla öncelikle onunla vasıflanmak vacip olur.
قوله: {مِنَ العذاب} متعلقٌ بمحذوفٍ؛ لأنه حالٌ من الضمير المستكنِّ في صلةِ «ما» وهو «على» ، فالعاملُ فيها معنوي، وهو في الحقيقةِ ما تعلَّق به هذا الجار، ولا يجوزُ أن يكونَ حالاً من «ما» المجرورةِ بإضافة «نصف» إليها؛ لأنَّ الحالَ لا بد أن يعمل فيها ما يعمل في صاحبها، و «نصفُ» هو العامل في صاحبِها الخفضَ بالإِضافة، ولكنه لا يعمل في الحال لأنه ليس من الأسماء العاملة، إلاَّ أن بعضهم يَرى أنه إذا كان جزءاً من المضافِ جازَ ذلك فيه، والنصفُ جزءٌ فيجوز ذلك.
Cenâb-ı Hakk’ın: {مِنَ الْعَذَابِ} “cezadan” kavli mahzuf bir müteallaka bağlıdır; çünkü 'mâ'nın sılası içinde gizli olan zamirden hâldir ki o da {عَلَى} harf-i cerridir. Dolayısıyla bundaki âmil manevîdir; hakikatte ise bu câr-mecrûrun bağlandığı şeydir. {نِصْفُ} lafzının kendisine izâfetiyle mecrur olan 'mâ'dan hâl olması ise caiz değildir; zira hâlin sahibi üzerinde amel eden âmilin hâl üzerinde de amel etmesi şarttır. {نِصْفُ} lafzı ise sahibinde izâfetle cer ameli yapmıştır; ancak amel eden isimlerden olmadığı için hâl üzerinde amel edemez. Ne var ki bazı âlimler, [muzâfun ileyhin] muzâfın bir cüzü olması durumunda bunun caiz olacağı görüşündedir; nısf (yarım) da bir cüz olduğuna göre bu caiz olur.
قوله: {ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ} «ذلك» مبتدأ، و «لِمَنْ خشي» جارٌّ ومجرور خبرُه، والمشار إليه ب «ذلك» إلى نكاح الأمة المؤمنة لِمَنْ عَدِم الطَّوْلَ. والعَنَتْ في الأصل انكسارُ العظم بعد الجبر، فاستعير لكل مشقة، وأُريد به هنا ما يَجُرُّ إليه الزنى من العقاب الدنيوي والأخروي، و «منكم» حالٌ من الضمير
Cenâb-ı Hakk’ın: {ذٰلِكَ لِمَنْ خَشِيَ} “Bu, korkan kimse içindir” kavli: {ذٰلِكَ} mübteda, {لِمَنْ خَشِيَ} ise câr ve mecrûr olarak onun haberidir. {ذٰلِكَ} ile işaret edilen husus, imkânı bulunmayan kimsenin mümin câriye ile evlenmesidir. Anet (الْعَنَت), aslen sarıldıktan/kaynadıktan sonra kemiğin tekrar kırılmasıdır; daha sonra her türlü meşakkat için istiare yoluyla kullanılmıştır. Burada ise zinanın sürükleyeceği dünyevî ve uhrevî azap kastedilmiştir. {مِنكُمْ} “içinizden” ifadesi, zamirden hâldir;
في «خَشِي» أي: في حالِ كونه منكم. ويجوز أن تكونَ «مِنْ» للبيان.
{خَشِيَ} fiilindeki zamirden hâldir; yani: 'Sizden olma hâlinde' demektir. {مِنْ} harfinin beyan için olması da caizdir.
قوله: {وَأَن تَصْبِرُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ} مبتدأ وخبر لتأوُّلِه بالمصدر وهو كقوله: {وَأَن تعفوا أَقْرَبُ للتقوى} [البقرة: ٢٣٧] .
Cenâb-ı Hakk’ın: {وَأَن تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَّكُمْ} “Sabretmeniz sizin için daha hayırlıdır” kavli, masdara tevil edilmesi sebebiyle mübteda ve haberdir; bu da Cenâb-ı Hakk’ın: {وَأَن تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى} [Bakara 237] “Affetmeniz takvaya daha yakındır” kavli gibidir.
قوله تعالى: {يُرِيدُ الله لِيُبَيِّنَ} : في مثلِ هذا التركيبِ للناسِ مذاهبُ: مذهب البصريين أن مفعول «يريد» محذوف تقديره: يريد الله تحريمَ ما حَرَّمَ وتحليلَ ما حَلَّل وتشريعَ ماتقدَّم لأجلِ التبيين لكم، ونَسَبه بعضُهم لسيبويه، فمتعلَّقُ الإِرادة غيرُ التبيين وما عُطِف عليه، وإنما تأولوه بذلك لئلا يلزَم تعدِّيَ الفعلِ إلى مفعولِه المتأخر عنه باللام وهو ممتنعٌ، وإلى إضمارِ «أَنْ» بعد اللام الزائدة.
Cenâb-ı Hakk’ın: {يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ} “Allah açıklamak istiyor” kavli: Bu tür terkiplerde âlimlerin farklı mezhepleri (görüşleri) vardır: Basralıların mezhebine göre {يُرِيدُ} fiilinin mef'ûlü mahzuftur, takdiri: 'Allah size açıklamak gayesiyle haram kıldıklarını haram kılmayı, helal kıldıklarını helal kılmayı ve geçen hükümleri teşri kılmayı murad eder' şeklindedir. Bazıları bu görüşü Sîbeveyh'e nisbet etmiştir. Dolayısıyla iradenin taalluk ettiği husus, tebyîn (açıklama) ve ona matuf olanların dışındaki bir şeydir. Onlar bu tevili, fiilin kendisinden sonra gelen mef'ûlüne lâm harfiyle geçişli kılınması -ki bu caiz değildir- ve zâid lâm harfinden sonra 'en' (أَنْ) edatının gizlenmesi gerekmesin diye yapmışlardır.
والمذهب الثاني: ويعزى أيضاً لبعض البصريين أَنْ يُقَدَّر الفعلُ الذي قبل اللام بمصدرِ في محل رفع بالابتداء، والجار بعده خبره، فيقدر {يُرِيدُ الله لِيُبَيِّنَ} إرادةُ الله للتبيين، وقوله:
İkinci mezhep ki yine bazı Basralılara nisbet edilir: Lâm harfinden önceki fiilin, ibtida sebebiyle ref mahallinde bir masdar olarak takdir edilmesi ve sonrasındaki câr-mecrûrun da onun haberi olmasıdır. Buna göre {يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ} kavli 'Allah'ın iradesi açıklamak içindir' şeklinde takdir edilir. Şairin şu sözü:
١٥٧٥ - أريدُ لأنْسَى ذِكْرَها. . . . . . . . ... أي: إرادتي، وقوله تعالى: {وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ} أي: أُمِرْنا بما أُمِرْنا [به] لنسلمَ، وفي هذا القولِ تأويلُ الفعل بمصدر من غير حرف مصدر، وهو ضعيف نحو: «تَسْمَعُ بالمُعَيْدَيِّ خيرٌ مِنْ تراه» قالوا: تقديره: «أنّْ تسمعَ» فلمَّا حَذَفَ «أن» رَفَع الفعل، وهو في تأويل المصدر لأجل الحرف
1575 - Onu anmayı unutmayı murad ediyorum... yani: 'Benim muradım [unutmak içindir]' demektir. Cenâb-ı Hakk’ın: {وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ} [En'âm 71] “Biz teslim olmakla emrolunduk” kavli de yani: 'Biz teslim olalım diye emrolunduğumuz şeylerle emrolunduk' demektir. Bu görüşte fiilin, masdar harfi olmaksızın masdara tevil edilmesi söz konusudur ki bu; 'Muaydi'yi işitmen, onu görmenden daha hayırlıdır' sözü gibi zayıftır. Onlar: Bunun takdiri 'işitmen' (أَنْ تَسْمَعَ) şeklindedir, 'en' edatını hazfedince fiili merfû kılmıştır; oysa mukadder harften ötürü fiil masdar tevilindedir, dediler.
المقدر فكذلك هذا، فلامُ الجر على الأول في محل نصب لتعلُّقها ب «يريد» وعلى هذا الثاني في محلِّ رفع لوقوعها خبراً.
İşte bu da böyledir. Dolayısıyla harf-i cer olan lâm, birinci görüşe göre {يُرِيدُ} fiiline taalluk etmesi sebebiyle nasb mahallindedir; bu ikinci görüşe göre ise haber vaki olması sebebiyle ref mahallindedir.
الثالث: وهو مذهب الكوفيين أن اللامَ هي الناصبة بنفسها من غير إضمار «أَنْ» ، وهي وما بعدها مفعول الإِرادة، ومنع البصريون ذلك؛ لأن اللامَ ثَبَت لها الجر في الأسماء، فلا يجوز أن يُنْصَبَ بها، فالنصب عندهم بإضمار «أن» كما تقدم.
Üçüncüsü: Kûfelilerin mezhebidir; buna göre lâm, 'en' (أَنْ) gizlenmeksizin bizzat kendisi nasbedicidir ve lâm ile sonrasındaki kısım irade fiilinin mef'ûlüdür. Basralılar ise buna engel olmuşlardır; çünkü lâm harfinin isimleri cer ettiği sabittir, dolayısıyla onunla nasb yapılması caiz değildir. Basralılara göre nasb, önceden geçtiği üzere 'en' edatının gizlenmesiyle gerçekleşir.
الرابع: وإليه ذهب الزمخشري وأبو البقاء أن اللامَ زائدة، و «أَنْ» مضمرة بعدها، والتبيينُ مفعولُ الإِرادة. قال الزمخشري: {يُرِيدُ الله لِيُبَيِّنَ} يريد اللهُ أن يبيِّن، فزيدت اللامُ مؤكدة لإِرادة التبيين، كما زيدت في «لا أبا لك» لتأكيد إضافة الأب «. وهذا كما رأيت خارجٌ عن أقوال البصريين والكوفيين، وفيه أنَّ» أنْ «تضمر بعد اللام الزائدة، وهي لا تُضْمر فيما نص النحويون بعد لامٍ وتلك اللامُ للتعليل أو للجحود.
Dördüncüsü: Zemahşerî ve Ebu'l-Bekâ'nın benimsediği görüştür; buna göre lâm zâiddir ve 'en' edatı ondan sonra gizlenmiştir; açıklama (tebyîn) ise irade fiilinin mef'ûlüdür. Zemahşerî şöyle der: '{يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ} kavli, Allah açıklamak istiyor (أن يبيِّن) demektir. Tıpkı 'لا أبا لك' (Babasız kalasıca!) ifadesinde babanın izâfetini tekit etmek için ziyade kılındığı gibi, burada da açıklama iradesini tekit etmek üzere lâm ziyade kılınmıştır.' Gördüğün üzere bu görüş Basralıların ve Kûfelilerin kavillerinin dışındadır. Ayrıca bu görüşte 'en' edatının zâid lâm harfinden sonra gizlenmesi söz konusudur; halbuki nahivcilerin belirttiğine göre lâm harfinden sonra 'en' edatı ancak o lâm ta'lîl veya cuhûd için olduğunda gizlenir.
وقال بعضهم: اللامُ هنا لام العاقبة كهي في قوله: {لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً} [القصص: ٨] ، ولم يَذْكُر مفعولَ التبيين، بل حَذَفه للعلم به، فقدَّره بعضهم:» ليبين لكم ما يقرِّبكم «، وبعضُهم:» أن الصبر عن نكاح الأماء خيرٌ «، وبعضُهم:» ما فَصَّل من الشرائع «، وبعضهم:» أمرَ دينكم «وهي متقاربة.
Bazıları da şöyle demiştir: Buradaki lâm, Cenâb-ı Hakk’ın: {لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً} [Kasas 8] “onlara bir düşman ve bir hüzün olsun diye” kavlinde olduğu gibi akıbet lâmıdır. Cenâb-ı Hak açıklamanın (tebyîn) mef'ûlünü zikretmemiş, bilindiği için onu hazfetmiştir. Nitekim bazısı onu: 'Sizi yaklaştıracak şeyleri size açıklasın diye', bazısı: 'Cariyelerle evlenmeyip sabretmenin daha hayırlı olduğunu [açıklasın diye]', bazısı: 'Tafsilli olarak bildirdiği şeriatleri [açıklasın diye]', bazısı da: 'Dininizin işini [açıklasın diye]' şeklinde takdir etmişlerdir ki bunlar birbirine yakın manalardır.
ويجوز في الآية وجهٌ آخرُ حسنٌ: وهو أَنْ تكونَ المسألةُ من باب الإِعمال: تنازع» يبيِّن «و» يَهْدي «في {سُنَنَ الذين مِن قَبْلِكُمْ} ؛ لأنَّ كلاً منهما يَطْلبه من جهة المعنى، وتكونُ المسألة من إعمال الثاني، وحَذَفَ الضميرَ من
Ayet hakkında güzel olan diğer bir vecih de caizdir: Meselenin i'mâl babından olmasıdır; zira {يُبَيِّنَ} ve {يَهْدِيَ} fiilleri {سُنَنَ الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ} “sizden öncekilerin yollarını” ifadesi üzerinde tenâzu' etmişlerdir (çekişmişlerdir); çünkü mana cihetiyle her ikisi de onu talep etmektedir. Mesele ikincisinin amel ettirilmesi (i'mâlü's-sânî) türündendir ve zamir birinciden hazfedilmiştir;
الأول تقديرُه: ليبيِّنهَا لكم ويهديَكم سنن الذين من قبلكم، والسُّنَّة: الطريقة، ويؤيد هذا أن المفسرين نقلوا أنَّ كل ما بَيَّن لنا تحريمَه وتحليلَه من النساء في الآيات المتقدمة فقد كان الحكمُ كذلك أيضاً في الأمم السالفة، أو أنه بَيَّن لكم المصالحَ؛ لأنَّ الشرائعَ وإنْ كانت مختلفةً في نفسِها إلا أنها متفقةٌ في المصلحة.
Takdiri: 'Onları size açıklasın ve sizden öncekilerin yollarına sizi iletsin diye' şeklindedir. Sünnet ise yol (tarîkat) demektir. Müfessirlerin, geçen ayetlerde kadınlardan bize haram ve helal kılındığı açıklanan her şeyin geçmiş ümmetlerde de aynı şekilde hükme bağlanmış olduğunu yahut Cenâb-ı Hakk'ın size maslahatları açıkladığını nakletmeleri de bunu teyit etmektedir; zira şeriatler kendi aralarında farklılık gösterse bile maslahat hususunda müttefiktir.
وزَعم بعضُهم أنَّ في قوله تعالى: {والله يُرِيدُ أَن يَتُوبَ عَلَيْكُمْ} : تكريراً لقولِه: {يَتُوبَ عَلَيْكُمْ} المعطوفَ على «ليبين» . قال ابن عطية: «وتكرارُ إرادة الله للتوبة على عباده تقويةٌ للإِخبار الأول، وليس القصدُ في الآيةِ إلا الإِخبارَ عن إرادة الذين يتَّبعون الشهوات، فَقُدِّمت إرادةُ اللهِ توطئةً مُظْهِرَةً لفسادِ إرادةِ مُتَّبعي الشهوات» . وهذا الذي قاله إنما يتمشَّى على أنَّ المجرور باللام في قوله «ليبين» مفعول به للإِدارة لا على كونِه علةٍ، وقد تقدَّم أن ذلك قولُ الكوفيين وهو ضعيف وقد ضَعَّفه هو أيضاً. وإذا تقرَّر هذا فنقولُ: لا تكرار في الآية؛ لأنَّ تعلُّقَ الإِرادة بالتوبة في الأولِ على جهة العِلَّيَّة، وفي الثاني على جهةِ المفعولية، فقد اختلف المتعلَّقان.
Bazıları Cenâb-ı Hakk’ın: {وَاللَّهُ يُرِيدُ أَن يَتُوبَ عَلَيْكُمْ} “Allah sizin tövbenizi kabul etmek ister” kavlinde, {لِيُبَيِّنَ} fiiline matuf olan {وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ} “ve tövbenizi kabul etmek [ister]” kavlinin bir tekrarı bulunduğunu iddia etmişlerdir. İbn Atiyye şöyle der: 'Allah'ın kullarının tövbesini kabul etme iradesinin tekrar edilmesi, birinci haberi pekiştirmek içindir. Ayetteki asıl maksat ise şehvetlerine uyanların iradesini haber vermekten ibarettir; dolayısıyla şehvetlerine uyanların iradelerindeki fesadı ortaya koyan bir mukaddime olarak Allah'ın iradesi öne geçirilmiştir.' Onun bu söylediği, {لِيُبَيِّنَ} kavlindeki lâm ile mecrur olan kısmın illet değil de iradenin mef'ûlü bihi kabul edilmesi esasına göre geçerlidir; bunun ise Kûfelilerin görüşü olup zayıf sayıldığı ve bizzat kendisinin de bunu zayıf bulduğu daha önce geçmişti. Bu husus sabit olunca deriz ki: Ayette bir tekrar yoktur; zira birinci ifadede iradenin tövbeye taalluku illet yönüyledir, ikincisinde ise mef'ûliyet yönüyledir; dolayısıyla taalluk eden iki husus birbirinden farklıdır.
قوله: {وَيُرِيدُ الذين} بالرفعِ عطفاً على «والله يريد» عَطَفَ جملةً فعلية على جملة اسمية، ولا يجوز أن يتنصِبَ لفساد المعنى، إذ يصير التقدير: «والله يريدُ أن يتوبَ ويريدُ أن يريدَ الذين» . واختار الراغب أن الواوَ للحال تنبيهاً على أنه يريد التوبةَ عليكم في حال ما يريدون أن تَميلوا، فخالف بين الإِخبارين في تقديمِ المُخْبَرِ عنه في الجملة الأولى وتأخيره في الثانية،
Cenâb-ı Hakk’ın: {وَيُرِيدُ الَّذِينَ} “O kimseler ise isterler” kavli: İsim cümlesi üzerine fiil cümlesinin atfedilmesi yoluyla {وَاللَّهُ يُرِيدُ} kavline matuf olarak merfûdur. Mananın bozulması sebebiyle mansub olması caiz değildir; zira o takdirde mana: 'Allah tövbenizi kabul etmeyi diler ve o kimselerin dilemesini diler' şeklini alırdı. Râgıb ise vâv harfinin hâl için olduğunu tercih etmiştir; bu da onların [haktan] sapmanızı istedikleri bir hâlde Allah'ın tövbenizi kabul etmek istediğine dikkat çekmek içindir. Dolayısıyla birinci cümlede hakkında haber verilenin öne alınması, ikincisinde ise tehir edilmesi suretiyle iki haber arasında farklılık gözetilmiştir;
ليبين أنَّ الثاني ليس على العَطفِ «. وقد رُدَّ عليه بأن إرادةَ اللَّهِ التوبةَ ليست مقيدةً بإرادةِ غيرِه الميلَ، وبأن الواوَ باشَرَتِ المضارعَ المثبت. وأتى بالجملةِ الأولى اسميةً دلالةً على الثبوتِ، وبالثانيةِ فعليةً دلالةِ على الحُدوث.
bu da ikincisinin atıf üzere olmadığını açıklamak içindir.' Ancak buna karşı; Allah'ın tövbeyi murad etmesinin başkasının sapmayı murad etmesine kayıtlı olmadığı ve vâv harfinin doğrudan müspet muzâri fiilin başına geldiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Birinci cümlenin isim cümlesi olarak getirilmesi sübûta (devamlılığa), ikincisinin fiil cümlesi olarak getirilmesi ise hudûsa (yenilenmeye) delalet etmesi içindir.
قوله تعالى: {يُرِيدُ الله أَن يُخَفِّفَ} : في هذه الجملة احتمالان أحدهما: وهو الأصحُّ أنها مستأنفة لا محل لها من الإِعراب. والثاني: أنها حالٌ من قوله: {والله يُرِيدُ أَن يَتُوبَ} العامل فيها «يريد» أي: واللهُ يريدُ أن يتوبَ عليكم يريد أن يخفف عنكم. وفي هذا الإِعرابِ نظرٌ من وجهين، أحدُهما: أنه يؤدِّي إلى الفصل بين الحال وبين عاملها بجملةٍ معطوفة على جملةِ العامل في الحال ضِمْنَ تلك الجملة المعطوف عليها، والجملةُ المعطوفة وهي «ويريد الذين يتبعون» جملةٌ أجنبية من الحال وعامِلها. والثاني: أن الفعل الذي وقع حالاً رفع الاسم الظاهرَ فوقعَ الربطُ بالظاهر، لأنَّ «يريد» رفَعَ اسم الله/ وكان من حقه أن يرفع ضميرَه، والربطُ بالظاهر إنما وقع في الجملة الواقعة خبراً أو صلة، أما الواقعةُ حالاً وصفةً فلا، إلا أَنْ يَرِدَ به سماع، ويصير هذا الإِعراب نظيرَ: «بكر يخرج يضربُ بكر خالداً» . ولم يذكر مفعولَ التخفيف فهو محذوفٌ فقيل: تقديرُه: يخفف عنكم تكليفَ النظرِ وإزالةَ الحيرة. وقيل: إثمَ ما ترتكبون.
Cenâb-ı Hakk’ın: {يُرِيدُ اللَّهُ أَن يُخَفِّفَ} “Allah hafifletmek ister” kavli: Bu cümlede iki ihtimal vardır; birincisi ki en sahih olanıdır: İ'rabdan mahalli olmayan müste'nefe bir cümle olmasıdır. İkincisi: Cenâb-ı Hakk’ın {وَاللَّهُ يُرِيدُ أَن يَتُوبَ} kavlinden hâl olmasıdır ki bundaki âmil {يُرِيدُ} fiilidir; yani: 'Allah sizden hafifletmeyi murad ettiği hâlde tövbenizi kabul etmek ister' demektir. Bu i'rabda iki yönden tenkit (nazar) vardır; birincisi: Bu durum, hâl ile âmili arasının, o matuf aleyh cümlenin kapsamında olarak hâlin âmili olan cümleye atfedilmiş bir cümle ile ayrılmasına yol açar. Matuf olan cümle yani {وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ} kavli ise hâl ve âmiline yabancı (ecnebî) bir cümledir. İkincisi: Hâl vaki olan fiil açık ismi (zâhir ismi) merfû kılmıştır, dolayısıyla râbıt zâhir isimle gerçekleşmiştir; çünkü {يُرِيدُ} fiili Allah lafzını merfû kılmıştır, oysa onun zamirini merfû kılması gerekirdi. Zâhir isimle irtibat ise ancak haber yahut sıla vaki olan cümlelerde söz konusudur; hâl ve sıfat vaki olan cümlelerde ise işitmeye (semâa) dayalı bir nakil olmadıkça caiz değildir. Bu i'rab: 'Bekir çıkıyor, Bekir Hâlid'e vuruyor' sözünün benzeri olur. Cenâb-ı Hak hafifletmenin mef'ûlünü zikretmemiştir, dolayısıyla o mahzuftur. Bir görüşe göre takdiri: 'Düşünme mükellefiyetini ve şaşkınlığın giderilmesini sizden hafifletir' şeklindedir. Bir diğer görüşe göre ise: 'İşlediğiniz şeylerin günahını [hafifletir]' şeklindedir.
قوله: «ضعيفاً» في نصبه أربعة أوجه، الأظهر: أنه حال من «الإِنسان» وهي حال مؤكدة. الثاني: أنه تمييز قالوا: لأنه يَصْلُح لدخول «مِنْ» وهذا غلط. الثالث: أنه على حذف حرف الجر، والأصل: خُلِق من شيء ضعيف أي: من ماء مهين أو من نطفة، فلما حُذف الموصوف وحرف الجر وَصَل الفعل إليه بنفسه فنصبه. والرابع: وإليه أشار ابن عطية أنه منصوبٌ على
{ضَعِيفاً} “zayıf olarak” kavlinin mansub olmasında dört vecih vardır: En zâhiri {الْإِنسَانُ} lafzından hâl olmasıdır ve bu müekkid bir hâldir. İkincisi: Temyiz olmasıdır; onlar: '{مِنْ} harfinin dahil olmasına elverişli olduğu için [temyizdir]' demişlerdir, ancak bu bir hatadır. Üçüncüsü: Harf-i cerrin hazfedilmiş olmasıdır; aslı: 'Zayıf bir şeyden yani hakir bir sudan veya bir nutfeden yaratıldı' şeklindedir; mevsûf ve harf-i cer hazfedilince fiil bizzat ona ulaşıp onu nasbetmiştir. Dördüncüsü ki İbn Atiyye buna işaret etmiştir:
أنه مفعول ثان ب «خلق» ، قالوا: ويَصِحُّ أن يكون «خُلِق» بمعنى «جُعِل» فيكسبها ذلك قوة التعدي إلى مفعولين، فيكون قوله «ضعيفاً» مفعولاً ثانياً، وهذا الذي ذكره غريبٌ لم نرهم نصُّوا على أن «خلق» يكون ك «جعل» فيتعدى لاثنين مع حَصْرهم للأفعال المتعدية لاثنين، بل رأيناهم يقولون: إن «جعل» إذا كانت بمعنى «خلق» تَعَدَّتْ لواحد.
{خُلِقَ} fiilinin ikinci mef'ûlü olarak mansub olmasıdır. Onlar: '{خُلِقَ} fiilinin 'kılındı' (جُعِلَ) manasında olması sahihtir, bu da ona iki mef'ûle geçişlilik gücü kazandırır; dolayısıyla {ضَعِيفاً} lafzı ikinci mef'ûl olur' demişlerdir. İbn Atiyye'nin zikrettiği bu husus gariptir; zira iki mef'ûle geçişli olan fiilleri sınırlandırdıkları hâlde, nahivcilerin {خَلَقَ} fiilinin {جَعَلَ} gibi olup iki mef'ûle geçeceğini açıkça belirttiklerini görmedik; bilakis onların, {جَعَلَ} fiili {خَلَقَ} manasında olduğunda tek mef'ûle geçişli olduğunu söylediklerini görmekteyiz.
قوله تعالى: {إِلاَّ أَن تَكُونَ} : في هذا الاستثناء قولان، أحدهما: وهو الأصح أنه استثناء منقطع لوجهين، أحدهما: أن التجارة لم تندرج في الأموال المأكولة بالباطل حتى يستثنى عنها، سواء فَسَّرت الباطل بغير عوض أو بغير طريق شرعي. والثاني: أن المستثنى كون، والكونُ ليس مالاً من الأموالِ. والثاني: أنه متصلٌ، واعتلَّ صاحب هذا القول بأن المعنى: لا تأكلوها بسببٍ إلاَّ أَنْ تكونَ تجارةً. قال أبو البقاء: «وهو ضعيف، لأنه قال:» بالباطل «، والتجارةُ ليست من جنس الباطل، وفي الكلام حذفُ مضاف تقديره: إلا في حال كونِها تجارةً أو في وقت كونِها تجارةً» . انتهى. ف «أن تكون» في محلِّ نصبٍ على الاستثناء وقد تقدَّم لك تحقيقُ ذلك.
Cenâb-ı Hakk’ın: {إِلاَّ أَن تَكُونَ} “meğer ki olması müstesna” kavli: Bu istisnada iki görüş vardır; birincisi ki en sahih olanıdır: İki sebepten ötürü munkatı' bir istisna olmasıdır: Birincisi: İster bâtılı karşılıksız diye açıkla, ister meşru olmayan yolla diye açıkla, ticaret bâtıl yolla yenen malların kapsamına girmemiştir ki ondan istisna edilsin. İkincisi: İstisna edilen şey bir oluş/durumdur (kevn), oluş ise mallardan bir mal değildir. İkinci görüş: Muttasıl olmasıdır; bu görüşün sahibi mananın: 'Ticaret olması müstesna, malları herhangi bir sebeple yemeyin' şeklinde olduğunu gerekçe göstermiştir. Ebu'l-Bekâ şöyle der: 'Bu zayıftır; zira Cenâb-ı Hak {بِالْبَاطِلِ} buyurmuştur, ticaret ise bâtıl cinsinden değildir. Sözde mahzuf bir muzâf vardır; takdiri: Ticaret olması hâli müstesna yahut ticaret olması vakti müstesna, şeklindedir.' [Ebu'l-Bekâ'nın sözü] bitti. Dolayısıyla {أَن تَكُونَ} ifadesi istisna üzere nasb mahallindedir ve bunun tahkiki daha önce sana geçmişti.
وقرأ الكوفيون: «تجارةً» نصباً على أنَّ «كان» ناقصة، واسمُها مستتر فيها يعود على الأموالِ، ولا بد من حذف مضاف من «تجارة» تقديره: إلا أن تكونَ الأموال أموالَ تجارة، ويجوز أن يُفَسَّر الضمير بالتجارة بعدها أيَ: أن تكون التجارةُ تجارةً كقوله:
Kûfeliler: 'Kâne' nakıs olup ismi içinde mallara dönen müstetir bir zamir olmak üzere {تِجَارَةً} lafzını nasb ile okumuşlardır. Bu takdirde {تِجَارَةً} lafzından mahzuf bir muzâf takdir etmek gerekir; takdiri: 'Mallar, ticaret malları olması müstesna' şeklindedir. Zamirin kendisinden sonraki ticaret ile tefsir edilmesi de caizdir; yani: Şairin şu sözünde olduğu gibi 'Ticaretin ticaret olması' demektir:
١٥٧٦ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... إذا كان يوماً ذا كواكبَ أَشْنعا
1576 - ...Gündüz, korkunç yıldızları olan [karanlık] bir gün olduğunda...
أي: إذا كان اليومُ يوماً، واختار أبو عبيد قراءة الكوفيين. وقرأ الباقون «تجارةٌ» رفعاً على أنها «كان» التامة. قال مكي: «الأكثرُ في كلام العرب أنَّ قولهم: {إِلاَّ أَن تَكُونَ} في الاستثناء بغيرِ ضمير فيها، على معنى يَحْدُث ويَقَعُ» . وقد تقدم القول في ذلك في البقرة.
Yani: Gün bir gün olduğunda, demektir. Ebû Ubeyd Kûfelilerin kıraatini tercih etmiştir. Diğer kıraat imamları ise 'kâne' fiilinin tâmme olması esasına göre {تِجَارَةٌ} lafzını ref ile okumuşlardır. Mekkî şöyle der: 'Arap kelamında ekseriyetle istisnada {إِلاَّ أَن تَكُونَ} ifadesi, meydana gelmek ve vuku bulmak manasında olmak üzere içinde zamir bulunmaksızın [tâmme olarak] kullanılır.' Bu husustaki açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti.
و {عَن تَرَاضٍ} متعلق بمحذوفٍ لأنه صفةٌ ل «تجارة» ، فموضعه رفع أو نصب على حَسَبِ القراءتين. وأصل «تراض» «تراضِوٌ» بالواو، لأنه مصدر تراضى تفاعلَ من رَضِي، ورَضِي من ذوات الواو بدليل الرُّضوان، وإنما تطرَّفت الواو بعد كسرة فقلبت ياء فقلت: تراضياً. و «منكم» صفة ل «تراضٍ» فهو في محل جر، و «من» لابتداء الغاية. وقرأ علي ﵁: «تُقَتِّلوا» بالتشديد على التكثير، والمعنى: لا يقتلْ بعضكم بعضاً.
Cenâb-ı Hakk’ın: {عَن تَرَاضٍ} “karşılıklı rıza ile” kavli mahzuf bir müteallaka bağlıdır; çünkü {تِجَارَةً} / {تِجَارَةٌ} lafzının sıfatıdır; dolayısıyla iki kıraate göre iraptaki yeri ref yahut nasbdır. Terâdin (تَرَاضٍ) kelimesinin aslı vâv harfiyle 'terâdıvün' (تَرَاضِوٌ) şeklindedir; çünkü 'radıye' kökünden tefâul bâbında 'terâdâ' fiilinin masdarıdır. 'Radıye' ise 'rıdvân' deliliyle vâvî köktendir. Ne var ki vâv harfi kesradan sonra kelime sonunda yer aldığı için yâ harfine dönüşmüş, böylece 'terâdiyen' (تَرَاضِياً) denilmiştir. {مِّنكُمْ} “sizden” ifadesi {تَرَاضٍ} lafzının sıfatıdır, dolayısıyla cer mahallindedir; {مِنْ} ise ibtidâ-i gâye içindir. Ali radıyallâhu anh ise çokluk bildirmek üzere şedde ile {تُقَتِّلُوا} şeklinde okumuştur; manası: 'Birbirinizi öldürmeyin' demektir.
قوله تعالى: {وَمَن يَفْعَلْ} : «مَنْ» شرطية مبتدأ، والخبر: «فسوف» ، والفاء هنا واجبة لعدم صلاحية الجواب للشرط، و «ذلك» إشارةٌ إلى قَتْل الأنفس. و «عدواناً وظلماً» حالان أي: معتدياً ظالماً أو مفعولٌ من أجلِها، وشروطُ النصب متوفرة. وقرىء: «عِدواناً» بكسر العين.
Cenâb-ı Hakk’ın: {وَمَن يَفْعَلْ} “Kim yaparsa” kavlinde: {مَنْ} şart edatı olup mübtedadır, haberi ise {فَسَوْفَ} “artık yakında” cümlesidir. Buradaki fâ harfi, cevabın şarta [doğrudan cezm ile] elverişli olmaması sebebiyle zorunludur. {ذَلِكَ} “bunu” lafzı canlara kıymaya (katle) işarettir. {عُدْوَاناً وَظُلْماً} “düşmanlık ve zulümle” lafızları iki hâldir; yani: 'Haddi aşarak ve zulmederek' demektir; yahut mef'ûlün lieclihdir ve nasb şartları mevcuttur. Ayin harfinin kesrasıyla {عِدواناً} şeklinde de okunmuştur.
وقرأ الجمهور «نُصْليه» من أصلى والنون للتعظيم. وقرأ الأعمش: «نُصَلِّيه» مشدداً، وقرىء «نَصليه» بفتح النون، من صَلَيْتُه النار. ومنه «شاة مَصْلِيَّة» . و «يَصْليه» بياء الغيبة. وفي الفاعلِ احتمالان، أحدُهما: أنه ضمير الباري تعالى. والثاني: أنه ضمير عائد على ما أشير ب «ذلك» إليه من القتل، لأنه سببٌ في ذلك. ونَكَّر «ناراً» تعظيماً.
Cumhur, {أَصْلَى} fiilinden gelen ve nûn harfi tazim için olan {نُصْلِيهِ} “onu sokarız” şeklinde okumuştur. A'meş şeddeli olarak {نُصَلِّيهِ} şeklinde okumuştur. 'Onu ateşe yasladım/soktum' manasında gelen {صَلَيْتُهُ النَّارَ} ifadesinden hareketle nûn harfinin fethasıyla {نَصْلِيهِ} şeklinde de okunmuştur; 'kızartılmış koyun' manasındaki {شَاة مَصْلِيَّة} tabiri de bundandır. Gayb yâ'sı ile {يَصْلِيهِ} şeklinde de okunmuştur. [Bu son kıraatte] failde iki ihtimal vardır: Birincisi: Yüce Yaratıcı'ya ait bir zamir olmasıdır. İkincisi: {ذَلِكَ} ile işaret edilen katle dönen bir zamir olmasıdır; zira katl buna sebeptir. Cenâb-ı Hak, büyüklüğünü belirtmek (tazim) için {نَاراً} “bir ateşe” kelimesini nekira olarak getirmiştir.
وقرأ ابن جبير وابن مسعود {كبير} : بالإِفراد، والمراد به الكفر. وقرأ المفضل «يُكَفِّرْ» و «يُدْخِلْكم» بياء الغيبة لله تعالى. وابن عباس «مِنْ سيئاتكم» بزيادة «من» .
İbn Cübeyr ve İbn Mes'ûd {كَبِيرَ} lafzını müfred olarak okumuşlardır; bununla kastedilen küfürdür. Mufaddal, Yüce Allah'a raci gayb yâ'sı ile {يُكَفِّرْ} ve {يُدْخِلْكُمْ} şeklinde okumuştur. İbn Abbâs ise zâid {مِنْ} ile {مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ} şeklinde okumuştur.
وقرأ نافع وحده هنا وفي الحج: «مَدْخَلاً» بفتح الميم، والباقون بضمها، ولم يختلفوا في ضم التي في الإِسراء. فأما المضمومُ الميمِ فإنه يحتمل وجهين، أحدهما: أنه مصدر، وقد تقرَّر أن اسم المصدر من الرباعي فما فوقَه كاسمِ المفعول، والمَدْخول فيه على هذا محذوفٌ أي: ويُدْخِلْكم الجنة إدخالاً. والثاني: أنه اسم مكان الدخول، وفي نصبِه حينئذ احتمالان، أحدُهما: أنه منصوبٌ على الظرف، وهو مذهبُ سيبويه. والثاني: أنه مفعولٌ به وهو مذهب الأخفش. وهكذا كلُّ مكان مختص بعد «دخل» فإن فيه هذين المذهبين وهذه القراءةُ واضحةٌ؛ لأنَّ اسم المصدر والمكان جاريان على فعليهما.
Burada ve Hac Suresi'nde Nâfi tek başına mîm harfinin fethasıyla {مَدْخَلاً} şeklinde okumuş, diğer kıraat imamları ise mîm harfinin dammesiyle [{مُدْخَلاً}] okumuşlardır; İsrâ Suresi'ndeki lafzın dammeli okunuşunda ise ihtilaf etmemişlerdir. Mîm harfi dammeli olan kıraate gelince, bu iki ihtimal barındırır: Birincisi: Masdar olmasıdır. Dört harfli ve daha fazla harfli fiillerin ism-i masdarlarının ism-i mef'ûl kalıbında geldiği kuralı yerleşmiştir; buna göre girilen yer mahzuftur; yani: 'Ve sizi bir girdirişle cennete girdirir' demektir. İkincisi: Giriş yeri ismi (ism-i mekân) olmasıdır. Bu takdirde mansub oluşunda iki ihtimal vardır: Birincisi: Zarfiyet üzere mansub olmasıdır ki bu Sîbeveyh'in mezhebidir. İkincisi: Mef'ûlün bih olmasıdır ki bu Ahfeş'in mezhebidir. {دَخَلَ} fiilinden sonra gelen muayyen/sınırlandırılmış her mekân ismi hakkında bu iki mezhep geçerlidir. Bu kıraat gayet açıktır; zira ism-i masdar ve ism-i mekân kendi fiillerine göre cereyan etmektedir.