لا» تنبيهاً على أنَّ النهيَ عن قربانِ الصلاةِ مع كل واحدة من هذين الحالين على انفرادِهما، فالنهيُ عنها مع اجتماعِ الحالين آكدُ وأَوْلى.
bu, bu iki hâlden her biri tek başına iken dahi namaza yaklaşmanın yasaklandığına, binaenaleyh bu iki hâlin bir arada bulunması durumunda ise yasağın daha tekitli ve daha öncelikli olduğuna dikkat çekmek içindir.
والجُنُبُ: مشتقٌ من الجَنابة وهي البُعْد قال:
Cünüp (الجُنُب) kelimesi, uzaklık anlamına gelen 'cenâbet' (الجَنَابَة) kelimesinden türemiştir. [Şair] şöyle demiştir:
١٥٨٨ - فلا تَحْرِمَنِّي نائلاً عن جَنابَةٍ ... فإني امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ
1588 - Uzaklıktan dolayı beni ihsanından mahrum etme... Zira ben bu kubbelerin/çadırların arasında bir garibim.
وسُمِّي الرجلُ جُنُباً لبُعْده عن الطهارة، أو لأنه ضاجَعَ بجَنْبه ومَسَّ به، والمشهورُ أنه يُستعمل بلفظٍ واحد للمفرد والمثنى والمجموع والمذكر والمؤنث، ومنه الآيةُ الكريمة. قال الزمخشري: «لجَرَيانه مَجَرى المصدر الذي هو الإِجْناب» ومن العرب مَنْ يُثَنِّيه فيقول: «جُنُبان» ويجمعه سَلامَةً فيقول: «جُنُبون» وتكسيراً فيقول: «أَجْناب» ، ومثله في ذلك: «شُلُل» وتقدَّم تحقيق ذلك.
Kişiye, temizlikten uzaklaştığı için veya yan tarafı üzerine yattığı ve [eşiyle] temas ettiği için 'cünüp' (جُنُب) adı verilmiştir. Meşhur olan, bu kelimenin tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müennes için tek bir lafızla kullanılmasıdır; nitekim kerim ayette de böyledir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Çünkü o, 'icnâb' (الإِجْنَاب) olan masdar konumunda cereyan etmektedir.» Araplardan bazıları ise onu tesniye yaparak «جُنُبَانِ» (cünübân), kurallı çoğul yaparak «جُنُبُونَ» (cünübûn) ve kırık çoğul yaparak «أَجْنَاب» (ecnâb) derler; nitekim bu hususta «شُلُل» (şülül) kelimesi de böyledir ve bunun tahkiki daha önce geçmişti.
قوله: {إِلاَّ عَابِرِي} فيه وجهان، أحدهما: أنه منصوب على الحال، فهو استثناء مفرغ، والعامل فيها فعل النهي، والتقدير: لا تقربوا الصلاةَ في حال الجنابة، إلا في حال السفر أو عبور المسجد، على حَسَب القولين. وقال الزمخشري: {إِلاَّ عَابِرِي سَبِيلٍ} استثناءٌ من عامة أحوالِ المخاطبين، وانتصابُه على الحالِ. فإنْ قلت: كيف جَمَع بين هذه الحالِ والحالِ التي قبلها؟ قلت: كأنه قيل: لا تقربوا الصلاةَ في حالِ الجنابة إلا ومعكم حالٌ أخرى تُعْذَرُون فيها وهي حال السفر، وعبُور السبيلِ عبارةٌ عنه «. والثاني: أنه منصوب على أنه صفةٌ لقوله:» جُنُباً «وصفَة ب» إلا «بمعنى» غير «فظهر الإِعرابُ فيما بعدها، وسيأتي لهذا مزيدُ بيانٍ عند قولِه تعالى: {لَوْ كَانَ فِيهِمَآ آلِهَةٌ إِلاَّ الله لَفَسَدَتَا} [الأنبياء: ٢٢] كأنه قيل: لا تَقْرَبوها جُنُباً غيرَ عابري سبيل أي: جُنُباً مُقِيمين غيرَ مَعْذُورين، وهذا معنى واضح على تفسيرِ العبورِ بالسفر. وأمَّا مَنْ قَدَّر مواضع الصلاة فالمعنى عنده: لاتقْربوا المساجدَ جُنُباً إلا مجتازين لكونهِ لا ممرَّ سواه، أو غيرِ ذلك بحَسَبِ الخلاف.
O'nun {إِلاَّ عَابِرِي} “yoldan geçenler müstesna” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Hâl (durum bildiren öge) olarak mansubdur; dolayısıyla istisnâ-i müferrağdır ve onda âmil olan, nehiy fiilidir. Takdiri şöyledir: [İki görüşe göre] Cünüplük hâlindeyken, yolculuk hâli veya mescitten geçme hâli müstesna namaza yaklaşmayın. Zemahşerî şöyle demiştir: “{إِلاَّ عَابِرِي سَبِيلٍ} ‘yolcular müstesna’ ifadesi, muhatapların genel hâllerinden yapılmış bir istisnadır ve hâl olarak mansubdur. Eğer: 'Bu hâl ile kendisinden önceki hâl nasıl bir araya getirilmiştir?' dersen, derim ki: Sanki şöyle denilmiştir: Cünüplük hâlindeyken namaza yaklaşmayın; meğerki beraberinizde mazeretli sayılacağınız başka bir hâl bulunsun ki o da yolculuk hâlidir; yoldan geçmek (ubûru's-sebîl) de bundan kinayedir.” İkincisi: “Cünüp olarak” (جُنُباً) kavline sıfat olması hasebiyle mansubdur. “Gayr” (غير) anlamındaki “illâ” (إلا) ile sıfat yapılmış ve irab kendisinden sonraki kelimede zahir olmuştur. Bunun daha fazla açıklaması, Yüce Allah'ın şu kavlinde gelecektir: {لَوْ كَانَ فِيهِمَآ آلِهَةٌ إِلاَّ الله لَفَسَدَتَا} [el-Enbiyâ: 22] “Eğer her ikisinde [yerde ve gökte] Allah'tan başka ilahlar bulunsaydı, ikisi de mutlaka bozulup gitmişti.” Sanki şöyle denilmiştir: Yolcu olanlar dışındaki cünüpler olarak [namaza] yaklaşmayın; yani mazereti bulunmayan mukim cünüpler olarak. Bu, ubûrun yolculuk ile tefsir edilmesine göre açık bir anlamdır. [Namazdan] namaz kılınan mekânları takdir eden kimseye gelince; ona göre anlam şöyledir: Kendisinden başka bir geçit bulunmaması sebebiyle sadece geçip gidenler müstesna, cünüp olarak mescitlere yaklaşmayın; yahut [hükümdeki] ihtilafa göre bunun gayrısıdır.
والعُبور: الجوازُ، ومنه:» ناقةٌ عُبْرُ الهَواجِر «قال:
Ubûr (العُبور): Geçip gitmektir. «نَاقَةٌ عُبْرُ الهَوَاجِرِ» (Günün en sıcak vaktinde yol kateden deve) sözü bundandır. [Şair] şöyle demiştir:
١٥٨٩ - عَيْرانَةٌ سُبُحُ اليدينِ شِمِلَّةٌ ... عُبْرُ الهواجرِ كالهِزَفِّ الخاضِبِ
1589 - O, yaban eşeği gibi güçlü, ön ayakları hızlıca koşan, çevik, günün en sıcak vaktini kateden, kına sürülmüş gibi rengi kızıla çalan hafif tüylü bir deve gibidir.
وقوله: {حتى تَغْتَسِلُواْ} كقوله: {حتى تَعْلَمُواْ} فهي متعلقةٌ بفعلِ النهي. قوله: {أَوْ على سَفَرٍ} في محلِّ نصبٍ عطفاً على خبر» كان «وهو» مَرْضَى «وكذلك قوله: {أَوْ جَآءَ أَحَدٌ} {أَوْ لاَمَسْتُمُ} وفيه دليلٌ على مجيء خبرِ» كان «فعلاً ماضياً من غيرِ» قد «، وادِّعاء حذفِها تكلُّفٌ لا حاجةَ إليه، كذا استدلَّ به الشيخ، ولا دليلَ فيه لاحتمال أن يكونَ» أو جاء «عطفاً على» كنتم «تقديرُه:» وإنْ جاء أحد «، وإليه ذهب أبو البقاء وهو أظهرُ من الأول، والله أعلم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {حَتَّى تَغْتَسِلُواْ} “yıkanıncaya kadar” kavli, {حَتَّى تَعْلَمُواْ} “bilinceye kadar” kavli gibidir ve nehiy fiiline taalluk etmektedir. Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ عَلَى سَفَرٍ} “yahut yolculukta iseniz” kavli, «كَانَ» (kâne) fiilinin haberi olan «مَرْضَى» (merdâ) lafzına matuf olarak nasb mahallindedir. Aynı şekilde {أَوْ جَآءَ أَحَدٌ} “yahut biriniz gelmişse” ve {أَوْ لاَمَسْتُمُ} “yahut dokunmuşsanız” kavilleri de böyledir. Bunda, «كَانَ» fiilinin haberinin «قَدْ» (kad) olmaksızın mazi fiil olarak gelebileceğine delil vardır; burada bir hazif olduğunu iddia etmek ise ihtiyaç duyulmayan bir külfettir; Şeyh [Ebû Hayyân] bu şekilde delil getirmiştir. Ancak bunda bir delil yoktur; çünkü «أَوْ جَاءَ» ifadesinin «كُنْتُمْ» lafzına matuf olması muhtemeldir ve takdiri: «وَإِنْ جَاءَ أَحَدٌ» (ve eğer birisi gelirse) şeklindedir. Ebü'l-Bekâ da bu görüşe meyletmiştir ve bu, birincisinden daha açıktır; en doğrusunu Allah bilir.
و «منكم» في محلِّ رفعٍ لأنه صفةٌ ل «أحد» ، فيتعلق بمحذوف و «من الغائط» متعلِّقٌ ب «جاء» ، فهو مفعولُه. وقرأ الجمهور: «الغائِط» بزنة فاعِل، وهو المكانُ المطمئِنُّ من الأرض، ثم عَبَّر به عن نفسِ الحدثِ كنايةً للاستحياء مِنْ ذكره، وفَرَّقت العرب بين الفعلين منه، فقالت: «غاطَ في
«مِنْكُمْ» (minküm) lafzı, «أَحَدٌ» (ehad) kelimesinin sıfatı olduğu için ref mahallindedir ve mahzuf bir müteallaka bağlanır. «مِنَ الْغَائِطِ» (mine'l-ğâiti) ise «جَاءَ» (câe) fiiline taalluk etmektedir ve onun mef'ûlüdür. Cumhûr [kıraati], fâil vezninde «الْغَائِط» (el-ğâit) şeklindedir; bu, arazinin çukur/alçak yerine denir. Daha sonra anılmasından haya edildiği için bizzat abdest bozma eyleminden bununla kinaye yapılmıştır. Araplar bu kökten gelen iki fiili birbirinden ayırmış ve şöyle demişlerdir: «غَاطَ فِي
الأرض» أي: ذهب وأبعد إلى مكانٍ لا يراه فيه إلا مَنْ وَقَفَ عليه، وتغوَّط: إذا أَحْدَثَ. وقرأ ابن مسعود: «من الغَيْطِ» وفيه قولان، أحدُهما: وإليه ذهب ابن جني أنه مخفف من فَيْعِل كهَيْن ومَيْت في: هيّن وميّت. والثاني أنه مصدرٌ على وزن فَعْلَ قالوا: غاط يغيط غَيْطاً، وغاط يَغُوط غَوطاً. وقال أبو البقاء: «هو مصدرُ» يَغُوط «فكان القياس» غَوْطاً «فَقَلبَ الواوَ ياءً وإنْ سَكَنَتْ وانفتَحَ ما قبلَها لِخفَّتها» كأنه لم يَطَّلع على أنَّ فيه لغةً أخرى من ذواتِ الياء حتى ادَّعى ذلك. وقرأ الأخوان هنا وفي المائدة: «لَمَسْتم» والباقون: «لامستم» فقيل: «فاعِل» بمعنى فَعَل، وقيل: لمَس: جامَع، ولامسَ لما دون الجماع.
الأَرْضِ» (Arazide uzaklaştı), yani: Başucuna dikilen kimseden başkasının kendisini göremeyeceği bir yere gitti ve uzaklaştı demektir. «تَغَوَّطَ» ise: Abdest bozdu demektir. İbn Mes'ûd: «مِنَ الْغَيْطِ» (mine'l-ğayt) şeklinde okumuştur; bunda iki görüş vardır: Birincisi -ki İbn Cinnî buna meyletmiştir-: Heyyin (هَيِّن) ve meyyit (مَيِّت) kelimelerindeki heyn (هَيْن) ve meyt (مَيْت) gibi 'fey'il' (فَيْعِل) vezninden hafifletilmiş olmasıdır. İkincisi: 'Fa'l' (فَعْل) vezninde bir masdar olmasıdır; nitekim: 'Gâta yeğîtu ğayten' (غَاطَ يَغِيطُ غَيْطاً) ve 'gâta yeğûtu ğavtan' (غَاطَ يَغُوطُ غَوْطاً) demişlerdir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «O, 'yeğûtu' (يَغُوطُ) fiilinin masdarıdır; kurala uygun olanı 'ğavten' (غَوْطاً) olmasıydı, ancak vāv harfi sakin olup öncesi fethalı olmasına rağmen hafifliğinden ötürü yâ'ya dönüştürülmüştür.» Sanki o, bu iddiada bulunurken bu kelimede yâ'lı başka bir lügat bulunduğuna vakıf olmamış gibidir. İki İmam (Hamza ve Kisâî) burada ve Mâide suresinde «لَمَسْتُمْ» (lemestüm) şeklinde, diğerleri ise «لاَمَسْتُمْ» (lâmestüm) şeklinde okumuştur. 'Fâale' vezninin 'feale' anlamında olduğu söylenmiştir; ayrıca 'lemese' fiilinin cinsel ilişki, 'lâmese' fiilinin ise cinsel ilişkinin altındaki temaslar için olduğu da söylenmiştir.
قوله: {فَلَمْ تَجِدُواْ} الفاءُ عَطَفَتْ ما بعدهَا على الشرط. وقال أبو البقاء: «على جاء» ، لأنه جَعَل «جاء» عطفاً على «كنتم» فهو شرط عنده. والفاءُ في قوله «فتيمَّموا» هي جوابُ الشرط، والضمير في «تَيَمَّموا» لكلِّ مَنْ تقدَّم من مريضٍ ومسافرٍ ومتغوِّط وملامس أو لامس، وفيه تغليبٌ للخطابِ على الغَيْبَةِ، وذلك أنه تقدَّم غيبة في قوله: {أَوْ جَآءَ أَحَدٌ} وخطابُ في «كنتم» و «لمستم» فَغَلَّب الخطابَ في قوله «كنتم» وما بعده عليه. وما أحسنَ ما أتى هنا بالغيبة لأنه كنايةٌ عما يُسْتحيا منه فلم يخاطِبْهم به، وهذا من محاسِنِ الكلام، ونحُوه: {وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ} [الشعراء: ٨٠] . و «وَجَد» هنا بمعنى «لَقِي» فتعدَّت لوَاحد.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلَمْ تَجِدُواْ} “ve bulamazsanız” kavlindeki fâ harfi, kendisinden sonrasını şarta atfetmiştir. Ebü'l-Bekâ ise: ««جَاءَ» fiiline atfetmiştir» demiştir; çünkü o, «جَاءَ» fiilini «كُنْتُمْ» lafzına matuf kılmış ve kendi nezdinde onu şart yapmıştır. «فَتَيَمَّمُوا» (feteyemmemû) kavlindeki fâ harfi ise şartın cevabıdır. «تَيَمَّمُوا» lafzındaki zamir, daha önce geçen hasta, yolcu, abdest bozan ve temas eden/dokunan kimselerin tamamına racidir. Burada gaip sigasından muhatap sigasına tağlîb yapılmıştır; zira daha önce {أَوْ جَآءَ أَحَدٌ} “yahut biriniz gelmişse” kavlinde gaip sigası, «كُنْتُمْ» ve «لَمَسْتُمْ» lafzında ise muhatap sigası geçmişti; dolayısıyla «كُنْتُمْ» ve sonrasındaki muhatap sigasını gaip sigasına galip kılmıştır. Burada gaip sigasının getirilmesi ne kadar da güzeldir! Zira kendisinden haya edilen bir durumdan kinayedir ve onlara doğrudan hitap etmemiştir; bu da sözün güzelliklerindendir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ} [Şuarâ: 80] “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur” kavli de bunun gibidir. Buradaki «وَجَدَ» (vecede) fiili, 'buldu/karşılaştı' anlamında olduğu için tek bir mef'ûle geçişli olmuştur.
و «صعيداً» مفعولٌ به لقوله: «تَيمَّموا» أي: اقصِدوا، وقيل: هو على إسقاطِ حرف أي: بصعيدٍ، وليس بشيء لعدمِ اقتياسِه. و «بوجوهكم» متعلِّقٌ ب «امْسَحوا» وهذه الباءُ تحتمل أَنْ تكون زائدة، وبه قال أبو البقاء، ويحتمل أن تكون متعدية، لأن سيبويه حكى: «مَسَحْتُ رأسَه وبرأسِه» فيكون من باب: نصحته ونصحت له. وحُذِفَ الممسوحُ به، وقد ظهَر في آية المائدة في قوله «منه» فَحُمِلَ عليه هذا.
«صَعِيداً» (saîden) kelimesi, «تَيَمَّمُوا» (teyemmemû) yani 'yönelin/kastedin' fiilinin mef'ûlüdür. Harf-i cerin hazfiyle yani: 'bi-saîdin' (بِصَعِيدٍ) anlamında olduğu da söylenmiştir, ancak kıyasa uygun olmadığı için bir değer taşımaz. «بِوُجُوهِكُمْ» (bi-vucûhiküm) lafzı ise «امْسَحُوا» (imsehû) fiiline taalluk etmektedir. Bu bâ harfinin zâid olması muhtemeldir ki Ebü'l-Bekâ bu görüşü belirtmiştir; geçişli kılan harf olması da muhtemeldir, çünkü Sîbeveyh: «مَسَحْتُ رَأْسَهُ وَبِرَأْسِهِ» (Başını meshettim) kullanımını nakletmiştir; bu durumda 'ona nasihat ettim' anlamındaki «نَصَحْتُهُ وَنَصَحْتُ لَهُ» kabilinden olur. Kendisiyle mesh edilen madde [toprak] hazfedilmiştir; nitekim Mâide suresindeki ayette «مِنْهُ» (ondan) kavliyle zahir olmuş ve bu da ona hamledilmiştir.
قوله تعالى: {مِّنَ الكتاب} : فيه وجهان، أحدُهما: أنه متعلق بمحذوفٍ إذ هو صفةٌ ل «نصيباً» فهو في محل نصب، والثاني: أنه متعلق ب «أوتوا» أي: أوتوا من الكتابِ نصيباً. و «يَشْتَرُون» حالٌ وفي صاحبِها وجهان، أحدُهما: أنه واو «أوتوا» ، والثاني: أنه الموصولُ، وهي على هذا حالٌ مقدرة، والمشترى به محذوف أي: بالهُدى، كما صَرَّح به في مواضعَ. و «يريدون» عطفٌ على «يشترون» . وقرأ النخعي: «ويُريدون أَنْ تَضُلُّوا» بتاءِ الخطاب، والمعنى: وتريدون أيها المؤمنون أن تَدَّعوا الصوابَ/. وقرأ الحسن: «أن تُضِلُّوا» من «أضلَّ» . وقرىء: «أَنْ تُضَلُّوا السبيل» بضم التاء وفتح الضاد على ما لم يُسَمَّ فاعلُه. و «السبيل» مفعول به كقولك: «أخطأ الطريق» ، وليس بظرفٍ، وقيل: يتعدَّى ب «عَنْ» تقول: «ضَلَلْتُ السبيل، وعن السبيل» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّنَ الكتاب} “Kitap'tan” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: «نَصِيباً» (nasîben) kelimesinin sıfatı olduğu için mahzuf bir müteallaka bağlı olup nasb mahallindedir. İkincisi: «أُوتُوا» (ûtû) fiiline taalluk etmektedir; yani: 'Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenler' demektir. «يَشْتَرُونَ» (yeşterûne) cümlesi hâldir ve sahibinde iki vecih vardır: Biri, «أُوتُوا» fiilindeki vâv zamiridir; ikincisi ise ism-i mevsûldür. Bu görüşe göre o mukadder bir hâldir ve neyin karşılığında satın alındığı mahzuftur, yani: Birçok yerde açıkça zikredildiği üzere 'hidayet karşılığında' demektir. «وَيُرِيدُونَ» (ve yürîdûne) ise «يَشْتَرُونَ» fiiline matuftur. Nehaî muhatap tâ'sı ile «وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا» şeklinde okumuştur; bu durumda anlam: 'Ey müminler! Sizler doğru yolda olduğunuzu iddia etmektesiniz' şeklinde olur. Hasan[-ı Basrî]: 'Edalle' (أَضَلَّ) fiilinden «أَنْ تُضِلُّوا» şeklinde okumuştur. Mechul olarak tâ harfinin dammesi ve dâd harfinin fethasıyla «أَنْ تُضَلُّوا السَّبِيلَ» şeklinde de okunmuştur. «السَّبِيلَ» lafzı, tıpkı «أَخْطَأَ الطَّرِيقَ» (Yolu şaşırdı) sözündeki gibi mef'ûlün bihtir, zarf değildir. «عَنْ» (an) harfiyle geçişli kılındığı da söylenmiştir; nitekim «ضَلَلْتُ السَّبِيلَ، وَعَنِ السَّبِيلِ» (Yolu / yoldan saptım) denir.
قوله تعالى: {وكفى بالله} : قد تقدَّم الكلامُ على هذا التركيبِ أولَ السورةِ فَأَغْنى عن إعادتِه، وكذلك تقدَّم الكلامُ في المنصوبِ بعده.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَفَى بِاللَّهِ} “Allah yeter” kavli: Bu terkip hakkındaki açıklama surenin başında geçmişti, dolayısıyla tekrarına gerek kalmamıştır. Aynı şekilde kendisinden sonraki mansub [kelime] hakkındaki açıklama da geçmişti.
قوله تعالى: {مِّنَ الذين هَادُواْ يُحَرِّفُونَ} : فيه سبعةُ أوجهٍ أحدها: أَنْ يكونَ «مِن الذين» خبراً مقدماً، و «يُحَرِّفون» جملةٌ في محلِّ رفعٍ صفةً لموصوف محذوف هو مبتدأ، تقديره: «من الذين هادوا قومٌ يُحَرِّفون» وحَذَفُ الموصوفِ بعد «مِنْ» التبعيضية جائزٌ، وإنْ كانت الصفةُ فعلاً كقولهم: «منا ظَعَن ومنا أَقام» أي: فريق ظعن، وهذا هو مذهبُ سيبويه والفارسي، ومثلُه:
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّنَ الذين هَادُواْ يُحَرِّفُونَ} “Yahudilerden öyleleri var ki tahrif ederler” kavlinde yedi vecih vardır. Birincisi: «مِنَ الَّذِينَ» car-mecrurunun öne geçmiş haber, «يُحَرِّفُونَ» cümlesinin ise mübteda olan mahzuf bir mevsûfun sıfatı olarak ref mahallinde olmasıdır. Takdiri şöyledir: «مِنَ الَّذِينَ هَادُوا قَوْمٌ يُحَرِّفُونَ» (Yahudilerden tahrif eden bir topluluk vardır). Tıpkı Arapların: [Bir grup göç etti anlamında] «مِنَّا ظَعَنَ وَمِنَّا أَقَامَ» (Bizden göç eden de oldu, ikamet eden de) sözlerinde olduğu gibi, sıfat fiil olsa dahi teb'îz bildiren «مِنْ» harfinden sonra mevsûfun hazfedilmesi caizdir; bu, Sîbeveyh ve el-Fârisî'nin mezhebidir. Şu beyit de bunun gibidir:
١٥٩٠ - وما الدهرُ إلا تارتانِ فمِنْهما ... أموتُ وأُخْرى أبتغي العيشَ أكدحُ
1590 - Zaman iki andan/evreden ibarettir: Onlardan birinde ölürüm, diğerinde ise rızık peşinde koşar çabalarım.
أي: فمنهما تارةً أموت فيها.
Yani: Onlardan bir an vardır ki onda ölürüm demektir.
الثاني: قول الفراء وهو أنَّ الجارَّ والمجرور خبرٌ مقدم أيضاً، ولكنَّ المبتدأَ المحذوفَ يقدِّرُه موصولاً تقديره: «من الذين هادوا مَنْ يحرفون» ، ويكون قد حَمَل على المعنى في «يُحَرِّفون» ، قال الفراء: «ومثله:
İkincisi: Ferrâ'nın görüşüdür ki o da car-mecrurun yine öne geçmiş haber olması, ancak mahzuf mübtedanın bir ism-i mevsûl olarak takdir edilmesidir; takdiri: «مِنَ الَّذِينَ هَادُوا مَنْ يُحَرِّفُونَ» (Yahudilerden tahrif eden kimseler vardır) şeklindedir ve «يُحَرِّفُونَ» fiilinde anlama hamletmiş olur. Ferrâ şöyle demiştir: «Şu beyit de bunun gibidir:
١٥٩١ - فَظَلُّوا ومنهم دَمْعُه سابقٌ له ... وآخرُ يَثْني دمعةً العينِ باليدِ
1591 - Onlar öylece kalakaldılar; onlardan kimi vardır ki gözyaşı kendisinden önce akar, bir diğeri ise gözünün yaşını eliyle geri çevirir/siler.
قال:» تقديرُه: «ومنهم مَنْ دمعُه سابقٌ له» . والبصريون لا يجيزون
[Ferrâ] dedi ki: «Takdiri: 'Ve onlardan kimisi vardır ki gözyaşı kendisinden önce akar' şeklindedir.» Basralılar ise
حَذْفَ الموصولِ لأنه جزءُ كلمة، وهذا عندهم مؤولٌ على حذف موصوف كما تقدم، وتأويلُهم أَوْلَى لعطفِ النكرة عليه وهو «آخر» ، و «أخرى» في البيتِ قبلَه، فيكونُ في ذلك دلالةٌ على المحذوفِ، والتقديرُ: فمنهم عاشقٌ سابقٌ دمعُه له وآخرُ.
kelimenin bir parçası olduğu için ism-i mevsûlün hazfedilmesini caiz görmezler; bu [kullanım] onlara göre daha önce geçtiği üzere mahzuf bir mevsûfa tevil edilir. Onların tevili daha evladır; zira önceki beyitte yer alan «أُخْرَى» lafzı gibi buradaki «آخَرُ» nekiresi de ona matuftur, dolayısıyla bunda mahzufa bir delalet vardır ve takdiri: 'Onlardan gözyaşı kendisinden önce akan bir âşık vardır ve bir başkası da...' şeklindedir.
الثالث: أنَّ «مِن الذين» خبرُ مبتدأ محذوف أي: هم الذين هادوا، و «يُحَرِّفون» على هذا حالٌ من ضمير «هادوا» . وعلى هذه الأوجهِ الثلاثةِ يكونُ الكلامُ قد تَمَّ عند قوله «نصيراً» .
Üçüncüsü: «مِنَ الَّذِينَ» car-mecrurunun mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: 'Onlar yahudileşenlerdir' demektir ve «يُحَرِّفُونَ» bu takdire göre «هَادُوا» fiilinin zamirinden hâldir. Bu üç veche göre söz {نَصِيراً} “bir yardımcı olarak” kavlinde tamamlanmış olmaktadır.
الرابع: أن يكونَ «من الذين» حالاً من فاعل «يريدون» قاله أبو البقاء، ومَنَع أن يكونَ حالاً من الضمير في «أوتوا» ومن «الذين» أعني في قوله: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين أُوتُواْ} قال: «لأنَّ الحال لا تكونُ لشيءٍ واحد إلا بعطفِ بعضِها على بعض» . قلت: وهذه مسألةٌ خلافٍ، من النحويين مَنْ مَنَع، ومنهم مَنْ جَوَّز وهو الصحيح.
Dördüncüsü: «مِنَ الَّذِينَ» car-mecrurunun «يُرِيدُونَ» fiilinin failinden hâl olmasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. Ancak o, {أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين أُوتُواْ} kavlindeki «أُوتُوا» lafzında bulunan zamirden ve «الَّذِينَ» mevsûlundan hâl olmasını menetmiş ve şöyle demiştir: «Çünkü birbirine atfedilmedikçe tek bir şey için [birden fazla] hâl olmaz.» Derim ki: Bu ihtilaflı bir meseledir; nahivcilerden bunu menedenler olduğu gibi caiz görenler de vardır ki doğru olan da [caiz olmasıdır].
الخامس: أنَّ «مِن الذين» بيانٌ للموصولِ في قوله: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين أُوتُواْ} لأنهم يهودٌ ونصارى فبيَّنهم باليهودِ، قال الزمخشري، وفيه نظرٌ من حيث إنه قد فُصِل بينهما بثلاثِ جمل وهي: «والله أعلم» إلى آخره، وإذا كان الفارسي قد مَنَعَ الاعتراضَ بجملتين فما بالُك بثلاث!! قاله الشيخ، وفيه نظرٌ فإنَّ الجمَلَ هنا متعاطفةٌ، والعطفُ يُصَيِّر الشيئين شيئاً واحداً.
Beşincisi: «مِنَ الَّذِينَ» car-mecrurunun {أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين أُوتُواْ} kavlindeki ism-i mevsûlün beyanı olmasıdır; zira onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır, binaenaleyh onları Yahudiler ile açıklamıştır; bunu Zemahşerî söylemiştir. Ancak bu görüşte şüphe vardır, çünkü ikisinin arasına üç cümle girmiştir ki bunlar «وَاللَّهُ أَعْلَمُ» ifadesinden sonuna kadar olan kısımdır. Fârisî iki cümle ile araya itiraz [cümlesi] girmesini menettiğine göre üç cümleyle nasıl caiz olsun! Bunu Şeyh [Ebû Hayyân] söylemiştir; fakat bunda da şüphe vardır, zira buradaki cümleler birbirine matuftur ve atıf iki şeyi tek bir şey kılar.
السادس: أنه بيانٌ لأعدائِكم، وما بينهما اعتراض أيضاً وقد عُرِف ما فيه.
Altıncısı: Onun 'düşmanlarınız' ifadesinin beyanı olmasıdır; aralarındaki kısım yine itiraz cümlesidir ve bunun durumu da bilinmektedir.
السابع: أنه متعلِّقٌ ب «نصيراً» ، وهذه المادةُ تتعدَّى ب «من» . قال تعالى:
Yedincisi: «نَصِيراً» (nasîren) lafzına taalluk etmesidir; nitekim bu kök «مِنْ» (min) harfi ile geçişli olur. Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
{وَنَصَرْنَاهُ مِنَ القوم} [الأنبياء: ٧٧] {فَمَن يَنصُرُنَا مِن بَأْسِ الله} [غافر: ٢٩] على أحدِ تأويلين: إمَّا على تضمينِ النصرِ معنى المنع أي: منعناه من القوم، وكذلك: وكفى بالله مانعاً بنصرِه من الذين هادوا، وإمَّا على جَعْلِ «مِنْ» بِمعنى «على» والأولُ مذهبُ البصريين. فإذا جعلنا «من الذين» بياناً لِما قبله فبِمَ يتعلَّق؟؟ والظاهرُ أنه يتعلق بمحذوف، ويَدُلُّ على ذلك أنهم قالوا في «سُقيْاً لك» : إنَّ «لك» متعلق بمحذوف لأنه بيانٌ.
{وَنَصَرْنَاهُ مِنَ القوم} [Enbiyâ: 77] “Ve onu o kavimden kurtardık/koruduk”, {فَمَن يَنصُرُنَا مِن بَأْسِ الله} [Mü'min: 29] “Allah'ın azabından bizi kim korur?”; bu iki temelden birine göredir: Ya yardım etme fiiline engelleme/koruma anlamı tazmin edilmiştir, yani: 'Onu o kavimden menettik/koruduk' ve aynı şekilde: 'Allah yahudileşenlere karşı yardımıyla koruyucu olarak yeter' demektir; yahut «مِنْ» harfinin «عَلَى» (alâ / -e karşı) anlamında kılınmasıyladır; birincisi Basralıların mezhebidir. Peki «مِنَ الَّذِينَ» ifadesini kendisinden öncesi için beyan kıldığımızda neye taalluk edecektir? Zahir olan, mahzuf bir müteallaka bağlanmasıdır; nitekim «سُقْياً لَكَ» (Sana afiyet olsun) sözünde de «لَكَ» car-mecrurunun beyan bildirdiği için mahzufa müteallik olduğunu söylemeleri buna delalet eder.
وقال أبو البقاء: «وقيل: هو حالٌ من» أعدائكم «أي: واللهُ أعلمُ بأعدائِكم كائنين من الذين هادوا، والفصلُ بينهما مُسَدِّد فلم يمنعْ من الحال» . فقوله هذا يُعْطي أنه بيانٌ لأعدائكم مع إعرابِه له حالاً فيتعلَّق بمحذوف، لكن لا على ذلك الحذفِ المقصودِ في البيان.
Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Şöyle de denilmiştir: O, «أَعْدَائِكُمْ» (düşmanlarınız) kelimesinden hâldir, yani: 'Allah, yahudileşenlerden olan düşmanlarınızı en iyi bilendir' demektir; aradaki fasıla sağlam bir bağ oluşturduğu için hâl olmaya engel teşkil etmemiştir.» Onun bu sözü, onu hâl olarak irap etmekle birlikte 'düşmanlarınız' ifadesinin beyanı olduğunu gösterir; dolayısıyla mahzufa taalluk eder, ancak beyanda kastedilen o hazif üzere değil.
وقد ظهر مِمَّا تقدَّم أنَّ «يُحَرِّفون» : إمَّا لا محلَّ له، أو له محلُّ رفعٍ أو نصبٍ على حَسْبِ ما تقدم. وقرأ أبو رجاء والنخعي: «الكلام» وقرىء «الكِلْم» بكسر الكاف وسكون اللام جمع «كِلْمة» مخففة من كَلِمة، ومعانيهما متقاربةٌ.
Daha önce geçenlerden anlaşılmıştır ki «يُحَرِّفُونَ» cümlesi: Yukarıda geçtiği üzere ya iraptan mahalli yoktur yahut ref veya nasb mahallindedir. Ebû Recâ ve Nehaî «الكَلَامَ» şeklinde okumuşlardır; kâf harfinin kesresi ve lâm harfinin sükûnuyla «كَلِمَة» kelimesinden hafifletilmiş «كِلْمَة» lafzının çoğulu olarak «الكِلْمَ» şeklinde de okunmuştur; bunların anlamları birbirine yakındır.
و {عَن مَّوَاضِعِهِ} متعلِّقٌ ب «يُحَرِّفون» ، وذكَّر الضمير في «مواضعه» حَمْلاً على «الكَلِم» لأنها جنسٌ.
{عَن مَّوَاضِعِهِ} “yerlerinden” car-mecruru «يُحَرِّفُونَ» fiiline taalluk etmektedir; «مَوَاضِعِهِ» lafzındaki zamir, cins ismi olduğu için «الكَلِم» lafzına hamledilerek müzekker kılınmıştır.
وجاء هنا: {عَن مَّوَاضِعِهِ} ، وفي المائدة: {مِن بَعْدِ مَوَاضِعِهِ} [الآية: ٤١] قال الزمخشري: «أمَّا» عن مواضِعه «فَعَلى ما فَسَّرناه من إزالته عن مواضِعه التي أَوْجَبَتْ حكمةُ اللهِ وَضْعَه فيها بما اقتضَتْ شهواتُهم من إبدالِ غيره مكانَه، وأما {مِن بَعْدِ مَوَاضِعِهِ} فالمعنى أنه كانت له مواضع هو قَمِنٌ بأن يكونَ فيها، فحين حَرَّفوه تركوه كالغريب الذي لا موضع له بعد مواضعه ومقارِّه، والمعنيان متقاربان» . قال الشيخ: «وقد يقال إنهما سِيَّان، لكنه حُذِف هنا وفي أول المائدة {مِن بَعْدِ مَوَاضِعِهِ} [الآية: ٤١] ؛ لأنَّ قولَه» عَنْ مَّواضِعِه «يدلُّ على استقرارِ مواضعَ له، وحُذِف في ثاني المائدة» عن مواضِعِه «لأنَّ التحريفَ من بعد مواضعه يدل على أنه تحريفٌ عن مواضعِه، فالأصلُ: يُحَرِّفون الكلمَ من بعد مواضعِه عنها، فَحَذَف هنا البعدية وهناك» عنها «توسُّعاً في العبارةِ، وكانت البداءةُ هنا بقوله» عن مواضعِه «لأنه أخصرُ، وفي تنصيصٌ باللفظِ على» عن «وعلى المواضعِ وإشارةٌ إلى البعدِيَّة» .
Burada: {عَن مَّوَاضِعِهِ} “yerlerinden” şeklinde, Mâide suresinde ise: {مِن بَعْدِ مَوَاضِعِهِ} [Mâide: 41] “yerlerine konulduktan sonra” şeklinde gelmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: ««عَنْ مَوَاضِعِهِ» ifadesi, arzu ve heveslerinin gerektirdiği şekilde onun yerine başkasını koyarak Allah'ın hikmetinin konulmasını vacip kıldığı yerlerinden onu söküp çıkarmaları şeklindeki tefsirimize göredir. {مِن بَعْدِ مَوَاضِعِهِ} ifadesine gelince; anlamı şudur: Onun bulunmaya layık olduğu yerleri vardı; onlar kelimeleri tahrif ettiklerinde, onu yerlerinden ve karargâhlarından sonra hiçbir yeri olmayan bir garip gibi terk ettiler; her iki mana birbirine yakındır.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «İkisinin denk olduğu da söylenebilir; ancak burada ve Mâide suresinin başında [41. ayette] {مِن بَعْدِ مَوَاضِعِهِ} ibaresi hazfedilmiştir, çünkü «عَنْ مَوَاضِعِهِ» sözü onun için yerlerin sabit olduğuna delalet eder. Mâide'nin ikinci yerinde ise «عَنْ مَوَاضِعِهِ» hazfedilmiştir; çünkü yerlerinden sonra yapılan tahrif, onun yerlerinden tahrif edildiğine delalet eder. Aslı şöyledir: 'Kelimeleri yerlerinden sonra o yerlerden tahrif ederler.' İfadede genişlik sağlamak adına burada sonralığı [badiyyeti], orada ise 'o yerlerden' ifadesini hazfetmiştir. Burada «عَنْ مَوَاضِعِهِ» ile başlanması daha veciz olmasındandır; lafızda hem «عَنْ» harfine hem yerlere açıkça delalet, hem de sonralığa bir işaret vardır.»
وقال أيضاً: «والظاهرُ أنهم حيث وُصِفوا بشدةِ التمرُّدِ والطغيانِ وإظهارِ العداوةِ واشتراءِ الضلالةِ ونَقْضِ الميثاق جاء {يُحَرِّفُونَ الكلم عَن مَّوَاضِعِهِ} كأنهم حَرَّفوها من أولِ وهلةٍ قبل استقرارها في مواضعها وبادَرُوا إلى ذلك، ولذلك جاء أَوَّلُ المائدة كهذهِ الآيةِ حيث وصفهم بنقضِ الميثاق وقسوةِ القلوب، وحيث وُصِفوا باللين وترديدِ الحكم إلى الرسول جاء {مِن بَعْدِ مَوَاضِعِهِ} كأنهم لم يبادِروا إلى التحريفِ، بل عرض لهم بعد استقرارِ الكلمِ في مواضعِها فهما سياقان مختلفان» .
[Şeyh Ebû Hayyân] ayrıca şöyle demiştir: «Görünen o ki, aşırı başkaldırı, azgınlık, düşmanlığı açığa vurma, sapıklığı satın alma ve ahdi bozma ile nitelendirildikleri yerlerde, sanki kelimeler yerlerine yerleşmeden önce ilk anda aceleyle tahrif etmişler gibi {يُحَرِّفُونَ الكلم عَن مَّوَاضِعِهِ} “kelimeleri yerlerinden tahrif ederler” şeklinde gelmiştir. Bu sebeple Mâide'nin başı da ahdi bozma ve kalplerin katılaşmasıyla nitelendirildikleri için bu ayet gibi gelmiştir. Yumuşaklıkla ve hükmü Resûl'e havale etmekle nitelendirildikleri yerde ise {مِن بَعْدِ مَوَاضِعِهِ} “yerlerine konulduktan sonra” şeklinde gelmiştir; sanki onlar tahrife hemen yeltenmemişler de kelimeler yerlerine yerleştikten sonra bu durum onlara arız olmuş gibidir. Dolayısıyla ikisi birbirinden farklı iki bağlamdır.»
وقوله: {وَيَقُولُونَ} عطفٌ على «يُحَرِّفون» ، وقد تقدَّم، وما بعده في محلِّ نصبٍ به. قوله: {غَيْرَ مُسْمَعٍ} في نصبه وجهان أحدهما: أنه حالٌ، والثاني: أنه مفعولٌ به، والمعنى: اسمَعْ غيرَ مُسْمَع كلاماً ترضاه، فسمعُك عنه نابٍ. قال الزمخشري بعد حكايتِه نصبَه على الحالِ وذكرِه المعنى المتقدم: «ويجوز على هذا أن يكون» غيرَ مُسْمَع «مفعول» اسمَعْ «أي: اسْمَعْ كلاماً غيرَ مسمعٍ إياك لأنَّ أذنك لا تَعِيه نُبُوّاً عنه» . وهذا الكلامُ ذو وجهين: يعني أنَّه يحتمل المدح والذم فبإرادة المدحِ تقدِّرُ: «غيرَ مُسْمِعٍ مكروهاً» ، فيكونُ قد حذف المفعولَ الثاني، لأنَّ الأولَ قام مقامَ الفاعلِ، وبإرادة الذمِّ تقدِّر: «غير مُسْمع خيراً» ، وحُذِفَ المفعولُ الثاني أيضاً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيَقُولُونَ} “ve derler” kavli «يُحَرِّفُونَ» fiiline matuftur ve daha önce geçmişti; kendisinden sonraki kısım onunla nasb mahallindedir. Cenâb-ı Hakk'ın: {غَيْرَ مُسْمَعٍ} “dinlemez olası / işitmez olasıca” kavlinin nasbında iki vecih vardır; biri hâl olması, ikincisi mef'ûlün bih olmasıdır. Anlam: 'Razı olacağın bir sözü işitmez olasıca dinle; zira kulağın ondan uzaktır' şeklindedir. Zemahşerî, onun hâl olarak mansub olduğunu naklettikten ve geçen anlamı zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Buna göre «غَيْرَ مُسْمَعٍ» lafzının «اسْمَعْ» fiilinin mef'ûlü olması da caizdir; yani: Kulağın hoşlanmayıp uzak durması sebebiyle sana işittirilmeyen bir sözü dinle demektir.» Bu söz iki vecihlidir: Yani hem övgüye hem yergiye ihtimali vardır. Övgü murat edildiğinde: «غَيْرَ مُسْمِعٍ مَكْرُوهاً» (Hoşa gitmeyen bir şey işittirilmeyen olarak) şeklinde takdir edilir; bu durumda birinci mef'ûl fail makamına kaim olduğu için ikinci mef'ûl hazfedilmiş olur. Yergi murat edildiğinde ise: «غَيْرَ مُسْمَعٍ خَيْراً» (Hayırlı bir şey işittirilmeyen olarak) takdir edilir ve yine ikinci mef'ûl hazfedilmiş olur.
وقال أبو البقاء: «وقيل: أرادوا غيرَ مسموعٍ منك» ، وهذا القولُ نَقَله ابن عطية عن الطبري، وقال: «إنه حكايةٌ عن الحسن ومجاهد» . قال ابن عطية: «ولا يساعِدُه التصريف» يعني أن العرب لا تقول: «أَسْمَعْتُك» بمعنى قَبْلْتُ منك، وإنما تقول: «أسْمَعْتُه» بمعنى سَبَبْتُه، و «سمعت منه» بمعنى: قَبِلْتُ منه، يُعَبِّرون بالسماع لا بالإِسماع عن القَبولِ مجازاً، وتقدَّم القولُ في {رَاعِنَا} [الآية: ١٠٤] في البقرة.
Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Senden işitilmeyen / dinlenilmeyen anlamını kastettikleri de söylenmiştir.» Bu görüşü İbn Atıyye Taberî'den nakletmiş ve: «Bu, Hasan[-ı Basrî] ve Mücâhid'den bir nakildir» demiştir. İbn Atıyye der ki: «Fakat sarf ilmi buna imkân vermez.» Yani Araplar, 'senden kabul ettim' anlamında «أَسْمَعْتُكَ» demezler; aksine «أَسْمَعْتُهُ» sözünü 'ona sövdüm' anlamında, «سَمِعْتُ مِنْهُ» sözünü ise 'ondan kabul ettim' anlamında söylerler; mecaz yoluyla kabul etmekten işittirmek (ismâ') ile değil işitmek (semâ') ile bahsederler. Bakara suresinde {رَاعِنَا} [Bakara: 104] “bizi gözet” kavli hakkındaki açıklama daha önce geçmişti.
قوله: {لَيّاً بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً} فيهما وجهان أحدهما: أنهما مفعولٌ من أجله ناصبُهما: «ويقولون» . والثاني: أنهما مصدران في موضع الحال أي: لاوينَ وطاعنِين. وأصل لَيّاً: «لَوْيٌ» من لوى يَلْوي، فأُدْغِمَتِ الواوُ في الياء
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَيّاً بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً} “dillerini eğip bükerek ve [dine] dil uzatarak” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: Mef'ûlün lieclih olmalarıdır ve nasb edicileri «وَيَقُولُونَ» fiilidir. İkincisi: Hâl makamında iki masdar olmalarıdır; yani: 'Dillerini eğip bükenler ve dil uzatanlar olarak' demektir. 'Leyyen' (لَيّاً) kelimesinin aslı 'levy' (لَوْيٌ) olup 'levâ yelvî' (لَوَى يَلْوِي) kökünden gelir; vāv harfi yâ'ya dönüştürüldükten sonra
بعد قَلْبِها ياءً فهو مثل «طَيّ» مصدر طَوَى يَطْوي. و «بألسنتِهم» و «في الدين» متعلقان بالمصدرين قبلهما. و {لَوْ أَنَّهُمْ قَالُواْ} تقدَّم الكلامُ على ذلك في البقرة بأشبعِ قول.
yâ harfine idğam edilmiştir; tıpkı 'tavâ yetvî' (طَوَى يَطْوِي) fiilinin masdarı olan «طَيّ» (tayy) gibidir. «بِأَلْسِنَتِهِمْ» ve «فِي الدِّينِ» car-mecrurları kendilerinden önceki iki masdara taalluk etmektedir. Cenâb-ı Hakk'ın: {لَوْ أَنَّهُمْ قَالُواْ} “Eğer onlar deselerdi” kavli hakkındaki açıklama Bakara suresinde en doyurucu şekilde geçmişti.
قوله: {لَكَانَ خَيْراً} فيه قولان، أظهرُهما: أنه بمعنى أفعل، ويكونُ المفضَّلُ عيه محذوفاً، أي: لو قالوا هذا الكلامَ لكان خيراً من ذلك الكلامِ. والثاني: أنه لا تفضيلَ فيه، بل يكون بمعنى جيد وفاضل، فلا حَذْفَ حينئذ، والباءُ في «بكفرِهم» للسببية.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَكَانَ خَيْراً} “elbette daha hayırlı olurdu” kavlinde iki görüş vardır. Daha açık olanı: 'Ef'al' (ism-i tafdîl) anlamında olmasıdır ve kendisine üstün kılınan [mufaddalun aleyh] mahzuftur; yani: 'Eğer bu sözü söyleselerdi, o sözden daha hayırlı olurdu' demektir. İkincisi: Onda tafdîl (üstünlük) bulunmayıp 'iyi ve faziletli' anlamında olmasıdır; bu takdirde hiçbir hazif yoktur. «بِكُفْرِهِمْ» lafzındaki bâ harfi ise sebebiyye içindir.
قوله: {إِلاَّ قَلِيلاً} فيه ثلاثةُ أوجه: أحدُها: أنَّه منصوبٌ على الاستثناءِ من «لَعَنَهم» أي: لَعَنَهم الله إلا قليلاً منهم، فإنهم آمنوا فلم يَلْعَنْهم. والثاني: أنه مستثنى من الضميرِ في «فلا يؤمنون» والمرادُ بالقليلِ عبد الله بن سلام وأضرابه. ولم يستحسن مكي هذين الوجهين: أمَّا الأول قال: لأنَّ مَنْ كَفَر ملعون لا يستثنى منهم أحدٌ. وأمَّا الثاني: فلأنَّ الوجهَ الرفعُ على البدلِ؛ لأنَّ الكلامَ غير موجبٍ «. والثالث: أنه صفةٌ/ لمصدرٍ محذوفٍ أي: إلا إيماناً قليلاً، وتعليلُه هو أنهم آمنوا بالتوحيدِ وكفروا بمحمدٍ ﷺ وشريعته.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ قَلِيلاً} “pek azı müstesna” kavlinde üç vecih vardır. Birincisi: «لَعَنَهُمْ» fiilinden istisna olarak mansub olmasıdır; yani: Allah, içlerinden pek azı müstesna onlara lanet etmiştir, çünkü onlar iman etmiş ve Allah da onlara lanet etmemiştir. İkincisi: «فَلاَ يُؤْمِنُونَ» kavlindeki zamirden müstesna olmasıdır; az olanlardan kasıt ise Abdullah b. Selâm ve emsalidir. Mekkî bu iki vechi uygun bulmamıştır: Birincisi için: 'Çünkü kâfir olan kimse lanetlenmiştir, onlardan hiçbiri istisna edilmez' demiştir. İkincisi için ise: 'Çünkü kelam olumsuz olduğu için kurala uygun olan bedel olarak merfû kılınmasıdır' demiştir. Üçüncüsü: Mahzuf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani: 'Pek az bir iman müstesna [inanmazlar]' demektir ve bunun gerekçesi, onların tevhîde inanıp Hz. Muhammed'i ﷺ ve onun şeriatını inkâr etmiş olmalarıdır.
وعَبَّر الزمخشري وابن عطية عن هذا التقليل بالعدمِ، يعني أنهم لا يؤمنون البتة، كقوله:
Zemahşerî ve İbn Atıyye bu azlığı 'yokluk' ile ifade etmişlerdir; yani kesinlikle iman etmezler demektir. [Şairin] şu sözü gibidir:
١٥٩٢ - قليلٌ التشكِّي للمُهِمِّ يُصيبه ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1592 - Başına gelen mühim dertlerden ötürü pek az şikâyet eder... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
قال الشيخ: «وما ذكراه من أن التقليلَ يُراد به العَدَمُ صحيح، غير أنَّ هذا التركيبَ الاستثنائي يأباه، فإذا قلت:» لم أقم إلا قليلاً «فالمعنى: انتفاء القيام إلا القليلَ فيوجد منك، لا أنه دال على انتفاء القيامِ البتةَ بخلافَ» قَلَّما يقولُ ذلك أحدٌ إلا زيدٌ «و» قَلَّ رجلٌ يفعل ذلك «فإنه يَحْتمل القليل المقابل للتكثير، ويحتمل النفيَ المحض، أمَّا أنك تنفي ثم توجب، ثم تريد بالإِيجاب بعد النفي نفياً فلا، لأنه يلزم أَنْ تجيءَ» إلاَّ «وما بعدها لغواً من غيرِ فائدة، لأنَّ انتفاءَ القيام قد فُهِم من قولك:» لم أقم «فأيُّ فائدةٍ في استثناء مثبت يراد به انتفاءٌ مفهومٌ من الجملة السابقة؟ وأيضاً فإنه يؤدي إلى أن يكون ما بعدَ» إلا «موافقاً لِما قبلها في المعنى، والاستثناءُ يلزم أن يكون ما بعد» إلاَّ «مخالفاً لِما قبلها فيه» .
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onların azlık ile yokluğun kastedildiğini belirtmeleri doğrudur; ne var ki bu istisna yapısı buna elvermez. Zira sen: «لَمْ أَقُمْ إِلَّا قَلِيلاً» (Pek azı müstesna kalkmadım) dediğinde anlam: Kalkmanın yokluğu ancak az bir kalkmanın varlığıdır, yoksa kalkmanın tamamen yokluğuna delalet etmez. «قَلَّمَا يَقُولُ ذَلِكَ أَحَدٌ إِلَّا زَيْدٌ» (Zeyd müstesna bunu pek az kimse söyler) ve «قَلَّ رَجُلٌ يَفْعَلُ ذَلِكَ» (Bunu yapan adam pek azdır) sözleri ise bundan farklıdır; çünkü bu çokluğun zıddı olan azlığa da sırf nefyedilmeye (yokluğa) de ihtimal taşır. Nefiy yapıp ardından olumlu kılman, sonra da nefyin ardından gelen bu olumluluk ile yine nefiy kastetmen ise caiz olmaz; çünkü bu takdirde «إِلَّا» ve sonrasının faydasız bir lağiv olması gerekir; zira kalkmanın yokluğu zaten 'kalkmadım' sözünden anlaşılmıştır, öyleyse önceki cümleden anlaşılan bir yokluğun kastedildiği olumlu bir istisnanın ne faydası olacaktır? Ayrıca bu durum, «إِلَّا» lafzından sonrasının anlam bakımından öncesiyle uyuşmasına yol açar; hâlbuki istisnada «إِلَّا» sonrasının anlam bakımından öncesine muhalif olması zorunludur.»
قوله تعالى: {مِّن قَبْلِ أَن نَّطْمِسَ} : متعلقٌ بالأمر في قوله: «آمنوا» ، و «نَطْمِس» يكون متعدياً، ومنه هذه الآية، ومثلُها: {فَإِذَا النجوم طُمِسَتْ} [المرسلات: ٨] لبنائِه للمفعولِ من غيرِ حرفِ جرٍّ، ويكون لازماً يقال: «طمس المطرُ الأعلامَ» و «طَمَست الأعلامُ» ، قال كعب:
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّن قَبْلِ أَن نَّطْمِسَ} “biz silip süpürmeden önce” kavli: «آمِنُوا» (iman edin) kavlindeki emir fiiline taalluk etmektedir. «نَطْمِس» fiili geçişli (müteaddî) olur; nitekim bu ayet ve harf-i cer olmaksızın meçhul bina kılınması sebebiyle Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِذَا النجوم طُمِسَتْ} [Mürselât: 8] “Yıldızların ışığı söndürüldüğü zaman” kavli bundandır. Geçişsiz (lâzım) da olur; nitekim «طَمَسَ المَطَرُ الأَعْلَامَ» (Yağmur işaretleri sildi) ve «طَمَسَتِ الأَعْلَامُ» (İşaretler silindi) denir. Kâ'b şöyle demiştir:
١٥٩٣ - من كلِّ نَضَّاخةِ الذِّفْرى إذا عَرِقَتْ ... عُرْضَتُها طامِسُ الأعلامِ مجهولُ
1593 - Terlediği vakit kulak arkasından bolca ter fışkırtan, hedefi işaretleri silinmiş ve bilinmeyen çöller olan her bir deve ile...
وقرأ الجمهور: «نَطْمِس» بكسر الميم، وأبو رجاء بضمها، وهما لغتان
Cumhûr mîm harfinin kesresiyle «نَطْمِس» şeklinde, Ebû Recâ ise dammesiyle okumuştur; her ikisi de birer lügattir.
في المضارع. وقَدَّر بعضُهم مضافاً أي: عيونَ وجوهٍ، ويُقَوِّيه أنَّ الطمسَ للأعينِ، قال تعالى: {لَطَمَسْنَا على أَعْيُنِهِمْ} [يس: ٦٦] .
muzari kalıbında [kullanılır]. Bazıları bir muzaf takdir ederek: "Yüzlerin gözlerini" [anlamını vermişlerdir]. Bunu, tamsın (silip yok etmenin) gözler için kullanılması da desteklemektedir; nitekim Yüce Allah: {لَطَمَسْنَا على أَعْيُنِهِمْ} [Yâsîn: 66] “gözlerini silme kör ederdik” buyurmuştur.
وقوله: {على أَدْبَارِهَآ} فيه وجهان، أظهرُهما: أنه متعلق ب «نَرُدَّها» . والثاني: أن يتعلَّق بمحذوف؛ لأنه حال من المفعول في «نردَّها» قاله أبو البقاء، وليس بواضح.
Cenâb-ı Hakk'ın: {على أَدْبَارِهَآ} “arkalarına” kavlinde iki vecih vardır: En açık olanı, «نَرُدَّهَا» (onları çevirmemizden) fiiline taalluk etmesidir. İkincisi ise: «نَرُدَّهَا» fiilindeki mef'ûlden hâl olduğu için mahzuf bir lafza taalluk etmesidir; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir fakat açık değildir.
قوله: «أو نلعَنهم» عطفٌ على «نَطْمِسَ» ، والضميرُ في «نلعنهم» يعودُ على الوجوه، «على حَذْفِ مضافٍ إليه» ، أي: وجوه قوم، أو على أن يُرادَ بهم الوُجَهاءُ والرؤساءُ، أو يعودُ على الذين أوتوا الكتاب، ويكون ذلك التفاتاً من خطابٍ إلى غيبة، وفيه استدعاؤُهم للإِيمان، حيث لم يواجِهْهم باللعنةِ بعد أَنْ شَرَّفهم بكونهم من أهل الكتاب. وقوله: {وَكَانَ أَمْرُ الله} : أمرٌ واحدٌ أُريد به الأمورُ. وقيل: هو مصدرٌ واقعٌ موقعَ المفعول به أي: مأمورُه أي: ما أَوْجَدَه كائنٌ لا محالةَ.
«أَوْ نَلْعَنَهُمْ» (yahut onları lânetlememizden) sözü «نَطْمِسَ» fiiline matuftur. «نَلْعَنَهُمْ» lafzındaki zamir, "muzafun ileyhin hazfedilmesi" yoluyla yüzlere döner; yani: "Bir kavmin yüzleri" demektir. Yahut onlarla ileri gelenler ve reislerin kastedilmiş olmasına yahut kendilerine Kitap verilenlere dönmesine göredir; bu durumda hitaptan gaybete iltifat sanatı olur. Bunda, kendilerini Ehl-i Kitap olmalarıyla şereflendirdikten sonra doğrudan yüzlerine lânet etmeyip onları imana davet etme inceliği vardır. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَانَ أَمْرُ الله} “Allah'ın emri ise” kavli: Tekil bir emir olup bununla işler kastedilmiştir. Bunun, mef'ûlün bih makamına geçmiş bir masdar olduğu da söylenmiştir; yani: O'nun emrettiği şey, yani var ettiği şey kaçınılmaz olarak vaki olacaktır.
وقوله تعالى: {وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ} : مستأنفٌ، وليس عطفاً على «يَغْفر» الأولِ لفسادِ المعنى. والفاعل في «يشاء» ضميرٌ عائد على الله تعالى، ويُفْهَمُ مِنْ كلامِ الزمخشري أنه ضميرٌ عائدٌ على «مَنْ» في «لِمَنْ» ؛ المعنى عنده: إنَّ اللهَ لا يَغْفِرُ الشرك لمن لا يشاء أن يغفر له، بكونهِ مات على الشرك غيرَ تائبٍ منه، ويغفرُ ما دونَ ذلك لمَنْ يشاءُ أَنْ يغفرَ له بكونهِ مات تائباً من الشرك «، و» لِمَنْ يشاء «متعلقٌ ب» يغفر «.
Yüce Allah'ın: {وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ} “bunun dışındakileri bağışlar” kavli: Müste'nefedir (yeni bir cümledir); anlamın bozulmaması için ilk «يَغْفِرُ» fiiline matuf değildir. «يَشَاءُ» (dilediği) fiilindeki fail, Yüce Allah'a dönen bir zamirdir. Zemahşerî'nin sözünden ise bunun «لِمَنْ» lafzındaki «مَنْ» ismine dönen bir zamir olduğu anlaşılmaktadır; ona göre anlam şöyledir: "Allah, şirkten tövbe etmeksizin şirk üzere ölmüş olması sebebiyle bağışlamayı dilemediği kimse için şirki bağışlamaz; şirkten tövbe etmiş olarak ölmüş olması sebebiyle bağışlamayı dilediği kimse için ise bunun dışındakileri bağışlar." «لِمَنْ يَشَاءُ» ifadesi «يَغْفِرُ» fiiline taalluk eder.
وقوله تعالى: {أَلَمْ تَرَ} : تقدَّم مثلُه، و «بل» إضرابٌ عن
Yüce Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ} “Görmedin mi?” kavli: Benzeri daha önce geçmişti. «بَلْ» (Bilakis) edatı,
تزكيتهم أنفسَهم. وقَدَّر: أبو البقاء قبل هذا الإِضراب جملةً قال: «تقديره: أخطؤوا بل الله يزكي من يشاء.
kendi nefislerini temize çıkarmalarından bir idrâbdır (vazgeçiştir). Ebü'l-Bekâ bu idrâbdan önce bir cümle takdir ederek şöyle demiştir: «Takdiri: Yanıldılar, bilakis Allah dilediğini temize çıkarır, şeklindedir.»
وقوله: {وَلاَ يُظْلَمُونَ} يجوز أن يكونَ حالاً مِمَّا تقدَّم، وأَنْ يكونَ مستأنفاً، والضميرُ في» يُظْلمون «يجوز أن يعودَ على مَنْ يشاء» أي: لا يُنْقِصُ من تزكيتهم شيئاً، وإنما جَمَع الضميرَ حَمْلاً على معنى «مَنْ» ، وأن يعودَ على الذين يُزَكُّون، وأن يعود على القبيلين: مَنْ زكَّى نفسَه ومَنْ زكَّاه الله، فذاك لا يُنْقِصُ من عقابِه شيئاً، وهذا لا يُنْقِصُ من ثوابِه شيئاً. والأولُ أظهرُ؛ لأن «مَنْ» أقربُ مذكورٍ، ولأنَّ «بل» إضرابٌ منقطعٌ ما بعدها عَمَّا قبلها. وقال أبو البقاء: «ويجوزُ أن يكونَ مستأنفاً أي: مَنْ زَكَّى نفسَه، ومَنْ زَكَّاه الله» انتهى، فَجَعَلَ عود الضميرِ على الفريقين بناءً على وجهِ الاستئنافِ، وهذا غيرُ لازمٍ، بل يجوزُ عَوْدُه عليهما والجملةُ حاليةٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ يُظْلَمُونَ} “onlara haksızlık edilmez” kavlinin öncesinden hâl olması da müste'nefe (yeni bir cümle) olması da caizdir. «يُظْلَمُونَ» fiilindeki zamirin «مَنْ يَشَاءُ» lafzına dönmesi caizdir; yani: Onların tezkiyesinden (temize çıkarılmasından) hiçbir şey eksiltmez. Zamir, «مَنْ» lafzının anlamına hamledilerek çoğul getirilmiştir. Zamirin kendilerini temize çıkaranlara dönmesi de iki zümreye birden; yani nefsini temize çıkarana ve Allah'ın temize çıkardığı kimseye dönmesi de caizdir; zira birincisinin cezasından bir şey eksiltilmez, ikincisinin ise sevabından hiçbir şey eksiltilmez. Birincisi [«مَنْ يَشَاءُ» lafzına dönmesi] daha açıktır; çünkü «مَنْ» zikredilen en yakın ögedir ve «بَلْ» idrâb edatı olup kendisinden sonrası öncesinden kopuktur. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Müste'nefe olması da caizdir; yani: Nefsini temize çıkaran da Allah'ın temize çıkardığı da [zulme uğramaz].» [Ebü'l-Bekâ'nın sözü] bitti. Böylece zamirin her iki gruba dönmesini istînâf vechine dayandırmıştır; oysa bu zorunlu değildir, bilakis cümle hâl cümlesi iken de zamirin her ikisine dönmesi caizdir.
و {فَتِيلاً} مفعولُ ثانٍ، لأنَّ الأولَ قام مقامَ الفاعلِ، ويجوز أن يكونَ نعتَ مصدرٍ محذوفٍ، كما تقدَّم تقريرُه في {مِثْقَالَ ذَرَّةٍ} [النساء: ٤٠] . والفتيل: خيط رقيق في شِقِّ النَّواة، يُضْرب به المَثَلُ في القلة، وقيل: هو ما خرج من بين إصبعيك أو كفَّيْك من الوسخ حين تفتلهما، فهو فعيل بمعنى مفعول، وقد ضَرَبَتِ العربُ المثلَ في القلة التافهة بأربعة أشياء اجتمعن في النواة، وهي: الفتيل والنقير وهو النُّقْرة التي في ظَهر النَّواة والقِطْمير وهو القشر الرقيق فوقها وهذه الثلاثةُ واردةٌ في الكتابِ العزيز، والثُّفْروق وهو ما بين النواة والقِمْع الذي يكون في رأس التمرة كالعِلاقة بينهما.
{فَتِيلاً} “hurma çekirdeğindeki fitil kadar” lafzı ikinci mef'ûldür; zira birincisi nâib-i fâil makamına geçmiştir. {مِثْقَالَ ذَرَّةٍ} [Nisâ: 40] kavlinde takriri geçtiği üzere mahzuf bir masdarın sıfatı olması da caizdir. Fetîl: Hurma çekirdeğinin yarığındaki ince ipliktir, azlık konusunda onunla darb-ı mesel getirilir. İki parmağının yahut avuçlarının arasını büküp ovuşturduğunda çıkan kir olduğu da söylenmiştir; mef'ûl anlamında faîldir. Araplar ehemmiyetsiz azlık konusunda çekirdekte toplanmış olan dört şeyle darb-ı mesel getirmişlerdir, bunlar: Fetîl; nekīr (nakîr) ki çekirdeğin sırtındaki küçük çukurcuktur; kıtmîr (kıtmîr) ki çekirdeğin üzerindeki ince zardır —bu üçü Kitâb-ı Azîz'de geçmektedir— ve süfrûk (süsrûk) ki hurmanın tepesinde bulunan çanakçık ile çekirdeğin arasında bağ gibi duran kısımdır.
قوله تعالى: {انظُرْ كَيفَ يَفْتَرُونَ} : كيف منصوبٌ ب «يَفْتَرون» وتقدَّم الخلافُ فيه، والجملةُ في محلِّ نصب بعد إسقاط الخافضِ، لأنها معلقةٌ ل «انظر» و «انظر» يتعدَّى ب «في» لأنَّها هنا ليست بصريةً. و «على الله» متعلقٌ ب «يفترون» وأجاز أبو البقاء أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه حالٌ من «الكذب» قُدِّم عليه قال: «ولا يجوزُ أَنْ يتعلَّقَ بالكذبِ؛ لأنَّ معمولَ المصدرِ لا يقتدَّم عليه، فإنْ جُعِل على التبيين جاز» وجَوَّز ابنُ عطية أن تكونَ «كيف» مبتدأً، والجملةُ من قولِه «يفترون» الخبرُ، وهذا فاسدٌ لأنَّ «كيف» لا تُرْفَعُ بالابتداء، وعلى تقديرِ ذلك فأين الربطُ بينها وبين الجملةِ الواقعة خبراً عنها؟ ولم تكن نفسَ المبتدأ حتى تَسْتغني عن رابط. و «إثْماً» تمييزٌ، والضميرُ في «به» عائدٌ على الكذب، وقيل: على الافتراءِ، وجَعَله الزمخشري عائداً على زعمِهم، يعني مِنْ حيث التقديرُ.
Yüce Allah'ın: {انظُرْ كَيفَ يَفْتَرُونَ} “Bak, nasıl uyduruyorlar!” kavli: «كَيْفَ» lafzı «يَفْتَرُونَ» fiiliyle mansubdur, bu konudaki ihtilaf daha önce geçmişti. Cümle, cer harfi düştükten sonra nasb mahallindedir; çünkü bu cümle «انْظُرْ» fiilini amelden alakoymuştur (ta'lik etmiştir) ve «انْظُرْ» fiili buradaki basarî (gözle görme) anlamında olmadığından «فِي» ile müteaddî olur. «عَلَى اللَّهِ» ifadesi «يَفْتَرُونَ» fiiline taalluk etmektedir. Ebü'l-Bekâ, bu ifadenin «الْكَذِبَ» lafzının önüne geçmiş hâli olarak mahzuf bir lafza taalluk etmesini caiz görmüş ve şöyle demiştir: «Bunun el-kezib lafzına taalluk etmesi caiz değildir; çünkü masdarın mamulü onun önüne geçemez, şayet tebyîn (açıklama) üzere kılınırsa caiz olur.» İbn Atıyye «كَيْفَ» lafzının mübteda, «يَفْتَرُونَ» sözünden oluşan cümlenin ise haber olmasını caiz görmüştür; bu ise fasiddir, çünkü «كَيْفَ» ibtida ile merfû olmaz; böyle takdir edilse dahi onunla haber konumundaki cümle arasındaki bağlayıcı (râbıt) nerededir? Üstelik bir bağlayıcıya ihtiyaç duymayacak şekilde mübtedanın bizzat kendisi de değildir. «إِثْماً» lafzı temyizdir. «بِهِ» lafzındaki zamir yalana döner; iftiraya döndüğü de söylenmiştir. Zemahşerî ise takdir bakımından onların iddialarına/zanlarına raci kılmıştır.
قوله تعالى: {يُؤْمِنُونَ} : فيه وجهان، أحدُهما: انه حالٌ: إمَّا من «الذين» ، وإمَّا من واو «أُوتوا» . و «بالجِبْتِ» متعلق به، «ويقولون» عطفٌ عليه، و «للذين» متعلِّقٌ ب «يقولون» واللام: إمَّا للتبليغ وإمَّا للعلِة كنظائرِها. «وهؤلاء أَهْدَى» مبتدأٌ وخبرٌ في محلِّ نصبٍ بالقول. و «سبيلاً» تمييزٌ. والثاني: أنَّ «يؤمنون» مستأنف، وكأنه تعجَّبَ مِنْ حالِهم، إذ كان ينبغي لِمَنْ أُوتي نصيباً من الكتاب ألاَّ يفعلَ شيئاً مِمَّا ذُكِر فيكونُ جواباً لسؤالٍ مقدر، كأنه قيل: ألا تعجَبُ من حالِ الذين أوتوا نصيباً من الكتاب؟ فقيل: وما حالُهم؟ فقال: يؤمنون ويقولون، وهذان منافيان لحالِهم.
Yüce Allah'ın: {يُؤْمِنُونَ} “inanıyorlar” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Hâl olmasıdır; ya «الَّذِينَ» lafzından ya da «أُوتُوا» fiilindeki vâv'dan hâldir. «بِالْجِبْتِ» ifadesi ona taalluk eder, «وَيَقُولُونَ» ifadesi ona matuftur, «لِلَّذِينَ» ifadesi ise «يَقُولُونَ» fiiline taalluk eder; buradaki lâm benzerlerinde olduğu gibi ya tebliğ içindir ya da illet (sebebiye) içindir. «هَؤُلَاءِ أَهْدَى» mübteda ve haber olup sözün makūlü olarak nasb mahallindedir. «سَبِيلاً» lafzı temyizdir. İkincisi: «يُؤْمِنُونَ» fiilinin müste'nefe olmasıdır; sanki onların bu durumuna şaşılmıştır, zira Kitap'tan bir pay verilmiş kimseye zikredilen bu şeylerden hiçbirini yapmamak yaraşırdı. Dolayısıyla bu takdirî bir sorunun cevabı olur; sanki şöyle denilmiştir: "Kitap'tan kendilerine pay verilenlerin durumuna şaşmaz mısın?" "Onların durumu nedir?" denilince, "İnanıyorlar ve söylüyorlar" buyrulmuştur; bu iki durum ise onların konumuna tamamen zıttır.
والجِبْتُ: هو الجِبْسُ بالسينِ المهملةِ، أُبْدِلَتْ تاءً، كالنات والأكيات وست
el-Cibt (الجِبْت): Noktasız sîn ile olan el-cibs (الجِبْس) kelimesidir; tıpkı en-nât, el-ekyât ve sitt kelimelerindeki gibi [sîn harfi] tâ harfine dönüştürülmüştür.
في: الناس والأكياس وسِدْس، قال:
[Bu dönüşüm] en-nâs, el-ekyâs ve sids kelimelerindedir. [Şair] şöyle demiştir:
١٥٩٤ -. . . . . . . . . . . ... شرارُ الناتِ ليسوا بأجوادٍ ولا أَكْياتِ
1594 - ... İnsanların şerlileri ne cömerttirler ne de akıllıdırlar.
والجِبْس: هو الذي لاخيرَ عنده، يُقال: رجلٌ جِبْسٌ وجِبْتٌ أي: رَذْل، قيل: وإنَّما ادَّعَى قلبَ السينِ تاءً لأنَّ مادة جَ بَ تَ مهملةٌ، وهذا قولُ قطرب، وغيره يجعلُها مادةً مستقلة، وقيل: الجِبْت: الساحر بلغةِ الحبشة، ويُطلق الجبتُ على كل ما عُبِد مِنْ دونِ الله، ولدلك سَمَّوا به صنماً بعينِه. والطاغوتُ تقدَّم تفسيرُه وتصريفُه.
el-Cibs (الجِبْس): Kendisinde hayır bulunmayan kimsedir; «رَجُلٌ جِبْسٌ» ve «جِبْتٌ» denir ki rezil/aşağılık demektir. Denildi ki: Sîn harfinin tâ harfine dönüştüğünü iddia etmesinin sebebi, (ج ب ت) maddesinin ihmal edilmiş (kullanılmayan) bir kök olmasıdır; bu Kutrub'un görüşüdür. Başkaları ise bunu müstakil bir kök sayarlar. Bir görüşe göre el-Cibt, Habeş dilinde sihirbaz demektir. el-Cibt, Allah'tan başka tapılan her şeye de ıtlak olunur; bu sebeple belirli bir puta da bu ismi vermişlerdir. et-Tâğût kelimesinin tefsiri ve sarfı ise daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ} : «أم» هذه منقطعةٌ لفواتِ شرطِ الاتصال، وقد تقدَّم ذلك أولَ البقرة، فتتقدَّر ب «بل» والهمزِة التي يُراد بها الإنكارُ، وكذلك هي في قولِه {أَمْ يَحْسُدُونَ الناس} [النساء: ٥٤] وقوله: «فإذَنْ» حرفُ جوابٍ وجزاءٍ ونونُها أصليةٌ، قال مكي: «وحُذَّاق النحويين على كَتْب نونِها نوناً، وأجاز الفراء أن تُكْتَبَ ألفا» وما قاله الفراء هو قياسُ الخطِ؛ لأنه مبني على الوقف، والوقفُ على نونِها بالألف، وهي حرفٌ ينصِبُ المضارعَ بشروطٍ تقدَّمت، ولكن إذا وَقَعَتْ بعد عاطف فالأحسنُ الإهمال، وقد قرأ ابن مسعود وابن عباس ﵄ هنا بأَعمالها فحذفا النون من قوله «لا يؤتون» وقال أبو البقاء: «ولم يَعْمل هنا من أجل حرف العطف وهو الفاء، ويجوز في غير القرآن أن يعمل مع الفاءِ وليس المبطلُ» لا «لأنَّ»
Yüce Allah'ın: {أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ} “Yoksa onların bir payı mı var?” kavli: Buradaki «أَمْ» ittisal (bitişiklik) şartının bulunmaması sebebiyle munkatıadır; bu husus Bakara'nın başında geçmişti. Dolayısıyla inkâr ifade eden hemze ve «بَلْ» (bilakis) ile takdir edilir. Cenâb-ı Hakk'ın: {أَمْ يَحْسُدُونَ الناس} [Nisâ: 54] kavlinde de böyledir. «فَإِذاً» (Öyleyse o takdirde) sözü: Cevap ve ceza harfidir, nûn harfi ise aslidir. Mekkî şöyle demiştir: «Usta nahivciler, onun nûnunu nûn olarak yazma görüşündedirler; Ferrâ ise elif olarak yazılmasını caiz görmüştür.» Ferrâ'nın dediği hattın kuralına uygundur; çünkü hat vakıf esasına dayanır ve onun nûnu üzerinde vakıf elifledir. O, daha önce geçen şartlar dahilinde muzari fiili nasbeden bir harftir; ancak bir atıf harfinden sonra geldiğinde amel ettirilmemesi (ihmali) daha uygundur. İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ burada onu amel ettirerek okumuşlar ve «لَا يُؤْتُونَ» kavlinden nûn harfini hazfetmişlerdir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Atıf harfi olan fâ sebebiyle burada amel etmemiştir; Kur'an dışındaki kelamda fâ ile birlikte amel etmesi caizdir, ameli engelleyen şey 'lâ' değildir; çünkü
لا «يتخطَّاها العامل، فظاهرُ هذ العبارةِ أولاً أن المانعَ حرفُ العطف، وليس كذلك بل المانعُ التلاوةُ، ولذلك قال أخيراً» ويجوز في غيرِ القرآن «وقد تقدَّم قراءةُ عبد الله وعبد الله.
âmil 'lâ' harfini aşabilir.» Bu ifadenin ilk zahirine göre engelleyici olan atıf harfidir; fakat durum böyle değildir, bilakis engelleyici olan tilâvettir (kıraattir); nitekim bundan ötürü sonunda «Kur'an dışındaki kelamda caizdir» demiştir. Abdullah ve Abdullah'ın kıraatleri daha önce geçmişti.
والضمير في قولِه: {فَمِنْهُمْ مَّنْ آمَنَ بِهِ} : عائدٌ على إبراهيم أو على القرآنِ أو على الرسول محمدٍ ﷺ، أو على ما أوتيه إبراهيم ﵇. وقرأ الجمهور: «صَدَّ» بفتح الصاد، وقرأ ابن مسعود وابن عباس وعكرمة «صُدَّ» بضمها. وقرأ أبو رجاء وأبو الجوزاء بكسرها، وكلتا القراءتين على البناء / للمفعول، إلاَّ أَنَّ المضاعف الثلاثي كالمعتلِّ العينِ منه، فيجوزُ في أولِه ثلاثُ لغات: إخلاصُ الضم، وإخلاصُ الكسر، والإِشمامُ. و «سعيراً» تمييز، فإنْ كان بمعنى التهاب واحتراق فلا بُدَّ من حذفِ مضافٍ أي: كفى بسعيرِ جهنم سعيراً، إلاَّ أَنَّ توقُّدَها والتهابَها ليس إياها، وإنْ كان بمعنى «مُسْعِر» فلا يَحْتاج إلى حذف.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمِنْهُمْ مَّنْ آمَنَ بِهِ} “Onlardan kimi ona iman etti” kavlindeki zamir: İbrâhîm'e yahut Kur'an'a yahut Resûl Muhammed ﷺ'e yahut İbrâhîm aleyhisselâm'a verilen şeylere döner. Cumhûr sâd harfinin fethasıyla «صَدَّ» şeklinde; İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve İkrime ise sâd'ın dammesiyle «صُدَّ» şeklinde okumuşlardır. Ebû Recâ ve Ebü'l-Cevzâ ise kesresiyle okumuşlardır. Her iki kıraat de meçhul bina üzeredir; şu kadar var ki üç harfli muzaaf fiil, ecvef (aynul fiili illetli) fiil gibidir; dolayısıyla ilk harfinde üç lügat caizdir: Tam damme, tam kesre ve işmâm. «سَعِيراً» (çılgın bir alev olarak) lafzı temyizdir. Şayet tutuşma ve alev alma anlamında ise bir muzafın hazfedilmesi kaçınılmazdır; yani: "Cehennemin alevlenmesi alev olarak yeter" demektir, zira cehennemin tutuşup alevlenmesi onun bizzat kendisi değildir. Şayet "tutuşturan/tutuşturucu" anlamında ise hazfe ihtiyaç kalmaz.
وقرأ الجمهور: {نُصْلِيهِمْ} : بضم النون من أصلَى، وحميد بفتحها من صَلَيْتُ ثلاثياً، وسلام ويعقوب: نُصْلِيهُم «بضم الهاء وهي لغة الحجاز وتقدم تقرير ذلك. قوله: {كُلَّمَا نَضِجَتْ} قد تقدم الكلامُ على» كلما «وأنها ظرفُ زمانٍ، والعاملُ فيها» بَدَّلْناهم «والجملةُ في محلِّ نصبٍ على الحال من الضميرِ المنصوبِ في» نُصْليهم «ويجوز أن يكونَ صفة ل» ناراً «والعائدُ محذوف وليس بالقوي،» وليذوقوا «متعلق ب» بَدَّلناهم «.
Cumhûr {نُصْلِيهِمْ} “onları yaslayacağız” lafzını, dörtharfli olan «أَصْلَى» fiilinden nûn'un dammesiyle; Humeyd ise üçharfli olan «صَلَيْتُ» fiilinden nûn'un fethasıyla okumuştur. Sellâm ve Ya'kūb ise hicaz lügati üzere he harfinin dammesiyle «نُصْلِيهُم» şeklinde okumuşlardır; bunun takriri daha önce geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: {كُلَّمَا نَضِجَتْ} “Her piştikçe” kavli: «كُلَّمَا» hakkında ve onun bir zaman zarfı olduğu, onda amel eden lafzın «بَدَّلْنَاهُمْ» (onları değiştirdik) fiili olduğu daha önce geçmişti. Cümle, «نُصْلِيهِمْ» fiilindeki mansub zamirden hâl olarak nasb mahallindedir. «نَاراً» kelimesinin sıfatı olması da caizdir, bu takdirde [sıfatı mevsûfa bağlayan] râbıt zamir hazfedilmiş olur; ancak bu kuvvetli değildir. «لِيَذُوقُوا» (tatsınlar diye) ifadesi «بَدَّلْنَاهُمْ» fiiline taalluk etmektedir.
قوله تعالى: {والذين آمَنُواْ} : فيه ثلاثة أوجه، أظهرها: أنه مبتدأ، وخبره «سَنُدْخِلُهم» والثاني: أنه في محل نصب عطفاً على اسم «إن» وهو «الذين كفروا» ، والخبر أيضاً «سندخلهم جناتٍ» ويصيرُ هذا نظيرَ
Yüce Allah'ın: {والذين آمَنُواْ} “İnananlar ise” kavlinde üç vecih vardır: En açık olanı, mübteda olması ve haberinin «سَنُدْخِلُهُمْ» (onları sokacağız) cümlesi olmasıdır. İkincisi: «إِنَّ» edatının ismi olan «الَّذِينَ كَفَرُوا» lafzına matuf olarak nasb mahallinde olmasıdır; haber ise yine «سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ» cümlesidir. Bu durum,
قولك: «إنَّ زيداً قائمٌ وعمراً قاعدٌ» فعطفت المنصوب على المنصوب والمرفوع على المرفوع.: والثالث: أن يكون في محلِّ رفعٍ عطفاً على موضع اسم «إنَّ» لأنَّ محلَّه الرفع، ذكر ذلك أبو البقاء وفيه نظرٌ من حيث الشناعةُ اللفظية حيث يقال: «والذين آمنوا» في موضع نصب عطفاً على «الذين كفروا» ، وأتى بجملة الوعيد مؤكدةً ب «إنَّ» تنبيهاً على شدة ذلك، وبجملةِ الوعدِ خاليةً منه لتحقُّقها وأنه لا إنكار لذلك، وأَتَى فيها بحرفِ التنفيس القريبِ المدةِ تنبيهاً على قرب الوعد.
«إِنَّ زَيْداً قَائِمٌ وَعَمْراً قَاعِدٌ» (Şüphesiz Zeyd ayaktadır, Amr ise oturmaktadır) sözünün benzeri olur; nitekim mansubu mansuba, merfûu da merfûa atfetmiş olursun. Üçüncüsü: «إِنَّ» edatının isminin mahalline matuf olarak ref' mahallinde olmasıdır, zira onun mahalli ref'tir. Bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir; lâkin "ve'llezîne âmenû lafzı, ellezîne keferû lafzına matuf olarak nasb mahallindedir" denilmesindeki lafzî çirkinlik/uygunsuzluk yönünden bu görüşte tutarsızlık vardır. Tehdit cümlesini durumun şiddetine dikkat çekmek üzere «إِنَّ» ile tekitli getirmiş; vaad cümlesini ise onun kesinlikle gerçekleşeceğini ve buna hiçbir inkâr olmadığını belirtmek üzere tekitsiz getirmiştir. Vaad cümlesinde, vaadin yakınlığına dikkat çekmek üzere yakın zaman bildiren tenfîs harfini (sîn) getirmiştir.
و {تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار} في محلِّ نصبٍ صفةً ل «جنات» وقرأ بالنخعي «سَيُدْخِلُهم» وكذلك «ويُدْخِلُهم ظِلاًّ» بياء الغَيْبة، رَدَّاً على قوله: {إِنَّ الله كَانَ عَزِيزاً} والجمهورُ بالنون رَدًّاً على قوله {سَوْفَ نُصْلِيهِمْ} و «خالدين» يجوزُ فيه ثلاثة أوجه، أحدهما: أنه حالٌ من الضميرِ المنصوبِ في «سَنُدْخِلُهم» ، والثاني: أجازه أبو البقاء أن يكونَ حالاً من «جنات» قال: «لأنَّ فيها ضميراً لكل واحدٍ منهما، يعني أنه يجوزُ أن يكونَ حالاً من مفعول» سندخلهم «كما تقدم، أو من» جنات «لأن في الحال ضميرين أحدُهما: المستتر في» خالدين «العائدُ على الذين آمنوا، والآخر: المجرور ب» في «العائد على» جنات «فصحَّ أن يُجعل حالاً من كل واحد لوجود الرابط وهو الضمير. وهذا الذي قالَه فيه نظرٌ لا يَخْفى من وجهين، أحدهما: أنه يصيرُ المعنى: أنَّ الجناتِ خالداتٌ في أنفسِها، لأنَّ الضميرَ في» فيها «عائدٌ عليها، فكأنه قيل: جناتٌ خالداتٌ في الجناتِ أنفسِها. والثاني: ان هذا الجمعَ شرطُه العقلُ، ولو أُريد ذلك لقيل: خالدات. والثالث. أن يكون صفةً
{تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار} “altından ırmaklar akan” cümlesi «جَنَّاتٍ» lafzının sıfatı olarak nasb mahallindedir. en-Nahaî, {إِنَّ الله كَانَ عَزِيزاً} kavline raci kılarak gayb yâ'sı ile «سَيُدْخِلُهُمْ» ve aynı şekilde «وَيُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ» şeklinde okumuştur. Cumhûr ise {سَوْفَ نُصْلِيهِمْ} kavline raci kılarak nûn ile okumuştur. «خَالِدِينَ» lafzında üç vecih caizdir: Birincisi: «سَنُدْخِلُهُمْ» fiilindeki mansub zamirden hâl olmasıdır. İkincisi: Ebü'l-Bekâ'nın caiz gördüğü üzere «جَنَّاتٍ» lafzından hâl olmasıdır; Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Çünkü onun içinde bu ikisinden her biri için bir zamir vardır; yani daha önce geçtiği üzere 'senüdhilühüm' fiilinin mef'ûlünden hâl olması caiz olduğu gibi, 'cennât' lafzından da hâl olması caizdir; çünkü hâlin içinde iki zamir vardır: Biri 'hâlidîn' lafzında müstetir olup inananlara dönen zamir, diğeri ise 'fîhâ' lafzındaki cer edilmiş olup 'cennât'a dönen zamirdir. Dolayısıyla râbıt olan zamir bulunduğu için her birinden hâl kılınması sahih olmuştur.» Ebü'l-Bekâ'nın bu söylediğinde iki yönden gizli olmayan bir tutarsızlık vardır: Birincisi: Anlam, cennetlerin bizzat kendi içlerinde ebedî kalıcılar olması şekline dönüşür; çünkü «فِيهَا» lafzındaki zamir onlara dönmektedir, sanki "cennetlerin bizzat kendilerinde ebedî kalıcı cennetler" denilmiş gibi olur. İkincisi: Bu çoğulun (hâlidîn) şartı akıl sahibi varlıklar için olmasıdır; şayet o kastedilseydi 'hâlidât' denilirdi. Üçüncüsü: Yine «جَنَّاتٍ» lafzının sıfatı olmasıdır.
ل» جنات «أيضاً. قال أبو البقاء» على رأي الكوفيين «، يعين أنه جَرَتِ الصفةُ على غير مَنْ هي له في المعنى، ولم يَبْرُز الضمير، وهذا مذهبُ الكوفيين، وهو أنه إذا جَرَتْ على غير مَنْ هي له وأُمِنَ اللَّبْسَُ لم يَجِبْ بروزُ الضميرِ كهذه الآية. ومذهبُ البصريين وحوبُ بروزِه مطلقاً، فكان ينبغي أَنْ يُقالَ على مذهبهم» خالدين هم فيها «ولَمَّا لم يَقُلْ كذلك دَلَّ على فسادِ هذا القولِ، وقد تقدَّم لك تحقيقُ ذلك.
Ebü'l-Bekâ: «Kûfelilerin görüşüne göredir» demiştir. Yani sıfat, mana bakımından ait olmadığı bir lafza isnat edilmiş (cereyan etmiş) ve zamir açıkta (bâriz) getirilmemiştir; bu ise Kûfelilerin mezhebidir. Onlara göre sıfat ait olmadığı bir lafza isnat edildiğinde ve iltibastan (anlam karışıklığından) emin olunduğunda bu ayette olduğu gibi zamirin açıkta gelmesi zorunlu değildir. Basralıların mezhebi ise zamirin mutlak olarak açıkta getirilmesinin vücubudur; dolayısıyla onların mezhebine göre «خَالِدِينَ هُمْ فِيهَا» denilmesi gerekirdi. Böyle denilmemiş olması bu görüşün fasit olduğuna delalet eder; bunun tahkiki daha önce geçmişti.
فإنْ قلت: فلْتكُنْ المسألةُ الأولى كذلك، أعني أنك إذا جعلت «خالدين» حالاً من «جنات» فيكونُ حالاً منها لفظاً وهي لغيرِها، معنى، ولم يَبْرُز الضميرُ عل رأي الكوفيين، ويَصِحُّ قولُ أبي البقاء فالجواب أن هذا لو قيل به لكان جيداً، ولكن لا يَدْفَعُ الردَّ عن أبي البقاء، فإنه خصص مذهبَ الكوفيين بوجه الصفة دون الحال. وقوله {لَّهُمْ فِيهَآ أَزْوَاجٌ} مبتدأ وخبر، ومحلُّ هذه الجملة: إمَّا النصبُ أو الرفع، فالنصبُ: إمَّا على الحال من «جنات» أو من الضمير في «سندخلهم» ، وإمَّا على كونها صفةً ل «جنات» بعد صفة. والرفعُ على أنه خبر بعد خبر.
Şayet dersen ki: "İlk mesele de böyle olsun; yani sen «خَالِدِينَ» kelimesini «جَنَّاتٍ» lafzından hâl kıldığında, lafzan ondan hâl olur, mana bakımından başkasına ait olur ve Kûfelilerin görüşü üzere zamir açıkta gelmemiş olur, böylece Ebü'l-Bekâ'nın sözü sahih olur." Cevap şudur: Bu söylenseydi güzel olurdu; fakat Ebü'l-Bekâ'ya yönelik reddiyeyi ortadan kaldırmaz; zira o, Kûfelilerin mezhebini hâl vechine değil, yalnızca sıfat vechine tahsis etmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: {لَّهُمْ فِيهَآ أَزْوَاجٌ} “orada onlar için tertemiz eşler vardır” kavli mübteda ve haberdir. Bu cümlenin mahalli ya nasb ya da ref'tir. Nasb olması: Ya «جَنَّاتٍ» lafzından yahut «سَنُدْخِلُهُمْ» fiilindeki zamirden hâl olması iledir ya da «جَنَّاتٍ» lafzı için sıfat üstüne sıfat olması iledir. Ref' olması ise haber üstüne haber olması iledir.
قوله تعالى: {أَن تُؤدُّواْ} : منصوبُ المحلِّ: إمَّا على إسقاط حرف الجر؛ لأنَّ حَذْفَه يَطَّرِدُ مع «أنْ» ، إذا أُمِنَ اللَّبْسُ لطولِهما بالصلة، وإمَّا لأن «أَمَر» يتعدَّى إلى الثاني بنفسِه نحو: «أمرتك الخير» . فعلى الأول يجري الخلافُ في محلِّها: أهي في محلِّ نصبٍ أم جر، وعلى الثاني: هي في محلِّ نصبٍ فقط. وقُرئ «الأمانةَ» .
Yüce Allah'ın: {أَن تُؤدُّواْ} “teslim etmenizi” kavli mahallin nasbı iledir: Ya cer harfinin düşmesi sebebiyledir; çünkü sıla ile uzamalarından ötürü iltibastan emin olunduğunda cer harfinin hazfi «أَنْ» ile birlikte kurala uygun olarak yaygındır (muttariddir); yahut «أَمَرَ» fiili tıpkı «أَمَرْتُكَ الخَيْرَ» (Sana hayrı emrettim) terkibinde olduğu gibi ikinci mef'ûle bizzat geçişli olduğu içindir. Birinci ihtimale göre mahallinin nasb mı yoksa cer mi olduğu hususunda ihtilaf cereyan eder; ikinci ihtimale göre ise yalnızca nasb mahallindedir. «الأَمَانَةَ» şeklinde [tekil olarak da] okunmuştur.
والظاهرُ أنَّ قوله: {أَن تَحْكُمُواْ} معطوفٌ على أَنْ تُؤَدُّوا «أي: يأمركم بتأديةِ الأماناتِ وبالحكمِ بالعدلِ، فيكونُ قد فصل بين حرف العطف
Zahir olan, Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن تَحْكُمُواْ} “hükmetmenizi” kavlinin «أَنْ تُؤَدُّوا» lafzına matuf olmasıdır; yani: "Emanetleri ehline teslim etmenizi ve adaletle hükmetmenizi emreder" demektir. Bu durumda atıf harfi
والمعطوف بالظرف، وهي مسألة خلاف: ذهب الفارسي الى مَنْعِها إلا في الشعر، وذهب غيره إلى جوازها مطلقاً. ولننقِّحْ محلِّ الخلاف أولاً فأقول: إنَّ حرف العطف إذا كان على حرف واحد كالواو والفاء: هل يجوزُ أن يُفْصَلَ بينه وبين ماعَطَفه بالظرفِ وشِبْهِهِ أم لا؟ ذهب الفارسي إلى مَنْعِه مستدلاً بأنه إذا كان على حرف واحد فقد ضَعُف، فلا يتوسَّط بينه وبين ما عطفه شيءٌ إلا في ضروة كقوله:
ile matufun arasını zarf ile ayırmış (fasl etmiş) olur ki bu ihtilaflı bir meseledir: el-Fârisî şiir zarureti dışındaki yerlerde bunu menetme görüşüne varmış; başkaları ise mutlak olarak caiz olduğu görüşüne varmıştır. Öncelikle ihtilaf mahallini tenkîh edip (netleştirip) derim ki: Atıf harfi vâv ve fâ gibi tek harften ibaret olduğunda; onunla matuf kıldığı lafız arasının zarf ve benzeri bir şeyle ayrılması caiz midir, değil midir? el-Fârisî, tek harften ibaret olduğunda zayıflayacağı ve dolayısıyla şairin şu sözündeki gibi bir zaruret müstesna, kendisi ile matuf kıldığı öge arasına hiçbir şeyin giremeyeceğini delil göstererek bunu menetme görüşüne gitmiştir:
١٥٩٥ - يوماً تَراها كشِبْه أَرْدِيَةِ ال ... عَضْب ويوماً أَدِيمَها نَغِلا
1595 - Bir gün onu Yemen kılıcının kılıfları gibi görürsün, bir gün de derisini bozulup yırtılmış olarak...
تقديره:» وترى أديمها نَغِلاً يوماً «فَفَصَل ب» يوماً. وذهب غيرُه إلى جوازِه مُسْتَدِلاًّ بقوله: {رَبَّنَآ آتِنَا فِي الدنيا حَسَنَةً وَفِي الآخرة حَسَنَةً} [البقرة: ٢٠١] {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِن وَرَآءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} [هود: ٧١] {وَجَعَلْنَا مِن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدّاً ومِنْ خَلْفِهِمْ سَدّاً} [يس: ٩] {الله الذي خَلَقَ سَبْعَ سموات وَمِنَ الأرض مِثْلَهُنّ} [الطلاق: ١٢] {أَن تُؤدُّواْ الأمانات. . . . .} الآية.
Takdiri: «وَتَرَى أَدِيمَهَا نَغِلاً يَوْماً» şeklindedir; böylece «يَوْماً» ile fasl yapmıştır. Başkası ise Cenâb-ı Hakk'ın şu ayetlerini delil getirerek bunun cevazına kani olmuştur: {رَبَّنَآ آتِنَا فِي الدنيا حَسَنَةً وَفِي الآخرة حَسَنَةً} [Bakara: 201] “Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver”, {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِن وَرَآءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} [Hûd: 71] “Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik”, {وَجَعَلْنَا مِن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدّاً ومِنْ خَلْفِهِمْ سَدّاً} [Yâsîn: 9] “Hem önlerinden bir set, hem arkalarından bir set çektik”, {الله الذي خَلَقَ سَبْعَ سموات وَمِنَ الأرض مِثْلَهُنّ} [Talâk: 12] “Allah, yedi göğü ve yerden de onların bir mislini yaratandır” ve {أَن تُؤدُّواْ الأمانات. . . . .} ayeti.
وقال صاحب هذا القول: إن المعطوف عليه إذا كان مجروراً بحرف أُعيد ذلك الحرفُ مع المعطوفِ نحو: «امرُرْ بزيدٍ وغداً بعمروٍ» وهذه الشواهدُ لا دليلَ فيها: أمَّا «في الدنيا حسنةً وفي الآخرةِ حسنةً» وقوله: «وجَعَلْنَا من بينِ أيديهم» فلأنَّه عَطَفَ شيئين على شيئين: عَطَفَ «الآخرة» على «الدنيا» بإعادة الخافضِ، وعَطَفَ «حسنةً» الثانيةَ على «حسنةً» الأولى،
Bu görüşün sahibi şöyle demiştir: Matufun aleyh bir harf ile mecrur olduğunda, matuf ile birlikte o cer harfi tekrar edilir; tıpkı «امْرُرْ بِزَيْدٍ وَغَداً بِعَمْرٍو» (Zeyd'e uğra, yarın da Amr'a) sözünde olduğu gibi. Bu şahitlerde ise delil olacak bir yön yoktur: «فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً» ile «وَجَعَلْنَا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ» kavillerine gelince; çünkü burada iki şeyi iki şeye atfetmiştir: Cer harfini iade ederek «الآخِرَةَ» lafzını «الدُّنْيَا» lafzına atfetmiş; ikinci «حَسَنَةً» lafzını da birinci «حَسَنَةً» lafzına atfetmiştir.
وكذلك عطف «مِنْ خلفهم» على «من بين» ، و «سداً» على «سداً» وكذلك البيت عطف فيه «أَدِيمَها» على المفعولِ الأولِ ل «تَراها» و «نَغِلا» على الثاني وهو «كشِبْه» و «يوماً» الثاني على «يوماً» الأول، فلا فصلَ فيه حينئذ، وحينئذ يقال: ينبغي لأبي عليّ أن يمنعَ مطلقاً، ولا يَسْتثني الضرورة، فإن ما استشهد به مؤولٌ عل ما ذَكَرْتُ. فإنْ قيل: إنَّما لم يجعلْه أبو علي من ذلك لأنه يؤدِّي إلى تخصيصِ الظرفِ الثاني بما وَقَعَ في الأولِ، وهو انه تراها كشِبْه أردية العَضْب في اليوم الأول والثاني؛ لأنَّ حكمَ المعطوف حكمُ المعطوفِ عليه فهو نظيرُ قولك: «ضربت زيداً يوم الجمعة ويوم السبت، ف» يومَ السبت «مقيَّدٌ بضربِ زيد كما يُقيَّد به يوم الجمعة، لكن الغرض أن اليوم الثاني في البيت مُقَيَّدٌ بقيد آخر وهو رؤية أَديمِها نَغِلا، فالجواب: انه لو تُرِكنا والظاهرَ من غيرِ تقييد الظرف الثاني بمعنى آخر كان الحكمُ كما ذكرت؛ لأنه الظاهرُ كما ذكرت في مثالك:» ضربت زيداً يوم الجمعة ويوم السبت «أمَّا إذا قَيَّدْته بشي آخر فقد تُرك ذلك الظاهرُ لهذا النصِّ، ألا تراكَ تقول:» ضربت زيداً يوم الجمعة وعمراً يوم السبت «فكذلك هذا، وهو موضعٌ يحتاج لتأمل.
Aynı şekilde «مِنْ خَلْفِهِمْ» ifadesini «مِنْ بَيْنِ» ifadesine; «سَدّاً» lafzını da «سَدّاً» lafzına atfetmiştir. Beyitte de aynı şekilde «أَدِيمَهَا» lafzını «تَرَاهَا» fiilinin birinci mef'ûlüne, «نَغِلاً» lafzını ikinci mef'ûl olan «كَشِبْهِ» lafzına ve ikinci «يَوْماً» lafzını da birinci «يَوْماً» lafzına atfetmiştir; bu durumda araya bir fasl girmemiş olur. Durum böyle olunca şöyle denilir: Ebû Ali'nin şiir zaruretini istisna etmeksizin mutlak olarak menetmesi gerekirdi; zira şahit getirdiği şey zikrettiğim şekilde tevil edilmektedir. Şayet denilse ki: "Ebû Ali'nin bunu o kabil saymamasının sebebi, ikinci zarfın birinci zarfta meydana gelen duruma tahsis edilmesine yol açmasıdır; bu da birinci ve ikinci günde onu Yemen kılıcı kılıfları gibi görmesidir; çünkü matufun hükmü matufun aleyhin hükmüdür. Nitekim senin: «Zeyd'i cuma günü ve cumartesi günü dövdüm» sözün gibidir; zira «cumartesi günü» cuma gününün Zeyd'in dövülmesiyle kayıtlandığı gibi Zeyd'in dövülmesiyle kayıtlanmıştır. Lakin beyitteki maksat, ikinci günün başka bir kayıtla; yani derisini bozulup yırtılmış olarak görme kaydıyla kayıtlanmış olmasıdır." Cevap şudur: Şayet biz, ikinci zarfı başka bir anlamla kaydetmeksizin zahiri haline bırakılsaydık, hüküm zikrettiğin gibi olurdu; çünkü: «Zeyd'i cuma günü ve cumartesi günü dövdüm» misalinde belirttiğin gibi zahir olan budur. Lakin onu başka bir şeyle kayıtladığında bu açık nass (ifade) sebebiyle o zahir terk edilmiştir. Görmez misin ki: «Zeyd'i cuma günü, Amr'ı da cumartesi günü dövdüm» dersin; bu da böyledir ve üzerinde etraflıca düşünülmesi gereken bir yerdir.
وأمَّا «فبشَّرناها بإسحاق» ف «يعقوب» ليس مجروراً عطفاً على «إسحاق» بل منصوباً بإضمار فعل أي: ووهبا لها يعقوب، ويدل عليه قراءة الرفع فإنها مؤذنةٌ بانقطاعِه من البشارة به، كيف وقد تقدَّم أنَّ هذا القائَل يقول: إنه متى كان المعطوفُ عليه مجروراً؟ أُعيد مع المعطوفِ الجارُّ. وأمَّا {أَن تُؤدُّواْ الأمانات} فلا دلالة فيها أيضاً لأنَّ «إذا» ظرفٌ لا بدل له من عامل، وعاملُه: إمَّا «أَنْ تَحْكُموا» وهو الظاهرُ / من حيث المعنى، وإمَّا «يأمُركم» ، فالأول ممتنعٌ وإنْ كان المعنى عليه؛ لأنَّ ما في حَيِّزِ الموصول لا يتقدَّمُ عليه عند
«فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ» kavline gelince: «يَعْقُوبَ» lafzı «إِسْحَاقَ» lafzına atıfla mecrur değildir; bilakis mukadder bir fiille mansubdur, yani: "Ve ona Yakub'u hibe ettik" demektir. Ref' kıraati de buna delalet eder; zira bu kıraat onun [İshak'ın] müjdelenmesinden kopuk olduğuna işaret etmektedir. Kaldı ki bu sözü söyleyen zatın: "Matufun aleyh ne zaman mecrur olursa, matuf ile birlikte cer harfi iade edilir" dediği daha önce geçmişti. {أَن تُؤدُّواْ الأمانات} kavline gelince: Bunda da delil olacak bir yön yoktur; çünkü «إِذَا» kendisinde amel edecek bir âmile muhtaç olan bir zarftır; onun âmili ise mana bakımından zahir olan vecihle ya «أَنْ تَحْكُمُوا» fiilidir ya da «يَأْمُرُكُمْ» fiilidir. Birincisi, mana buna göre olsa bile imkânsızdır; çünkü Basralılara göre
البصريين، وأما الكوفيون فيُجيزون ذلك، ومنه الآيةُ عندهم، واستدلُّوا بقوله:
sıla çatısı altında bulunan bir öge mevsûlün önüne geçemez. Kûfeliler ise bunu caiz görürler; onlara göre bu ayet de bu kabildendir ve [şairin] şu sözünü delil getirmişlerdir:
٤٥٩٦ - كان جَزائي بالعصا أَنْ أُجْلَدا ... وقد جاء ذلك في المفعول الصريح في قوله:
4596 - Cezam sopayla dövülmem idi... [Şairin] şu sözünde bu durum sarih mef'ûlde dahi vaki olmuştur:
١٥٩٧ -. . . . . . . . . . . . ... وشفاءُ غَيِّك خابراً أَنْ تَسْألي
1597 - ... Ve senin şaşkınlığının şifası, bilen birine sormandır.
فكيف بالظرفِ وشبهِه؟ والثاني ممتنعٌ أيضاً لأنَّ الأمرَ ليس واقعاً وقت الحكم، كذا قاله الشيخ، وفيه نظرٌ، وإذا بَطَل هذان فالعامل فيه مقدرٌ يفسِّره ما بعدَه تقديُره: وأَنْ تحكموا إذا حكمتم، و «أن» تحكموا «الآخيرةُ دالةٌ على الأولى.
Nerede kaldı ki zarf ve benzerinde olmasın! İkincisi de imkânsızdır; çünkü emir hüküm vaktinde meydana gelmiş değildir. Şeyh [Ebû Hayyân] böyle demiştir fakat bunda tutarsızlık vardır. Bu iki ihtimal geçersiz olunca, onda amel eden lafız sonrasının tefsir ettiği mukadder bir fiildir; takdiri: "Hükmettiğiniz zaman hükmetmenizi [emreder]" şeklindedir ve sondaki «أَنْ تَحْكُمُوا» ifadesi birincisine delalet etmektedir.
قوله: {بالعدل} يجوز فيه وجهان، أحدهما: أن يتعلق ب» تحكموا «فتكونَ الباءُ للتعدية. والثاني: أن يتعلق بمحذوف على أنه حالٌ من فاعل» تَحْكُموا «فتكونَ الباءُ للمصاحبَة اي: ملتبسين بالعدل مصاحبين له، والمعنيان متلازمان.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بالعدل} “adaletle” kavlinde iki vecih caizdir: Birincisi: «تَحْكُمُوا» fiiline taalluk etmesidir, bu durumda bâ harfi ta'diye (geçişlilik) için olur. İkincisi: «تَحْكُمُوا» fiilinin failinden hâl olarak mahzuf bir lafza taalluk etmesidir, bu takdirde bâ harfi musâhabet (birliktelik) için olur; yani: Adalete bürünmüş ve onunla beraber olarak [hükmetmenizi] demektir; iki mana da birbirini gerektirir.
قوله: {إِنَّ الله نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ} قد تقدَّم الكلامُ على» ما «المتصلة ب» نعم «وبئس» وما ذكر الناسُ فيها فعليك بمراجعته. إلا أن ابن عطية
Yüce Allah'ın: {إِنَّ الله نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ} “Allah size ne güzel öğüt veriyor!” kavli: «نِعْمَ» ve «بِئْسَ» fiillerine bitişen «مَا» ve âlimlerin bu hususta zikrettikleri şeyler daha önce geçmişti, oraya müracaat ediniz. Ne var ki İbn Atıyye
نقل هنا نَقْلاً لا يَبْعُد مِنْ وَهْمٍ، فلا بُدَّ من ذكره قال: و «ما» المردفةُ على «نِعْم» إنما هي المهيئةُ لاتصالِ الفعل بها، كما هي في «ربما» و «مِمَّا» في قولِه: «وكان رسولُ الله ﵇ مِمَّا يحرِّك شفتيه» وكقوله:
burada vehimden uzak olmayan bir nakilde bulunmuştur, bu yüzden onu zikretmek kaçınılmazdır. Şöyle demiştir: «نِعْمَ» fiilinin ardına eklenen «مَا», fiilin ona bitişmesini sağlayan/hazırlayan (müheyyi') bir edattır; nitekim «رُبَّمَا» terkibinde ve: «Resûlullah aleyhisselâm dudaklarını kımıldatır dururdu» rivayetinde ve şairin şu sözünde geçen «مِمَّا» terkibinde olduğu gibidir:
١٥٩٨ - وإنَّا لَمِمَّا نضربُ الكبشَ ضربةً ... على رأسِه تُلْقي اللسانَ من الفم
1598 - Biz koçun (kavmin reisinin) başına öyle bir darbe indiririz ki dili ağzından fırlar.
وفي هذا هي بمنزلة «ربما» ، وهي لها مخالفةٌ في المعنى، لأن «ربما» للتقليل و «مِمَّا» للتكثير، ومع أن «ما» موطئة فهي بمعنى الذي، وما وَطَّأتْ إلا وهي اسم، ولكنَّ القصدَ إنما هو لِما يليها من المعنى الذي في الفعل «قال الشيخ:» وهذا متهافتٌ؛ لأنه من حيث جَعَلَها موطئةً مهيئةً لا تكون اسماً، ومِنْ حيثُ جَعلَها بمعنى «الذي» يلزم أن تكونَ اسماً فتدافعا «.
Bu açıdan o, «رُبَّمَا» derecesindedir; lakin mana yönünden ona muhaliftir, zira «رُبَّمَا» taklîl (azlık), «مِمَّا» ise teksîr (çokluk) içindir. «مَا» edatı hazırlayıcı (muvattıe) olmakla birlikte «الَّذِي» (ellezî) anlamındadır; o ancak isim olduğu için hazırlayıcı olmuştur, lakin asıl maksat fiilde bulunan ve onun peşinden gelen anlamdır.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu tutarsız bir sözdür; çünkü onu hazırlayıcı kıldığı açıdan isim olamaz, 'ellezî' manasında kıldığı açıdan ise isim olması gerekir; dolayısıyla iki durum birbiriyle çelişir.»
قوله تعالى: {مِنْكُمْ} : في محلِّ نصبٍ على الحال من «أُولي الأمر» فيتعلَّقُ بمحذوفٍ، أي: وأولي الأمرِ كائنين منكم، و «مِنْ» تبعيضية. قوله: «إنْ كنتم» شرطٌ جوابُه محذوفٌ عند جمهور البصريين أي: فَرُدُّوه إلى الله. وهو متقدمٌ عند غيرِهم. و «تأويلاً» نصبٌ على التمييز.
Yüce Allah'ın: {مِنْكُمْ} “sizden olan” kavli: «أُولِي الأَمْرِ» lafzından hâl olarak nasb mahallindedir, dolayısıyla mahzuf bir lafza taalluk eder; yani: "Sizden olan emir sahipleri" demektir. «مِنْ» harfi teb'îz (kısmîlik) içindir. Cenâb-ı Hakk'ın: «إِنْ كُنْتُمْ» (şayet iseniz) kavli şart cümlesidir; cumhûr Basralılara göre cevabı mahzuftur, yani: "Onu Allah'a arz edin" demektir. Başkalarına göre ise cevap öne geçmiştir. «تَأْوِيلاً» (sonuç bakımından) lafzı temyiz olarak mansubdur.
{يَزْعُمُونَ} : مثلُ ظنَّ وأخواتها بشرطِ ألاَّ تكونَ بمعنى كَفِل ولا كذب ولا سَمِن ولا هَزَل، و «أنَّ سادَّةٌ مسدَّ مفعوليها،. وقرأ الجمهور:» أُنْزل إليك وما أُنْزل من قبلك «مبنياً للمفعول، وقرئا مبنيين
{يَزْعُمُونَ} “iddia edenler” fiili: Kefil oldu, yalan söyledi, semirdi ve zayıfladı manalarında olmamak şartıyla «ظَنَّ» ve benzeri fiiller gibidir. «أَنَّ» ise iki mef'ûlün yerine geçmiştir. Cumhûr «أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ» ifadesini meçhul fiil kalıbında okumuştur; her ikisi
للفاعل وهو الله تعالى. والزعم - بفتح الزاي وضمها وكسرها - مصدرُ زَعَم، وهو قولٌ يقترن به اعتقاد ظني قال:
faili; yani Yüce Allah'ı belirten ma'lûm kalıpta da okunmuştur. ez-Za'm —zâ harfinin fethası, dammesi ve kesresiyle— «زَعَمَ» fiilinin masdarı olup zannî bir inancın eşlik ettiği sözdür. [Şair] şöyle demiştir:
١٥٩٩ - فإنْ تَزْعُميني كنتُ أجهلُ فيكُمُ ... فإني شَرَيْتُ الحِلْمَ بعدَك بالجَهْل
1599 - Şayet sizlerin içinde benim cahillik ettiğimi iddia ediyorsan; bilesin ki ben senden sonra cehalet karşılığında hilmi satın aldım.
قال ابنُ دريد:» أكثرُ ما يقع على الباطل «وقال ﵇:» بئس مطيةُ الرجلِ زعموا «وقال الأعشى:
İbn Düreyd şöyle demiştir: «En çok bâtıl hakkında kullanılır.» Peygamber aleyhisselâm da: «Kişinin 'iddia ettiler' (zeamû) sözü ne kötü bir binektir!» buyurmuştur. el-A'şâ şöyle demiştir:
١٦٠٠ - ونُبِّئْتُ قيساً ولم أَبْلُه ... كما زعموا خيرَ أهلِ اليمنْ
1600 - Kendisini denememiş olsam da bana Kays'ın, iddia ettikleri gibi Yemen halkının en hayırlısı olduğu haber verildi.
فقال الممدوح:» وما هو إلا الزعم «وحرمه ولم يُعْطِه شيئاً. [وذكر صاحبُ» العين «أنها تقع غالباً على» أنَّ «قال:» وقد تقع في الشعر على الاسم «وأنشد بين أبي ذؤيب، وقول الآخر] :
Bunun üzerine övülen kişi: «Bu bir iddiadan ibarettir» demiş, onu mahrum bırakmış ve kendisine hiçbir şey vermemiştir. [el-'Ayn kitabının sahibi, bu fiilin çoğunlukla «أَنَّ» üzerine geldiğini zikrederek şöyle demiştir: «Şiirde bazen açık ismin üzerine de gelir.» Ebû Züeyb'in beytini ve diğerinin şu sözünü inşad etmiştir]:
١٦٠١ - زَعَمَتْني شيخاً ولستُ بشيخٍ ... إنما الشيخُ مَنْ يَدِبُّ دبيباً
1601 - Beni ihtiyar sandı, hâlbuki ben ihtiyar değilim; ihtiyar ancak adım adım yürüyen kimsedir.
وتكون» زعم «بمعنى» ظَنَّ «فتتعدَّى لاثنين، وبمعنى» كفِل «فتتعدى لواحد، ومنه {وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ} [يوسف: ٧٢] وبمعنى» رَأس «وبمعنى سَمِن» و «هَزَل» فلا تتعدى.
«زَعَمَ» fiili «ظَنَّ» (zannetti) anlamında olup iki mef'ûle müteaddî olur; «كَفِلَ» (kefil oldu) anlamında olup bir mef'ûle müteaddî olur; Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ} [Yûsuf: 72] “Ben de buna kefilim” kavli bundandır; «رَأَسَ» (baş/reis oldu) anlamında, «سَمِنَ» (semirdi) ve «هَزَلَ» (zayıfladı) anlamlarında ise lâzım (geçişsiz) olur.
قوله: {يُرِيدُونَ} حالٌ من فاعل «يَزْعُمون» أو من «الذين يزعمون» وقوله: {وَقَدْ أمروا} حال من فاعل «يريدون» فهما حالان متداخلان، و «أن يكفروا» في محلِّ نصب فقط إنْ قَدَّرْتَ تعدية «أمر» إلى الثاني بنفسِه، وإلا ففيها الخلافُ المشهور، والضمير في «به» عائد على الطاغوت، وقد تقدَّم أنه يُذَكَّر ويؤنث، وما قال الناس فيه في البقرة. وقرأ عباس بن الفضل: «ان يكفُروا بهنَّ» بضمير جميع التأنيث.
Cenâb-ı Hakk'ın: {يُرِيدُونَ} “istiyorlar” kavli «يَزْعُمُونَ» fiilinin failinden yahut «الَّذِينَ يَزْعُمُونَ» ifadesinden hâldir. {وَقَدْ أُمِرُوا} “hâlbuki emrolunmuşlardı” kavli ise «يُرِيدُونَ» fiilinin failinden hâldir; dolayısıyla bunlar birbiri içine girmiş (mütetahil) iki hâldir. «أَنْ يَكْفُرُوا» ifadesi, «أَمَرَ» fiilinin ikinci mef'ûle bizzat müteaddî olduğunu takdir edersen yalnızca nasb mahallindedir; aksi takdirde meşhur ihtilaf geçerlidir. «بِهِ» lafzındaki zamir tâğûta döner; onun müzekker ve müennes olarak kullanıldığı ve insanların Bakara suresinde onun hakkında söyledikleri daha önce geçmişti. Abbâs b. el-Fadl müennes çoğul zamiriyle «أَنْ يَكْفُرُوا بِهِنَّ» şeklinde okumuştur.
قوله: {أَن يُضِلَّهُمْ ضَلاَلاً} في «ضلالاً» ثلاثة أقوال، أحدهما: أنه مصدر على غير الصدر نحو: {أَنبَتَكُمْ مِّنَ الأرض نَبَاتاً} [نوح: ٣] والأصل «إضلال» و «إنبات» فهو اسمٌ مصدر لا مصدر. والثاني: أنه مصدرٌ لمطاوع «أَضلَّ» أي: أضَلَّهم فضلُّوا ضلالاً. والثالث: أن يكون من وَضْعِ أحد المصدرين موضعَ الآخر. وقد تقدم الكلامُ على «تعالوا» في آل عمران وما قال الناس فيها، وقراءةِ الحسن وتوجيهِها فعليك بالالتفات إليه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن يُضِلَّهُمْ ضَلاَلاً} “onları derin bir sapıklıkla saptırmak [ister]” kavlinde geçen «ضَلاَلاً» lafzı hakkında üç görüş vardır: Birincisi: Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنبَتَكُمْ مِّنَ الأرض نَبَاتاً} [Nûh: 3] “Sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” kavlinde olduğu gibi kendi fiilinin vezninde gelmeyen bir masdardır; zira aslı «إِضْلَال» ve «إِنْبَات» olup dolayısıyla masdar değil ism-i masdardır. İkincisi: «أَضَلَّ» fiilinin mutâvaatı (dönüşlüsü) için masdardır; yani onları saptırdı da onlar bir sapışla saptılar (fadallû dalâlen). Üçüncüsü: İki masdardan birinin diğerinin yerine konulması kabilindendir. Âl-i İmrân sûresinde «تَعَالَوْا» lafzı, insanların bu konudaki sözleri, Hasan'ın kıraati ve bunun gramatikal açıklaması daha önce geçmişti; oraya bakmalısın.
قوله تعالى: {رَأَيْتَ} : فيها وجهان، أحدُهما: أنها من رؤية البصر أي: مجاهرة وتصريحاً. والثاني: انها من رؤية القلب أي: «علمت» ، ف «يصدُّون» في محل نصب على الحال القول الأول، وفي محلِّ المفعول الثاني على الثاني. و «صدوداً» فيه وجهان، احدهما: أنه اسم مصدر، والمصدر إنما هو الصدُّ، وهذا اختبار ابن عطية، وعزاه مكي
Yüce Allah'ın: {رَأَيْتَ} “görürsün” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Gözle görme (rü'yet-i basar) anlamındadır; yani açıktan açığa ve açık bir biçimde [görürsün]. İkincisi: Kalple görme (rü'yet-i kalb) anlamındadır; yani «bildin/öğrendin» demektir. Buna göre «يَصُدُّونَ» ifadesi birinci görüşe göre hâl olarak nasb mahallinde, ikinci görüşe göre ise ikinci mef'ûl olarak [nasb] mahallindedir. «صُدُوداً» lafzında iki vecih vardır: Birincisi: İsm-i masdar olmasıdır, asıl masdar ise «الصَّدُّ»dur; İbn Atiyye'nin tercihi budur ve Mekkî bunu
للخليل بن أحمد. والثاني: انه مصدر بنفسه يقال: صد صَدًّاً وصُدوداً، وقال بعضُهم: «الصُّدود: مصدر» صَدَّ «اللازم، والصَّدُّ مصدر» صد «المتعدي، نحو: {فَصَدَّهُمْ عَنِ السبيل} [النمل: ٢٤] ، والفعل هنا متعدِّ بالحرف لا بنفسِه، فلذلك جاء مصدرُه على» فُعُول «لأنَّ فُعولاً غالباً للازم» وهذا فيه نظرٌ، إذ لقائلٍ أَنْ يقولَ: هو هنا متعد، غايةُ ما فيه أنه حَذَف المفعول أي: يَصُدُّون غيرهم - أو المتحاكمين عندك - صدوداً، وأمَّا فُعول فاء في المتعدي نحو: لزمه لُزوماً وفتنة فُتوناً.
Halîl b. Ahmed'e nispet etmiştir. İkincisi: Bizzat masdar olmasıdır; nitekim «صَدَّ صَدّاً وَصُدُوداً» denilir. Bazıları şöyle demiştir: «الصُّدُودُ lâzım olan «صَدَّ» (yüz çevirdi) fiilinin masdarıdır; الصَّدُّ ise {فَصَدَّهُمْ عَنِ السبيل} [Neml: 24] “onları yoldan alıkoydu” kavlinde olduğu gibi müteaddî olan «صَدَّ» (alıkoydu) fiilinin masdarıdır. Buradaki fiil bizzat değil harfle müteaddî olmuştur; bu sebeple masdarı «فُعُول» vezninde gelmiştir; çünkü fُ'ûl vezni çoğunlukla lâzım fiiller içindir.» Bu görüşte eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır; zira bir kimse şöyle diyebilir: Fiil burada müteaddîdir; en fazla mef'ûlünü hazfetmiştir, yani: başkalarını yahut senin huzurunda muhakeme olanları büsbütün alıkoyarlar (yasuddûne gayrahum sudûden). «فُعُول» veznine gelince; «لَزِمَهُ لُزُوماً» (ona sımsıkı sarıldı) ve «فَتَنَهُ فُتُوناً» (onu türlü imtihanlara çekti) örneklerinde olduğu gibi müteaddî fiilde de gelmiştir.
قوله تعالى: {فَكَيْفَ} : يجوز في «كيف» وجهان، أحدهما: انها في محل نصب، وهو قول الزجاج قال: «تقديره: فكيف تراهم» والثاني: أنها في محل رفع خبر لمبتدأ محذوف أي: فكيف صنيعُهم في وقت إصابة المصيبة إياهم؟ و «إذا معمولةٌ لذلك المقدر بعد» كيف «، والباء في» بما «للسببية، و» ما «يجوز أن تكونَ مصدريةً أو اسمية، فالعائدُ محذوف. قوله: {يَحْلِفُونَ} حال من فاعل» جاؤوك «و» إنْ «نافية أي: ما أردنا و» إحسانا «مفعول به، أو استثناء على حسب القولين في المسألة.
Yüce Allah'ın: {فَكَيْفَ} “Nasıl olacak?” kavlindeki «كَيْفَ» lafzında iki vecih caizdir: Birincisi: Nasb mahallinde olmasıdır; Zeccâc'ın görüşü budur. Zeccâc: «Takdiri: Onları nasıl göreceksin (fe-keyfe terâhum)? şeklindedir» demiştir. İkincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref' mahallinde olmasıdır; yani kendilerine bir musibet isabet ettiği vakit onların tutumu nasıl olur? «إِذَا» lafzı «كَيْفَ»den sonra takdir edilen bu [âmil]in ma'mûlüdür. «بِمَا»daki bâ (بِ) harfi sebebiyye içindir. «مَا» lafzının masdariyye veya ismiyye olması caizdir; [ismiyye olduğunda] ait zamir mahzuftur. Cenâb-ı Hakk'ın: {يَحْلِفُونَ} “yemin ederler” kavli «جَاؤُوكَ» fiilinin failinden hâldir. «إِنْ» nâfiyedir (olumsuzluk bildirir); yani «biz istemedik» demektir. «إِحْسَاناً» ise mef'ûlün bih yahut bu meseledeki iki görüşe göre istisnadır.
قوله تعالى: {في أَنْفُسِهِمْ} : فيه أوجه: أَوْجهُها: أن يتعلق ب «قل» وفيه معنيان، الأولُ: قل لهم خالياً لا يكون معهم أحد، لأنَّ ذلك أَدْعى إلى قَبول النصحية. الثاني: قل لهم في معنى أنفسهم المنطوية على النفاق قولاً يَبْلُغ بهم ما يَزْجُرهم عن العَوْدِ إلى النفاق. الثاني من الأوجهِ أَنْ يتعلَّق ب «بليغاً» أي: قولاً مؤثِّراً في قلوبِهم يغتمُّون به اغتماماً، ويستشعرون به استشعاراً، قال معناه الزمخشري، ورَدَّ عليه الشيخ بأنَّ هذا مذهبُ
Yüce Allah'ın: {في أَنْفُسِهِمْ} “kendi içlerine işleyecek” kavlinde vecihler vardır: En uygunu: «قُلْ» fiiline müteallik olmasıdır ve bunda iki mana vardır: Birincisi: Onlarla baş başa kalıp yanlarında kimse yokken söyle; zira bu nasihatin kabul edilmesini daha çok sağlar. İkincisi: Nifakı gizleyen nefislerinin mahiyeti hakkında onlara, kendilerini nifaka dönmekten menedecek bir tesirde söz söyle. Vecihlerden ikincisi: «بَلِيغاً» lafzına müteallik olmasıdır; yani kalplerine öyle tesir eden bir söz [söyle] ki onunla son derece kederlensinler ve içten içe korkuya kapılsınlar. Zemahşerî bu manayı belirtmiştir. Ebû Hayyân ise buna itiraz ederek bunun Kûfelilerin mezhebi olduğunu
الكوفيين، إذ فيه تقديمُ معمولِ الصفة على الموصوف، لو قلت: «جاء زيداً رجلٌ يضربُ» لم يجز عند البصريين؛ لأنه لا يتقدم المعمولُ إلا حيث يجوز تقديم العامل، والعامل هنا لا يجوزُ تقديمه؛ لأن الصفة لا تتقدم على الموصوف، والكوفيون يجيزون تقديم معمولَ الصفة على الموصوف، وأمَّا قول البصريين: إنه لا يتقدم المعمول إلا حيث يتقدم العامل ففيه بحث، وذلك أنَّا وجدنا هذه القاعدة منخرمةً في قوله: {فَأَمَّا اليتيم فَلاَ تَقْهَرْ وَأَمَّا السآئل فَلاَ تَنْهَرْ} [الضحى: ٩ - ١٠] ف «اليتيم» معمول «ل» تقهر «، و» السائل «معمول ل» تنهر «وقد تقدًّما على» لا «الناهية، والعاملُ فيهما لا يجوز تقديمُه عليها إذ، المجزوم لا يتقدَّم على جازمه، فقد تقدَّم المعمول حيث لا يتقدم العامل، وكذلك قالوا في قوله:
belirtmiştir; zira burada sıfatın ma'mûlünün mevsûfunun önüne geçirilmesi söz konusudur. Eğer «جَاءَ زَيْداً رَجُلٌ يَضْرِبُ» dersen Basralılara göre caiz olmaz; çünkü âmilin öne geçmesi caiz olan yerler dışında ma'mûl öne geçemez. Burada ise sıfat mevsûfunun önüne geçemeyeceğinden âmilin öne geçmesi caiz değildir. Kûfeliler ise sıfatın ma'mûlünün mevsûftan önce gelmesini caiz görürler. Basralıların «Âmilin öne geçebildiği yerler dışında ma'mûl öne geçemez» sözüne gelince, bu tartışmaya açıktır; zira bu kuralın: {فَأَمَّا اليتيم فَلاَ تَقْهَرْ وَأَمَّا السآئل فَلاَ تَنْهَرْ} [Duhâ: 9-10] “Öyleyse sakın yetimi ezme! Ve sakın isteyeni azarlama!” kavlinde bozulduğunu görmekteyiz. Zira «الْيَتِيمَ» lafzı «تَقْهَرْ» fiilinin, «السَّائِلَ» lafzı ise «تَنْهَرْ» fiilinin ma'mûlüdür ve nâhiye (yasaklama) «لَا»sından önce gelmişlerdir. Onlardaki âmilin ise «لَا»nın önüne geçmesi caiz değildir; çünkü meczûm (cezm edilen kelime) câziminin (cezm eden edatın) önüne geçemez. Dolayısıyla burada âmilin öne geçemediği yerde ma'mûl öne geçmiştir. Nitekim şu beyit hakkında da şöyle demişlerdir: