١٦٠٢ - قنافِذُ هَدَّاجون حولَ بيوتِهم ... بما كان إيَّاها عطيَّةُ عَوَّدا
1602 - Evlerinin etrafında paytak paytak yürüyen kirpilerdir; Atiyye'nin onları alıştırdığı üzere...
خَرَّجوا هذا البيتَ على أنَّ في» كان «ضميرَ الشان، و» عَطِيَّةُ «مبتدأ و» عَوَّدَ «خبرُه، حتى لا يَليَ» كان «معمولُ خبرها، وهو غيرُ ظرفٍ ولا شِبْهِه، فلزمهم من ذلك تقديمُ المعمول وهو» إياهم «حيث لايتقدمَ العاملُ؛ لأن الخبرَ متى كان فعلاً رافعاً لضمير مستتر امتنع تقديمه على المبتدأ / لئلا يلتبسَ بالفاعل نحو:» زيد ضرب عمراً «وأصلُ منشأ هذا البحث تقديمُ خبرِ» ليس «عليها، أجازه الجمهور لقوله تعالى: {أَلاَ يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ} [هود: ٨] ووجه الدليلِ أنَّ» يوم «معمولٌ ل» مصروفاً «، وقد تقدَّم على» ليس «وتقديمُ
Bu beyti; «كَانَ» fiilinin haberinin ma'mûlü zarf veya şibh-i zarf olmadığı hâlde «كَانَ»nin hemen ardından gelmesin diye «كَانَ»de şe'n zamiri bulunduğu, «عَطِيَّةُ» lafzının mübteda, «عَوَّدَ» lafzının da onun haberi olduğu esasına göre tahrîc etmişlerdir. Böylece «زَيْدٌ ضَرَبَ عَمْراً» örneğinde olduğu gibi fâil ile karışmaması için haber, müstetir zamiri ref' eden bir fiil olduğunda mübtedanın önüne geçmesi imkânsız olduğundan; âmilin öne geçemediği yerde ma'mûl olan «إِيَّاهَا» lafzının öne geçirilmesi onlar açısından zorunlu olmuştur. Bu tartışmanın asıl çıkış noktası ise «لَيْسَ»nin haberinin onun önüne geçirilmesidir. Cumhur, Yüce Allah'ın: {أَلاَ يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ} [Hûd: 8] “Haberiniz olsun ki, [azap] onlara geldiği gün kendilerinden çevrilecek değildir” kavlinden ötürü buna cevaz vermiştir. Delilin yönü şudur: «يَوْمَ» lafzı «مَصْرُوفاً» kelimesinin ma'mûlüdür ve «لَيْسَ»den önce gelmiştir; ma'mûlün
المعمولِ يُؤْذِنُ بتقديم العامل، فَعُورضوا بما ذَكَرْتُ لك، وللنظر في هذا البحثِ مجالٌ ليس هذا محلَّه، وقد أتقنت ذلك في كتابي» الشرحُ الكبير: شرح تسهيل الفوائد «فعليك به. الثالث: ونُقِل عن مجاهد ولا أظنُّه يَصِحُّ عنه - أنه متلعق ب» مصيبة «فهو التقديم والتأخير، والقرآن يُنَزَّهُ عن ذلك، وإنما ذَكَرْتُه تنبيهاً على ضَعْفه.
öne geçmesi âmilin öne geçebileceğini bildirir. Ancak sana zikrettiğim delillerle onlara karşı çıkılmıştır. Bu meseleyi incelemenin yeri burası değildir; bunu «eş-Şerhu'l-Kebîr: Şerhu Teshîli'l-Fevâid» adlı kitabımda etraflıca açıkladım, oraya müracaat etmelisin. Üçüncüsü: Mücâhid'den -bunun ondan sahih olduğunu zannetmiyorum- bunun «مُصِيبَةٌ» kelimesine müteallik olduğu, dolayısıyla takdim-tehir bulunduğu nakledilmiştir. Oysa Kur'ân bundan münezzehtir; bunu sadece zayıflığına dikkat çekmek için zikrettim.
قوله تعالى: {لِيُطَاعَ} هذه لام كي، والفعل بعدها منصوب بإضمار «أن» وهذا استثناءٌ مفرغ من المفعول له، والتقدير: وما أرسلنا من رسولٍ لشيءٍ من الأشياء إلا للطاعة. «وبإذن الله» فيه ثلاثة أوجه، أحدهما: [أنه] متعلقٌ ب «يُطاع» ، والباء للسببية، وإليه ذهب أبو البقاء، قال: «وقيل: هو مفعولٌ به أي: بسبب أمر الله» . الثاني: أن يتعلق ب «أرسلنا» أي: وما أَرْسلنا بأمر الله أي: بشريعته. الثالث: أن يتعلق بمحذوف على أنه حالٌ من الضمير في «يطاعَ» ، وبه بدأ أبو البقاء. وقال ابن عطية: «وعلى التعليقين: أي: تعليِقِه ب» يُطاعَ «أو ب» أَرْسلنا «فالكلامُ عامُّ اللفظِ خاصُّ المعنى؛ لأنَّا نقطعُ أن الله تعالى قد أراد من بعضِهم ألاَّ يُطيعوه، ولذلك تَأوَّلَ بعضُهم الإِذنَ بالعلم وبعضُهم بالإِرشاد» قال الشيخ: «ولا يُحتاج لذلك لأن قوله» عامُّ اللفظ «ممنوعُ، وذلك أن» يُطاع «مبني للمفعول، فيقدَّر ذلك الفاعلُ المحذوفَ خاصاً، وتقديره:» إلا ليطيعَه مَنْ أراد اللَّهُ طاعتَه «.
Yüce Allah'ın: {لِيُطَاعَ} “itaat olunsun diye” kavlindeki bu lâm, lâm-ı keydir (sebep bildiren lâm) ve kendisinden sonraki fiil gizli bir «أَنْ» ile mansubdur. Bu, mef'ûlün leh'ten yapılmış müferrağ bir istisnadır. Takdiri: «Biz hiçbir peygamberi hiçbir şey için değil, ancak itaat edilsin diye gönderdik» şeklindedir. «بِإِذْنِ اللَّهِ» ifadesinde üç vecih vardır: Birincisi: «يُطَاعَ» fiiline müteallik olmasıdır ve bâ (بِ) harfi sebebiyye içindir; Ebü'l-Bekâ bu görüşe gitmiş ve: «Allah'ın emri sebebiyle manasında mef'ûlün bih olduğu da söylenmiştir» demiştir. İkincisi: «أَرْسَلْنَا» fiiline müteallik olmasıdır; yani Allah'ın emriyle; yani şeriatıyla gönderdik demektir. Üçüncüsü: «يُطَاعَ» fiilindeki zamirden hâl olmak üzere mahzufa müteallik olmasıdır; Ebü'l-Bekâ [sözüne] bununla başlamıştır. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Her iki taalluka göre de; yani 'yutâ'a'ya veya 'erselnâ'ya bağlanmasına göre söz lafız bakımından umumî, mana bakımından hususîdir; çünkü biz kesin olarak biliyoruz ki Yüce Allah bazılarının itaat etmemesini murad etmiştir. Bu sebeple bazıları izni ilimle, bazıları da irşad ile tevil etmiştir.» Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: «Buna ihtiyaç yoktur; zira 'lafzı umumîdir' sözü kabul edilemez. Çünkü 'yutâ'u' meçhul kalıptadır; dolayısıyla o hazfedilen fâil hususi olarak takdir edilir ve takdiri: 'Ancak Allah'ın kendisine itaat edilmesini dilediği kimse ona itaat etsin diye' şeklinde olur.»
قوله: {وَلَوْ أَنَّهُمْ} قد تقدَّم الكلامُ على» أنَّ «الواقعةِ بعد» لو «و» إذ «ظرفٌ معمولٌ لخبر» أنَّ «وهو» جاؤوك «وقال: {واستغفر لَهُمُ الرسول} ولم يَقُلْ» واستغفرت «خروجاً من الخطاب إلى الغَيْبة؛ لِما في هذا
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَوْ أَنَّهُمْ} “Şayet onlar...” kavlindeki «لَوْ» edatından sonra gelen «أَنَّ» hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. «إِذْ» lafzı «أَنَّ»nin haberi olan «جَاؤُوكَ» fiilinin ma'mûlü olan bir zarftır. Yüce Allah «ve sen mağfiret dileseydin» (vestagferte) demeyip: {واستغفر لَهُمُ الرسول} “ve Peygamber de onlar için bağışlanma dileseydi” buyurmuştur ki bu, hitaptan gaybete geçiştir (iltifat); çünkü bu
الاسم الظاهر من التشريفِ والتنويه بوصف الرسالة. و» وجَد «هنا يُحْتَملُ أن تكونَ العِلْمية فتتعدى لاثنين، والثاني» تواباً «وأن تكون غيرَ العِلْمية فتتعدى لواحد، ويكون» تواباً «حالاً. وأمَّا» رحيماً «فيحتمل أن يكون حالاً من ضمير» تَوَّاباً «وأن يكون بدلاً من» تواباً «ويُحتمل أن يكونَ خبراً ثانياً في الأصل بناء على تعدُّد الخبر وهو الصحيح، فلمَّا دخل الناسخُ نُصِبَ الخبرُ المتعدد تقول:» زيدٌ فاضلٌ شاعرٌ فقيه عالم «ثم تقول:» علمتُ زيدا فاضلاً شاعراً فقيهاً عالماً «إلا أنه لا يَحْسُن أن يقال هنا:» وشاعراً: مفعول ثالث، وفقيهاً: رابع، وعالماً: خامس «.
açık isimde (zâhir isim) peygamberlik vasfını yüceltme ve şereflendirme vardır. Buradaki «وَجَدَ» fiilinin kalbî fiil (ilim bildiren) olması muhtemeldir; bu takdirde iki mef'ûle müteaddî olur, ikincisi «تَوَّاباً» lafzıdır. İlim bildirmeyen fiil olması da muhtemeldir; bu takdirde bir mef'ûle müteaddî olur ve «تَوَّاباً» hâl olur. «رَحِيماً» kelimesine gelince; «تَوَّاباً»daki zamirden hâl olması, «تَوَّاباً» lafzından bedel olması muhtemel olduğu gibi, haberin birden çok olabileceği kuralına dayanarak aslında ikinci haber olması da muhtemeldir ki sahih olan da budur. Nâsih (nâkıs fiil) dâhil olunca birden fazla olan haber nasb edilir; nitekim «زَيْدٌ فَاضِلٌ شَاعِرٌ فَقِيهٌ عَالِمٌ» dersin, sonra «عَلِمْتُ زَيْداً فَاضِلاً شَاعِراً فَقِيهاً عَالِماً» dersin. Ancak burada «şâiran: üçüncü mef'ûl, fakîhen: dördüncü, âlimen: beşinci» denilmesi uygun olmaz.
قوله تعالى: {فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ} : في هذه المسألةِ أربعة أقوال، أحدها: وهو قول ابن جرير أنَّ «لا» الأولى رَدٌّ لكلام تقدَّمها، تقديرُه: «فلا تعقِلون، أو: ليس الأمرُ كما يزعمون من أنهم آمنوا بما أنزل إليك، ثم استأنف قسماً بعد ذلك، فعلى هذا يكون الوقف على» لا «تاماً. الثاني: أن» لا «الأولى قُدِّمَتْ على القسم اهتماماً بالنفي، ثم كُرِّرت توكيداً، وكان يَصِحُّ إسقاطُ الأولى ويبقى [معنى] النفي ولكن تفوتُ الدلالةُ على الاهتمامِ المذكورِ، وكان يَصِحُّ إسقاطُ الثانيةِ ويبقى معنى الاهتمامِ، ولكن تفوتُ الدلالةُ النفي، فجُمع بينهما لذلك. الثالث: أن الثانيةَ زائدةٌ، والقَسَمُ معترِضٌ بين حرفِ النفي والمنفي، وكأنَّ التقديرَ: فلا يؤمنون وربِّك. الرابع: أن الأولى زائدة، والثانيةَ غيرُ زائدةٍ، وهو اختيارُ الزمخشري فإنه قال:» لا «مزيدةٌ لتأكيد معنى القسم كما زيدت في {لِّئَلاَّ يَعْلَمَ} [الحديد: ٢٩] لتأكيدِ وجوبِ العلمِ، و» لا يؤمنون «جوابُ القسم، فإنْ قلت: هَلاَّ زعمت أنها زِيدت لتظاهر» لا «في» لا يؤمنون «قلت: يأبى ذلك استواءُ النفيِ والإثبات فيه، وذلك قوله: {فَلاَ أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ وَمَا لاَ تُبْصِرُونَ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ} [الحاقة: ٣٨] يعني أنه قد جاءت» لا «قبل القسم حيث لم تكن» لا «موجودةً في الجواب، فالزمخشري يرى ان» لا «في قوله تعالى: {فَلاَ أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُون} [الحاقة: ٣٨] أنها زائدةٌ أيضاً لتأكيدِ معنى القسم، وهو أحدُ القولين، والقولُ الآخر كقول الطبري المتقدم، ومثلُ الآية في التخاريج المذكورة قولُ الآخر:
Yüce Allah'ın: {فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ} “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar iman etmiş olmazlar” buyruğu hakkında dört görüş bulunmaktadır: Birincisi: Bu, İbn Cerîr'in görüşüdür. [Buna göre] birinci «lâ» (لا), kendisinden önceki söze bir reddiyedir. Takdiri şöyledir: «Akletmiyor musunuz?» veya «Durum, sana indirilene iman ettiklerini iddia ettikleri gibi değildir.» Bundan sonra ise yeni bir yemin cümlesi başlatılmıştır. Buna göre «lâ» üzerinde durmak (vakıf) tam olur. İkincisi: Birinci «lâ», olumsuzluğa (nefy) verilen önemden dolayı yeminin önüne geçirilmiş, ardından pekiştirme (tekit) amacıyla tekrarlanmıştır. Birincisi düşürülseydi olumsuzluk [anlamı] baki kalırdı; fakat zikredilen önem delaleti kaybolurdu. İkincisi düşürülseydi önem manası baki kalırdı; fakat olumsuzluk delaleti kaybolurdu. İşte bu sebeple ikisi bir arada getirilmiştir. Üçüncüsü: İkinci [«lâ»] zaiddir (ilavedir); yemin ise olumsuzluk edatı ile olumsuz kılınan fiil arasına girmiş bir ara cümledir (itiraziyye). Sanki cümlenin takdiri: «Rabbine andolsun ki iman etmezler» (فلا يؤمنون وربك) şeklindedir. Dördüncüsü: Birincisi zaid, ikincisi ise zaid değildir. Bu, ez-Zemahşerî'nin tercihidir. Nitekim o şöyle demiştir: «Lâ», bilmenin gerekliliğini pekiştirmek için {لِّئَلاَّ يَعْلَمَ} [el-Hadîd: 29] “...bilsinler diye...” ayetinde ziyade kılındığı gibi, yemin anlamını pekiştirmek için ziyade kılınmıştır. «Lâ yü'minûn» (لا يؤمنون) ise yeminin cevabıdır. Şayet: 'Onun, «lâ yü'minûn»daki «lâ»ya destek olmak için ziyade kılındığını söyleseydin ya?' dersen, derim ki: Olumsuzluk ile olumluluğun bu hususta eşit olması buna engeldir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {فَلاَ أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ وَمَا لاَ تُبْصِرُونَ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ} [el-Hâkka: 38-40] “Gördüklerinize ve görmediklerinize yemin ederim ki, şüphesiz o, şerefli bir elçinin sözüdür” ayeti böyledir. Yani cevapta «lâ» bulunmadığı halde yeminden önce «lâ» gelmiştir. Zemahşerî, Yüce Allah'ın {فَلاَ أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُون} [el-Hâkka: 38] “Gördüklerinize yemin ederim” buyruğundaki «lâ»nın da yemin manasını pekiştirmek için zaid olduğu görüşündedir. Bu, iki görüşten biridir; diğer görüş ise et-Taberî'nin yukarıda geçen görüşü gibidir. Zikredilen bu tahliller hususunda ayetin bir benzeri de bir diğer [şairin] şu sözüdür:
١٦٠٣ - فلا واللَّهِ لا يُلْفَى لِما بي ... ولا لَلِما بهم أبداً دواءُ
1603 - Hayır, Allah'a andolsun ki ne benim derdime ne de onların derdine asla bir deva bulunamaz.
قوله {حتى يُحَكِّمُوكَ} :» حتى «غايةٌ متعلقة بقوله» لا يؤمنون «أي: ينتفي عنهم الإيمانُ إلى هذه الغاية وهي تحكيمك وعدمُ وجدانِهم الحرجَ وتسليمُهم لأمرك. والتفت في قوله» ربِّك «من الغَيْبة في قوله {واستغفر لَهُمُ الرسول} رجوعاً إلى قوله» ثم جاؤوك «وقرأ أبو السَّمَّال:» شَجْر «بسكون الجيم هرباً من توالي الحركات وهي ضعيفةٌ، لأنَّ الفتحَ أخو السكون. و» بينهم «ظرف منصوب ب» شجر «هذا هو الصحيح، وأجاز أبو البقاء فيه أن يكونَ حالاً وجعل في صاحب هذه الحال احتمالين، أحدُهما: أن يكون حالاً من» ما «الموصولة، والثاني: أنه حال من فاعل» شجر «وهو نفس الموصول أيضاً في المعنى، فعلى هذا يتعلق بمحذوف، و» ثم لا يجدوا «عطفٌ على ما بعد» حتى «،» ويَجِدُوا «يَحْتمل أن تكون المتعديةَ لاثنين، فيكونُ الأول» حرجاً «والثاني الجارُّ قبلَه فيتعلَّقُ بمحذوف، وأن تكونَ المتعدية لواحد فيجوز في» في أنفسهم «وجهان، أحدهما: أنه متعلق ب» يجدوا «تعلُّقَ الفَضَلات.
Cenâb-ı Hakk'ın: {حتى يُحَكِّمُوكَ} “seni hakem tayin edinceye kadar” kavlindeki «حَتَّى» gaye (son sınır) edatı olup «لاَ يُؤْمِنُونَ» kavline mütealliktir; yani onlardan iman, bu gayeye; yani seni hakem kılmalarına, içlerinde bir sıkıntı duymamalarına ve senin emrine boyun eğmelerine kadar nefyolunur. {واستغفر لَهُمُ الرسول} kavlindeki gaybetten «رَبِّكَ» kavminde hitaba iltifat yapılmış ve «ثُمَّ جَاؤُوكَ» kavline geri dönülmüştür. Ebü's-Semmâl, peş peşe gelen harekelerden kaçınmak amacıyla cîm'in sükûnuyla «شَجْر» şeklinde okumuştur; bu zayıf bir kıraattir, çünkü fetha sükûnun kardeşidir. «بَيْنَهُمْ» ise «شَجَرَ» fiiliyle mansub bir zarftır, sahih olan budur. Ebü'l-Bekâ bunun hâl olmasını da caiz görmüş ve bu hâlin sâhibi hakkında iki ihtimal belirtmiştir: Birincisi: Mevsûl olan «مَا»dan hâl olmasıdır. İkincisi: «شَجَرَ» fiilinin fâilinden hâl olmasıdır ki o da mana bakımından mevsûlun kendisidir; bu takdirde mahzufa müteallik olur. «ثُمَّ لاَ يَجِدُوا» ifadesi «حَتَّى»den sonrakine matuftur. «يَجِدُوا» fiilinin iki mef'ûle müteaddî olması muhtemeldir; bu takdirde birincisi «حَرَجاً», ikincisi ise kendisinden önceki harf-i cerli kısımdır ve mahzufa müteallik olur. Bir mef'ûle müteaddî olması da muhtemeldir; bu takdirde «فِي أَنْفُسِهِمْ» ifadesinde iki vecih caiz olur: Birincisi: Fazlalıkların (fadla) taalluku kabilinden «يَجِدُوا» fiiline müteallik olmasıdır.
والثاني: أن يتعلَّق بمحذوفٍ على أنه حالٌ من «حَرَجاً» لأنَّ صفةَ النكرةِ لَمَّا قُدِّمَتْ عليها انتصبَتْ حالاً.
İkincisi ise: «حَرَجاً» lafzından hâl olmak üzere mahzufa müteallik olmasıdır; zira belirsiz (nekre) ismin sıfatı onun önüne geçtiğinde hâl olarak mansub olur.
و {مِّمَّا قَضَيْتَ} فيه وجان، أحدُهما: أنه متعلقٌ بنفس «حرجاً» ؛ لأنك تقول: «خَرَجْتُ من كذا» والثاني: أنه متعلق بمحذوف، فهو في محلِ نصبٍ لأنه صفة ل «حرجاً» و «ما» يجوز أن تكونَ مصدريةً، وأن تكون بمعنى الذي، أي: حرجاً من قضائك، أومن الذي قضيته، وأن تكونَ نكرةً موصوفةً، فالعائدُ على هذين القولين محذوف.
{مِّمَّا قَضَيْتَ} “verdiğin hükümden dolayı” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Bizzat «حَرَجاً» lafzına müteallik olmasıdır; çünkü sen «خَرَجْتُ مِنْ كَذَا» (şundan kurtuldum/çıktım) dersin. İkincisi: Mahzufa müteallik olmasıdır; dolayısıyla «حَرَجاً» lafzına sıfat olduğu için nasb mahallindedir. «مَا» lafzının masdariyye olması, «verdiğin hükümden dolayı» veya «hükmettiğin şeyden dolayı» manasında ellezî (الَّذِي) anlamında olması ve nekre-i mevsûfe olması caizdir; bu son iki görüşe göre ait zamir mahzuftur.
قوله تعالى: {أَنِ اقتلوا} : «أن» فيها وجهان، أحدُهما: أنها المفسرةُ؛ لأنها أتت بعدما هو بمعنى القولِ لا حروفِه، وهذا أَظْهَرُ. والثاني: أنها مصدريةٌ، وما بعدها من فعل الأمر صلتُها وفيه إشكال من حيث إنه أذا سُبِكَ منها ومِمَّا بعدها مصدرٌ فاتت الدلالة على الأمر، ألا ترى أنك إذا قلت: «كتبت إليه أَنْ قم» فيه من الدلالة على طلبِ القيامِ بطريقِ الأمر ما لا في قولِك: «كتبت إليه القيامَ» ولكنهم جَوَّزوا ذلك، واستدلُّوا بقولهم «كتبت إليه بأَنْ قم» ، ووجهُ الدلالةِ أنَّ حرفَ الجَرِّ لا يُعَلَّق، وتحريرُ المبحثِ في ذلك في «الشرح الكبير للتسهيل» .
Yüce Allah'ın: {أَنِ اقتلوا} “[Nefislerinizi] öldürün diye” kavlindeki «أَنْ» lafzında iki vecih vardır: Birincisi: Müfessire olmasıdır; çünkü lafzı değil manası söz (kavl) bildiren bir fiilden sonra gelmiştir, en belirgin olan da budur. İkincisi: Masdariyye olmasıdır ve kendisinden sonraki emir fiili onun sılasıdır. Ancak bunda bir problem vardır; zira onunla kendisinden sonraki ifadeden bir masdar türetildiğinde (sebk edildiğinde) emir delaleti kaybolur. Görmez misin ki sen: «كَتَبْتُ إِلَيْهِ أَنْ قُمْ» (Ona kalk diye yazdım) dediğinde, emir yoluyla kalkmayı talep etme delaleti bulunur; bu delalet «كَتَبْتُ إِلَيْهِ الْقِيَامَ» (Ona kalkmayı yazdım) sözünde yoktur. Ne var ki [dilciler] buna cevaz vermişler ve «كَتَبْتُ إِلَيْهِ بِأَنْ قُمْ» sözünü delil getirmişlerdir; delilin yönü şudur: Harf-i cer ta'lik edilmez (bağlanamaz). Bu konudaki meselenin tahkiki «eş-Şerhu'l-Kebîr li't-Teshîl»dedir.
وقرأ أبو عمرو بكسرِ نون «أَنْ» ، وضم واو «أو» وكسرهما حمزة وعاصم، وضَمَّهما باقي السبعة، فالكسرُ على أصل التقاء الساكنين، والضمُّ للإتباع للثالث، إذ هو مضمومٌ ضمةً لازمة، وإنما فَرَّق أبو عمرو لأن الواوَ أختُ الضمةِ، وقد تقدَّم تحقيقُ ذلك في البقرة عند قوله: {فَمَنِ اضطر} [الآية: ١٧٣] .
Ebû Amr «أَنْ»in nûn'unu kesre ile, «أَوْ»nun vâv'ını damme ile okumuştur; Hamza ve Âsım her ikisini de kesre ile, Yedi kıraat imamının geri kalanı ise her ikisini de damme ile okumuştur. Kesre, iki sakinin karşılaşmasındaki (iltikâ-i sâkineyn) asıl kurala göredir; damme ise üçüncü harfe itbâ' (uyum) içindir, zira üçüncü harf lâzımî bir damme ile dammelenmiştir. Ebû Amr'ın ikisini ayırmasının sebebi ise vâv harfinin dammenin kardeşi olmasıdır. Bunun tahkiki Bakara sûresinde: {فَمَنِ اضطر} [Ayet: 173] kavlinde daha önce geçmişti.
قوله: {مَّا فَعَلُوهُ} الهاء يُحْتمل أن تكون ضمير مصدر «اقتلوا» أو «اخرجوا» أي: ما فعلوا القتل أو ما فعلوا الخروج. وقد أبعد فخر الدين الرازي حيث زعم أنها تعودُ إليهما معاً، لنُبُوِّ الصناعة عنه. [وأجاز أبو البقاء وجهاً رابعاً] : وهو أن يعودَ على المكتوبِ ودَلَّ عليه «كتبنا» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَّا فَعَلُوهُ} “bunu yapmazlardı” kavlindeki hâ (ـهُ) zamirinin «اُقْتُلُوا» veya «اخْرُجُوا» fiillerinin masdarına dönmesi muhtemeldir; yani öldürme fiilini yapmazlardı yahut çıkma fiilini yapmazlardı demektir. Fahreddin er-Râzî bu zamirin her ikisine birden döndüğünü iddia ederek uzak bir ihtimale gitmiştir; zira nahiv kuralları (san'at) bunu kabul etmez. [Ebü'l-Bekâ dördüncü bir veche cevaz vermiştir]: O da «كَتَبْنَا» fiilinin delalet ettiği yazılan şeye (el-mektûb) dönmesidir.
قوله: {إِلاَّ قَلِيلٌ} رفعُهُ من وجهين، أحدهما: أنه بدلٌ من فاعل «فَعَلوه» وهو المختارُ على النصب؛ لأن الكلامَ غيرُ موجبٍ، الثاني: أنه معطوفُ على ذلك الضمير المرفوع، و «إلاَّ» حرفُ عطف، وهذا رأي الكوفيين، ولهذه المسألةِ موضوعٌ غير هذا. وقرأ ابن عامر وجماعة: «إلا قليلاً» نصباً وفيه وجهان، أشهرُهما: أنه نصب على الاستثناء وإن كان الاختيارُ الرفَع؛ لأنَّ المعنى موجودٌ معه كما هو موجود مع النصب، ويَزيدُ عليه بموافقة اللفظ. والثاني: أنه صفة لمصدر محذوف تقديرُه: «إلا فعلاً قليلاً» قاله الزمخشري، وفي نظرٌ، إذ الظاهرُ أنَّ «منهم» صفةٌ ل «قليلاً» ومتى حُمِل القليلُ على غير الأشخاص يَقْلَق هذا التركيب، إذلا فائدةَ حينئذ في ذِكْرِ «منهم» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ قَلِيلٌ} “pek azı müstesna” kavlindeki kelimenin merfû oluşu iki vecihtendir: Birincisi: «فَعَلُوهُ» fiilinin fâilinden bedel olmasıdır ki nasba tercih edilen budur; çünkü kelam gayr-i mûcebdir (olumsuzdur). İkincisi: O merfû zamire matuf olması ve «إِلَّا»nın atıf harfi olmasıdır; bu Kûfelilerin görüşüdür ve bu meselenin yeri burası değildir. İbn Âmir ve bir cemaat nasb ile «إِلَّا قَلِيلاً» şeklinde okumuştur ve bunda iki vecih vardır: En meşhuru: Tercih edilen ref' olmakla birlikte istisna üzere mansub olmasıdır; zira mana, lafzın uyumuyla bir fazlalık kazanarak ref' ile mevcut olduğu gibi nasb ile de mevcuttur. İkincisi: Mahzuf bir masdarın sıfatı olmasıdır, takdiri: «إِلَّا فِعْلاً قَلِيلاً» (ancak pek az bir yapış müstesna) şeklindedir; bunu Zemahşerî söylemiştir. Ancak bu görüşte eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır; zira zâhir olan «مِنْهُمْ» ifadesinin «قَلِيلاً» lafzına sıfat olmasıdır; 'az' kelimesi şahıslar dışındaki bir şeye hamledildiğinde bu terkip bozulur, zira bu takdirde «مِنْهُمْ» ifadesini zikretmenin bir faydası kalmaz.
قوله: {وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُواْ} قد تقدَّم الكلام على نظير هذه المسألة في مواضع، «وما» في «ما يوعظون» موصولةٌ اسمية. والباءُ في «به» تحتمل أن تكونَ المعدِّيةَ دخلت على الموعوظ به، والموعوظُ به على هذا هو التكاليف من الأوامر والنواهي، وتُسَمَّى أوامرُ اللَّهِ تعالى ونواهيه مواعظَ لأنها مقترنةٌ
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُواْ} “Eğer onlar yapsalardı...” kavli hakkındaki benzer meseleler muhtelif yerlerde geçmişti. «مَا يُوعَظُونَ» kavlindeki «مَا» ismiyyedir (ism-i mevsûldür). «بِهِ» ifadesindeki bâ (بِ) harfinin geçişlilik (ta'diye) için olup kendisine öğüt verilen şeyin başına gelmiş olması muhtemeldir; buna göre kendisine öğüt verilen şey emirler ve yasaklar kabilinden olan mükellefiyetlerdir. Yüce Allah'ın emir ve yasaklarına mev'ıza (öğüt) denir; çünkü bunlar
بالوعد والوعيد، وأَنْ تكونَ للسبية، والتقدير: ما يوعظون بسببه أي: بسبب تَرْكِه، ودلَّ على التَرْكِ المحذوفِ قولُه: «ولو أنهم فعلوا» واسمُ كان ضميرٌ عائد على الفعلِ المفهوم من قوله {وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُواُْ} أي: لكان فعلُ ما يُوعظون به، و «خيراً» خبرها، و «تثبيتاً» تمييز ل «أشد» .
vaad ve vaîd (müjde ve tehdit) ile birlikte zikredilir. Bâ harfinin sebebiyye için olması da muhtemeldir, takdiri: «kendisi sebebiyle; yani terk edilmesi sebebiyle öğüt verildikleri şey» şeklinde olur; mahzuf olan terke «وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا» kavli delalet etmiştir. Kâne'nin ismi {وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُواُْ} kavlinden anlaşılan fiile dönen bir zamirdir; yani: «kendisiyle öğüt verildikleri şeyi yapmaları [onlar için elbette daha hayırlı olurdu]» demektir. «خَيْراً» onun haberi, «تَثْبِيتاً» ise «أَشَدَّ» lafzının temyizidir.
و {وَإِذاً} : حرفُ جوابٍ وجزاءٍ. وهل هذان المعنيان لازِمان لها، أو تكونُ جواباً فقط؟ قولان، الأول قول الشلوبين تَبَعاً لظاهر قول سيبويه. والثاني: قول الفارسي، فإذا قال القائل: «أزورُك غداً» فقلت: «إذن أكرمَك» فهي عنده جواب وجزاء، وإذا قلت «إذاً أظنَّك صادقاً» كانت حرفَ جواب فقط، وكأنه أخذ هذا من قرينة الحال، وقد تقدَّم أنها من النواصِب للمضارع بشروطٍ ذُكِرت. وقال أبو البقاء: «وإذَنْ جوابٌ ملغاةٌ» فظاهرُ هذه العبارةِ موافقٌ لقول الفارسي، وفيه نظرٌ، لأن الفارسيَّ لا يقول في مثلِ هذه الآية إنها جواب فقط، وكونُها جواباً يحتاجُ إلى شيءٍ مقدَّرٍ. قال الزمخشري: وإذن جوابٌ لسؤالٍ مقدَّرٍ كأنه قيل: وماذا يكون لهم بعد التثبيتِ أيضاً فقيل: لو تثبتوا لآتيناهم لأنَّ «إذَنْ» جوابٌ وجزاء. و «مِنْ لَدُنّا» فيه وجهان أظهرُهما: أنه متعلقٌ ب «آتيناهم» والثاني: أنه متعلقٌ بمحذوف لأنه حالٌ من «أجراً» ؛ لأنه في الأصل صفةُ نكرةٍ قُدِّمَتْ عليها، و «أجراً» مفعولٌ ثانٍ ل «آتيناهم» .
{وَإِذاً} “o takdirde” lafzı ise cevap ve ceza harfidir. Bu iki mananın onun ayrılmaz vasfı mı olduğu yoksa sadece cevap mı olduğu hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Sîbeveyh'in sözünün zâhirine tâbi olarak Şelevbîn'in görüşüdür. İkincisi: Fârisî'nin görüşüdür. Bir kimse «Yarın seni ziyaret edeceğim» dediğinde sen «O takdirde sana ikram ederim» (İzen ükrimek) dersen bu onun katında hem cevap hem cezadır; «O takdirde seni doğru sözlü sanırım» (İzen ezunnuke sâdikan) dersen sadece cevap harfi olur. Sanki o bunu hâlin karinesinden çıkarmıştır. Zikredilen şartlar dâhilinde muzâri fiili nasb eden edatlardan olduğu daha önce geçmişti. Ebü'l-Bekâ: «'İzen' ilga edilmiş bir cevaptır» demiştir; bu ifadenin zâhiri Fârisî'nin görüşüne uygundur ancak bunda eleştiriye açık bir yön vardır, zira Fârisî böyle bir ayette onun sadece cevap olduğunu söylemez; onun cevap olması takdir edilen bir şeye muhtaçtır. Zemahşerî şöyle demiştir: «İzen, takdirî bir soruya cevaptır; sanki: 'Sarsılmaz kılınmaktan sonra onlar için başka ne olacak?' denilmiş de: 'Eğer sebat etselerdi onlara verirdik' denilmiştir; çünkü 'izen' hem cevap hem cezadır.» «مِنْ لَدُنّا» ifadesinde iki vecih vardır: En açığı: «آتَيْنَاهُمْ» fiiline müteallik olmasıdır. İkincisi: «أَجْراً» lafzından hâl olmak üzere mahzufa müteallik olmasıdır; çünkü aslında nekre bir ismin sıfatı olup onun önüne geçirilmiştir. «أَجْراً» ise «آتَيْنَاهُمْ» fiilinin ikinci mef'ûlüdür.
و {صِرَاطاً} : مفعولٌ ثانٍ ل «هدَيْناهم» .
{صِرَاطاً} “bir yola” kavli ise «هَدَيْنَاهُمْ» fiilinin ikinci mef'ûlüdür.
قوله تعالى: {مِّنَ النبيين} : فيه أربعةُ أوجهٍ، أظهرُها: أنه بيانٌ للذين أَنْعَم الله عليهم. والثاني: أنه حالٌ من الضميرِ المجرور في «
Yüce Allah'ın: {مِّنَ النبيين} “peygamberlerden” kavlinde dört vecih vardır: En açığı: Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerin beyanı (açıklaması) olmasıdır. İkincisi:
عليهم» ، والثالث: أنه حالٌ من الموصولِ وهو في المعنى كالأول، وعلى هذين الوجهين فيتعلَّق بمحذوفٍ أي: كائنين من النبيين. والرابع: أن يتعلَّق ب «يُطِعِ» قال الراغب: «اي: ومَنْ يُطِع الله والرسول من النبيين ومن بعدهم، ويكونُ قوله: {فأولئك مَعَ الذين أَنْعَمَ الله عَلَيْهِم} إشارةً إلى الملأ الأعلى، ثم قال: {وَحَسُنَ أولئك رَفِيقاً} ويُبَيِّن ذلك قولُه ﵇ عند الموت:» اللهم أَلْحِقْني بالرفيق الأعلى «وهذا ظاهرٌ» انتهى. وقد أفسده الشيخ من جهة لامعنى ومن جهة الصناعة. أمَّا مِنْ جهةِ المعنى فلأِنَّ الرسولَ هنا هو محمدٌ ﷺ، وقد أَخْبَرَ تعالى أنه مَنْ يُطِعِ الله ورسوله فهو مع ذُكر، ولو جُعل «مِن النبيين» متعلِّقاً ب «يُطِع» لكان «من النبيين» تفسيراً ل «مَنْ» الشرطية «فيلزم أن يكونَ في زمانه ﵇ أو بعده أنبياءُ يطيعونه، وهذا غيرُ ممكنٍ لقوله تعالى: {وَخَاتَمَ النبيين} [الأحزاب: ٣٠] وقوله ﵇:» لا نبيَّ بعدي «وأمَّا مِنْ جهةِ الصناعةِ فلأِنَّ ما قبل الفاء الواقعةِ جواباً للشرط لا يعمل فيما بعدها، لو قلت:» إنْ تضرب يقم عمروٌ زيداً لم يَجُزْ «وهل هذه الأوصافُ الأربعةُ لصنفٍ واحدٍ من الناس أو لأصنافٍ مختلفة؟ قولان.
«عَلَيْهِمْ»deki mecrûr zamirden hâl olmasıdır. Üçüncüsü: Mevsûlden hâl olmasıdır ki mana bakımından birincisi gibidir; bu iki veche göre mahzufa mütealliktir; yani peygamberlerden olarak bulunurlar demektir. Dördüncüsü: «يُطِعِ» fiiline müteallik olmasıdır. Râgıb şöyle demiştir: «Yani: Peygamberlerden ve onlardan sonrakilerden her kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse demektir; {فأولئك مَعَ الذين أَنْعَمَ الله عَلَيْهِم} kavli ise Mele-i A'lâ'ya (yüce melekler topluluğuna) işaret olur. Sonra Yüce Allah: {وَحَسُنَ أولئك رَفِيقاً} buyurmuştur; bunu Peygamber aleyhisselâm'ın vefatı anındaki: 'Allah'ım, beni Refîk-i A'lâ'ya ulaştır' sözü açıklar ve bu açıktır.» (Sözü bitti). Ebû Hayyân ise bunu hem mana hem de nahiv sanatı bakımından çürütmüştür. Mana bakımından: Zira buradaki Peygamber, Muhammed ﷺ'dir ve Yüce Allah, kim Allah'a ve Peygamberi'ne itaat ederse onun zikredilenlerle beraber olacağını haber vermiştir. Eğer «مِنَ النَّبِيِّينَ» ifadesi «يُطِعْ» fiiline müteallik kılınırsa «مِنَ النَّبِيِّينَ» ifadesi şart bildiren «مَنْ»in tefsiri olur; bu durumda onun aleyhisselâm zamanında veya ondan sonra kendisine itaat edecek peygamberlerin bulunması gerekir ki Yüce Allah'ın: {وَخَاتَمَ النبيين} [Ahzâb: 40] “ve peygamberlerin sonuncusudur” kavli ile Peygamber aleyhisselâm'ın: «Benden sonra peygamber yoktur» hadisi sebebiyle bu imkânsızdır. Nahiv sanatı bakımından ise: Çünkü şartın cevabı olarak gelen fâ'dan (فَ) önceki kısım, fâ'dan sonrakinde amel edemez. Nitekim «إِنْ تَضْرِبْ يَقُمْ عَمْرٌو زَيْداً» dersen caiz olmaz. Bu dört vasfın tek bir insan sınıfına mı yoksa farklı sınıflara mı ait olduğu hususunda iki görüş vardır.
قوله: {وَحَسُنَ أولئك رَفِيقاً} في نصبِ» رفيقاً «قولان، أحدهما: أنه تمييزٌ، والثاني: أنه حالٌ، وعلى تقديرِ كونِه تمييزاً في احتمالان، أحدُهما: أن
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَحَسُنَ أولئك رَفِيقاً} “Onlar ne güzel arkadaştır!” kavlindeki «رَفِيقاً» kelimesinin nasbı hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Temyiz olmasıdır. İkincisi: Hâl olmasıdır. Temyiz olması takdirinde iki ihtimal vardır: Birincisi:
يكونَ منقولاً من الفاعلية وتقديرهُ:» وحِسُنَ رفيقُ أولئك «فالرفيقُ على هذا غيرُ المميِّز، ولا يجوزُ دخولُ» مِنْ «عليه.
Fâillikten nakledilmiş olmasıdır, takdiri: «Onların arkadaşı ne güzel oldu!» (ve hasune refîku ülâike) şeklindedir. Buna göre refîk (arkadaş), temyizi yapılan şeyden (mümeyyez) başkasıdır ve başına «مِنْ» edatının gelmesi caiz olmaz.
والثاني: ألاَّ يكونَ منقولاً، فيكونُ نفسَ المميِّز، وتدخل عليه» مِنْ «وإنما أتى به هنا مفرداً لأحدِ معنيين: إمَّا لأنَّ الرفيقَ كالخليطِ والصديق في وقوعِها على المفردِ والمثنى والمجموع بلفظٍ واحدٍ، وإمَّا اكتفاءً بالواحد عن الجمعِ لفَهْمِ المعنى، وحَسَّن ذلك كونُه فاصلةً. ويجوز في» أولئك «أن يكونَ إشارةً إلى النبيين ومَنْ بعدهم، وأَنْ يكونَ إشارةً إلى مَنْ يُطِع اللَّهَ ورسولَه، وإنَّما جَمَع على معناها، وعلى هذا فيُحتمل أَنْ يقال: إنه راعى لفظ» مَنْ «فأفردَ في قوله» رفيقاً «ومعناها فجمع في قوله» أولئك «، إلا أن البَداءَةَ في ذلك بالحَمْل على اللفظ أحسنُ، وعلى هذا فيكونُ قد جَمَعَ فيها بين الحملِ على اللفظ في» يُطِعْ «ثم على المعنى في» أولئك «ثم على اللفظ في» رفيقاً «.
İkincisi ise: Nakledilmemiş olmasıdır; dolayısıyla temyizi yapılan şeyin (mümeyyez) bizzat kendisi olur ve başına «مِنْ» edatı dâhil olabilir. Burada tekil olarak getirilmesi iki sebepten birine dayanır: Ya refîk kelimesinin; tekil, ikil ve çoğula aynı lafızla uygulanması bakımından halît (ortak) ve sadîk (dost) kelimeleri gibi olmasından yahut mananın anlaşılması sebebiyle çoğul yerine tekille yetinilmesindendir; bunun bir fâsıla (ayet sonu) oluşu da bu kullanımı güzelleştirmiştir. «أُولَئِكَ» lafzının, peygamberlere ve onlardan sonrakilere işaret olması caiz olduğu gibi, Allah'a ve Resûlü'ne itaat eden kimseye işaret olması da caizdir; onun manası gözetilerek çoğul getirilmiştir. Buna göre şöyle denilmesi muhtemeldir: «مَنْ» lafzını gözeterek «رَفِيقاً» sözünde tekil getirmiş, manasını gözeterek «أُولَئِكَ» sözünde çoğul getirmiştir; ancak bu konuda söze lafza hamlederek başlamak daha güzeldir. Buna göre ayette; «يُطِعْ» fiilinde lafza hamletmeyi, sonra «أُولَئِكَ» lafzında manaya hamletmeyi, sonra «رَفِيقاً» sözünde tekrar lafza hamletmeyi bir arada toplamış olur.
والجمهورُ على فتح الحاء وضم السين من «حَسُن» وقرأ أبو السمَّال بفتحِها وسكونِ السينِ تخفيفاً نحو «عَضْد» في «عَضُد» وهي لغة تميم، ويجوز: «وحُسْن» بضم الحاء وسكون السين، كأنهم نقلوا حركة العينِ إلى الفاء بعد سَلْبِها حركتَها وهذه لغةُ بعض قيس.
Cumhur, «حَسُنَ» fiilinin hâ harfinin fethası ve sîn harfinin dammesiyle okumuştur. Ebü's-Semmâl ise «عَضُد» kelimesinin hafifletilerek «عَضْد» denilmesi gibi hafifletme amacıyla hâ harfinin fethası ve sîn harfinin sükûnuyla [«حَسْنَ»] okumuştur ki bu Temîm lügatidir. Hâ harfinin dammesi ve sîn harfinin sükûnuyla «وحُسْن» şeklinde okunması da caizdir; sanki aynü'l-fiilin harekesini, fâü'l-fiilin harekesini giderdikten sonra ona nakletmişlerdir; bu da bazı Kays kabilelerinin lügatidir.
وجَعَل الزمخشري هذا من بابِ التعجب فإنه قال: «فيه معنى
Zemahşerî bunu taaccüb (şaşırma/hayret) bâbından saymıştır; zira o şöyle demiştir: «Bunda taaccüb manası vardır;
التعجب كأنه قيل: وما أَحْسَنَ أولئك رفيقاً، ولاستقلاِله بمعنى التعجب قُرئ» وحَسْنَ «بسكون السين، يقول المتعجب:» حَسُنَ الوجهُ وجهُك «و» حَسْن الوجهُ وجهك «بالفتح والضم مع التسكين» قال الشيخ: «وهو تخليطٌ وتركيب مذهبٍ على مذهبٍ، فنقول: اختلفوا في» فَعُل «المرادِ به المدحُ: فذهب الفارسي وأكثر النحويين، إلى جواز إلحاقهِ بباب نعم وبئس فقط فلا يكون فاعلُه إلا ما يكونُ فاعلاً لهما. وذهب الأخفش والمبرد إلى جواز إلحاقه بباب نعم وبئس فيُجْعَلُ فاعلُه كفاعِلهما، وذلك إذا لم يَدْخُلْه معنى التعجب، وإلى جواز ألحاقه بفعلِ التعجبِ فلا يَجْرِي مَجْرى نعم وبئس في الفاعل ولا في بقية أحكامهما، فتقول:» لَضَرُبَتْ يَدُكَ «و» لَضَرُبَتِ اليدُ «، فأخذ التعجب من مذهب الأخفش، والتمثيل من مذهب الفارسي، فلم يَتَّبع مذهباً من المذهبين. وأمَّا جَعْلُه التسكينَ والنقلَ دليلاً على كونِه مستقلاً بالتعجبِ فغيرُ مُسَلَّمٍ؛ لأنَّ الفراء حكى ذلك لغةً في غيرِ ما يُراد به التعجب» .
sanki: 'Onlar arkadaş olarak ne kadar da güzeldir!' denilmiştir. Taaccüb manasını müstakil olarak ifade ettiği içindir ki sîn harfinin sükûnuyla «وَحَسْنَ» şeklinde okunmuştur. Taaccüb eden kişi, sükûn ile birlikte fetha ve damme ile: 'Yüzün ne güzel yüzdür!' manasında «حَسُنَ الوَجْهُ وَجْهُكَ» ve «حَسْنَ / حُسْنَ الوَجْهُ وَجْهُكَ» der.» Ebû Hayyân şöyle demiştir: «Bu, meseleleri birbirine karıştırmak ve mezhepleri birbiri üzerine bindirmektir. Şöyle deriz: Kendisiyle medih kastedilen «فَعُلَ» vezni hakkında ihtilaf etmişlerdir: Fârisî ve nahivcilerin çoğunluğu, bunun sadece ni'me ve bi'se bâbına katılmasını caiz görmüşlerdir; dolayısıyla onun faili ancak bu ikisinin faili olabilen şeyler olabilir. Ahfeş ve el-Müberred ise taaccüb manası girmediği takdirde ni'me ve bi'se bâbına katılıp fâilinin onların fâili gibi kılınmasını ve taaccüb fiiline katılıp fâil ve diğer hükümlerinde ni'me ve bi'se gibi cereyan etmemesini caiz görmüşlerdir; nitekim 'Elbette elin ne güzel vurdu!' manasında «لَضَرُبَتْ يَدُكَ» ve «لَضَرُبَتِ اليَدُ» dersin. Zemahşerî taaccüb fikrini Ahfeş'in mezhebinden, örneği ise Fârisî'nin mezhebinden almış; dolayısıyla iki mezhepten birine tam olarak tâbi olmamıştır. Sükûn kılmayı ve hareke naklini onun müstakil olarak taaccüb ifade ettiğine delil getirmesine gelince; bu kabul edilemez, çünkü Ferrâ bunu taaccüb kastedilmeyen durumlarda da bir lehçe olarak nakletmiştir.»
قوله تعالى: {ذلك الفضل مِنَ الله} : «ذلك» مبتدأ، وفي الخبر وجهان، أحدُهما: أنه «الفضلُ» والجارُّ في محلِّ نصب على الحال، والعاملُ فيها معنى الإِشارة والثاني: أنه الجارُّ، و «الفضلُ» صفةٌ لاسم الإِشارة، ويجوز أن يكون الفضلُ والجارُّ بعدَه خبرين ل «ذلك» على رأي مَنْ يُجيزه قوله: {وكفى بالله عَلِيماً} . قال ابن عطية «ولذلك دخلت الباءُ
Yüce Allah'ın: {ذلك الفضل مِنَ الله} “Bu lütuf Allah'tandır” kavlindeki «ذَلِكَ» mübtedadır. Haberi hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Haberin «الْفَضْلُ» olmasıdır; harf-i cerli kısım ise hâl olarak nasb mahallindedir ve oradaki âmil işaret manasıdır. İkincisi: Haberin harf-i cerli kısım olması, «الْفَضْلُ» kelimesinin ise işaret isminin sıfatı olmasıdır. Buna cevaz veren kimsenin görüşüne göre «الْفَضْلُ» ile kendisinden sonraki harf-i cerli kısmın «ذَلِكَ»nin iki ayrı haberi olması da caizdir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وكفى بالله عَلِيماً} “Bilen olarak Allah yeter” kavline gelince; İbn Atiyye şöyle demiştir: «İşte bu sebeple bâ (بِ) harfi,
على اسمِ الله لتدلَّ على الأمر» /، وقد تقدَّم الكلامُ على هذه المسألة مستوفى.
emir delaleti versin diye Allah'ın isminin başına dâhil olmuştur.» Bu meseleye dair açıklama daha önce eksiksiz olarak geçmişti.
(والحَذَر والحِذْر) لغتان بمعنىً. قيل: ولم يُسْمَعْ في هذا التركيبِ إلا: «خُذْ حِذْرك» بالكسر لا «حَذَرك» قوله: «ثُباتٍ» نصب على الحال، وكذا [ «جميعاً» ، والمعنى: انفروا جماعاتٍ في تفرقةٍ سَرِيَّةً بعد سرية أو مجتعين كوكبةً واحدة] قال الشيخ: ولم يُقْرأ فيما عَلِمْتُ إلا بكسر التاء «. انتهى. وهذه هي اللغة الفصيحة. وبعضُ العرب ينصِبُ جمعَ المؤنثِ السالم، إذا كان معتلِّ اللام معوَّضاً منها تاءُ التأنيثِ بالفتحة، وأنشد الفراء.
(el-Hazer ve el-Hizr / الحَذَر والحِذْر) aynı manada iki lehçedir. Bu terkipte «حَذَرَكَ» şeklinde fetha ile değil, sadece kesre ile «خُذْ حِذْرَكَ» (tedbirinizi/silahınızı alın) şeklinde işitildiği söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: «ثُبَاتٍ» kavli hâl olarak mansubdur; keza [«جَمِيعاً» lafzı da böyledir. Mana şudur: Küçük müfrezeler hâlinde bölük bölük veya tek bir ordu olarak hep birlikte savaşa çıkın.] Ebû Hayyân şöyle demiştir: «Bildiğim kadarıyla sadece tâ'nın kesresiyle okunmuştur.» (Sözü bitti). Fasih lügat budur. Araplardan bazıları, lâmü'l-fiili illetli olup onun yerine müenneslik tâ'sı getirilen sâlim müennes çoğulu fetha ile nasb ederler. Nitekim Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:
١٦٠٤ - فلمَّا جَلاها بالأُيام تَحيَّزَتْ ... ثباتاً عليها ذُلُّها واكتئابُها
1604 - [Güneş/Ateş] onu dumanıyla açığa çıkardığında, zilleti ve kederi üzerinde olduğu hâlde bölük bölük bir tarafa çekildi.
وقرئ شاذاً:» ويَجْعلون لله البناتَ «بالفتحة. وحُكِي:» سمعتُ لغاتَهم «وزعم الفارسي أنَّ الوارد من ذلك مفردٌ رُدَّتْ لامُه؛ لأنَّ الأصلَ:» لُغَوَة «فلمَّا رُدَّتِ اللامُ قُلِبَتْ ألفاً، وقد رُدَّ على الفارسي بأنه يلزمه الجمعُ بين العوض والمعوض منه، ويَرُدُّ عليه أيضاً القراءةُ المتقدمةُ في» البناتَ «لأنَّ
Şaz olarak fetha ile «وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ البَنَاتَ» şeklinde de okunmuştur. «سَمِعْتُ لُغَاتَهُمْ» (onların dillerini işittim) şeklinde de nakledilmiştir. Fârisî, bu şekilde gelen kelimelerin lâm harfi geri getirilmiş tekil olduğunu iddia etmiştir; zira aslı «لُغَوَة» idi, lâm geri getirilince elife dönüştürüldü. Ancak Fârisî'ye; bedel ile kendisinden bedel yapılan şeyi bir arada toplamayı gerektirdiği söylenerek itiraz edilmiştir; ayrıca «البَنَاتَ» kelimesindeki mezkûr kıraat de onun görüşünü reddeder; çünkü
المفردَ منه مكسورُ الفاء، وهذه المسألةُ قد أوْضَحتُها في كتابي» شرح التسهيل «غايةَ الإِيضاح.
onun tekilinin fâü'l-fiili kesrelidir. Bu meseleyi «Şerhu't-Teshîl» adlı kitabımda son derece açık bir şekilde izah ettim.
و» ثباتٍ «جمعُ ثُبَة ووزنُها في الأصلِ: فُعَلة كحُطَمة، وإنما حُذِفت لامُها وعُوِّض منها تاءُ التأنيث، وهل لامُها واو أو ياء؟ قولان حجة القول الأول أنها مشتقة من ثَبا يَثْبوا كخلا يَخْلو أي: اجتمع، وحجةُ الثاني أنها مشتقةٌ من ثَبَيْتُ على الرجل إذا أثنيتُ عليه كأنك جمعت محاسنَة، وتُجمع بالألف والتاء وبالواو والنون، ويجوز في فائِها حين تُجمع على» ثُبين «الضمُّ والكسرُ، وكذا كل أشبهَها نحو:» قُلة «و» بُرة «ما لم تُجْمَعْ جمع تكسير. والثُّبَةُ: الجماعةُ من الرجال تكون فوق العشرة. وقيل: الاثنان والثلاثة، وتُصَغَّرُ على» ثُبَيَّة «بردِّ المحذوفِ، وأمَّا» ثُبَةُ الحوضِ «وهي وسَطُه فالمحذوفُ عينُها لأنها من باب يَثُوب الماءُ أي يَرْجِعُ، تُصَغَّر على» ثُوَيْبة «كقولك في تصغير سَنَة:» سُنَيْهة «.
«ثُبَاتٍ» kelimesi «ثُبَة»nin çoğuludur; asıldaki vezni «حُطَمَة» gibi «فُعَلَة»dir. Sadece lâmü'l-fiili hazfedilmiş ve yerine müenneslik tâ'sı getirilmiştir. Lâm harfinin vâv mı yâ mı olduğu hususunda iki görüş vardır: Birinci görüşün delili; «خَلَا يَخْلُو» gibi «ثَبَا يَثْبُو»dan türemiş olmasıdır, yani toplandı demektir. İkinci görüşün delili ise; bir adamı övdüğün zaman sanki onun güzelliklerini toplamış gibi «ثَبَيْتُ عَلَى الرَّجُلِ» denilmesinden türemiş olmasıdır. Hem elif ve tâ ile hem de vâv ve nûn ile çoğul yapılır. «ثُبِينَ» şeklinde çoğul yapıldığında fâ harfinde damme de kesre de caizdir; kırık çoğul (cem'-i teksîr) yapılmadığı müddetçe «قُلَة» ve «بُرَة» gibi buna benzeyen her kelimede durum böyledir. «الثُّبَةُ»: On kişinin üzerindeki erkekler topluluğudur. İki veya üç kişi olduğu da söylenmiştir; hazfedilen harf geri getirilerek «ثُبَيَّة» şeklinde küçültme ismi (tasgîr) yapılır. Havuzun ortası manasındaki «ثُبَةُ الحَوْضِ» tabirine gelince; buradaki hazfedilen harf aynü'l-fiildir, çünkü suyun dönüp gelmesi manasında «يَثُوبُ المَاءُ» kökünden gelir; nitekim «سَنَة» kelimesinin tasgîrinde «سُنَيْهَة» dediğin gibi bunun tasgîrinde de «ثُوَيْبَة» dersin.
والنَّفَر: الفَزَعُ، يقال: نَفَر إليه أي: فَزِع إليه، وفي مضارعه لغتان: ضمُّ العينِ وكسرُها، وقيل: يُقال: نَفَر الرجل يَنْفِر بالكسر، ونَفَرت الدابةُ تنفُر بالضم فَفَرَّقوا بينهما في المضارع، وهذا الفرق يَرُدُّه قراءة الأعمش» فانفُروا «» أو انفُروا «بالضم فيهما. والمصدرُ: النَّفير والنُّفور والنَّفْر، والنَّفَر: الجماعةُ كالقوم والرهط.
en-Nefer (النَّفَر): Korkup kaçmak veya telaşla harekete geçmektir; «نَفَرَ إِلَيْهِ» yani ona doğru telaşla yöneldi denilir. Muzâri fiilinde ayn harfinin dammesi ve kesresi olmak üzere iki lehçe vardır. Şöyle de denilmiştir: İnsan için kesre ile «نَفَرَ الرَّجُلُ يَنْفِرُ», binek için damme ile «نَفَرَتِ الدَّابَّةُ تَنْفُرُ» denilerek ikisinin muzârisi arasında fark gözetilmiştir; ancak bu farkı A'meş'in her ikisinde de damme ile okuduğu «فَانْفُرُوا» ve «أَوِ انْفُرُوا» kıraati reddeder. Masdarı: en-Nefîr (النَّفِير), en-Nüfûr (النُّفُور) ve en-Nefr (النَّفْر)dir. en-Nefer (النَّفَر) ise kavim ve reht gibi insan topluluğudur.
قوله: {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَن لَّيُبَطِّئَنَّ} » منكم «خبر مقدم ل» إنَّ «واسمُها» لَمَنْ «دخلت اللام على الاسم تأكيداً لَمَّا فُصِل بينه وبينها بالخبر،» ومَنْ «يجوزُ أن تكونَ موصولةً أو نكرةً موصوفةً، واللامُ في» لَيُبَطِّئَنْ «فيها قولان، أصحُّهما: انها
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَن لَّيُبَطِّئَنَّ} “İçinizden öyleleri vardır ki, muhakkak ağırdan alırlar” kavlindeki «مِنْكُمْ» lafzı «إِنَّ»nin öne geçmiş haberidir; ismi ise «لَمَنْ»dir. İsim ile «إِنَّ» arasına haber girdiği için tekit amacıyla ismin başına lâm dâhil olmuştur. «مَنْ» lafzının mevsûle veya nekre-i mevsûfe olması caizdir. «لَيُبَطِّئَنَّ» fiilindeki lâm harfi hakkında iki görüş vardır: En sahih olanı;
جوابُ قسمٍ محذوفٍ تقديره: أقسم الله ليبطِّئَن، والجملتان - أعني القسمَ وجوابه - صلةٌ ل» مَنْ «أو صفةٌ هلا على حَسَبِ القولين المتقدمين، والعائدُ على كلا التقديرين هو الضمير المرفوعُ ب» ليبطِّئن «والتقديرُ: وإنَّ منكم للذي - أو لفريقاً» واللَّهِ ليبطِّئن.
takdiri: «Allah'a yemin olsun ki elbette ağırdan alacaktır» şeklinde olan mahzuf bir yeminin cevabı olmasıdır. İki cümle —yani yemin ve cevabı— daha önce geçen iki görüşe göre «مَنْ» lafzının sılası veya onun sıfatıdır. Her iki takdire göre de ait zamir, «لَيُبَطِّئَنَّ» ile merfû olan zamirdir; takdiri: «Şüphesiz içinizden öyle kimse -veya öyle bir zümre- vardır ki, Allah'a andolsun muhakkak ağırdan alacaktır» şeklindedir.
واستدلَّ بعضُ النحاةِ بهذه الآيةِ على أنه يجوز وصلُ الموصولِ بجملةِ القسمِِ وجوابِه إذا عَرِيَتْ جملةُ القسمِ من ضمير عائد على الموصول نحو: «جاء الذي أحلفُ باللَّهِ لقد قام أبوه» وجَعَلَه ردَّاً على قدماء النحاةِ حيث زعموا منعَ ذلك، ولا دَلالةً في ذلك، إذ لقائلٍ أن يقول: ذلك القسمُ المحذوفُ لا أقدِّرُه إلا مشتملاً على ضميرٍ عائدٍ الموصول.
Bazı nahivciler, yemin cümlesi mevsûle dönen bir zamirden hâlî olduğunda «جَاءَ الَّذِي أَحْلِفُ بِاللَّهِ لَقَدْ قَامَ أَبُوهُ» (Allah'a yemin ederim ki babası ayağa kalkan kimse geldi) örneğinde olduğu gibi mevsûlun yemin ve cevap cümlesine sıla yapılabileceğine bu ayeti delil getirmişler ve bunu, bunu engelleyen eski nahivcilere bir reddiye kılmışlardır. Oysa bunda bir delil yoktur; zira bir kimse şöyle diyebilir: 'Ben o mahzuf yemini, ancak mevsûle dönen bir zamiri içerecek şekilde takdir ederim.'
والقول الثاني - نقله ابن عطية عن بعضِهم - أنها لام التأكيد بعد تأكيد، وهذا خطأُ من قائله. والجمهورُ على «لَيُبَطِّئَنْ» بتشديد الطاء، ومجاهد بالتخفيف، وعلى كلتا القراءتين يحتمل أن يكون الفعل لازماً ومتعدياً، يقال: أَبْطَأَ وبَطَّأَ بمعنى بَطُؤَ أي: تكاسل وتثبَّط، فهذان لازمان، وإنْ قَدَّر أنهما متعدِّيان فمفعولُهما محذوفٌ أي: ليبطِّئَنْ غيرَه أي: يُثَبِّطه ويُجْبِنُه عن القتال. و «إذا لم أكن» ظرفٌ ناصبُه «أنعم الله» .
İkinci görüş —bunu İbn Atiyye bazılarından nakletmiştir— onun tekit üstüne tekit lâmı olmasıdır; bu, söyleyenin bir hatasıdır. Cumhur tâ harfinin teşdidiyle «لَيُبَطِّئَنَّ», Mücâhid ise şeddesiz olarak okumuştur. Her iki kıraate göre de fiilin lâzım ve müteaddî olması muhtemeldir; gevşeklik gösterdi ve ağırdan aldı manasında «بَطُؤَ» anlamında «أَبْطَأَ» ve «بَطَّأَ» denilir; bu ikisi lâzımdır. Şayet müteaddî oldukları takdir edilirse mef'ûlleri mahzuftur; yani başkasını ağırdan aldırır; yani onu savaştan alıkoyar ve korkutur demektir. «إِذَا لَمْ أَكُنْ» ifadesi ise âmili «أَنْعَمَ اللَّهُ» olan bir zarftır.
قوله تعالى: {لَيَقُولَنَّ} : الجمهورُ على فتحِ لام «ليقولَنَّ» لأنه فعل مسند إلى ضميرِ «مَنْ» مبنيُّ على الفتح لأجل نون التوكيد. وقرأ الحسن بضمها، فأسند الفعل إلى ضمير «مَنْ» أيضاً لكنْ حملاً له على معناها، والأصلُ: ليقولونَنَّ، وقد تقدَّم تصريفه.
Yüce Allah'ın: {لَيَقُولَنَّ} “elbette şöyle der” kavlinde cumhur, «لَيَقُولَنَّ» kelimesindeki lâm harfini fetha ile okumuştur; zira «مَنْ»in lafzına ait zamire isnad edilmiş olup tekit nûn'undan ötürü fetha üzere mebnî bir fiildir. Hasan-ı Basrî ise lâm harfini damme ile okuyarak fiili yine «مَنْ» lafzının zamirine isnad etmiş ancak bu kez onun manasına hamletmiştir; aslı «لَيَقُولُونَنَّ» şeklindedir ve sarf tahlili daha önce geçmişti.
قوله: {كَأَن لَّمْ تَكُنْ} هذه «كَأَنْ» المخففةُ من الثقيلة، وعملُها باقٍ عند
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَأَن لَّمْ تَكُنْ} “hiç olmamış gibi” kavlindeki bu «كَأَنْ» şeddeli olanından hafifletilmiş (muhaffefe) şeklidir; Basralılara göre ameli bâkidir.
البصريين، وزعم الكوفيون أنَّها حين تخفيفِها لا تعمل كما لا تعمل «لكن» مخففةً عند الجمهور، وإعمالُها عند البصريين غالباً في ضمير الأمرِ والشأنِ وهو واجبُ الحذفِ، ولا تعملُ عندَهم في ضميرٍ غيرِه ولا في اسمٍ ظاهرٍ إلا ضرورةً كقوله:
Kûfeliler ise cumhura göre hafifletildiğinde «لَكِنْ» lafzının amel etmediği gibi, bunun da hafifletildiği zaman amel etmediğini ileri sürmüşlerdir. Basralılara göre bunun ameli çoğunlukla hazfi vacip olan emir ve şe'n zamirindedir; onların katında şu beyitte olduğu gibi şiir zarureti müstesna şe'n zamirinden başka bir zamirde veya açık isimde amel etmez:
١٦٠ - ٥- وصدرٍ مشرقِ النَّحْرِ ... كَأَنْ ثَدْيَيْهِ حُقَّانِ
1605 - Göğsü ve gerdanı apaydınlık olan nice [güzel vardır ki], sanki onun iki göğsü küçük fildişi kutudur.
وقول الآخر:
Diğer şairin şu sözü de [buna örnektir]:
١٦٠ - ٦- ويوماً تُوافينا بوجهٍ مُقَسَّمٍ ... كأنْ ظبيةٍ تَعْطُوا إلى وارِق السَّلَمْ
1606 - Ve bir gün, sanki selem ağacının yapraklı dalına uzanan bir ceylan gibi, kusursuz güzellikte [oranlı] bir yüzle çıkagelir bize.
في إحدى الروايات، وظاهرُ كلام سيبويه أنها تعمل في غير ضمير الشأن في غير الضرورة، ونَصُّه يُطالَعُ في كتابه. والجملة المنفية بعدها في محلِّ رفع خبر لها، والجملةُ بعدها إن كانت فعلية فَتُتَلَقَّى ب «قدر» كقوله:
Bu, rivayetlerden birine göredir. Sîbeveyh'in ifadelerinin zahiri ise zaruret olmaksızın da şe'n zamirinden başkasında amel ettiği yönündedir; onun açık ifadesi Kitâb'ında incelenebilir. Ondan sonra gelen olumsuz cümle onun mahallen merfû haberidir. Ondan sonra gelen cümle şayet fiil cümlesi ise şu beyitte olduğu gibi «قَدْ» ile karşılanır:
١٦٠ - ٧- لا يَهُولَنْكَ اصطلاُؤكَ للحَرْ ... بِ فمحذورُها كَأَنْ قد أَلَمَّا
1607 - Savaşa girişmen seni sakın korkutmasın; zira onun korkulan tehlikesi sanki başa gelmiş gibidir.
أو ب «لم» كهذه الآيةِ، وقولُه: {كَأَن لَّمْ تَغْنَ بالأمس} [يونس: ٢٤] وقد تُلُقِّيَتْ ب «لَمَّا» في قولِ عَمَّارِ الكلبي:
Yahut bu ayette ve Yüce Allah'ın: {كَأَن لَّمْ تَغْنَ بالأمس} “sanki dün orada hiç yokmuş gibi” [Yûnus: 24] kavlinde olduğu gibi «لَمْ» ile karşılanır. Ammâr el-Kelbî'nin şu sözünde ise «لَمَّا» ile karşılanmıştır:
١٦٠ - ٨- بَدَّدَتْ منها الليالِي شَمْلَهمْ ... فكأنْ لمَّا يكونوا قبلُ ثَمّْ
1608 - Geceler onların birlikteliğini darmadağın etti; sanki daha önce orada hiç bulunmamışlar gibi.
قال الشيخ: «ويَحْتاج مثلُ هذا إلى سماعٍ من العَرَبِ» وقال ابن عطية: «و» كَأَنْ «مضمنةٌ معنى التشبيهِ، ولكنها ليست كالثقيلة في الاحتياجِ إلى الاسمِ والخبرِ، وإنما تَجِيءُ بعدَها الجملُ» وظاهرُ هذه العبارة أنها لا تعمل حين تخفيفِِها، وقد تقدَّم أنَّ ذلك قولُ الكوفيين لا البصريين، ويُحْتمل أنه أراد بذلك أنَّ الجملةَ بعدها لا تتاثرُ بها لفظاً لأنَّ اسمَها محذوفٌ والجملةُ خبرٌ لها.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bunun gibisi Araplardan işitilmeye (semâa) muhtaçtır.» İbn Atiyye ise şöyle demiştir: ««كَأَنْ» teşbih manasını içermektedir; fakat isim ve habere ihtiyaç duyma hususunda şeddeli olanı gibi değildir, bilakis ondan sonra yalnızca cümleler gelir.» Bu ifadenin zahiri, hafifletildiği zaman amel etmediği yönündedir; bunun ise Basralıların değil Kûfelilerin görüşü olduğu daha önce geçmişti. İbn Atiyye'nin bununla, ismi mahzuf ve cümle de haberi olduğu için ardından gelen cümlenin lafzan ondan etkilenmediğini kastetmiş olması da muhtemeldir.
وقرأ ابن كثير وحفص «يَكُنْ» بالياءِ، لأن المودة في معنى الودِّ، ولأنه قد فُصِل بينها وبين فِعْلِها، والباقون بالتاء اعتباراً بلفظِها. و «يكون» تحتمل أنْ تكونَ تامةً، فيتعلق الظرفُ بها أو بمحذوف؛ لأنه حالٌ من «مودة» إذ هو في الأصل صفةُ نكرةٍ قُدِّم عليها، وأَنْ تكونَ ناقصةً فيتعلَّقُ الظرفُ بمحذوفٍ على أنه خبرها.
İbn Kesîr ve Hafs «مودة» lafzı «ود» manasında olduğu ve kendisi ile fiili arasına fasıla girdiği için «يَكُنْ» kelimesini yâ ile; diğerleri ise lafzını dikkate alarak tâ ile okumuşlardır. «يكون» fiilinin tam fiil olması muhtemeldir; bu durumda zarf ona veya mahzufa taalluk eder; çünkü aslen öne geçirilmiş bir nekre sıfatı olduğundan «مودة» lafzından hâldir. Nâkıs fiil olması da muhtemeldir; bu durumda zarf onun haberi olarak mahzufa taalluk eder.
واختلف الناسُ في هذه الجملةِ - على ثلاثةِ أقوال: الأول: أنها
Âlimler bu cümle hakkında üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bu cümlenin
لا محلَّ لها من الإِعراب اعتراضيةٌ، وعلى هذا فما المُعْتَرَضُ بينهما؟ وجهان الأول منهما: أنها معترضةٌ بين جملةِ الشرطِ التي هي «فإنْ أصابَتْكم» وبين جملةِ القسم التي هي «ولَئِنْ أصابَتْكم» والتقديرُ: «فإنْ أصابَتْكم مصيبةٌ قال: قد أَنْعَمَ اللَّهُ عليَّ إذ لم أَكُنْ معهم شهيداً، كأَنْ لم تكن بينكم وبينه مودةٌ، ولَئِنْ أصابكم فضلٌ، فأُخِّرت الجملةُ المعتَرضُ بها أعني قولَه: {كَأَن لَّمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ} والنيةُ بها التوسطُ، وهذا قول الزجاج وتبعه الماتريدي.
iraptan mahalli olmayan bir itiraz cümlesi olmasıdır. Buna göre iki cümlenin arasına giren itiraz nedir? Bunun iki yönü vardır: Birincisi; «فإن أصابتكم» şeklindeki şart cümlesi ile «ولئن أصابكم» şeklindeki yemin cümlesi arasına itiraziyye olarak girmiş olmasıdır. Takdiri şöyledir: «Eğer size bir musibet isabet ederse, sanki sizinle onun arasında bir sevgi bağı yokmuş gibi 'Allah bana lütfetti de onlarla beraber şahit olmadım' der; ve eğer size bir lütuf isabet ederse...» Böylece kendisiyle itiraz yapılan cümle, yani Cenâb-ı Hakk'ın: {كَأَن لَّمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ} “aranızda hiç olmamış gibi” kavli sona bırakılmış, ancak niyet olarak araya girmesi kastedilmiştir. Bu, Zeccâc'ın görüşüdür ve Mâtürîdî de ona tâbi olmuştur.
وردَّ الراغب الأصبهاني هذا القول بأنه مستقبح / لأنه لا يُفْصَلُ بين بعضِ الجملة وبعضِ ما يتعلَّق بجملةٍ أخرى. قلت: هذا من الزجاج كأنه تفسير معنى لا إعراب، يدل على ذلك ما أذكُره عنه من تفسير الإِعراب. الثاني من الوجهين: أن تكونَ معترضةً بين القولِ ومفعولِه، والأصل: «ليقولَنَّ يا ليتني كنتُ معهم كأن لم تَكُنْ» وعلى هذا أكثر الناس، ولكن اختلفَتْ عبارتُهم في ذلك، ولا يظهر المعنى إلا بنقل نصوصِهم فَلْنَنْقلها. فقال الزمخشري: «اعتراضٌ بين الفعل الذي هو» ليقولَنَّ «وبين مفعولِه وهو» ياليتني «والمعنى: كأن لم يتقدم له معكم مودةٌ؛ لأن المنافقين كانوا يُوادُّون المؤمنين في الظاهر، وإن كانوا يبغون لهم الغوائلَ في الباطن، والظاهر أنه تهكمُ لأنهم كانوا أَعْدَى عدوٍّ للمؤمنين وأشدَّهم حسداً لهم، فيكف يُوصَفُون بالمودةِ إلا على وجه العكس والتهكم؟» وقال الزجاج: «هذه الجملةُ اعتراضٌ أخبرَ تعالى بذلك؛ لأنهم كانوا يُوادُّون المؤمنينَ» وقال ابن عطية: «المنافِقُ يعاطِي
Râgıb el-İsfahânî, cümlenin bir kısmı ile başka bir cümleye taalluk eden bir kısmın arasının ayrılamayacağı gerekçesiyle bu görüşü reddedip çirkin bulmuştur. Derim ki: Zeccâc'ın bu açıklaması sanki irap değil mana tefsiridir; onun irap tefsirinden aktaracağım hususlar da buna delalet etmektedir. İki yönden ikincisi: Söz (kavl) ile mef'ûlü arasına itiraziyye olarak girmesidir; aslı şöyledir: «Sanki hiç olmamış gibi 'Keşke onlarla beraber olsaydım' der.» İnsanların çoğu bu görüştedir; ancak bu husustaki ifadeleri farklılık göstermiştir. Bu mana ise ancak onların ifadelerini nakletmekle anlaşılır, öyleyse onları nakledelim. Zemahşerî şöyle demiştir: ««ليقولن» fiili ile onun mef'ûlü olan «يا ليتني» ifadesi arasında bir itirazdır. Manası şöyledir: Sanki sizinle onun arasında daha önce hiçbir sevgi bağı geçmemiş gibi; zira münafıklar içten içe müminlerin felaketini isteseler de görünüşte onları seviyorlardı. Zahir olan ise bunun bir istihza olduğudur; çünkü onlar müminlerin en amansız düşmanı ve onları en çok kıskanan kimselerdi; öyleyse onlara sevgi vasfı ancak tersi [kastedilerek] ve istihza yoluyla nasıl verilebilir ki?» Zeccâc ise şöyle demiştir: «Bu cümle bir itiraziyyedir; Yüce Allah bunu böylece haber vermiştir; zira onlar müminlere sevgi gösteriyorlardı.» İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Münafık,
المؤمنين المودةَ ويعاهِدُ على التزامِ كلفِ الإِسلام، ثم يتخلَّفُ نِفاقاً وشكاً وكفراً بالله ورسولِه، ثم يتمنَّى عندما ينكشِفُ الغَيْبُ الظفَر للمؤمنين، فعلى هذا يجيء قولُه تعالى: {كَأَن لَّمْ تَكُن} التفاتةً بليغةً واعتراضاً بين القول والمقول بلفظٍ يُظْهِرُ زيادةً في قُبْحِ فِعْلِهم» . وقال الرازي: «هو اعتراض في غاية الحسنِ لأنَّ مَنْ أحبَّ إنساناً فَرِحَ لفرحِه وحزن لحزنه، فإذا قلب القضية فذلك إظهارٌ للعداوةِ، فحكى تعالى سرورَ المنافقِ عند نكبة المسلمين، ثم أراد أن يَحْكِي حُزْنَه عند دَوْلِة المسلمين بسببِ فواتِه الغنيمَةَ، فَقَبْلَ أن يَذْكُرَ الكلامَ بتمامِه ألقى قوله:» كأن لم تكن «والمراد التعجب، كأنه يقول: انظروا إلى ما يقوله هذا المنافق كَأَنْ لم تَكُنْ بينكم وبينه مودةٌ ولا مخالطةٌ أصلاً، والذي حَسَّن الاعتراضَ بهذه الجملة - وإنْ كان محلُّها التأخيرَ - كونُ ما بعدها فاصلةً وهي ليست بفاصلة» وقال الفارسي: «هذه الجملة من قولِ المنافقين للذين أَقْعدوهم عن الجهادِ وخَرَجوا هم كأن لم تكن بينكم وبينه أي وبين الرسول ﵇ [مودةٌ] فيُخْرِجَكم معه لتأخذوا من الغنيمة، ليُبْغِضُوا بذلك الرسولَ إليهم» فأعاد الضميرَ في «بينه» على النبيّ ﵇.
müminlere sevgi sunar ve İslam'ın mükellefiyetlerine bağlı kalacağına söz verir; sonra nifak, şüphe ve Allah ile Resûlü'nü inkâr sebebiyle geri kalır; ardından gayb perdesi aralanıp müminlerin zaferi ortaya çıktığında temennide bulunur. Buna göre Yüce Allah'ın: {كَأَن لَّمْ تَكُن} “sanki hiç olmamış gibi” kavli, beliğ bir iltifat ve söz ile sözün içeriği arasında onların fiillerinin çirkinliğini daha da gözler önüne seren bir lafızla yapılmış bir itiraz olarak gelir.» Râzî ise şöyle demiştir: «Bu, son derece güzel bir itirazdır; çünkü bir insanı seven kimse onun sevinciyle sevinir, hüznüyle üzülür. Bu durumu tersine çevirdiğinde ise bu, düşmanlığın açığa vurulmasıdır. Yüce Allah, Müslümanların başına bir felaket geldiğinde münafığın sevincini hikâye etmiş; ardından Müslümanların zaferi anında ganimeti kaçırması sebebiyle duyduğu hüznü hikâye etmek istemiştir. Sözü tamamıyla zikretmeden önce «كَأَن لَّمْ تَكُنْ» kavlini araya koymuştur; buradaki maksat taaccüptür (hayret bildirmektir). Sanki şöyle buyurmaktadır: 'Şu münafığın söylediğine bir bakın! Sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi ve hiçbir kaynaşma olmamış gibi.' Bu cümlenin yeri her ne kadar sonradan gelmek olsa da, onunla itiraz yapılmasını güzelleştiren husus, kendisinden sonrakinin bir fâsıla (ayet sonu) olmasıdır; oysa bu cümle bir fâsıla değildir.» Fârisî ise şöyle demiştir: «Bu cümle, münafıkların cihaddan alıkoydukları ve kendileri savaşa çıkan kimselere yönelik sözlerindendir; yani Resûlullah [aleyhisselâm] ile aranızda bir [sevgi bağı] yokmuş gibi ki o da ganimetten alasınız diye sizi kendisiyle birlikte sefere çıkarsın; böylece bu yolla Resûl'ü onlara buğzettirmek istemişlerdir.» Böylece «بَيْنَهُ» kelimesindeki zamiri Peygamber [aleyhisselâm]'a döndürmüştür.
وتبع الفارسي في ذلك مقاتلاً، قال مقاتل: «معناه: كأنه ليس من أهل مِلَّتكم ولا مودةَ بينكم» يريد أن المبطئَ قال لِمَنْ تخلَّف عن الغزو من المنافقين وضَعَفَةِ المؤمنين ومَنْ تخلَّف بإذْن: كَأَنْ لم تكن بينكم وبين محمدٍ مودةٌ فَيُخْرِجْكم إلى الجهادِ فتفوزا بما فاز.
Fârisî bu hususta Mukâtil'e tâbi olmuştur. Mukâtil şöyle demiştir: «Bunun manası: Sanki o sizin dininizden değilmiş ve aranızda bir sevgi yokmuş gibi demektir.» Yani savaşı ağırdan alan kimse; münafıklardan, zayıf müminlerden ve izinle geride kalanlardan savaşa katılmayanlara: 'Muhammed ile aranızda bir sevgi bağı yokmuş ki sizi de cihada çıkarsın da onun kazandığı şeyleri siz de kazanasınız' demiştir.
الثاني: من الأقوال: أنها في محل نصب بالقول، فيكون تعالى قد حكى بالقول جمليتن: جملةَ التشبيه وجملة التمني، وهذا ظاهرٌ على قول مقاتل والفارسي حيث زعما أنَّ الضمير في «بينه» للرسول ﵇.
Görüşlerin ikincisi: «بَيْنَهُ» kelimesindeki zamirin Resûlullah [aleyhisselâm]'a ait olduğunu ileri süren Mukâtil ve Fârisî'nin görüşüne göre açık olduğu üzere cümlenin «القول» (söz) ile mansub mahalde olmasıdır; böylece Yüce Allah söz ile iki cümleyi nakletmiş olur: Teşbih cümlesi ve temenni cümlesi.
الثالث: انها في محلِّ نصبٍ على الحالِ من الضمير المستتر في «ليقولَنَّ» كما تقول: «مررت بزيدٍ وكأَنْ لم يكنْ بينك وبينه معرفةٌ فضلاً عن مودةٍ» ونُقل هذا عن الزجاج، وتبعه أبو البقاء في ذلك. وإنما أطلْتُ النفَسَ في هذه الآيةِ لأني رأيتُ أقوالَ الناسِ فيها منتشرةً فضَمَمْتُها.
Üçüncüsü: Tıpkı senin: «Zeyd'e uğradım; sanki seninle onun arasında sevgiyi bırak bir tanışıklık dahi yokmuş gibiydi» demen gibi, «ليقولن» fiilindeki müstetir zamirden hâl olarak mahallen mansub olmasıdır. Bu, Zeccâc'dan nakledilmiş ve Ebü'l-Bekâ da bu hususta ona tâbi olmuştur. Bu ayet üzerinde sözü bu denli uzatmamın sebebi, insanların bu husustaki görüşlerini dağınık görmem ve onları bir araya toplamayı istememdir.
و «يا» فيها قولان أحدُهما: - وهو قولُ الفارسيّ - أنها لمجردِ التنبيه فلا يُقَدَّر منادى محذوفٌ، ولذلك باشَرَتِ الحرفَ. والثاني: أن المنادى محذوفٌ تقديرُه: يا هؤلاء ليتني، وهذا الخلاف جارٍ فيها إذا باشرت حرفاً أو فعلاً، كقراءة الكسائي: «ألا يا اسْجُدوا» وقوله:
«يا» hakkında iki görüş vardır: Birincisi —ki bu Fârisî'nin görüşüdür— sadece tenbih (uyarı) için olmasıdır; dolayısıyla mahzuf bir münâdâ takdir edilmez, bu yüzden de doğrudan harfe bitişmiştir. İkincisi ise münâdânın mahzuf olmasıdır; takdiri: «Ey ahali! Keşke ben...» şeklindedir. Bir harfe veya fiile doğrudan bitiştiğinde bu ihtilaf cereyan eder; Kisâî'nin «ألا يا اسْجُدوا» kıraati ve şairin şu sözünde olduğu gibi:
١٦٠ - ٩- ألا يا اسقياني قبل غارةِ سنجالِ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1609 - Ey [arkadaşlarım], Sincâl baskınından önce bana içirsenize!...
وقوله:
Ve şu sözünde olduğu gibi:
١٦١ - ٠- يا حبَّذا جَبَلُ الريَّانِ من جبلٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1610 - Ne hoştur Reyyân dağı, ne güzel bir dağdır!...
على القول بفعليةِ «حَبَّذا» ولا يُفعل ذلك إلا ب «يا» خاصةً دونَ سائر حروفِ النداء لأنها أمُّ البابِ، وقد كَثُرَتْ مباشرتُها ل «ليت» دونَ سائرِ الحروف.
Bu, «حَبَّذا» lafzının fiil olduğu görüşüne göredir. Bu durum, nida harflerinin aslı (ümmü'l-bâb) olması hasebiyle diğer nida harflerine değil yalnızca «يا» lafzına mahsustur; nitekim diğer harflerden ziyade «ليت» lafzına doğrudan bitişmesi çokça vaki olmuştur.
قوله: {فَأَفُوزَ} الجمهور على نصبه في جواب التمني، والكوفيون يزعمون نصبَه بالخلاف، والجَرْميُّ يزعم نصبَه بنفسِ الفاء، والصحيح الأول، لأن الفاء تَعْطِفُ هذا المصدر المؤول مِنْ «أن» والفعلِ على مصدر متوهم، لأن التقدير: يا ليت لي كوناً معهم أو مصاحبتَهم ففوزاً، ولهذه المذاهبِ تصحيحاً وإبطالاً موضوعٌ غيرُ هذا قد نَبَّهْتُ عليه غيرَ مرةٍ. وقرأ الحسن «فأفوزُ» رفعاً على أحد وجهين: إمَّا الاستئنافِ أي: فأنا أفوزُ، أو عطفاً على «كنت» فيكون داخلاً في حيِّز التمني أيضاً، فيكون الكون معهم والفوزُ العظيم مُتَمَنَّيْن جميعاً.
Yüce Allah'ın: {فَأَفُوزَ} “böylece kazansaydım” kavlinde cumhur, temenninin cevabında olduğu için nasb ile okumuştur. Kûfeliler onun hilaf ile mansub olduğunu, Cermî ise bizzat fâ sebebiyle mansub olduğunu ileri sürer. Sahih olan birincisidir; zira fâ harfi, «أَنْ» ve fiilden oluşan bu müevvel masdarı varsayılan (mütevehhem) bir masdara atfeder. Çünkü takdiri şöyledir: «Keşke onlarla beraber bir varlığım veya birlikteliğim olsaydı da bir kurtuluş elde etseydim.» Bu mezheplerin doğrulanması ve çürütülmesine dair burası dışında, defalarca dikkat çektiğim başka bir yer vardır. Hasan-ı Basrî «فأفوزُ» kelimesini iki vecihten biri üzere merfû okumuştur: Ya istînâfiyye olarak, yani «böylece ben kazanırım» manasında; yahut «كنت» fiiline atıfla temenni dairesine dahil olur ve böylece hem onlarla beraber olmak hem de büyük bir kazanç elde etmek birlikte temenni edilmiş olur.
قوله تعالى: {الذين يَشْرُونَ الحياة} : فاعل بقوله: {فَلْيُقَاتِلْ} و «يَشْرون» يحتمل وجهين، أحدُهما: أن يكون بمعنى يشترون. فإنْ قيل: قد قررت أن الباء إنما تدخُل على المتروك، والظاهرُ هنا أنها دَخَلَتْ على المأخوذِ. فالجوابُ: أنَّ المرادَ بالذين يشترون المنافقون المبطِّئُون عن الجهاد أمَروا بأَنْ يُغَيِّروا ما بهم من النفاق، ويُخْلِصوا الإِيمانَ باللَّهِ ورسولِه، ويجاهدوا في سبيلِ الله، فلم تَدْخُلْ إلا على المتروك؛ لأنَّ المنافقين تاركون للآخرة آخذون للدنيا. والثاني: أنَّ «يشرون» بمعنى يَبيعون، ويكون المرادَ بالذين يَشْرُون: المؤمنون المتخلفون عن الجهاد المُؤْثِرون الآجلةَ على العاجلة، ونظيرُ هذه الآية في كون «شرى» تحتمل الاشتراء والبيع باعتبارين قوله تعالى: {وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ} [يوسف: ٢٠] وسيأتي. وقد تقدَّم لك شيءٌ من هذا في أول البقرة.
Yüce Allah'ın: {الذين يَشْرُونَ الحياة} “[dünya] hayatını satanlar” kavli, {فَلْيُقَاتِلْ} “savaşsın” kavlinin fâilidir. «يَشْرون» iki veçhe muhtemeldir: Birincisi, satın alırlar manasında olmasıdır. Eğer: 'Bâ harfinin ancak terk edilen şeyin üzerine dahil olduğunu ortaya koymuştun; burada ise zahiren alınan şeyin üzerine dahil olmuştur' denilirse; cevap şudur: Satın alanlardan maksat, cihaddan geri duran münafıklardır; kendilerindeki nifakı değiştirmeleri, Allah'a ve Resûlü'ne imanı ihlasla benimsemeleri ve Allah yolunda cihad etmeleri emredilmiştir; dolayısıyla [bâ harfi] ancak terk edilenin üzerine dahil olmuştur; zira münafıklar ahireti terk edip dünyayı alan kimselerdir. İkincisi: «يشرون» fiilinin satarlar manasında olmasıdır; satanlardan maksat ise cihaddan geri kalan ancak ahireti dünyaya tercih eden müminlerdir. «شرى» lafzının iki farklı yaklaşımla hem satın almayı hem satmayı ihtiva etmesi bakımından bu ayetin benzeri, Cenâb-ı Hakk'ın: {وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ} “Onu değersiz bir fiyata sattılar” [Yûsuf: 20] kavlidir ve ileride gelecektir. Buna dair bir miktar açıklama Bakara'nın başında sana geçmişti.
والجمهورُ على سكون لام «فَلْيقاتل» لأنها وقعت بعد الفاء فأشبهت اللفظة كتفاً. وقُرئ بكسرها وهو الأصل. والجمهور على بناء «فيُقْتل» للمفعول، ومحارب بن دثار ببنائه للفاعل، والأول أظهرُ، لقوله: «أو يَغْلِب» ويُقْتَلْ «ويُغْلِب» عطفٌ على الشرط، والفاء في «فسوف» جوابه، لا يجوز حذفها. والمشهورُ إظهار هذه الباء عند الفاء، وأدغمها أبو عمرو والكسائي وهشام وخَلاَّد بخلاف عنه. والجمهور على «نُؤْتيه» بنون العظمة، وطلحة بن مصرف والأعمش بياء الغيبة، وهما ظاهرتان.
Cumhur, fâ harfinden sonra geldiği ve lafız «كَتِف» kelimesine benzediği için «فَلْيقاتل» kelimesindeki lâm harfini sükûn ile okumuştur. Asıl olan kesre ile de okunmuştur. Cumhur «فيُقْتَل» fiilini meçhul (mef'ûl) olarak okumuştur; Muhârib b. Dithâr ise mâlûm (fâil) olarak okumuştur. Birincisi daha açıktır; zira «أو يَغْلِب» buyrulmuştur. «يُقْتَلْ» ve «يَغْلِبْ» şart cümlesine matuftur; «فسوف» ifadesindeki fâ ise onun cevabıdır ve hazfedilmesi caiz değildir. Meşhur olan, bu bâ harfinin fâ harfinin yanında izhâr ile okunmasıdır; Ebû Amr, Kisâî, Hişâm ve kendisinden gelen bir ihtilafla Hallâd ise idgam yapmışlardır. Cumhur azamet nûnu ile «نُؤْتيه» şeklinde okumuştur; Talha b. Musarrif ve A'meş ise gaib yâ'sı ile [«يُؤْتِيهِ»] okumuşlardır; her ikisi de açıktır.
وقدَّم قولَه: {فَيُقْتَلْ} لأنها درجةُ شهادة وهي أعظمُ من غيرها، وثَنَّى بالغَلَبة وهي تشمل نوعين: قتلَ أعداءِ الله والظفرَ بالغنيمة، والأولى أعظمُ من الثانية.
Yüce Allah {فَيُقْتَلْ} “öldürülür” kavlini öne almıştır; çünkü bu, şehadet mertebesidir ve diğerlerinden daha büyüktür; ikinci olarak galibiyeti zikretmiştir ki bu da iki türü kapsar: Allah'ın düşmanlarını öldürmek ve ganimeti elde etmek. Birincisi ise ikincisinden daha büyüktür.
قوله تعالى: {وَمَا لَكُمْ لاَ تُقَاتِلُونَ} : هذا استفهامٌ يُراد به التحريضُ والأمرُ بالجهاد. و «ما» مبتدأٌ، «و» لكم «خبرُه، أي: أيُّ شيء استقرَّ لكم. وجملةُ قولِه» لا تقاتلون «فيها وجهان، أظهرهما: أنها في محلِّ نصبٍ على الحال أي: ما لكم غيرَ مقاتلين، أَنْكَرَ عليهم أن يكونوا على غير هذه الحالة، وقد صَرَّح بالحال بعد هذا التركيب في قوله: {فَمَا لَهُمْ عَنِ التذكرة مُعْرِضِينَ} [المدثر: ٤٩] ، وقالوا في مثل هذه الحال: إنها لازمةٌ / لأنَّ الكلامَ لايتم دونها، وفيه نظر. والعاملُ في هذه الحال الاستقرارُ المقدَّر كقولِك: ما لك
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا لَكُمْ لاَ تُقَاتِلُونَ} “Size ne oluyor da savaşmıyorsunuz?” kavli, kendisiyle cihada teşvik ve emir kastedilen bir istifhamdır. «ما» mübteda, «لكم» ise onun haberidir; yani 'size ne oldu [ki yerleşti]' demektir. «لا تقاتلون» cümlesinin ise iki yönü vardır: En zahir olanı, mahallen mansub hâl olmasıdır; yani 'savaşmayan kimseler olarak size ne oluyor?' demektir; bu hâlin dışındaki bir durumda olmalarını kınamıştır. Bu terkipten sonra açıkça hâl getirilişi Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمَا لَهُمْ عَنِ التذكرة مُعْرِضِينَ} “Onlara ne oluyor ki öğütten yüz çeviriyorlar?” [Müddessir: 49] kavlinde yer almıştır. Böyle bir hâl hakkında: Söz onsuz tamamlanmadığı için lazıme (zorunlu) bir hâldir demişlerdir; ancak bu tartışmalıdır. Bu hâlin âmili, tıpkı senin: «Gülerek sana ne oluyor?» demendeki gibi takdir edilen istikrardır.
ضاحكاً؟ والوجه الثاني: أن الأصل:» وما لكم في ألا تقتلوا «فَحُذِفَتْ» في «فبقي» أَنْ لا تقاتلوا «فجرى فيها الخلافُ المشهور، ثم حُذِفَتْ» أَنْ «الناصبة فارتفع الفعل بعدها كقولهم:» تَسْمَعُ بالمُعَيْدِيّ خيرٌ من أن تراه «وقوله:
İkinci vecih ise aslının «وما لكم في ألا تقاتلوا» şeklinde olmasıdır; «في» hazfedilince geriye «أنْ لا تقاتلوا» kalmış ve onda meşhur ihtilaf cereyan etmiştir; ardından nasbeden «أنْ» hazfedilmiş ve tıpkı onların: «Muaydî'yi işitmen onu görmenden daha hayırlıdır» sözlerinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi ardından gelen fiil merfû olmuştur:
١٦١ - ١- ألا أيُّهذا الزاجري أحضُرُ الوغى ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1611 - Ey beni savaşa katılmaktan meneden kimse!...
في إحدى الروايتين، وهذا يؤيد كونَ الحالِ ليس بلازمةٍ.
Bu, iki rivayetten birine göredir ve hâlin zorunlu (lâzıme) olmadığını desteklemektedir.
قوله: {والمستضعفين} فيه ثلاثة أوجه. أظهرُها: أنه مجرورٌ عطفاً على اسم الله تعالى أي: وفي سبيل المستضعفين. والثاني: وإليه ذهبَ الزجاج والمبرد أن يكونَ مجرواً عطفاً على نفس» سبيل «. قال أبو البقاء بعد أَنْ حكاه عن المبرد وحده:» وليس بشيء «كأنه لم يظهر لأبي البقاء وجهُ ذلك، ووجهُ أنَّ تقديرَه:» وفي خلاص المستضعفين «والثالث وإليه ذهب الزمخشري: أن يكونَ منصوباً على الاختصاص تقديره: وأَخُصُّ من سبيلِ الله خلاصَ المستضعفين، لأنَّ سبيلَ اللَّهِ عامٌّ في كلِّ خير، وخلاص المستضعفين من المسلمين من أيدي الكفار من أعظم الخيور. والجمهورُ على» والمستضعفين «بواو العطف، وقرأ ابن شهاب:» في سبيل الله المستضعفين «وفيها تخريجان، أحدُهما: أن يكونَ حرفُ العطف مقدراً كقولهم:» أكلت لحماً تمراً سمكاً «والثاني: أن يكونَ بدلاً من» سبيل الله «أي: في سبيلِ الله سبيلِ المستضعفين، لأنَّ سبيلَهم سبيلُ الله تعالى.
Yüce Allah'ın: {والمستضعفين} “ve zayıf düşürülenler” kavlinde üç vecih vardır: En zahir olanı, Yüce Allah'ın ismine atıfla mecrur olmasıdır; yani 've ezilenlerin uğrunda' demektir. İkincisi —ki Zeccâc ve Müberred bu görüşe meyletmiştir— bizzat «سبيل» kelimesine atıfla mecrur olmasıdır. Ebü'l-Bekâ, bunu yalnızca Müberred'den naklettikten sonra: «Bu bir şey değildir» demiştir; sanki Ebü'l-Bekâ'ya bunun yönü açık gelmemiştir; oysa bunun yönü, takdirin: «ve ezilenlerin kurtarılması uğrunda» şeklinde olmasıdır. Üçüncüsü —ki Zemahşerî bu görüşe gitmiştir— ihtisâs üzere mansub olmasıdır; takdiri: 'Allah yolundan özellikle ezilenlerin kurtarılmasını kastederim' şeklindedir; zira Allah yolu her hayırda umumidir ve Müslümanlardan zayıf düşürülenlerin kâfirlerin elinden kurtarılması en büyük hayırlardandır. Cumhur atıf vâv'ı ile «والمستضعفين» şeklinde okumuştur. İbn Şihâb ise «في سبيل الله المستضعفين» şeklinde okumuştur; bunda iki tahlil vardır: Birincisi, tıpkı onların: «Et, hurma, balık yedim» sözlerinde olduğu gibi atıf harfinin mukadder olmasıdır. İkincisi, «سبيل الله» lafzından bedel olmasıdır; yani 'Allah yolunda, [yani] ezilenlerin yolunda' demektir; zira onların yolu da Yüce Allah'ın yoludur.
قوله: {مِنَ الرجال} فيه وجهان، أحدهما: أنه حال من المستضعفين.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنَ الرجال} “erkeklerden” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi, ezilenlerden hâl olmasıdır.
والثاني: أنَّ» مِنْ «لبيان الجنس، والوِلْدان قيل: جمع» وليد «وقيل: جمع وَلَد، كوَرَل ووِرْلان. والمراد بهم: الصبيان وقيل: العبيد والإِماء، يقال للعبد» وليد «وللأمة» وليدة «، فغلَّب المذكر على المؤنث لأندارجِه فيه. و» الذين يقولون «فيه وجهان، أحدُهما: أن يكونَ مجروراً على أنه صفةٌ: إمَّا للمستضعفين وإمَّا للرجال ومَنْ بعدَهم، وغَلَّب المذكرَ على المؤنث. وقال أبو البقاء» الذين يقولون «في موضع جر صفةً لِمَنْ عقل من المذكورين» كأنه تَوَهَّم أن الوِلْدان [هم] الصبيانُ، والصبيانُ لا يَعْقِلون، فَجَعَله نعتاً لِمَنْ عقل من المذكورين وهم الرجال والنساء دونَ الوِلْدان، لأنَّ جَمْعَ السلامة في المذكَّر يُشْترط فيه العقلُ، «والذين» جارٍ مجراه، وهذه غَفْلةٌ؛ لأنَّ مرادَ النَّحْويين بالعاقلِ ما كان من جنس العقلاء وإنْ كان مسلوبَ العقلِ، ويَدُلُّ عليه قولُه تعالى:
İkincisi, «مِنْ» edatının cins beyanı için olmasıdır. «الوِلْدان» lafzının «وليد» kelimesinin çoğulu olduğu söylenmiş, tıpkı «وَرَل» ve «وِرْلان» gibi «وَلَد» kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Onlardan maksat çocuklardır; köleler ve cariyeler olduğu da söylenmiştir. Erkek köleye «velîd», kadın köleye «velîde» denir; kadın da içine dahil olduğu için müzekker müennese tağlîb edilmiştir. «الذين يقولون» ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi, ya ezilenlerin yahut erkeklerin ve sonrakilerin sıfatı olarak mecrur olmasıdır ve müzekker müennese tağlîb edilmiştir. Ebü'l-Bekâ: ««الذين يقولون» lafzı, zikredilenlerden akıl sahibi olanların sıfatı olarak cer mahallindedir» demiştir. Sanki o «الوِلْدان» kelimesinin çocuklar olduğunu ve çocukların akıl sahibi olmadığını zannederek, bunu zikredilenlerden akıl sahibi olan erkekler ve kadınlar için sıfat yapmış, çocukları hariç tutmuştur; çünkü müzekker kurallı çoğulda akıl şart koşulur ve «الذين» de onun hükmündedir. Oysa bu bir dalgınlıktır; zira nahivcilerin akıl sahibinden kastı, aklı zail olmuş olsa bile akıllılar cinsinden olan varlıklardır. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli de buna delalet eder:
{أَوِ الطفل الذين لَمْ يَظْهَرُواْ} [النور: ٣١] فالمرادُ هنا بالطفل الصبيانُ الصغار، ومع ذلك وَصَفَهم بالذين. والثاني: أن يكونَ منصوباً على الاختصاص.
{أَوِ الطفل الذين لَمْ يَظْهَرُواْ} “yahut henüz farkında olmayan çocuklardan” [Nûr: 31]. Burada çocuk (tıfl) lafzından maksat küçük çocuklardır; buna rağmen onları «الذين» ile nitelemiştir. İkinci vecih ise ihtisâs üzere mansub olmasıdır.
قوله: {الظالم أَهْلُهَا} «الظالم» صفةٌ للقرية، و «أهلُها» مرفوعٌ به على الفاعلية. و «أل» في «الظالم» موصولةٌ بمعنى التي، أي: التي ظَلَم أهلها. فالظلمُ جارٍ على القرية لفظاً وهو لِما بعدها معنى، ومثلُه: «مَرَرْتُ برجلٍ حسن غلامُه» قال الزمخشري: «فإنْ قلت: لِمَ ذكَّر» الظالم «وموصوفُه مؤنثٌ؟ قلت: هو وصفٌ للقرية إلا أنه مستندٌ إلى أهلها فأُعْطِي إعرابَ» القرية «لأنه صفتها وذُكِّر لإِسنادِه إلى الأهل، كما تقول: مِنْ هذه القريةِ التي ظَلَم أهلُها، ولو أُنِّث فقيل:» الظالمةُ أهلُها «لجازَ، لا لتأنيثِ الموصوفِ، بل لأن
Yüce Allah'ın: {الظالم أَهْلُهَا} “halkı zalim olan” kavlinde «الظالم», beldenin (el-karye) sıfatıdır; «أهلُها» ise onunla fâil olarak merfûdur. «الظالم» kelimesindeki elif-lâm, «التي» manasında sıla edatıdır; yani 'halkı zulmeden [şehir]' demektir. Dolayısıyla zulüm lafzan beldeye carîdir, mana olarak ise ondan sonrakine aittir. Bunun benzeri: «Kölesi güzel olan bir adama uğradım» sözüdür. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'Mevsûfu müennes olduğu halde «الظالم» kelimesi niçin müzekker kılınmıştır?' dersen; derim ki: O, beldenin bir vasfıdır ancak halkına isnad edilmiştir; bu yüzden onun sıfatı olduğu için «القرية» lafzının irabını almış, halkına isnad edildiği için de müzekker kılınmıştır. Tıpkı senin: 'Halkı zulmeden bu beldeden...' demen gibidir. Şayet müennes kılınıp «الظالمةُ أهلُها» denilseydi bu da mevsûfun müennesliğinden ötürü değil, bilakis
الأهلَ يُذَكَّرُ ويؤنَّثُ. فإن قلت: هل يجوزُ: مِنْ هذه القريةِ الظالمين أهلُها؟ قلت: نَعَمْ كما [تقول] :» التي ظَلَموا أهلها «على لغة» أكلوني البراغيث «ومنه: {وَأَسَرُّواْ النجوى الذين ظَلَمُواْ} [الأنبياء: ٣] . انتهى وهذه قاعدةٌ كلية: أنَّ الصفة إذا جَرَتْ على غيرِ مَنْ هي له سواءً كانت خبراً أم نعتاً أم حالاً يُنْعَتُ ما قبلَها في اثنين من خمسة: واحدٍ من ألقاب الإِعراب، وواحد من التنكير والتعريفِ، وأمَّا بالنسبةِ إلى التذكير والتأنيث والإِفراد وضدَّيه فيُحْسَبُ المرفوعُ بها كالفعل، وقد تقدَّم تحقيقُ ذلك غيرَ مرة. ويجبُ أيضاً إبرازُ الضميرِ منها مطلقاً أعني سواءً أَلْبس أم لم يُلْبِس وأمَّا إذا كان المرفوعُ بها اسماً ظاهراً فلا حاجةَ إلى رَفْعها الضميرَ، إلا أنه لا بد من راجعٍ يرجِع إلى الاسمِ الموصوف بها لفظاً كهذه الآية. وقد أوضحتُ ذلك وَبيَّنْتُه في هذا الكتاب وفي شرحي للتسهيل، وهذا بخلافِ الفعلِ إذا وُصِف به أو أُخْبر به أو وقع حالاً لشيء لفظاً وهو لغيره معنى، فإن الضميرَ لا يُبْرَزُ منه بل يَسْتَتِرُ نحو:» زيدٌ هندٌ يضرُبها «و» هند زيدٌ تضربه «عن غيرِ ضميرٍ بارز لقوة الفعل وضَعْفِ الاسم في العمل، وسواءً لم يُلْبِس كما تقدَّم تمثيله أو أَلْبس نحو:» زيدٌ عمروٌ يضربه «إذا قَصَدْتَ أن زيداً هو الضاربُ لعمرو، هذا مقتضى مذهبِ البصريينَ، نصَّ عليه مكي وغيره، إلا أنَّه قال قبل ذلك:» إلا أنَّ اسم الفاعل إذا كان خبراً أو صفة أو حالاً لغير مَنْ هو له لم يَسْتَتِرْ فيه ضميرٌ ولا بد من إظهاره، وكذلك إنْ عُطِف على غير مَنْ هو له «قلت: هذه الزيادةُ لم يذكرها النحوييون وتمثيلُها عَسِرٌ. وأمَّا ابنُ مالك فإنه سَوَّى بين الفعل والوصف، يعني
«الأهل» kelimesinin hem müzekker hem müennes olarak kullanılabilmesinden ötürü caiz olurdu. Eğer: '«مِنْ هذه القريةِ الظالمين أهلُها» demek caiz midir?' dersen; derim ki: Evet, tıpkı «أكلوني البراغيث» lügatine göre «التي ظَلَموا أهلها» demen gibi caizdir. Nitekim: {وَأَسَرُّواْ النجوى الذين ظَلَمُواْ} “Zulmedenler o gizli fısıldaşmayı gizlediler” [Enbiyâ: 3] ayeti de bundandır.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Bu küllî bir kuraldır: Sıfat ister haber, ister nât, isterse hâl olsun ait olduğu kimseden başkasına carî kılındığında, kendisinden önceki kelimeye beş durumdan ikisinde uyar: İrap makamlarından biri ve marifelik-nekrelikten biri. Müzekkerlik, müenneslik, müfredlik ve bunun zıtları bakımından ise onunla merfû olan kelimeye fiil gibi itibar edilir; nitekim bunun tahkiki defalarca geçmişti. İster iltibas doğursun ister doğurmasın, sıfattan zamirin açıkça çıkarılması (ibrâzı) da mutlak olarak vaciptir. Onunla merfû olan kelime açık bir isim olduğunda ise onun zamiri ref etmesine gerek yoktur; ancak bu ayette olduğu gibi lafzan onunla nitelenen isme dönen bir râbıtın bulunması şarttır. Bunu bu kitapta ve et-Teshîl şerhimde açıkladım ve beyan ettim. Bu durum, bir fiil ile nitelendiğinde, haber verildiğinde veya lafzan bir şeyin hâli olup mana bakımından başkasına ait olduğunda fiilin durumu gibi değildir; zira fiilin ameldeki kuvveti ve ismin zayıflığı sebebiyle fiilden zamir açıkça çıkarılmaz, bilakis gizlenir; nitekim iltibas olmadığı zaman «زيدٌ هندٌ يضرُبها» ve «هند زيدٌ تضربه» örneklerinde açık bir zamir bulunmaz. Tıpkı daha önce örneklendiği gibi iltibas bulunmadığında da veya Zeyd'in Amr'ı döven kişi olduğunu kastettiğinde «زيدٌ عمروٌ يضربه» örneğinde olduğu gibi iltibas bulunduğunda da durum böyledir. Bu, Basralıların mezhebinin gereğidir; Mekkî ve başkaları bunu açıkça belirtmişlerdir; ancak Mekkî bundan önce şöyle demiştir: «Şu kadar var ki ism-i fâil, ait olduğu kimseden başkasına haber, sıfat veya hâl olduğunda onda zamir gizlenmez ve onu açığa çıkarmak vaciptir; aynı şekilde ait olduğu kimseden başkasına atfedildiğinde de böyledir.» Derim ki: Bu ziyadeyi nahivciler zikretmemiştir ve örneklendirilmesi de zordur. İbn Mâlik ise fiil ile vasfı eşit tutmuştur; yani
إنْ أَلْبس وجب الإِبرازُ حتى في الفعل نحو:» زيدٌ عَمْروٌ يضربه هو «وإن لم يُلْبِس جاز نحو:» زيد هند يضربها «وهذا مقتضى مذهبِ الكوفيين فإنهم عَلَّلوا باللبس، وفي الجملة ففي المسألة خلافٌ.
iltibas doğarsa «زيدٌ عَمْروٌ يضربه هو» örneğinde olduğu gibi fiilde dahi zamiri açığa çıkarmak vacip olur; iltibas doğurmazsa «زيد هند يضربها» örneğinde olduğu gibi caizdir. Bu da Kûfelilerin mezhebinin gereğidir; zira onlar iltibas ile illetlendirmişlerdir. Velhasıl bu meselede ihtilaf vardır.
قوله تعالى: {إِذَا فَرِيقٌ} : «إذا» هنا فجائية، وقد تقدم أن فيها ثلاثةَ مذاهب، أحدها- وهو الأصح: أنها ظرف مكان، والثاني: انها زمان، والثالث: أنها حرفٌ، ولهذه المذاهبِ موضوعٌ غير هذا، وقد قيل في «إذا» هذه إنها فجائية مكانية، وأنها جواب ل «لَمَّا» في قوله {فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ} ، وعلى هذا ففيها وجهان، أحدهما: أنها خبر مقدم، و «فريق» مبتدأ و «منهم» صفةٌ ل «فريق» ، وكذلك «يَخْشَون» ، ويجوزُ أَنْ يكونَ «يخشون» حالاً من «فريق» لاختصاصِه بالوصفِ، والتقديرُ: «فبالحضرةِ فريقٌ كائنٌ منهم خاشون أو خاشين» . والثاني: أن يكونَ «فريقٌ» مبتدأً، و «منهم» صفتَه «وهو المسوِّغُ للابتداءِ به، و» يَخْشَوْن «جملةٌ خبريةٌ وهو العاملُ في» إذا «، وعلى القولِ الأول العاملُ فيها محذوفٌ على قاعدِة الظروف الواقعةِ خبراً. وقيل: إنها هنا ظرفُ زمانٍ، وهذا فاسدٌ؛ لأنها إذ ذاك لا بد لها مِنْ عاملٍ، وعاملُها إمَّا ما قبلها وإمَّا ما بعدها، لا جائز أن يكون ما قبلها، لأن ما قبلها وهو» كُتب «ماض لفظاً ومعنى وهي للاستقبال، فاستحال ذلك. فإن قيل: تُجْعَلُ هنا للمُضِيِّ بمعنى» إذ «قيل: لا يجوز ذلك لأنه يَصيرُ التقدير: فلمَّا كُتِب عليهم القتال في وقتِ خشيةِ فريقٍ منهم، وهذا يفتقرُ إلى جواب» لَمَّا «ولا جوابَ لها، ولا جائزٌ أن يكونَ ما بعدها؛ لأنَّ العاملَ فيها إذا كان بعدها كان جواباً لها، ولا جوابَ لها هنا، وكان قد تقدَّم أولَ البقرة أنَّ في» لَمَّا «قولين / قولَ سيبويه: إنها
Yüce Allah'ın: {إِذَا فَرِيقٌ} “bir de bakarsın ki bir topluluk” kavlindeki «إذا» burada fücâiyyedir (sürprizlik bildirir). Onda üç mezhep olduğu daha önce geçmişti: Birincisi —ve en sahih olanı— mekân zarfı olmasıdır; ikincisi zaman zarfı olması; üçüncüsü ise harf olmasıdır. Bu mezheplerin incelendiği yer burası değildir. Bu «إذا» hakkında, onun mekân bildiren fücâiyye olduğu ve {فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ} “üzerlerine [savaş] yazılınca” kavlindeki «لَمَّا» edatının cevabı olduğu söylenmiştir. Buna göre onda iki vecih vardır: Birincisi, mukaddem haber olması; «فريق» kelimesinin mübteda, «منهم» kelimesinin «فريق» için sıfat ve aynı şekilde «يَخْشَون» fiilinin de sıfat olmasıdır; sıfatla özelleştiği için «يخشون» fiilinin «فريق» kelimesinden hâl olması da caizdir. Takdiri şöyledir: «Hemen orada onlardan korkan bir topluluk bulunuverir.» İkincisi: «فريق» kelimesinin mübteda, «منهم» kelimesinin onun sıfatı olmasıdır ki mübteda ile başlamayı caiz kılan da budur; «يَخْشَوْن» ise haber cümlesidir ve «إذا» lafzında amel eden âmildir. Birinci görüşe göre ise haber konumundaki zarflar kaidesi uyarınca onda amel eden âmil mahzuftur. Onun burada zaman zarfı olduğu da söylenmiştir; ancak bu batıldır; çünkü o zaman onun için mutlaka bir âmil gerekir ve âmili de ya öncesi ya sonrasıdır. Öncesi olması caiz değildir; zira öncesinde yer alan «كُتب» fiili lafız ve mana bakımından mazi iken, bu edat istikbal içindir; dolayısıyla bu imkânsızdır. Eğer: 'Burada «إذ» manasında mazi için kılınır' denilirse; şöyle denilir: Bu caiz değildir; çünkü o takdirde mana: «Onlardan bir grubun korktuğu vakitte üzerlerine savaş yazılınca» şeklini alır ki bu da «لَمَّا» edatının bir cevaba ihtiyaç duymasını gerektirir, oysa onun cevabı yoktur. Sonrası olması da caiz değildir; zira onda amel eden âmil sonrasında olduğunda onun cevabı olur, oysa burada onun cevabı yoktur. Bakara'nın başında «لَمَّا» hakkında iki görüşün geçtiği belirtilmişti: Sîbeveyh'in
حرف وجوب لوجوب، وقولَ الفارسي: إنها ظرفُ زمانٍ بمعنى» حين «وتقدَّم الردُّ عليه هناك بأنها أُجيبت ب» ما «النافيةِ وإذا الفجائيةِ، وأنَّ ما بعدها لا يعمل فيها قبلها فَأَغْنى عن إعادتهِ، ولا يجوزُ أن يَعمل ما يليها فيها؛ لأنه في محلِّ خفض بالإِضافة على زَعْمِه والمضافُ إليه لا يعمل في المضاف. وقد أجابَ بعضُهم بأنَّ العاملَ فيها هنا معنى» يَخْشَوْن «كأنه قيل: جَزِعوا، قال:» وجَزعوا هو العاملُ في «إذا» وهذه الآيةُ مشكلةٌ؛ لأنَّ فيها ظرفين أحدُهما لِما مضى والآخرُ لِما يُسْتقبل «. انتهى.
onun bir şeyin vücûbuna karşılık diğerinin vücûbunu bildiren bir harf olduğu görüşü ve Fârisî'nin onun «حين» manasında bir zaman zarfı olduğu görüşü. Orada Fârisî'ye, nâfiye olan «ما» ve fücâiyye olan «إذا» ile cevap verildiği ve sonrasındakinin öncesinde amel edemeyeceği gerekçesiyle reddiye yapılmıştı; dolayısıyla bunu tekrarlamaya gerek yoktur. Ona bitişen fiil de onda amel edemez; zira onun iddiasına göre izâfet sebebiyle cer mahallindedir ve muzafun ileyh de muzafta amel edemez. Bazıları ise buradaki âmilin «يَخْشَوْن» manası olduğunu, sanki «paniklediler» denildiğini ve «إذا» lafzındaki âmilin bu «paniklediler» fiili olduğunu söyleyerek cevap vermişlerdir; şöyle demiştir: «Bu ayet müşküldür; çünkü içinde biri geçmişe, diğeri geleceğe ait iki zarf bulunmaktadır.» [Sözü] bitti.
قوله: {كَخَشْيَةِ الله} فيه ثلاثةُ أوجه، أحدها وهو المشهور عند المُعْربين: انها نعتُ مصدرٍ محذوفٍ، أي: خشيةً كخشية الله. والثاني وهو المقرر من مذهب سيبويه غيرَ مرة: أنها في محل نصب على الحال من ضمير الخشية المحذوف أي: يخشونها الناسَ، أي: يخشون الخشيةَ الناسَ مشبهةً خشيةَ الله.
Yüce Allah'ın: {كَخَشْيَةِ الله} “Allah’tan korkar gibi” kavlinde üç vecih vardır: İrap ehli nezdinde meşhur olan birincisi: Mahzuf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani 'Allah korkusu gibi bir korkuyla' demektir. Sîbeveyh'in mezhebinde defalarca kararlaştırılan ikincisi: Korkunun mahzuf zamirinden hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; yani insanlardan, Allah korkusuna benzer bir korkuyla korkarlar demektir.
والثالث: أنها في محل نصبٍ على الحال من الضمير في «يَخْشَوْن» أي: يَخْشَون الناسَ مثلَ أهل خشية الله أي: مشبهين لأهل خشية الله أو أشدَّ خشية أي: أشدَّ خشيةً من أهل خشية الله. و «اشدَّ» معطوف على الحال، قاله الزمخشري. ثم قال: «فإنْ قلت: لِمَ عَدَلْتَ عن الظاهر وهو كونه صفة للمصدر ولم تقدِّرْه: يَخْشَوْن خشيةً [مثل خشية] الله بمعنى: مثلَ ما يخشى الله. قلت: أَبَى ذلك قولُه {أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً} ؛ لأنه وما عُطِفَ عليه في حكمٍ واحدٍ، ولو قلت:» يخشون الناسَ أشدَّ خشيةً «لم يكن إلا حالاً من ضميرِ الفريقِ، ولم ينتصِبْ انتصابَ المصدر لأنك لا تقول:» خَشِي فلانٌ أشدَّ
Üçüncüsü: «يَخْشَوْن» fiilindeki zamirden hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; yani insanlardan, Allah'tan korkan kimseler gibi —yani Allah'tan korkan kimselere benzer bir halde— yahut daha şiddetli bir korkuyla —yani Allah'tan korkan kimselerden daha şiddetli bir korkuyla— korkarlar. Zemahşerî'nin belirttiğine göre «أشدَّ» kelimesi hâle matuftur. Ardından şöyle demiştir: «Eğer: 'Açık olanı, yani masdarın sıfatı oluşunu bırakıp da niçin «يَخْشَوْن خشيةً [مثل خشية] الله» (insanlardan Allah'tan korkulur gibi bir korkuyla korkarlar) şeklinde takdir etmedin?' dersen; derim ki: Cenâb-ı Hakk'ın {أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً} “yahut daha şiddetli bir korkuyla” kavli buna engel olmuştur; çünkü o ve ona matuf olan lafız aynı hükümdedir. Şayet sen: «يخشون الناسَ أشدَّ خشيةً» desen, bu ancak o topluluğun zamirinden hâl olur ve masdar gibi mansub olmaz; zira sen:
خشيةً «فتنصِبُ» خشية «وأنت تريد المصدر، إنما تقول» أشدَّ خشيةٍ «فتجرُّها، وإذا نَصَبْتَها لم يكن» أشدَّ خشيةً «إلا عبارةً عن الفاعلِ حالاً منه، اللهم إلا أن تَجْعَلَ الخشيةَ خاشيةً على حدِّ قولِهم:» جَدَّ جَدُّه «فتزعم أنَّ معناه: يخشون الناسَ خشيةً مثل خشيةٍ أشدَّ خشيةً من خشية الله، ويجوز على هذا أن يكونَ محلُّ» أشدُّ «مجروراً عطفاً على» خشية الله «تريد كشخية الله أو كشخيةٍ أشدَّ منها» . انتهى.
masdarı kastederek «خشية» lafzını nasbedip «خَشِي فلانٌ أشدَّ خشيةً» demezsin; ancak mecrur kılarak «أشدَّ خشيةٍ» dersin. Onu nasbettiğin zaman ise «أشدَّ خشيةً» ifadesi fâilden bir ibare ve ondan bir hâl olmaktan başka bir şey olamaz. Meğerki onların: «Gayreti gayretlendi (tüm gayretini ortaya koydu)» sözü kabilinden korkuyu bizzat korkan kılıp; manasının 'insanlardan, Allah korkusundan daha şiddetli korkan bir korku gibi korkarlar' olduğunu iddia edesin. Bu takdirde «أشدُّ» lafzının mahallinin «خشية الله» lafzına atıfla mecrur olması ve 'Allah korkusu gibi yahut ondan daha şiddetli bir korku gibi' manasını kastetmen caiz olur.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti.
ويجوز نصبُ «خشيةً» على وجه آخر وهو العطف على محل الكاف، وينتصب «أشدَّ» حينئذ على الحال من «خشية» لأنه في الأصلِ نعتُ نكرةٍ قُدِّم عليها، والأصل: يخشون الناسَ مثلَ خشيةِ الله أو خشيةً أشدَّ منها. فلا ينتصب «خشية» تمييزاً حتى يلزم منه ما ذكره الزمخشري ويُعْتذر عنه، وقد تقدَّم نحوٌ من هذا عند قوله {أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً} [البقرة: ٢٠٠] . والمصدرُ مضاف إلى المفعول والفاعل محذوف أي: كخشيتهم اللَّهَ. و «أو» تحتمل الأوجه المذكورة في قوله: {أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} [البقرة: ٧٤] ، ويجوز أن تكونَ للتنويع: يعني أن منهم مَنْ يخشاهم كخشية الله، ومنهم مَنْ يخشاهم أشدَّ خشية من خشية الله. و «لولا أخَّرْتَنا» «لولا» تحضيضةٌ. وقرأ ابن كثير والأخَوان: «لا يُظْلَمون» بالغيبة جرياً على الغائبين قبله، والباقون بالخطاب التفاتاً. و «فَتيلاً» قد تقدَّم إعرابُه.
«خشيةً» kelimesinin başka bir vecih üzere mansub olması da caizdir ki o da kâf harfinin mahalline atfedilmesidir; bu durumda «أشدَّ» lafzı aslen öne geçirilmiş nekre sıfatı olduğu için «خشية» lafzından hâl olarak mansub olur. Aslı şöyledir: «İnsanlardan Allah korkusu gibi yahut ondan daha şiddetli bir korku ile korkarlar.» Böylece «خشية» lafzı temyiz olarak mansub olmaz ki Zemahşerî'nin zikrettiği mahzur doğsun ve buna özür aransın. Bunun bir benzeri Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً} “yahut daha güçlü bir anışla” [Bakara: 200] kavlinde geçmişti. Masdar mef'ûle muzaftır ve fâil mahzuftur; yani 'onların Allah'tan korktuğu gibi' demektir. «أو» edatı ise Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} “yahut katılıkça daha şiddetli” [Bakara: 74] kavlinde zikredilen vecihleri ihtiva eder; çeşitlendirme (tenvî') için olması da caizdir: Yani onlardan bir kısmı insanlardan Allah'tan korkar gibi korkar, bir kısmı ise Allah korkusundan daha şiddetli bir korkuyla korkar demektir. «لولا أخَّرْتَنا» ifadesindeki «لولا» teşvik ve sitem (tahdîd) içindir. İbn Kesîr ve iki kardeş [Hamza ve Kisâî], kendisinden önceki gaiblere uyarak «لا يُظْلَمون» kelimesini gaib kipiyle; diğerleri ise iltifat yoluyla muhatap kipiyle okumuşlardır. «فَتيلاً» kelimesinin irabı ise daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {أَيْنَمَا تَكُونُواْ} : «أين» اسم شرط يجزم فعلين و «ما» زائدة على سبيل الجواز مؤكدةٌ لها، و «أين» ظرف مكان و «تكونوا»
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَيْنَمَا تَكُونُواْ} “Her nerede olursanız olun” kavlinde «أين», iki fiili cezmeden bir şart ismidir; «ما» ise caizlik üzere onu tekit eden zâid bir edattır. «أين» mekân zarfıdır ve «تكونوا» fiili
مجزومٌ بها، و «يُدْرِكْكم» جوابُه. والجمهورُ على جزمه؛ لأنه جواب الشرط، وطلحة بن سليمان: «يدرِكُكم» برفعه، فخرَّجه المبرد على حَذْفِ الفاء أي: فيدرككم الموت. ومثلُه قولُ الآخر:
onunla meczumdur; {يُدْرِككُّمُ} ise onun cevabıdır. Cumhur, şartın cevabı olduğu için onu cezm ile okumuştur; Talha b. Süleyman ise ref ile «يدرِكُكم» şeklinde okumuştur. Müberred bunu fâ harfinin hazfedilmesine hamletmiştir; yani 'ölüm size ulaşacaktır' demektir. Diğer şairin şu sözü de bunun benzeridir:
١٦١ - ٢- يا أقرعُ بنَ حابسٍ يا أقرعُ ... إنك إنْ يُصْرَعْ أخوكَ تُصْرَعُ
1611 - Ey Akra' b. Hâbis, ey Akra'! Şüphesiz kardeşin yere serilirse sen de yere serilirsin.
وهذا تخريج المبرد، وسيبويه يزعم أنه ليس بجواب، إنما هو دالٌّ على الجواب والنيةُ به التقديمُ. وفي البيت تخريجٌ آخر وهو أن يكون «يصرعُ» المرفوعُ خبراً ل «إنك» والشرطُ معترضٌ بينهما، وجوابُه ما دَلَّ عليه قوله «إنك تُصْرَعُ» كقوله: {وَإِنَّآ إِن شَآءَ الله لَمُهْتَدُونَ} [البقرة: ٧٠] وخَرَّجه الزمخشري على التوهَّم فإنه قال: «ويجوز أن يقال: حُمِل على ما يقع موقعَ» أينما تكونوا «وهو» أينما كنتم «كما حُمِل» ولا ناعبٍ «على ما يقع موقع ليسوا مصلحين وهو» ليسوا بمصلحين «فرَفَع كما رفع زهير:
Bu, Müberred'in tahlilidir. Sîbeveyh ise onun bizzat cevap olmadığını, sadece cevaba delalet ettiğini ve niyetinin öne geçirilmek olduğunu ileri sürer. Bu beyitte bir başka tahlil daha vardır ki o da merfû olan «تُصْرَعُ» fiilinin «إنك»nin haberi olması, şartın ise ikisi arasına itiraziyye olarak girmesidir; cevabı ise Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِنَّآ إِن شَآءَ الله لَمُهْتَدُونَ} “Ve biz, Allah dilerse elbette doğru yola ulaşmış olacağız” [Bakara: 70] kavlinde olduğu gibi «إنك تُصْرَعُ» ifadesinin delalet ettiği şeydir. Zemahşerî ise bunu tevehhüme hamlederek şöyle demiştir: «Şöyle denilmesi caizdir: Tıpkı «ولا ناعبٍ» ifadesinin «düzeltici değillerdir» manasındaki «ليسوا مصلحين» yerine geçen «ليسوا بمصلحين» ifadesine hamledilmesi gibi; bu da «أينما تكونوا» yerine geçen «أينما كنتم» ifadesine hamledilmiştir; nitekim Züheyr'in ref ettiği gibi o da ref etmiştir:
١٦١٣ -. . . . . . . . . . . . . . . . ... يقول لا غائبٌ مالي ولا حَرِمُ
1613 - ...Şöyle der: 'Malım ne kayıptır ne de yasaktır.'
وهو قولُ نحويّ سِيبيّ، يعني منسوب لسيبويه، فكأنه قال:» أينما كنتم «وفعلُ الشرط إذا كان ماضياً لفظاً جازَ المضارعِ الرفعُ والجزمُ كقول زهير:
Bu, Sîbî —yani Sîbeveyh'e nispet edilen— bir nahivcinin görüşüdür. Sanki o 'nerede idiyseniz' demiştir. Şart fiili lafzan mazi olduğunda muzari fiilde Züheyr'in şu sözünde olduğu gibi hem ref hem de cezm caiz olur:
وإنْ أتاه خليلٌ يومَ مسألةٍ ... يقولُ. . . . . . . . . . . . . . .
Ve eğer bir dost bir istek günü ona gelse... şöyle der: ...
وفي رفعه الوجهان المذكوران عن سيبويه والمبرد. ورَدَّ عليه الشيخ بأن العطفَ على التوهم لا ينقاس، ولأنَّ قوله يؤدِّي إلى حذف جواب الشرط، ولا يُحْذَفُ إلا إذا كان فعل الشرط ماضياً، لو قلت:» أنت ظالمُ إنْ تفعل «لم يجز. وهذا كما رأيتَ مضارعٌ. وفي هذا الردِّ نظرٌ لا يَخْفَى.
Onun ref edilmesinde Sîbeveyh ve Müberred'den zikredilen iki vecih geçerlidir. Şeyh [Ebû Hayyân], tevehhüm üzere atfın kıyasa uygun olmadığını ve onun bu sözünün şartın cevabının hazfedilmesine yol açacağını, oysa şart fiili mazi olmadıkça cevabın hazfedilemeyeceğini —nitekim 'sen yaparsan zalimsin' desen caiz olmaz— belirterek Zemahşerî'yi reddetmiştir. Bu ise gördüğün gibi muzaridir. Bu reddiyede ise gizli olmayan bir tartışma payı vardır.
» ولو كنتم «قالوا: هي بمعنى» إنْ «وجوابُها محذوف أي: لأدرككم. وذكر الزمخشري فيه قولاً غريباً من عند نفسِه فقال:» ويجوزُ أن يتصل بقوله {وَلاَ تُظْلَمُونَ فَتِيلاً} أي: لا تُنقَضون شيئاً مِمَّا كُتِب من آجالكم أينما تكونوا في ملاحمِ حروب أو غيرها، ثم ابتدأ بقوله: {يُدْرِككُّمُ الموت وَلَوْ كُنتُمْ فِي بُرُوجٍ مُّشَيَّدَةٍ} ، والوقف على هذا الوجه [على] «أينما تكونوا» . انتهى. وردَّ عليه الشيخ فقال: «هذا تخريجُ ليس بمستقيمٍ لا من حيث المعنى ولا من حيث الصناعة النحوية: أمَّا من حيث المعنى فإنه لا يناسِبُ أن يكون متصلاً بقوله: {وَلاَ تُظْلَمُونَ فَتِيلاً} لأنَّ انتفاءَ الظلم ظاهراً إنما هو في الآخرة لقوله: {قُلْ مَتَاعُ الدنيا قَلِيلٌ والآخرة خَيْرٌ لِّمَنِ اتقى} وأما من حيث الصناعةُ النحوية فإنَّ ظاهرَ كلامِه يَدُلُّ على أن» أينما تكونوا «متعلقٌ بقولِه: {ولا تُظْلمون} بمعنى ما فَسَّره، وهذا لا يجوز لأن أسماءَ الشرط لها صدرُ الكلام فلا يتقدَّم عامُلها
«ولو كنتم» ifadesinin «إنْ» manasında olduğunu ve cevabının mahzuf olduğunu, yani 'size mutlaka ulaşırdı' takdirinde olduğunu söylemişlerdir. Zemahşerî bu hususta kendi katından garip bir görüş zikrederek şöyle demiştir: «Bunun Yüce Allah'ın: {وَلاَ تُظْلَمُونَ فَتِيلاً} “ve hurma çekirdeğinin lifi kadar bile haksızlığa uğratılmazsınız” kavline bağlanması da caizdir; yani savaş meydanlarında veya başka bir yerde her nerede olursanız olun ecellerinizden yazılmış olan şeyden hiçbir şey eksiltilmezsiniz demektir; sonra da: {يُدْرِككُّمُ الموت وَلَوْ كُنتُمْ فِي بُرُوجٍ مُّشَيَّدَةٍ} “ölüm size ulaşır; velev ki tahkim edilmiş yüksek kalelerde olun” kavliyle söze yeniden başlanır; bu veche göre vakıf [ise] «أينما تكونوا» üzerindedir.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Şeyh [Ebû Hayyân] ise onu reddederek şöyle demiştir: «Bu, ne mana ne de nahiv tekniği bakımından istikamet üzere olan bir tahlil değildir: Mana bakımından; {وَلاَ تُظْلَمُونَ فَتِيلاً} kavline bağlı olması uygun düşmez; zira zulmün nefyedilmesi zahiren ancak Yüce Allah'ın: {قُلْ مَتَاعُ الدنيا قَلِيلٌ والآخرة خَيْرٌ لِّمَنِ اتقى} “De ki: 'Dünya metaı azdır; ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır'” kavlinden ötürü ahirettedir. Nahiv tekniği bakımından ise onun sözünün zahiri, «أينما تكونوا» ifadesinin tefsir ettiği mana üzere {ولا تُظْلمون} kavline taalluk ettiğini göstermektedir; bu ise caiz değildir, çünkü şart isimleri cümlenin başında yer alma hakkına sahiptir ve âmilleri onların önüne geçemez...
عليها، فإنْ وَرَدَ مثلُ:» اضربْ زيداً متى جاء «قُدِّر له عاملٌ يدلُّ عليه» اضرب «لا نفسُ» اضرب «المتقدم.
Onların önüne geçemez. Şayet «اضربْ زيداً متى جاء» (Zeyd ne zaman gelirse onu döv) gibi bir ifade varid olursa, öne geçmiş olan «اضرب» (döv) kelimesinin kendisi değil, ona delalet eden bir âmil takdir edilir.
فإن قيل: فكذلك يُقَدِّر الزمخشري عاملاً يدلُّ عليه «ولا تُظْلمون» تقديره: «أينما تكونوا فلا تظلمون» فحذف «فلا تظلمون» لدلالةِ ما قبله عليه، فيخلُصُ من الإِشكال المذكور. قيل: لا يمكن ذلك لأنه حينئذ يُحذف جواب الشرط وفعلُ الشرط مضارع، وقد تقدم أنه لايكون إلا ماضياً «وفي هذا الردِّ نظرٌ، لأنه أراد تفسير المعنى. قوله:» ولا يناسب أن يكون متصلاً بقوله: «ولا تظلمون» ممنوعُ، بل هو مناسب، وقد أوضحه الزمخشري بما تقدَّم أحسنَ إيضاح.
Eğer: 'Aynı şekilde Zemahşerî de takdiri «أينما تكونوا فلا تظلمون» (Nerede olursanız olun haksızlığa uğratılmazsınız) şeklinde olmak üzere «ولا تُظْلمون» ifadesinin delalet ettiği bir âmil takdir eder; böylece kendisinden öncekinin delaleti sebebiyle «فلا تظلمون» kısmını hazfetmiş olur ve zikredilen müşkülden kurtulur' denilirse, şöyle cevap verilir: Bu mümkün değildir; çünkü bu durumda şart fiili muzari olduğu halde şartın cevabı hazfedilmiş olur. Şart fiilinin ise ancak mazi olabileceği daha önce geçmişti. Bu reddiyede bir tartışma payı vardır; zira Zemahşerî manayı tefsir etmeyi murat etmiştir. [Ebû Hayyân'ın]: '«ولا تظلمون» kavline bağlı olması uygun düşmez' sözü ise kabul edilemez; bilakis uygundur ve Zemahşerî bunu daha önce geçen ifadeleriyle en güzel şekilde açıklamıştır.
والجملة الامتناعية في محلِّ نصب على الحال أي: أينما تكونوا من الأمكنة يدركْكم الموت، ولو كانت حالُكم أنكم في هذه البروج فيُفْهَمُ أن إداركَه لهم في غيرها بطريق الأَوْلى والأَحْرى، وقريبٌ منه: «أعطُوا السائل ولو على فرسٍ» والجملةُ الشرطية تحتمل وجهين، أحدهما: أنها لا محلَّ لها من الإِعراب لأنها استئنافُ إخبارٍ، أخبر تعالى أنه لا يفوتُ الموتَ أحدٌ ومنه قولُ زهير:
İmtina cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; yani: 'Mekanlardan her nerede olursanız olun ölüm size ulaşır; velev ki hâliniz bu burçlarda bulunmanız şeklinde olsun.' Buradan, ölümün onlara bu burçların dışındaki yerlerde öncelikle ve haydi haydi ulaşacağı anlaşılır. «أعطُوا السائل ولو على فرسٍ» (At üzerinde bile olsa isteyene veriniz) hadisi de buna yakındır. Şart cümlesi iki ihtimal taşır: Birincisi; iraptan mahalli yoktur, zira haberin istinafıdır (yeni bir başlangıçtır). Yüce Allah hiç kimsenin ölümden kurtulamayacağını haber vermiştir. Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:
١٦١٤ - ومَنْ هابَ أسبابَ المنايا يَنَلْنَه ... ولو رامَ أسباب السماء بسُلَّمِ
1614 - Ve kim ölümün sebeplerinden korkarsa onlar ona ulaşır... Bir merdivenle göğün sebeplerine (yollarına) tırmanmak istese bile.
والثاني: أنها في محل نصب بالقول قبلها / أي: قُلْ متاعُ الدنيا قليل، وقل أيضاً: أينما تكونوا.
İkincisi: Kendisinden önceki 'kavil' (söz) ile nasb mahallindedir / Yani: 'Dünya metaı azdır de, şunu da de: Nerede olursanız olun...'
والجمهور على «مُشَيَّدة» بفتح الياء اسم مفعول. ونعيم بن ميسرة بكسرها، نسَبَ الفعلَ إليها مجازاً كقولهم: «قصيدةٌ شاعرة» ، والموصوفُ بذلك أهلُها، وإنما عَدَلَ إلى ذلك مبالغةً في الوصف.
Cumhur, ism-i mef'ûl olarak yâ harfinin fethasıyla «مُشَيَّدة» (tahkim edilmiş yüksek) şeklinde okumuştur. Nuaym b. Meysere ise yâ'nın kesrasıyla okumuştur; 'şairane kaside' (قصيدةٌ شاعرة) sözlerinde olduğu gibi fiili mecazen burçlara nispet etmiştir, aslında bununla nitelenen o kalelerin ehlidir. Bu nitelemeye ise ancak vasıfta mübalağa yapmak için yönelmiştir.
والبُروج: الحصونُ مأخوذةٌ من «التبرُّج» وهو الإِظهارُ، ومنه: {غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتِ بِزِينَةٍ} [النور: ٦٠] ، والبَرَجُ في العين سَعَتُها، ومنه قولُ ذي الرمة:
Bürûc (بُرُوج); kaleler demektir, 'açığa çıkarma' manasındaki teberrüc (التبرُّج) kökünden alınmıştır; {غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتِ بِزِينَةٍ} “ziynetlerini açığa vurmaksızın” kavli de bundandır. Gözdeki berec (البَرَج) ise onun genişliğidir. Zü'r-Rimme'nin şu sözü de bu kabildendir: