قوله تعالى: {بَدِيعُ} : قرأ الجمهور برفع العين، وفيها
Yüce Allah'ın: {بَدِيعُ} “Örneksiz yaratandır” kavline gelince: Cumhûr ayın harfinin ref'iyle okumuştur. Bunda
ثلاثةُ أوجهٍ، أظهرُها: أنه خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ أي: هو بديعُ، فيكون الوقفُ على قوله «والأرض» فهي جملة مستقلة بنفسها. الثاني: أنه فاعلٌ بقوله «تعالى» ، أي تعالى بديع السماوات، وتكون هذه الجملةُ الفعليةُ معطوفةٌ على الفعلِ المقدَّرِ قبلَها وهو الناصبُ لسبحان فإنَّ «سبحان» كما تقدَّم من المصادر اللازم إضمارُ ناصبِها. الثالث: أنه مبتدأ وخبرُه ما بعده من قوله {أنى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ} . وقرأ المنصور «بديعِ» بالجر، قال الزمخشري: «رداً على قوله وجعلوا لله أو على سبحانه» كذا قاله، ولم يُبَيِّنْ على أيِّ وجهٍ من وجوهِ الإِعراب هو، وكذا الشيخُ حكاه عنه ومرَّ عليه، ويريد بالردّ كونَه تابعاً إمَّا: لله، أو للضمير المجرور في «سبحانه» ، وتبعيَّتُه له على كونه بدلاً من «لله» أو من الهاء في «سبحانه» ، ويجوز أن يكون نعتاً لله على أن تكون إضافةُ «بديع» محضةً كما ستعرفه، وأما تبعيَّتُه للهاءِ فيتعيَّنُ أن يكونَ بدلاً، ويمتنعُ أن يكون نعتاً وإن اعتقَدْنا تعريفَه بالإِضافة لمعارِضٍ آخر: وهو أن الضميرَ لا يُنعت، إلا ضميرَ الغائب على رأيِ الكسائي، فعلى رأيه قد يجوز ذلك.
üç vecih vardır: En açık olanı, mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: 'O, örneksiz yaratandır' takdirindedir. Bu durumda «ve'l-ard» kavlinde durulur ve bu kendi başına müstakil bir cümle olur. İkincisi: «Teâlâ» fiilinin faili olmasıdır; yani 'Göklerin örneksiz yaratıcısı yücedir' takdirindedir ve bu fiil cümlesi kendisinden önceki mukadder fiile matuf olur ki o da 'sübhan' kelimesini nasbeden amildir; zira daha önce geçtiği üzere «sübhan», nasbedicisinin gizlenmesi zorunlu olan masdarlardandır. Üçüncüsü: Mübteda olup haberinin kendisinden sonraki {أنى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ} “O'nun nasıl çocuğu olabilir?” kavli olmasıdır. el-Mansûr ise cer ile «bedî'i» şeklinde okumuştur. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Ve ce‘alû lillâh' kavline yahut 'sübhanihî' kavline atfen cer edilmiştir.» O böyle demiş fakat i'rab vecihlerinden hangisine dayandığını açıklamamıştır; Şeyh [Ebû Hayyân] da bunu ondan nakletmiş ve üzerinde durmadan geçmiştir. 'Atfen' sözüyle ya 'lillâh' lafzına yahut 'sübhanihî'deki mecrur zamire tâbi olmasını kastetmektedir. Tâbi oluşu ise «lillâh» lafzından veya «sübhanihî»deki 'hâ' zamirinden bedel olması iledir. «Bedî'» kelimesinin izâfetinin birazdan bileceğin üzere mahza (hakiki) bir izâfet olması esasına göre «lillâh» için sıfat olması da caizdir. 'Hâ' zamirine tâbi oluşuna gelince, onun bedel olması taayyün eder; izâfetle marifeleştiğini kabul etsek dahi sıfat olması imkânsızdır, zira başka bir engel vardır: O da Kisaî'nin görüşü müstesna zamirin sıfatlanamayacağı kuralıdır; ancak onun görüşüne göre bu caiz olabilir.
وقرأ أبو صالح الشامي «بديعَ» نصباً، ونصبه على المدح وهي تؤيد قراءةَ الجر. وقراءةُ الرفع المتقدمة يحتمل أن يكون أصلها الإِتباعُ بالجرَّ على البدل ثم قطع التابع رفعاً. وبديع يجوز أن يكونَ بمعنى مُبْدِع، وقد سَبَقَ معناه، أو يكونَ صفةً مشبهة أضيفت لمرفوعها كقولك: فلان بديع الشعر أي: بديعٌ شعرُهُ، وعلى هذين القولين فإضافته لفظية لأنه في الأول من بابِ إضافة اسم الفاعل لمنصوبه، وفي الثاني من بابِ إضافةِ الصفة المشبهة لمرفوعها، ويجوز أن يكونَ بمعنى عديم النظير والمِثْل فيهما، كأنه قيل: البديع في السماوات
Ebû Sâlih eş-Şâmî ise medih üzere nasb ile «bedî'a» şeklinde okumuştur ki bu da cer kıraatini destekler. Önceden geçen ref kıraatinin aslının ise bedel üzere cer ile teb'iyyet olup sonradan tâbinin ref ile kat' edilmiş olması ihtimal dahilindedir. «Bedî'» kelimesinin 'mübdi'' (örneksiz yaratan) manasında olması caizdir ki manası daha önce geçmişti; yahut senin 'fülânün bedî'u'ş-şi'ri' (falanın şiiri harikadır/harika şiirlidir) yani 'şiiri harikadır' demen gibi merfûuna izâfe edilmiş bir sıfat-ı müşebbehe olması da caizdir. Bu iki görüşe göre onun izâfeti lafzî bir izâfettir; zira birincisinde ism-i failin mensubuna izâfesi babından, ikincisinde ise sıfat-ı müşebbehenin merfûuna izâfesi babındandır. Her ikisinde de benzeri ve dengi olmayan anlamında olması da caizdir; sanki: Göklerde
والأرض، فالإِضافةُ على هذا إضافةٌ مَحْضَةٌ.
ve yerde eşsiz olan denilmiş gibidir. Bu takdirde izâfet mahza (hakiki) bir izâfettir.
قوله: {أنى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ} أنَّى بمعنى كيف أو مِنْ أين، وفيها وجهان أحدهما: أنها خبر كان الناقصة و «له» في محل نصب على الحال، و «ولد» اسمُها، ويجوز أن تكون منصوبةً على التشبيه بالحالِ أو الظرفِ كقوله «كيف تكفرون بالله» والعاملُ فيها قال أبو البقاء: «يكون» ، وهذا على رأي مَنْ يُجيز في «كان» أن تعمل في الأحوال والظروف وشبههما، و «له» خبر يكون و «ولد» اسمها. ويجوز في «يكون» أن تكونَ تامةً، وهذا أحسنُ، أي: كيف يُوْجَدُ له ولدٌ وأسباب الوَلَدِيَّةِ منتفيةٌ؟
{أنى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ} “O'nun nasıl çocuğu olabilir?” kavline gelince: «Ennâ», 'keyfe' (nasıl) veya 'min eyne' (nereden) manasındadır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, nakıs kânenin haberi olması, «lehu» car ve mecrurunun hal olarak nasb mahallinde bulunması ve «veled» kelimesinin de onun ismi olmasıdır. 'Keyfe tekfurûne billâh' kavlinde olduğu gibi hale veya zarfa teşbih yoluyla mansub olması da caizdir; Ebu'l-Bekâ: «Ondaki amil 'yekûn'dur» demiştir ki bu, «kâne»nin hallerde, zarflarda ve benzerlerinde amel etmesini caiz görenlerin mezhebine göredir; «lehu» yekûnun haberi, «veled» ise ismidir. «Yekûn»un tam fiil olması da caizdir ki en güzeli budur; yani: Çocuk sahibi olmanın sebepleri yokken O'nun için bir çocuk nasıl var olabilir?
قوله: «ولم تكنْ له صاحبةٌ» هذه الواو للحال، والجملةُ بعدها في محل نصب على الحال من مضمون الجملة المتقدمة أي: كيف يوجد له ولد والحال أنه لم يكن له زوج، وقد عُلِمَ أن الولد إنما يكون من بين ذكر وأنثى وهو مُنَزَّهٌ عن ذلك.
«Ve lem tekün lehû sâhibetün» kavlindeki bu vâv hal içindir; ondan sonraki cümle, önceki cümlenin mazmunundan hal olarak nasb mahallindedir. Yani: Bir eşi olmadığı halde O'nun nasıl çocuğu olabilir? Bilinmektedir ki çocuk ancak bir erkek ile bir dişiden meydana gelir; O ise bundan münezzehtir.
والجمهور على «تكن» بالتاء من فوق. وقرأ النخعي بالياء من تحت وفيه أربعة أوجه، أحدها: أن الفعل مسند إلى «صاحبة» أيضاً كالقراءة المشهورة، وإنما جاز التذكير للفصل كقوله:
Cumhûr üstten te ile «tekün» şeklinde okumuştur. en-Nehaî ise alttan ye ile [yekün] okumuştur. Bunda dört vecih vardır: Birincisi, fiilin meşhur kıraatte olduğu gibi yine «sâhibetün» kelimesine isnat edilmiş olmasıdır; tezkir (müzekker kılma) ancak şu beyitteki gibi araya fasıla girdiği için caiz olmuştur:
٢٠٢٤ - لقد وَلَدَ الأخيطِلَ أمُّ سوءٍ ... . . . . . . . . . . . . .
2024 - Muhakkak ki Uhaytıl'ı kötü bir anne doğurdu... . . . . . . . . . . . . .
وقوله:
Ve şu beyitteki gibi:
٢٠٢٥ - إنَّ امرَأً غَرَّه في الدنيا واحدةٌ ... بعدي وبعدك في الدنيا لمغرور
2025 - Dünyada bir tek kadının aldattığı kimse, benden ve senden sonra dünyada muhakkak aldanmıştır.
وقال ابن عطية: «وتذكيرُ كان وأخواتها مع تأنيث اسمِها أسهلُ من ذلك في سائر الأفعال» . قال الشيخ: «ولا أعرفُ هذا عن النحويين ولم يُفَرِّقوا بين كان وغيرها» . قلت: هذا كلام صحيح، ويؤيده أن الفارسي وإن كان يقول بحرفية بعضها ك ليس فإنه لا يُجيز حَذْفَ التاء منها، لو قلت: «ليس هند قائمة» لم يجز. الثاني: أن في «يكون» ضميراً يعود على الله تعالى، و «له» خبر مقدم، و «صاحبة» مبتدأ مؤخر، والجملة خبر «يكون» . الثالث أن يكون «له» وحدَه هو الخبر، و «صاحبةٌ» فاعل به لاعتماده/ وهذا أَوْلَى ممَّا قبله؛ لأنَّ الجارَّ أقربُ إلى المفرد، والأصل في الأخبار الإِفراد. الرابع: أنَّ في «يكون» ضميرَ الأمر والشأن و «له» خبرٌ مقدَّمٌ، و «صاحبةٌ» مبتدأ مؤخر، والجملة خبر «يكون» مفسِّرة لضمير الشأن، ولا يجوزُ في هذا أن يكون «له» هو الخبر وحده و «صاحبةٌ» فاعلٌ به كما جاز في الوجه قبله. والفرق أنَّ ضمير الشأنِ لا يُفَسَّر إلا بجملةٍ صريحة، وقد تقدَّم أنَّ هذا النوعَ من قبيل المفردات. و «تكن» يجوز أن تكونَ الناقصة أو التامة حسبما تقدَّم فيما قبلها.
İbn Atıyye şöyle demiştir: «Kâne ve kardeşlerinin isminin müennes olmasına rağmen müzekker kılınması, diğer fiillerdeki duruma göre daha kolaydır.» Şeyh [Ebû Hayyân]: «Ben bunu nahivcilerden bilmiyorum; onlar kâne ile diğer fiiller arasında bir ayrım yapmamışlardır» demiştir. Derim ki: Bu doğru bir sözdür. el-Fârisî'nin, 'leyse' gibi bazılarının harf olduğunu kabul etmesine rağmen ondan te harfinin hazfedilmesini caiz görmemesi de bunu destekler; şayet 'Leyse Hindün kâimeten' desen caiz olmazdı. İkincisi: «Yekûn» içinde Allah Teâlâ'ya dönen bir zamir bulunması, «lehû»nun mukaddem haber, «sâhibetün»ün muahhar mübteda olması ve cümlenin de «yekûn»un haberi olmasıdır. Üçüncüsü: Yalnızca «lehû»nun haber olması ve «sâhibetün» lafzının ona dayanarak fail olmasıdır; bu vecih bir öncekinden daha evladır, çünkü car-mecrur müfrede daha yakındır ve haberlerde aslolan müfred olmadır. Dördüncüsü: «Yekûn» içinde zamîr-i şân bulunması, «lehû»nun mukaddem haber, «sâhibetün»ün muahhar mübteda olması ve cümlenin zamîr-i şânı açıklayan «yekûn»un haberi olmasıdır; bu vecihte bir önceki vecihte caiz olduğu gibi «lehû»nun tek başına haber ve «sâhibetün»ün ona bağlı fail olması caiz değildir. Fark şudur: Zamîr-i şân ancak sarih bir cümle ile tefsir edilir; oysa bu türün müfredler kabilinden olduğu daha önce geçmişti. «Tekün»ün nakıs veya bir öncekinde geçtiği üzere tam fiil olması caizdir.
وقوله: {وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ} هذه جملة إخبارية مستأنفة، ويجوز أن تكون حالاً، وهي حال لازمة.
{وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ} “ve her şeyi O yaratmıştır” kavli, istînâfiyye olan haberî bir cümledir; hal olması da caizdir ki bu lüzûmî (ayrılmaz) bir haldir.
قوله تعالى: {ذلكم} : أي: ذلكم الموصوفُ بتلك
Yüce Allah'ın: {ذلكم} “İşte bu” kavline gelince: Yani geçmiş sıfatlarla
الصفاتِ المتقدمةِ اللهُ، فاسم الإِشارة مبتدأ و «الله» خبره، وكذا «ربكم» وكذا الجملةُ من قوله {لا إله إِلاَّ هُوَ} ، وكذا «خالق» . قال الزمخشري: «وهو مبتدأ وما بعده أخبار مترادفة» . قلت: هذا عند مَنْ يجيز تَعَدُّد الخبرِ مطلقاً، ويجوز أن يكون «الله» وحده هو الخبر ما بعده أبدال، كذا قال أبو البقاء، وفيه نظر من حيث إنَّ بعضها مشتقٌّ والبدلُ يَقِلُّ بالمشتقات، وقد يقال إن هذه، وإن كانت مشتقة، ولكنها بالنسبة إلى الله تعالى من حيث اختصاصُها به صارت كالجوامد، ويجوز أن يكون «الله» هو البدل، وما بعده أخبارٌ أيضاً، ومَنْ منع تعدُّدَ الخبرِ قَدَّر قبلَ كل خبرٍ مبتدأ، أو يجعلها كلَّها بمنزلة اسم واحد كأنه قيل: ذلكم الموصوفُ هو الجامعُ بين هذه الصفات.
nitelendirilen zât Allah'tır. İşaret ismi mübteda, «Allah» ise onun haberidir; «rabbüküm» lafzı, {لا إله إِلاَّ هُوَ} “O'ndan başka ilah yoktur” cümlesi ve «hâliku» lafzı da böyledir. Zemahşerî: «O mübtedadır, sonrakiler ise birbiri ardınca gelen haberlerdir» demiştir. Derim ki: Bu, haberin mutlak olarak birden fazla olmasını caiz görenlere göredir. Yalnızca «Allah» lafzının haber olup sonrakilerin bedeller olması da caizdir; Ebu'l-Bekâ böyle demiştir. Ancak bunda, bazılarının müştak olması ve müştaklarda bedelin az bulunması yönünden tenkit vardır. Gerçi bunların müştak olsalar bile Allah Teâlâ'ya has kılınmaları yönüyle câmidler gibi oldukları söylenebilir. «Allah» lafzının bedel, sonrakilerin ise yine haberler olması da caizdir. Haberin birden fazla olmasını meneden kimse ise her haberden önce bir mübteda takdir eder veya hepsini sanki 'O vasfedilen zât, bu sıfatları kendinde toplayandır' denilmiş gibi tek bir isim konumunda kılar.
قوله تعالى: {قَدْ جَآءَكُمْ بَصَآئِرُ} : إنما ذَكَّر الفعلَ لشيئين: أحدهما الفصلُ بالمفعول، والثاني كون التأنيث مجازياً. والبصائر جمع البصيرة، وهي الدلالة التي توجب إبصار النفوس للشيء، ومنه قيل للدم الدالِّ على القتيل بصرة. والبصيرة مختصة بالقلب كالبصر للعين، هذا قول بعضهم. وقال الراغب: «ويقال لقوة القلب المُدْرِكة بَصيرة وبَصَر، قال تعالى: {مَا زَاغَ البصر وَمَا طغى} [النجم: ١٧] وقد تقدَّم تحقيق هذا في أوائل البقرة.
Yüce Allah'ın: {قَدْ جَآءَكُمْ بَصَآئِرُ} “Muhakkak size basiretler (deliller) gelmiştir” kavline gelince: Fiili iki sebepten dolayı müzekker kılmıştır: Birincisi meful ile araya fasıla girmesi, ikincisi ise müennesliğin mecazî olmasıdır. «Besâir», nefislerin bir şeyi görmesini gerektiren delil manasındaki «basîret»in çoğuludur; bundan dolayı öldürülen kimseye delalet eden kana 'basra' denilmiştir. Bazılarının dediğine göre basiret göze nisbetle görme (basar) ne ise kalbe nisbetle de odur. Râgıb şöyle demiştir: «Kalbin idrak edici gücüne basiret ve basar denir; nitekim Yüce Allah: {مَا زَاغَ البصر وَمَا طغى} [Necm: 17] “Göz ne kaydı ne de haddi aştı” buyurmuştur.» Bunun tahkiki Bakara Suresi'nin başlarında geçmişti.
و {مِن رَّبِّكُمْ} يجوز أن يتعلَّق بالفعل قبله، وأن يتعلق بمحذوفٍ على
{مِن رَّبِّكُمْ} “Rabbinizden” ifadesinin kendisinden önceki fiile müteallık olması caiz olduğu gibi, kendisinden öncekine
أنه صفة لما قبله، أي: بصائر كائنة من ربكم، و» مِنْ «في الوجهين لابتداء الغاية مجازاً.
sıfat olmak üzere mahzuf bir müteallaka bağlı olması da caizdir; yani: 'Rabbinizden olan basiretler' takdirindedir. Her iki vecihte de «min» edatı mecazen ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir.
قوله: {فَمَنْ أَبْصَرَ} يجوز أن تكون شرطية، وأن تكون موصولة، فالفاء جوابُ الشرط على الأول، ومزيدة في الخبر لشبه الموصول باسم الشرط على الثاني، ولا بد قبل لام الجر مِنْ محذوف يَصِحُّ به الكلامُ، والتقدير: فالإِبصار لنفسه ومَنْ عَمِي فالعَمَى عليها. والإِبصار والعَمَى مبتدآن، والجارُّ بعدهما هو الخبر، والفاء داخلة على هذه الجملةِ الواقعة جواباً أو خبراً، وإنما حُذِف مُبْتَدَؤُها للعلم به، وقدَّر الزجاج قريباً من هذا فقال:» فلنفسه نَفْع ذلك، ومَنْ عمي فعليها ضررُ ذلك «. وقال الزمخشري:» فَمَنْ أبصر الحقَّ وآمن فلنفسه أبصر وإياها نَفَعَ، ومَنْ عمي فعليها أي: فعلى نفسه عَمِي، وإياها ضَرَّ «. قال الشيخ:» وما قَدَّرناه من المصدر أَوْلى، وهو فالإِبصار والعمى، لوجهين، أحدهما: أن المحذوف يكون مفرداً لا جملة، والجار يكون عمدةً لا فَضْلة، وفي تقديره هو المحذوفُ جملةٌ والجارُّ والمجرورُ فضلةٌ. والثاني: وهو أقوى وذلك أنه لو كان التقدير فعلاً لم تدخل الفاء سواء كانت «مَنْ» شرطيةً أم موصولة مشبهة بالشرط؛ لأن الفعل الماضي إذا لم يكن دعاءً ولا جامداً، ووقع جوابَ شرط أو خبرَ مبتدأ مشبه بالشرط لم تدخل الفاء في جواب الشرط ولا في خبر المبتدأ، لو قلت: «مَنْ جاءني فأكرمتُه» لم يَجُزْ بخلافِ تقديرنا فإنه لا بد فيه من الفاء، ولا يجوز حَذْفُها إلا في الشعر «. قلت: هذا التقدير الذي قدَّره الزمخشري مسبوقٌ إليه سبقه إليه الكلبي فإنه قال:» فَمَنْ أبصر صَدَّق وآمن بمحمد صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
O'nun: {فَمَنْ أَبْصَرَ} “Artık kim görürse” kavlindeki «men» lafzının şartiyye olması da mevsûle olması da caizdir; fâ harfi birinciye göre şartın cevabıdır, ikinciye göre ise ism-i mevsûlün şart ismine benzemesi sebebiyle habere zâid olarak dahil olmuştur. Cer lâmından önce kelamın kendisiyle sıhhat bulacağı mahzuf bir lafız mutlaka gereklidir; takdir şöyledir: 'Görmesi kendi lehinedir; kim de körlük ederse körlüğü kendi aleyhinedir.' İbsâr (görme) ve amâ (körlük) mübtedadır, arkalarından gelen car-mecrurlar ise haberdir; fâ harfi cevap veya haber konumundaki bu cümlenin başına dahil olmuştur. Mübtedası ise bilindiği için hazfedilmiştir. Zeccâc buna yakın bir takdirde bulunarak şöyle demiştir: «Bunun faydası kendi lehinedir; kim de körlük ederse bunun zararı kendi aleyhinedir.» Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Kim hakkı görür ve iman ederse kendi lehine görmüş ve kendi nefsine fayda sağlamış olur; kim de körlük ederse aleyhine, yani kendi nefsi aleyhine körlük etmiş ve ona zarar vermiş olur.» Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Bizim masdardan takdir ettiğimiz -ki o 'görmesi ve körlüğü' takdiridir- iki yönden daha evladır: Birincisi, mahzuf olan öge cümle değil müfred olur ve car-mecrur da fazlalık (fadla) değil umde (aslî öge) olur. Onun takdirinde ise mahzuf olan bir cümledir ve car-mecrur da fadladır. İkincisi ve daha kuvvetli olanı: Şayet takdir bir fiil olsaydı, 'men' ister şartiyye ister şarta benzeyen mevsûle olsun fâ harfi dahil olamazdı; zira mazi fiil dua veya câmid olmadığı takdirde bir şartın cevabı yahut şarta benzeyen mübtedanın haberi olarak geldiğinde şartın cevabına da mübtedanın haberine de fâ dahil olmaz. 'Men câenî fe-ekramtühû' desen caiz olmaz. Bizim takdirimiz ise böyle değildir; onda fâ harfinin bulunması zorunludur ve şiir müstesna hazfedilmesi caiz değildir.» Derim ki: Zemahşerî'nin yaptığı bu takdirde onun bir selefi vardır; el-Kelbî bu konuda onu geçmiştir, nitekim o şöyle demiştir: «Kim hakkı görürse tasdik edip Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmiş olur,
فلنفسه عمل ومَنْ عمي فلم يُصَدِّق فعلى نفسه جَنَى العذاب «. وقوله» إن الفاء لا تدخل فيما ذكر «قد يُنازَعُ فيه، وإذا كانوا فيما يَصْلُحُ أن يكون جواباً صريحاً ويظهر/ فيه أثر الجازم كالمضارع يجوز فيه دخول الفاء نحو: {وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ الله مِنْهُ} [المائدة: ٩٥] فالماضي بدخولها أَوْلى وأَحْرى.
böylece kendi lehine amel etmiş olur; kim de körlük edip tasdik etmezse kendi aleyhine azap kazanmış olur.» Şeyh'in «Zikredilen duruma fâ dahil olmaz» sözü ise itiraza açıktır; nitekim sarih bir cevap olmaya elverişli olup muzari fiil gibi cezm amilinin eserinin açıkça görüldüğü yerlerde: {وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ الله مِنْهُ} [Mâide: 95] “Kim de tekrar dönerse Allah ondan intikam alır” ayetinde olduğu gibi fâ harfinin girmesi caiz olduğuna göre mazi fiile girmesi daha evla ve daha lâyıktır.
قوله تعالى: {وكذلك} : الكاف في محل نصب نعتاً لمصدر محذوف، فقدَّره الزجاج: «ونُصَرِّفُ الآياتِ مثلَ ما صَرَّفناها فيما تُلي عليكم» ، وقدَّره غيرُه: نُصَرِّف الآيات في غير هذه السورة تصريفاً مثل التصريف في هذه السورة.
Yüce Allah'ın: {وكذلك} “İşte böylece” kavline gelince: Kâf harfi mahzuf bir masdara sıfat olarak nasb mahallindedir. Zeccâc bunu: «Size okunan şeylerde ayetleri açıkladığımız gibi açıklarız» şeklinde takdir etmiştir. Başkası ise: 'Ayetleri bu surenin dışındakilerde de bu suredeki açıklama gibi açıklarız' şeklinde takdir etmiştir.
قوله: «ولِيقولوا» الجمهور على كسرِ اللامِ، وهي لام كي، والفعلُ بعدها منصوب بإضمار «أَنْ» فهو في تأويل مصدر مجرور بها على ما عُرِف غيرَ مرة، وسمَّاها أبو البقاء وابن عطية لام الصيرورة كقوله تعالى: {فالتقطه آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً} [القصص: ٨] وكقوله:
«Ve li-yekûlû» kavmine gelince: Cumhûr lâmın kesrasıyla okumuştur; bu lâm-ı keydir ve kendisinden sonraki fiil gizli bir «en» ile mansubdur; dolayısıyla defalarca bilindiği üzere bu lâm ile mecrur bir masdar tevilindedir. Ebu'l-Bekâ ve İbn Atıyye Yüce Allah'ın: {فالتقطه آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً} [Kasas: 8] “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve bir hüzün olsun diye bulup aldı” kavlinde ve şairin:
٢٠٢٦ - لِدُوا للموتِ وابنُوا للخَراب ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2026 - Ölüm için doğurun, harap olmak için bina yapın... . . . . . . . . . . . . . . . . . .
أي: لمَّا صار أمرُهم إلى ذلك عبَّر بهذه العبارة، والعلة غير مرادة في هذه الأمثلة، والمحققون يأبَوْن جَعْلَها للعاقبة والصيرورة، ويُؤَوِّلون ما وَرَدَ من ذلك على المجاز. وجَوَّز أبو البقاء فيها الوجهين: أعني كونَها لامَ العاقبة أو العلة حقيقةً فإنه قال: «واللام لام العاقبة أي: إن أمرَهم يَصير إلى هذا»
sözünde olduğu gibi bunu 'lâm-ı sayrûret' (akıbet lâmı) olarak isimlendirmişlerdir. Yani: İşleri bu noktaya vardığında bu ifadeyle beyan edilmiştir; bu misallerde illet/sebep kastedilmemiştir. Muhakkik âlimler ise bunun akıbet ve sayrûret için olmasını kabul etmeyip bu kabilden gelen kullanımları mecaza hamletmektedirler. Ebu'l-Bekâ ise onda iki vechi de caiz görmüştür: Yani akıbet lâmı olmasını da hakikat olarak illet lâmı olmasını da caiz görmüştür; nitekim o şöyle demiştir: «Lâm akıbet lâmıdır, yani onların işi buna varacaktır;
وقيل: إنه قصد بالتصريف أن يقولوا دَرَسَتْ عقوبةً لهم «يعني فهذه علة صريحة وقد أوضح بعضهم هذا فقال:» المعنى: يُصَرِّف هذه الدلائل حالاً بعد حال ليقولَ بعضُهم دارَسَتْ فيزدادوا كفراً، وتنبيهٌ لبعضهم فيزدادوا إيماناً، ونحو: {يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً} [البقرة: ٢] . وأبو علي جعلها في بعض القراءات لام الصيرورة، وفي بعضها لام العلة فقال: «واللام في ليقولوا في قراءة ابن عامر ومَنْ وافقه بمعنى: لئلا يقولوا أي: صُرِفَت الآيات وأُحْكِمَتْ لئلا يقولوا هذه أساطير الأولين قديمة قد بَلِيَتْ وتكرَّرَتْ على الأسماع، واللام على سائر القراءات لام الصيرورة» . قلت: قراءة ابن عامر دَرَسَتْ بوزن أَكَلَتْ وسَرَقتْ فعلاً ماضياً مسنداً لضمير الآيات، وسيأتي تحقيق القراءات في هذه الكلمة متواتِرها وشاذِّها. قال الشيخ «وما أجازه من إضمارِ» لا «بعد اللام المضمر بعدها» أَنْ «هو مذهب لبعض الكوفيين كما أضمروها بعد» أَنْ «المظهرة في {أَن تَضِلُّواْ} [النساء: ١٧٦] ، ولا يجيز البصريون إضمار» لا «إلا في القسم على ما تبيَّن فيه» .
onlara bir ceza olsun diye ayetleri türlü türlü açıklamakla 'sen ders almışsın/okumuşsun' demelerini kastettiği de söylenmiştir.» Yani bu durumda o sarih bir illettir. Bazıları bunu açıklayarak şöyle demiştir: «Mana: Bu delilleri halden hale açıklar ki bazısı 'sen başkasından ders almışsın' desin de küfürleri artsın; bazısı için de bir uyarı olsun da imanları artsın; nitekim: {يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً} [Bakara: 26] “O, bununla birçoğunu saptırır, birçoğunu da hidayete erdirir” ayeti de böyledir.» Ebû Ali ise bazı kıraatlerde onu sayrûret lâmı, bazılarında ise illet lâmı kılmış ve şöyle demiştir: «İbn Âmir ve ona muvafakat edenlerin kıraatinde 'li-yekûlû'daki lâm 'demesinler diye' (li-ellâ yekûlû) manasındadır; yani ayetler, 'bunlar öncekilerin eskimiş ve kulaklarda tekrarlana gelmiş masallarıdır' demesinler diye türlü türlü açıklanıp muhkem kılınmıştır. Diğer kıraatlerde ise lâm sayrûret lâmıdır.» Derim ki: İbn Âmir'in kıraati, ayetlerin zamirine isnat edilmiş mazi bir fiil olarak ekelet ve serakat vezninde «deraset» şeklindedir. Bu kelimedeki mütevâtir ve şâz kıraatlerin tahkiki gelecektir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun, kendisinden sonra 'en' gizlenen lâmın ardından 'lâ' edatının gizlenmesini caiz görmesi, {أَن تَضِلُّواْ} [Nisâ: 176] ayetinde açık 'en'den sonra gizledikleri gibi bazı Kûfelilerin mezhebidir; Basralılar ise kasem hali müstesna 'lâ'nın gizlenmesini caiz görmezler ki bu da kendi yerinde açıklanmıştır.»
ثم هذه اللام لا بدَّ لها من مُتَعَلَّق، فقدَّره الزمخشري وغيره متأخراً. قال الزمخشري: «وليقولوا جوابه محذوف تقديره: وليقولوا دَرَسَتْ نُصَرِّفها. فإن قلت: أيُّ فرق بين اللامين في لِيَقُولوا ولنبيِّنه؟ قلت: الفرق بينهما أن الأولى مجاز والثانية حقيقة، وذلك أن الآيات صُرِفَت للتبيين، ولم تُصْرَفْ ليقولوا دارست، ولكن لأنه لمَّا حصل هذا القولُ بتصريف الآيات كما حصل للتبيين شَبَّهَ به فَسِيْق مَساقَه، وقيل: ليقولوا كما قيل لنبيِّه» . قلت: فقد نص هنا
Sonra bu lâm için mutlaka bir müteallak gereklidir; Zemahşerî ve diğerleri bunu sonradan gelen bir fiil olarak takdir etmişlerdir. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Ve li-yekûlû'nun cevabı mahzuftur; takdiri: 'Ve ders aldın/okudun desinler diye onu türlü türlü açıklarız' şeklindedir. Şayet: 'Li-yekûlû' ile 've li-nübeyyinehû'daki iki lâm arasında ne fark vardır? dersen, derim ki: İkisi arasındaki fark, birincisinin mecaz, ikincisinin hakikat olmasıdır; zira ayetler açıklamak (tebyîn) için türlü türlü kılınmıştır; 'ders aldın' desinler diye açıklanmamıştır. Fakat ayetlerin türlü türlü açıklanmasıyla açıklama meydana geldiği gibi bu söz de meydana geldiği için ona benzetilmiş ve onun üslubuyla sevk edilmiştir; nitekim 'li-nübeyyinehû' denildiği gibi 'li-yekûlû' da denilmiştir.» Derim ki: O burada
على أن لام «ليقولوا» علة مجازية.
«li-yekûlû»nun lâmının mecazî illet olduğunu açıkça belirtmiştir.
وجَوَّز بعضهم أن تكون هذه اللام نسقاً على علةٍ محذوفة. قال ابن الأنباري: «دخلت الواو في» وليقولوا «عطفاً على مضمر، التقدير: وكذلك نصرف الآيات لنُلْزِمَهم الحجةَ وليقولوا» . قلت: وعلى هذا فاللامُ متعلقةٌ بفعلِ التصريف من حيث المعنى ولذلك قَدَّره مَنْ قدَّره متأخراً ب «نُصَرِّف» . وقال الشيخ: «ولا يتعيَّن ما ذكره المُعْرِبون والمفسِّرون من أن اللامَ لامُ كي أو لامُ الصيرورة، بل الظاهر أنها لام الأمر والفعل مجزوم بها، ويؤيده قراءة مَنْ سكن اللام، والمعنى عليه يتمكن، كأنه قيل: وكذلك نُصَرِّف الآياتِ وليقولوا هم ما يقولون مِنْ كونها دَرَسْتَها وَتَعَلَّمتها أو دَرَسَت هي أي: بَلِيَتْ وقَدُمَتْ، فإنه لا يُحْتَفَلُ بهم ولا يُلْتفت إلى قولهم، وهو أمرٌ معناه الوعيدُ والتهديدُ وعدمُ الاكتراث بقولهم أي: نُصَرِّفها وليدَّعُوا فيها ما شاؤوا، فإنه لا اكتراث بدعواهم» .
Bazıları bu lâmın mahzuf bir illete matuf olmasını caiz görmüştür. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «'Ve li-yekûlû'daki vâv gizli bir ifadeye atıf olarak girmiştir; takdiri: 'İşte böylece delili onların aleyhine kesin kılalım diye ve onlar desinler diye ayetleri türlü türlü açıklarız' şeklindedir.» Derim ki: Buna göre lâm, mana yönünden tasrîf fiiline müteallıktır; bu sebeple onu takdir edenler sonradan gelen bir «nüsarrifü» fiiliyle takdir etmişlerdir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «İ'rab ve tefsir ehlinin zikrettiği üzere lâmın lâm-ı key veya lâm-ı sayrûret olması taayyün etmez; bilakis zahir olan, onun emir lâmı olması ve fiilin onunla meczum bulunmasıdır. Lâmı sâkin okuyan kimsenin kıraati de bunu destekler ve mana da buna göre sağlamlaşır; sanki: 'İşte böylece ayetleri türlü türlü açıklarız; onlar da senin bunları ders aldığını ve öğrendiğini yahut ayetlerin bizzat eskiyip eskiden kaldığını söyleyip dursunlar; zira onlara değer verilmez ve sözlerine itibar edilmez' denilmiş gibidir. Bu, manası tehdit, gözdağı ve onların sözlerine ehemmiyet vermeme olan bir emirdir; yani: 'Biz onu türlü türlü açıklarız; onlar da onun hakkında dilediklerini iddia ediversinler, çünkü iddialarına hiçbir itibar yoktur.'»
وفيه نظر من حيث إن المعنى على ما قاله الناس وفهموه، وأيضاً فإنَّ بعده/ ولنبيِّنَه وهو نصٌّ في لام كي، وأمَّا تسكين اللام في القراءة الشاذة فلا يدلُّ لاحتمال أن تكون لام كي سُكِّنت إجراءً للكلمة مُجْرى كَتِف وكَبِد. وقد ردَّ الشيخ على الزمخشري حيث قال: «وليقولوا جوابه محذوف» فقال: «وتسميتُه ما يتعلَّق به قوله» وليقولوا «جواباً اصطلاحٌ غريب، لا يقال في» جئتَ «من قولك» جئت لتقوم «إنه جواب» . قلت: هذه العبارة قد تكررت للزمخشري وسيأتي ذلك في قوله {ولتصغى} [الأنعام: ١١٣] أيضاً. وقال الشيخ هناك: «وهذا اصطلاحٌ غريب» ، والذي يظهر أنه إنما يُسَمِّي هذا النحوَ جواباً لأنه يقع جواباً لسائل. تقول: أين الذي يتعلَّق به هذا الجارُّ؟ فيُجاب به، فسُمِّي جواباً
Fakat bunda tenkit edilecek yön vardır; zira mana insanların söylediği ve anladığı şekildedir. Ayrıca kendisinden sonra gelen «ve li-nübeyyinehû» ifadesi lâm-ı key olduğuna dair sarih bir nastır. Şâz kıraatte lâmın sâkin kılınmasına gelince bu delil teşkil etmez; zira kelimenin 'ketif' ve 'kebid' kelimelerinin yerine konulması kabilinden lâm-ı key'in sükûn ile okunmuş olması muhtemeldir. Şeyh, Zemahşerî'nin «Ve li-yekûlû'nun cevabı mahzuftur» sözüne itiraz ederek şöyle demiştir: «Onun 've li-yekûlû' kavlinin müteallakına 'cevap' adını vermesi garip bir terimdir; nitekim 'Ci'tü li-tekûme' (kalkasın diye geldim) sözündeki 'ci'tü' fiiline cevap denilmez.» Derim ki: Bu tabir Zemahşerî'de tekrar etmiştir; nitekim bu durum: {ولتصغى} [En'âm: 113] kavlinde de gelecektir. Şeyh orada da: «Bu garip bir terimdir» demiştir. Zahir olan şudur ki o, bir sorana cevap teşkil ettiği için bu tür yapılara ancak cevap adını vermektedir. Nitekim sen: 'Bu car ve mecrurun müteallakı nerededir?' dersin ve bununla cevap verilir; dolayısıyla bu mülahaza ile cevap diye isimlendirilmiştir
بهذا الاعتبار، وأضيف إلى الجارِّ في قوله «وليقولوا» جوابه، لأن الإِضافة [تقع] بأدنى ملابسة وإلا فكلامُ إمامٍ يتكرَّر لا يُحمل على فساد.
ve «ve li-yekûlû» kavlindeki car ve mecrura izâfe edilerek 'onun cevabı' denilmiştir; çünkü izâfet en küçük bir münasebetle bile [yapılır]; aksi takdirde bir imamın tekrarlanan sözü hemen bir kusura ve hataya hamledilmez.
وأمَّا القراءات التي في «دَرَسَتْ» فثلاث في المتواتر: فقرأ ابن عامر «دَرَسَتْ» بزنة ضَرَبَتْ، وابن كثير وأبو عمرو «دارَسْتَ» بزنة قابلْتَ أنت، والباقون «درسْتَ» بزنة ضربْت أنت. فأمَّا قراءة ابن عامر فمعناها بَلِيَتْ وقَدُمَتْ وتكرَّرَتْ على الأسماع يُشيرون إلى أنها من أحاديث الأولين كما قالوا أساطير الأولين.
«Deraset» lafzındaki kıraatlere gelince mütevâtirde üç kıraat vardır: İbn Âmir «darabet» vezninde «deraset», İbn Kesîr ve Ebû Amr «kâbelte ente» vezninde «dâraste», diğer kurrâ ise «darabte ente» vezninde «deraste» şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir'in kıraatine gelince manası: Eskidi, köhneleşti ve kulaklarda tekrarlandı demektir; nitekim 'öncekilerin masalları' dedikleri gibi bunun evvelkilerin sözlerinden olduğuna işaret etmektedirler.
وأمَّا قراءة ابن كثير أبي عمرو فمعناها دارسْتَ يا محمدُ غيرَك من أهل الأخبار الماضية والقرون الخالية حتى حفظتها فقلتَها، كما حَكى عنهم فقال: {إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِّسَانُ الذي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ} [النحل: ١٠٣] وفي التفسير: أنهم كانوا يقولون: هو يدارس سَلْمَان وعَدَّاساً. وأمَّا قراءة الباقين فمعناها حَفِظْتَ وأَتْقَنْتَ بالدرس أخبارَ الأولين كما حكى عنهم {وقالوا أَسَاطِيرُ الأولين اكتتبها فَهِيَ تملى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلاً}
İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın kıraatine gelince manası: 'Ey Muhammed! Sen geçmiş haberlerin ve yok olmuş asırların ehlinden başkalarıyla karşılıklı ders yaptın/müzakere ettin de nihayet onları ezberleyip söyledin' demektir; nitekim Allah onların bu iddialarını naklederek şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِّسَانُ الذي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ} [Nahl: 103] “Ona ancak bir insan öğretiyor! İma ettikleri kimsenin dili ise yabancıdır.” Tefsirde geçtiğine göre onlar: 'O, Selmân ve Addâs ile karşılıklı ders çalışıyor' diyorlardı. Diğer kurrânın kıraatine gelince manası: 'Öncekilerin haberlerini bizzat ders çalışarak/okuyarak ezberledin ve iyice belledin' demektir; nitekim onlar hakkında şöyle nakletmiştir: {وقالوا أَسَاطِيرُ الأولين اكتتبها فَهِيَ تملى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلاً}
[الفرقان: ٥] أي تكرَّر عليها بالدَّرْس ليحفظها. وقرئ هذا الحرف في الشاذ عشر قراءاتٍ أُخَرَ فاجتمع فيه ثلاثَ عشرةَ قراءة: فقرأ ابن عباس بخلاف عنه وزيد بن علي والحسن البصري وقتادة «دُرِسَتْ» فعلاً ماضياً مبنياً للمفعول مسنداً لضمير الآيات، وفَسَّرها ابن جني والزمخشري بمعنيين، في أحدهما إشكال. قال أبو الفتح: «يُحتمل أن
[Furkân: 5] “Ve dediler ki: 'Öncekilerin masallarıdır; onları yazdırmış, sabah akşam kendisine okunmaktadır.'” Yani ezberlemek için ders yoluyla üzerinde tekrarlanmaktadır. Bu kelime şâz kıraatlerde on farklı şekilde daha okunmuş, böylece onda toplam on üç kıraat bir araya gelmiştir: Kendisinden gelen bir rivayetle İbn Abbâs, Zeyd b. Ali, el-Hasen el-Basrî ve Katâde, ayetlerin zamirine isnat edilen meçhul mazi bir fiil olarak «düriset» şeklinde okumuşlardır. İbn Cinnî ve Zemahşerî bunu iki mana ile açıklamışlardır ki birinde müşkillik vardır. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: «Şu
يراد عَفَتْ أو بَلِيَتْ» . وقال أبو القاسم: «بمعنى قُرِئت أو عُفِيَتْ» . قال الشيخ: «أما معنى قُرِئَتْ وبَلِيَتْ فظاهرٌ؛ لأن دَرَسَ بمعنى كرَّر القراءة متعدٍّ، وأمَّا» دَرَس «بمعنى بَلِي وانمحى فلا أحفظه متعدياً ولا وَجَدْنا فيمن وَقَفْنا على شعره من العرب إلا لازماً» . قلت: لا يحتاج هذا إلى استقراء فإن معناه [لا] يحتمل أن يكون متعدِّياً إذ حَدَثُه لا يتعدَّى فاعلُه فهو كقام وقعد، فكما أنَّا لا نحتاج في معرفة قصور قام وقعد إلى استقراء بل نَعْرِفُه بالمعنى فكذا هذا.
mananın kastedilmiş olması muhtemeldir: 'Silindi/izleri yok oldu yahut eskidi.'» Ebu'l-Kâsım [Zemahşerî] ise: «Okundu yahut silinip yok oldu manasındadır» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «'Okundu' ve 'eskidi' manalarına gelince bunlar açıktır; çünkü okumayı tekrarlamak anlamındaki 'derese' müteaddidir. Eskimek ve silinip gitmek anlamındaki 'derese'ye gelince bunun müteaddi olduğunu hatırlamıyorum ve Araplardan şiirine muttali olduğumuz kimsede de bunu lâzım fiilden başka bir halde bulmadık.» Derim ki: Bu husus bir istikrâya (araştırmaya) muhtaç değildir; zira anlamı itibariyle müteaddi olma ihtimali [yoktur], çünkü oluşu failini aşmaz; dolayısıyla o 'kâme' ve 'ka'ade' gibidir. Nitekim biz 'kâme' ve 'ka'ade' fiillerinin lâzım olduğunu bilmek için bir araştırmaya muhtaç olmayıp onu bizzat manasından bildiğimiz gibi bu da böyledir.
وقرئ «دَرَّسْتَ» فعلاً ماضياً مشدداً مبنياً للفاعل المخاطب، فيحتمل أن يكون للتكثير أي: دَرَّسْتَ الكتب الكثيرة كذبَّحْتُ الغنم وقَطَّعْتُ الأثواب، وأن تكون للتعدية، والمفعولان محذوفان أي: دَرَّسْتَ غيرَك الكتب وليس بظاهر، إذ التفسير على خلافه. وقُرِئ دُرِّسْتَ كالذي قبله إلا أنه مبني للمفعول أي: دَرَّسك غيرُك الكتبَ، فالتضعيف للتعدية لا غير. وقرئ «دُوْرِسْتَ» مسنداً لتاء المخاطب مِنْ دارَسَ كقاتل، إلا أنه بني للمفعول فقلبت ألفه الزائدة واواً، والمعنى: دارَسَكَ غيرك.
Yine muhatap faile isnat edilmiş şeddeli mazi bir fiil olarak «derraste» şeklinde de okunmuştur; çokluk için olması muhtemeldir, yani 'koyunları boğazladım' (zebbahtü) ve 'elbiseleri parça parça ettim' (katta'tü) ifadelerinde olduğu gibi 'pek çok kitabı ders aldın/okudun' demektir. Ta'diye (geçişlilik) için olması da muhtemeldir; bu takdirde iki meful mahzuftur, yani: 'Başkasına kitapları okuttun/öğrettin' demektir fakat bu zahir değildir, zira tefsir bunun aksinedir. Bir önceki gibi fakat meçhul olarak «dürriste» şeklinde de okunmuştur; yani: 'Başkası sana kitapları okuttu/öğretti' demektir, dolayısıyla şedde sadece ta'diye içindir. 'Kātele' veznindeki 'dârase' fiilinden meçhul kılınarak muhatap tasına isnatla zâid elifi vâva dönüştürülüp «dûriste» şeklinde de okunmuştur; mana: 'Başkası seninle karşılıklı ders yaptı' demektir.
وقرئ «دارسَتْ» بتاء ساكنة للتأنيث لحقت آخر الفعل، وفي فاعله احتمالان، أحدهما: أنه ضمير الجماعة أُضْمِرَتْ وإن لم يَجْرِ لها ذِكْرٌ لدلالة السياق عليها أي: دارستك الجماعة، يُشيرون لأبي فكيهة وسلمان، وقد تقدم ذلك في قراءة ابن كثير وأبي عمرو، والثاني: ضمير الإِناث على سبيل المبالغة أي: إن الآيات نفسها دارَسَتْكَ وإن كان المراد أهلها.
Fiilin sonuna sâkin müenneslik tası bitişerek «dâraset» şeklinde de okunmuştur. Bunun failinde iki ihtimal vardır: Birincisi, açıkça zikredilmemiş olsa da bağlamın delalet etmesinden dolayı bir topluluğun zamiri olmasıdır; yani: 'O topluluk seninle karşılıklı ders yaptı' demektir ki bununla Ebû Fükeyhe ve Selmân kastedilmektedir; bu husus İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın kıraatinde geçmişti. İkincisi: Mübalağa yoluyla müennes zamiridir; yani kastedilen onların ehli olsa bile: 'Bizzat ayetlerin kendisi seninle karşılıklı müzakere etti' demektir.
وقرئ «دَرُسَتْ» بفتح الدال وضم الراء مسنداً إلى ضمير الآيات وهو مبالغة في دَرَسَتْ بمعنى بَلِيَتْ وقَدُمَتْ وانمحت أي اشتد دُروسُها وبِلاها. وقرأ أُبَيّ/ «دَرَسَ» وفاعله ضمير النبي ﷺ أو ضمير الكتاب
Dâlın fethası ve râ'nın dammesiyle ayetlerin zamirine isnat edilerek «deruset» şeklinde de okunmuştur ki bu, eskidi, köhneleşti ve silindi manasındaki 'deraset'in mübalağalı şeklidir; yani eskiyip silinmesi son derece şiddetlendi demektir. Übey ise faili Hz. Peygamber ﷺ'in zamiri yahut kitabın zamiri olarak «derase» şeklinde okumuştur;
بمعنى قرأه النبي وتلاه وكُرِّرَ عليه، أو بمعنى بلي الكتاب وامَّحى، وهكذا في مصحف عبد الله درس.
bu, Peygamber onu okudu, tilavet etti ve ona tekrar tekrar okundu manasında yahut kitap eskidi ve silindi manasındadır. Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında da 'derase' şeklinde böyledir.
وقرأ الحسن في رواية «دَرَسْنَ» فعلاً ماضياً مسنداً لنون الإِناث هي ضمير الآيات، وكذا هي في بعض مصاحف ابن مسعود. وقرئ «دَرَّسْنَ» الذي قبله إلا أنه بالتشديد بمعنى اشتد دُروسها وبِلاها كما تقدَّم. وقرئ «دارسات» جمع دارسة بمعنى قديمات، أو بمعنى ذات دُروس نحو: عيشة راضية، وماء دافق، وارتفاعُها على خبر ابتداء مضمر أي: هنَّ دارسات، والجملة في محلّ نصب بالقول قبلها.
el-Hasen bir rivayette ayetlerin zamiri olan müenneslik nûnuna isnat edilmiş mazi bir fiil olarak «derasne» şeklinde okumuştur; İbn Mes'ûd'un bazı mushaflarında da böyledir. Bir önceki gibi fakat daha önce geçtiği üzere eskiyip silinmesinin şiddetlendiği manasında teşdid ile «derrasne» şeklinde de okunmuştur. 'Dârise'nin çoğulu olarak eskimiş şeyler manasında yahut 'îşetün râdiye' (hoşnut bir hayat) ve 'mâün dâfik' (atılan bir su) tabirlerinde olduğu gibi eskimeye sahip manasında «dârisâtün» şeklinde de okunmuştur; ref ile gelmesi ise mahzuf bir mübtedanın haberi olması sebebiyledir, yani: 'Onlar eskimiş sözlerdir' demektir ve cümle kendisinden önceki 'kavl' fiiliyle nasb mahallindedir.
وقوله {وَلِنُبَيِّنَهُ} تقدَّم أن هذا عطفٌ على ما قبله فحكمه حكمه. وفي الضمير المنصوب أربعةُ احتمالات، أحدها: أنه يعود على الآيات، وجاز ذلك وإن كانت مؤنثة لأنها بمعنى القرآن. الثاني: أنه يعود على الكتاب لدلالة السياق عليه، ويُقَوِّي هذا أنه فاعل لدَرَسَ في قراءةِ مَنْ قرأه كذلك. الثالث: أنه يعود على المصدر المفهوم مِنْ نُصَرِّف أي نبيِّن التصريف. الرابع: أن يعود على المصدر المفهوم من «لنبينه» أي: نبيِّن التبيين نحو: ضَرَبْتُه زيداً أي ضربت الضرب زيداً. و «لقوم» متعلق بالفعلِ قبلَه. و «يَعْلَمُون» في محل جر صفة للنكرة قبلها.
{وَلِنُبَيِّنَهُ} “ve onu açıklayalım diye” kavline gelince: Bunun bir öncekine matuf olduğu ve hükmünün de onun hükmü gibi olduğu daha önce geçmişti. Mansub zamirde dört ihtimal vardır: Birincisi, ayetlere dönmesidir; ayetler müennes olmasına rağmen Kur'an manasında olduğu için buna cevaz verilmiştir. İkincisi, bağlamın delaletinden ötürü kitaba dönmesidir; bunu bu şekilde okuyanın kıraatinde 'derase' fiilinin faili olması da kuvvetlendirmektedir. Üçüncüsü: «Nüsarrifü» fiilinden anlaşılan masdara dönmesidir; yani açıklamayı açıklayalım takdirindedir. Dördüncüsü: «Li-nübeyyinehû»dan anlaşılan masdara dönmesidir; yani: Senin 'Darabtühû Zeyden' (Zeyd'e vurmayı vurdum) demen gibi tebyîni açıklayalım takdirindedir. «Li-kavmin» ifadesi kendisinden önceki fiile müteallıktır. {يَعْلَمُونَ} “bilen” kavli ise cer mahallinde kendisinden önceki nekirenin sıfatıdır.
وقوله تعالى: {مَآ أُوحِيَ} : يجوز أن تكون اسمية، والعائد هو القائم مقام الفاعل. و «إليك» فضلةٌ، وأجازوا أن تكون مصدريةً والقائمُ مقامَ الفاعل حينئذ الجار والمجرور أي: الإِيحاء الجائي مِنْ ربك، و «مِنْ» لابتداء الغاية مجازاً ف «مِنْ ربك» متعلِّقٌ بأُوْحِي. وقيل: بل هو حال من «ما» نفسها. وقيل: بل هو حال من الضمير المستتر في «أوحي» وهو بمعنى ما قبله.
Yüce Allah'ın: {مَآ أُوحِيَ} “vahyolunana” kavline gelince: «Mâ»nın ismiyye (mevsûle) olması caizdir, bu takdirde âid zamir nâib-i fail makamına kaim olandır. «İleyke» ise fadladır. Âlimler onun masdariyye olmasını da caiz görmüşlerdir; bu durumda nâib-i fail car ve mecrurdur, yani: 'Rabbinden gelen vahyetme' demektir. «Min» edatı mecazen ibtidâ-i gâye içindir ve «min rabbike» car-mecruru «ûhiye» fiiline müteallıktır. Bilakis bizzat «mâ» lafzından hal olduğu da söylenmiştir. Yine «ûhiye»deki müstetir zamirden hal olduğu da söylenmiştir ki bu bir öncekiyle aynı manadadır.
قوله: {لا إله إِلاَّ هُوَ} جملة معترضة بين هاتين الجملتين الأمريتين، هذا
{لا إله إِلاَّ هُوَ} “O'ndan başka ilah yoktur” kavli, bu iki emir cümlesi arasına girmiş bir ara cümlesidir (cümle-i mu'tarıza); en
هو الأحسن. وجَوَّز أبو البقاء أن تكون حالاً من «ربك» وهي حال مؤكدة تقديره: من ربك منفرداً.
güzel olan da budur. Ebu'l-Bekâ ise «rabbike» lafzından tekit edici bir hal olmasını caiz görmüştür; takdiri: 'Yegâne olarak Rabbinden' şeklindedir.
وقوله تعالى: {وَلَوْ شَآءَ الله} : مفعولُ المشيئة محذوف أي: لو شاء الله إيمانهم، وقد تقدَّم أنه لا يُذْكر إلا لغرابته. وقوله: «جَعَلْناك» هي بمعنى صيَّر، فالكاف مفعول أول و «حفيظاً» هو الثاني، و «عليهم» متعلق به قُدِّم للاهتمام أو للفواصل. ومفعول «حفيظ» محذوف أي: حفيظاً عليهم أعمالَهم. قال أبو البقاء: «هذا يؤيد قول سيبويه في إعمال فعيل» يعني أنه مثالُ مبالغة، وللناس في إعماله وإعمال فَعِل خلاف أثبته سيبويه ونفاه غيره، وكيف يؤيده وليس شيء في اللفظ يَشْهد له؟
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ شَآءَ الله} “Eğer Allah dileseydi” kavlinde meşîet fiilinin mef'ûlü mahzuftur; yani: 'Allah onların iman etmesini dileseydi' takdirindedir. Daha önce geçtiği üzere, [meşîet fiilinin mef'ûlü] fevkalade bir durum olmadıkça zikredilmez. «جعَلْناك» “seni kıldık” kavli ise 'sayyara' (dönüştürdü/yaptı) manasındadır; dolayısıyla kâf zamiri birinci mef'ûl, {حَفِيظاً} “bir bekçi” ise ikinci mef'ûldür. {عَلَيْهِمْ} “onların üzerine” car-mecruru ise ihtimamdan veya fasılalardan dolayı öne geçirilmiş olup 'hafîz' lafzına müteallıktır. 'Hafîz' kelimesinin mef'ûlü mahzuftur; yani: 'onların üzerine amellerini gözetici bir bekçi' takdirindedir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu, Sîbeveyh'in fa'îl vezninin amel etmesine dair görüşünü teyit eder.» Yani o bir mübalağa sigasıdır; insanların onun ve fa'il vezninin amel etmesi hususunda ihtilafı vardır: Sîbeveyh bunu kabul etmiş, başkaları ise reddetmiştir. Ancak lafızda buna tanıklık eden hiçbir şey yokken bunu nasıl teyit edebilir?
وقوله: {وَمَآ أَنتَ} يجوز أن تكون الحجازية، فيكون «أنت» اسمها و «بوكيل» خبرها في محل نصب، ويجوز أن تكون التميميةَ فيكون «أنت» مبتدأ و «بوكيل» خبره في محل رفع، والباء زائدة على كلا التقديرين، و «عليهم» متعلِّقٌ بوكيل قُدِّم لِما تقدَّم فيما قبله. وهذه الجملة هي في معنى الجملة قبلها؛ لأنَّ معنى ما أنت وكيل عليهم هو بمعنى ما جعلناك حفيظاً عليهم أي: رقيباً.
{وَمَآ أَنتَ} “ve sen değilsin” kavlinde «mâ»nın Hicaziye olması caizdir; bu durumda «أنت» onun ismi, {بِوَكِيلٍ} “vekil” ise nasb mahallinde haberi olur. Temîmiye olması da caizdir; bu takdirde «أنت» mübteda, «بِوَكِيلٍ» ise ref mahallinde onun haberi olur. Bâ harfi her iki takdire göre de zâiddir. {عَلَيْهِمْ} “onların üzerine” car-mecruru ise 'vekîl' lafzına müteallıktır ve kendisinden öncekinde geçen gerekçeyle öne geçirilmiştir. Bu cümle, kendisinden önceki cümlenin manasındadır; zira 'sen onların üzerine vekil değilsin' ifadesinin anlamı, 'biz seni onların üzerine bekçi -yani gözetleyici- kılmadık' demektir.
وقوله تعالى: {مِن دُونِ الله} : يجوز أن يتعلَّق ب «يَدْعُون» وأن يتعلَّق بمحذوف على أنه حال: إمَّا من الموصول، وإمَّا مِنْ عائده المحذوف أي: يَدْعُونهم حالَ كونهم مستقرِّين من دون الله.
Yüce Allah'ın: {مِن دُونِ الله} “Allah'tan başka” kavlinin {يَدْعُونَ} “yalvardıkları” fiiline müteallık olması caiz olduğu gibi; ya ismi mevsûlden yahut onun mahzuf âid zamirinden hal olmak üzere mahzuf bir lafza müteallık olması da caizdir; yani: 'onlar Allah'tan başka bir konumda bulunurlarken kendilerine dua ettikleri/taptıkları' takdirindedir.
قوله: {فَيَسُبُّواْ} الظاهر أنه منصوب على جواب النهي بإضمار أن بعد الفاء أي: لا تَسُبُّوا آلهتَهم؛ فقد يترتب عليه ما يكرهون مِنْ سَبِّ الله، ويجوز أن يكون مجزوماً نسقاً على فعل النهي قبله كقولهم «لا تَمْدُدْها فتشقَّها» وجاز وقوع «الذين» وإن كان مختصَّاً بالعقلاء على الأصنامِ التي لا تَعْقِلُ معاملةً لها معاملةَ العقلاء كما أوقع عليها «مَنْ» في قوله: {كَمَن لاَّ يَخْلُقُ} [النحل: ١٧] ويجوز أن يكون ذلك للتغليب لأن المعبود من دون الله عقلاء كالمسيح وعُزَيْر والملائكة وغيرهم، فغلَّب العاقل، ويجوز أن يراد بالذين يَدْعون المشركون أي: لا تَسُبُّوا الكَفَرة الذين يَدْعون غير الله من دونه. وهو وجه واضح.
{فَيَسُبُّواْ} “onlar da söverler” kavli, zâhir olan görüşe göre fâ'dan sonra gizli bir 'en' ile nehyin cevabı olarak mansubdur; yani: 'onların ilahlarına sövmeyin; zira bunun sonucunda hoşlanmadıkları şey olan Allah'a sövme durumu meydana gelebilir' demektir. Tıpkı 'Lâ temdudhâ fe-teşukkuhâ' (Onu germe ki yırtmayasın) sözlerinde olduğu gibi, kendisinden önceki nehiy fiiline atfedilerek mezm olması da caizdir. {الَّذِينَ} lafzının akıllılara has olmasına rağmen aklı olmayan putlar için kullanılması, Yüce Allah'ın: {كَمَن لاَّ يَخْلُقُ} [en-Nahl: 17] “yaratamayan gibi midir?” kavlinde onlara «مَنْ» zamirini vermesi gibi, onlara akıllılar gibi muamele edilmesinden dolayı caiz olmuştur. Bunun tağlîb yoluyla olması da caizdir; çünkü Allah'tan başka tapılanlar arasında Mesih, Üzeyir ve melekler gibi akıllılar da vardır ve bu sebeple akıllı olan tağlîb edilmiştir. «Yed'ûne» (yalvarıyorlar/tapıyorlar) fiilinin faillerinden kastın müşrikler olması da caizdir; yani: 'O kâfirlere sövmeyin ki onlar Allah'ı bırakıp başkasına yalvarırlar' demektir ve bu gayet açık bir vecihtir.
قوله {عَدْواً} الجمهور على فتح العين وسكون الدال وتخفيف الواو، ونصبه من ثلاثة أوجه أحدها: أنه منصوب على المصدر لأنه نوعُ من العامل فيه، لأن السَّبَّ من جنس العَدْوِ. والثاني: أنه مفعول من أجله أي لأجل العدو، وظاهر كلام الزجاج أنه خلط القولين فجعلهما قولاً واحداً، فإنه قال: «وعَدْواً منصوبٌ على المصدر لأن المعنى: فَتَعْدُوا/ عَدْواً» قال: «ويكون بإرادة اللام والمعنى: فيسُبُّوا الله للظلم. والثالث: أنه منصوب على أنه واقع موقع الحال المؤكدة لأن السَّبَّ لا يكون إلا عَدْواً. وقرأ الحسن وأبو رجاء ويعقوب وقتادة وسلام وعبد الله بن زيد» عُدُوَّاً «بضم العين والدال وتشديد الواو، وهو مصدرُ أيضاً ل» عدا «وانتصابُه على ما تقدَّم من ثلاثة الأوجه. وقرأ ابن كثير في رواية - وهي قراءة أهل مكة فيما نقله النحاس -»
{عَدْواً} “haddi aşarak / düşmanca” kavlinde cumhur, ayn harfinin fethası, dâl'ın sükûnu ve vav'ın şeddesiz okunması (adven) üzerinedir. Mansub olması üç vecihledendir: Birincisi, amilinin bir türü olduğu için mef'ûlü mutlak (masdar) olarak mansubdur; zira sövmek, haddi aşmanın (adv) bir cinsidir. İkincisi, mef'ûlün lieclih olmasıdır; yani haddi aşmak / tecavüz etmek sebebiyle demektir. ez-Zeccâc'ın sözünün zâhiri, bu iki görüşü birleştirip tek bir görüş haline getirdiğini göstermektedir; zira o şöyle demiştir: «عَدْواً lafzı masdar olarak mansubdur; çünkü mana: 'fe-ta'dû advâ' (haddi aşarak haddi aşarsınız) şeklindedir.» Yine şöyle demiştir: «Lâm harfinin murad edilmesiyle de olur, bu durumda mana: 'haksızlık ve zulüm sebebiyle Allah'a söverler' demektir.» Üçüncüsü: Tekit edici hal makamına kaim olarak mansubdur; çünkü sövmek ancak haddi aşarak gerçekleşir. el-Hasan, Ebu Recâ, Ya'kûb, Katâde, Sellâm ve Abdullah b. Zeyd ise ayn ve dâl'ın dammesi ve vav'ın şeddesiyle «عُدُوَّاً» (uduvven) şeklinde okumuşlardır; bu da «adâ» fiilinin masdarıdır ve mansubiyeti yukarıda geçen üç vecih üzeredir. İbn Kesir bir rivayette -ki en-Nehhâs'ın naklettiğine göre Mekkelilerin kıraatidir-
عَدُوَّا «بفتح العين وضم الدال وتشديد الواو بمعنى أعداء، ونصبه على الحال المؤكدة و» عدوّ «يجوز أن يقع خبراً عن الجمع، قال تعالى: {هُمُ العدو} [المنافقون: ٤] وقال تعالى {إِنَّ الكافرين كَانُواْ لَكُمْ عَدُوّاً مُّبِيناً} [النساء: ١٠١] . ويقال: عَدا يَعْدُوا عَدْواً وعُدُوَّاً وعُدْواناً وعَداءً. و» بغير عِلْم «حالٌ أي: يَسُبُّونه غير عالمين أي: مصاحبين للجهل؛ لأنه لو قَدَّره حَقَّ قَدْره لما أَقْدَموا عليه. وقوله» كذلك «نعتٌ لمصدر محذوف أي: زَيَّنَّا لهؤلاء أعمالَهم تزييناً مثلَ تزيينِنا لكلِّ أمةٍ عَمَلَهم، وقيل: تقديره: مثلَ تزيينِ عبادةِ الأصنام للمشركين زَيَّنَّا لكلِّ أمة عَمَلَهم وهو قريب من الأول.
ayn'ın fethası, dâl'ın dammesi ve vav'ın şeddesiyle «عَدُوَّا» (aduvven) şeklinde okumuştur; 'a'dâ' (düşmanlar) manasındadır ve tekit edici hal olarak mansubdur. 'Aduvv' kelimesinin çoğulun haberi olarak gelmesi caizdir; nitekim Yüce Allah: {هُمُ العدو} [el-Münâfikûn: 4] “Düşman onlardır” ve Yüce Allah: {إِنَّ الكافرين كَانُواْ لَكُمْ عَدُوّاً مُّبِيناً} [en-Nisâ: 101] “Şüphesiz kâfirler sizin için apaçık bir düşmandır” buyurmuştur. Arapçada 'Adâ ya'dû adven ve uduvven ve udvânen ve adâen' denir. {بِغَيْرِ عِلْمٍ} “bilgisizce” kavli haldir; yani: 'bilmeyerek, cehaletle birliktelik içinde söverler' demektir; çünkü O'nu hakkıyla takdir etselerdi buna cüret edemezlerdi. {كَذَلِكَ} “İşte böylece” kavli ise mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani: 'Her ümmete amelini süslü gösterdiğimiz gibi, bunlara da amellerini süslü gösterdik' demektir. Şöyle de denilmiştir: Takdiri, 'Müşriklere putlara tapmayı süslediğimiz gibi her ümmete amelini süsledik' şeklindedir ki bu da birinciye yakındır.
وقوله تعالى: {جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} : قد تقدَّم الكلام عليه في المائدة. وقرأ طلحة بن مصرف: «لَيُؤْمَنَنْ» مبنياً للمفعول مؤكداً بالنون الخفيفة. قوله «وما يُشْعِركم» : «ما» استفهامية مبتدأة، والجملة بعدها خبرها، وفاعلُ «يشعر» يعود عليها، وهي تتعدى لاثنين الأول ضمير الخطاب، والثاني محذوف، أي: وأي شيء يُدْريكم إيمانُهم إذا جاءتهم الآيات التي اقترحوها؟
Yüce Allah'ın: {جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} “var güçleriyle yemin ettiler” kavli hakkındaki açıklama Mâide Suresi'nde geçmişti. Talha b. Musarrif, meçhul bina ile ve şeddesiz (hafife) nûn ile tekit ederek «لَيُؤْمَنَنْ» şeklinde okumuştur. {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} “Size ne bildirir ki?” kavlinde: «ما» istifhamiyye olup mübtedadır, arkasındaki cümle ise onun haberidir; «يُشْعِرُ» fiilinin faili bu «mâ»ya döner. Bu fiil iki mef'ûle geçişlidir: Birincisi hitap zamiridir («küm»), ikincisi ise mahzuftur; yani: 'Önerdikleri ayetler/mucizeler kendilerine geldiğinde onların iman edeceğini size hangi şey bildirebilir?' takdirindedir.
وقرأ العامَّة «أنها» بفتح الهمزة، وابن كثير وأبو عمرو وأبو بكر بخلاف عنه بكسرها. فأمَّا على قراءةِ الكسر فواضحةٌ استجودها الناس: الخليل وغيره؛ لأن معناها استئناف إخبار بعدم إيمان مَنْ طُبع على قلبه ولو جاءتهم كلُّ آية. قال سيبويه: «سألْتُ الخليل عن هذه القراءة يعني
Cumhur, hemzenin fethasıyla «أنها» (ennehâ), İbn Kesir, Ebu Amr ve kendisinden gelen bir rivayetle Ebû Bekr ise hemzenin kesresiyle [«إِنَّهَا» (innehâ)] okumuştur. Kesre kıraatine gelince; bu gayet açıktır ve insanlar -Halîl ve başkaları- bunu çok beğenmişlerdir; çünkü bunun anlamı, kendilerine her türlü ayet/mucize gelse bile kalbi mühürlenmiş kimselerin iman etmeyeceğinin yeniden haber verilmesidir (istînâf). Sîbeveyh şöyle demiştir: «Halîl'e bu kıraati, yani
قراءة الفتح فقلت: ما منع أن يكون كقولك: ما يدريك أنه لا يفعل؟ فقال: لا يَحْسُن ذلك في هذا الموضع، إنما قال» وما يُشْعركم «، ثم ابتدأ فأوجب فقال {إِنَّهَآ إِذَا جَآءَتْ لاَ يُؤْمِنُونَ} ولو فَتَح فقال: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَآ إِذَا جَآءَتْ لاَ يُؤْمِنُونَ} لكان عُذْراً لهم» . وقد شرح الناس قولَ الخليل وأوضحوه فقال الواحدي وغيره: «لأنك لو فتحت» أنَّ «وجعلتها التي في نحو» بلغني أن زيداً منطلق «لكان عذراً لمن أخبر عنهم أنهم لا يؤمنون، لأنه إذا قال القائل:» إن زيداً لا يؤمن «فقلت: وما يدريك أن لا يؤمن، كان المعنى أنَّه يؤمن، وإذا كان كذلك كان عذراً لمَنْ نفى عنه الإِيمان، وليس مرادُ الآية الكريمة إقامةَ عُذْرِهم ووجودَ إيمانهم. وقال الزمخشري» وقرئ «إنها» بالكسر، على أن الكلام قد تمَّ قبله بمعنى: وما يشعركم ما يكون منهم، ثم أخبرهم بعلمه فيهم فقال: إنها إذا جاءت لا يؤمنون «.
fetha kıraatini sordum ve: 'Senin: 'Mâ yüdrîke ennehû lâ yef'alu' (Yapmayacağını sana ne bildirdi?) sözün gibi olmasına engel olan nedir?' dedim. O şöyle dedi: 'Bu makamda bu güzel olmaz. [Allah] sadece: «وَمَا يُشْعِرُكُمْ» “Size ne bildirir ki?” demiş, sonra yeni bir cümleye başlayıp hükmü kesinleştirerek: {إِنَّهَآ إِذَا جَآءَتْ لاَ يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz o [ayetler] geldiğinde iman etmezler” buyurmuştur. Şayet fethalı okuyup: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَآ إِذَا جَآءَتْ لاَ يُؤْمِنُونَ} “Size ne bildirir ki, o geldiğinde onlar iman etmezler?” deseydi, bu onlar için bir mazeret olurdu.'» İnsanlar Halîl'in sözünü açıklayıp netleştirmişlerdir; el-Vâhidî ve başkaları şöyle demiştir: «Çünkü sen «أنَّ»yi fethalar ve onu 'Belağanî enne Zeyden muntalikun' (Zeyd'in gittiği bana ulaştı) cümlesindekinin dengi kılarsan, bu, iman etmeyecekleri haber verilen kimseler için bir mazeret olurdu. Zira biri: 'Zeyd iman etmez' dediğinde sen: 'İman etmeyeceğini nereden biliyorsun?' dersen, mana 'O iman eder' şeklinde olur. Böyle olunca da kendisinden iman nefyedilen kişi için bir mazeret teşkil ederdi; oysa yüce ayetin muradı onların mazeretini ortaya koymak ve imanlarının varlığını bildirmek değildir.» ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: ««إنها» lafzı, kelamın bundan önce tamamlanmış olduğu kabulüyle kesre ile okunmuştur; bu durumda mana: 'Onlardan ne sâdır olacağını size ne bildirebilir?' demektir, sonra onlara dair ilmini onlara haber vererek: 'Şüphesiz o geldiğinde iman etmezler' buyurmuştur.»
وأمَّا قراءة الفتح فقد وجَّهها الناس على ستة أوجه، أظهرها: أنها بمعنى لعلَّ، حكى الخليل» أتيت السوق أنك تشتري لنا منه شيئاً «أي: لعلك، فهذا من كلام العرب كما حكاه الخليل شاهد على كون» أنَّ «بمعنى لعلَّ، وأنشد أبو جعفر النحاس:
Fetha kıraatine gelince, âlimler bunu altı vecihle açıklamışlardır; bunların en zâhiri: «Le'alle» (umulur ki / belki) manasında olmasıdır. Halîl: «Eteytü's-sûka enneke teşterî lenâ minhü şey'en» yani 'Le'alleke' (Çarşıya, belki bize oradan bir şey alırsın diye geldim) sözünü nakletmiştir; bu, Halîl'in naklettiği üzere «أنَّ» edatının «le'alle» manasında oluşuna Arap kelamından bir şahittir. Ebu Ca'fer en-Nehhâs şu beyti inşad etmiştir:
٢٠٢٧ - أريني جواداً مات هُزْلاً لأَنَّني ... أرى ما تَرَيْنَ أو بخيلاً مُخَلَّدا
2027 - Göster bana zayıflıktan/fakirlikten ölmüş bir cömert, zira ben de / belki ben de ... sizin gördüğünüzü görürüm; yahut ölümsüz kılınmış bir cimri!
قال امرؤ القيس: أنشده الزمخشري
İmrü'ülkays demiştir ki -bunu ez-Zemahşerî inşad etmiştir-:
٢٠٢٨ - عُوجا على الطلل المُحيلِ لأنَّنا ... نبكي الديار كما بكى ابنُ حِذامِ
2028 - Yıllar geçmiş o yıkık kalıntıya uğrayın, zira biz / belki biz ... İbn Hızâm'ın ağladığı gibi yurtlara ağlarız.
وقال جرير:
Cerîr de şöyle demiştir:
٢٠٢٩ - هلَ أنتمْ عائجون بنا لَعَنَّا ... نرى العَرَصاتِ أو أثرَ الخيام
2029 - Bizimle durup eğlenecek misiniz, umulur ki ... o meydanları yahut çadırların izlerini görürüz?
وقال عدي بن زيد:
Adiy b. Zeyd de şöyle demiştir:
٢٠٣٠ - أعاذلَ ما يُدْرِيكَ أن منيَّتي ... إلى ساعةٍ في اليوم أو في ضحى الغد
2030 - Ey beni kınayan kadın! Sana ne bildirdi ki ecelim ... günün bir saatine yahut yarının kuşluğuna kadardır?
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٢٠٣٢ - قلت لشيبانَ ادنُ مِنْ لِقائِهْ ... أنَّا نُغَذِّي الناسَ مِنْ شوائِهْ
2032 - Şeybân'a dedim ki: 'Onun yanına yaklaş, ... zira biz / belki biz insanları onun kebabıyla besleriz.'
ف «أنَّ» في هذه المواضع كلها بمعنى لعلَّ، قالوا: ويدل على ذلك أنها في مصحف أُبَيّ وقراءته «وما أدراكم لعلَّها إذا جاءت لا يؤمنون» ونُقِلَ عنه: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ لعلها إِذَا جَآءَتْ} ، ذكر ذلك أبو عبيد، وغيره، ورجَّحوا ذلك أيضاً بأنَّ «لعل» قد كَثُرَ ورودها في مثل هذا التركيب كقوله تعالى: {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ الساعة قَرِيبٌ} [الشورى: ١٧] {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يزكى} [عبس: ٣] وممَّنْ جعل «أنَّ» بمعنى «لعل» أيضاً يحيى بن زياد الفراء.
Bütün bu yerlerde geçen «أنَّ» lafzı «le'alle» (umulur ki/belki) manasındadır. Demişlerdir ki: Bunun delili, Übeyy'in mushafında ve kıraatinde «وَمَا أَدْرَاكُمْ لَعَلَّهَا إِذَا جَاءَتْ لاَ يُؤْمِنُونَ» şeklinde olmasıdır. Ondan: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ لعلها إِذَا جَآءَتْ} şeklinde de nakledilmiştir; bunu Ebû Ubeyd ve başkaları zikretmiştir. Âlimler bu görüşü, «le'alle» edatının Yüce Allah'ın: {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ الساعة قَرِيبٌ} [eş-Şûrâ: 17] “Ne bilirsin, belki de o saat yakındır” ve {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يزكى} [Abese: 3] “Ne bilirsin, belki de o arınacaktır” kavillerinde olduğu gibi bu tür terkiplerde çokça yer almasıyla da tercih etmişlerdir. «أنَّ» edatını «le'alle» manasında kılanlardan biri de Yahyâ b. Ziyâd el-Ferrâ'dır.
ورجَّح الزجاج ذلك، فقال: «زعم سيبويه عن الخليل أن معناها» لعلها «قال:» وهذا الوجه أقوى في العربية وأجود «، / ونسب القراءة لأهل
ez-Zeccâc da bunu tercih ederek şöyle demiştir: «Sîbeveyh, Halîl'den naklen bunun manasının 'le'allehâ' olduğunu ileri sürmüş ve: 'Arapçada en kuvvetli ve en üstün vecih budur' demiştir.» Bu kıraati Medine ehline nisbet etmiştir;
المدينة، وكذا أبو جعفر. قلت: وقراءة الكوفيين والشاميين أيضاً، إلا أن أبا علي الفارسي ضعَّف هذا القول الذي استجوده الناس وقوَّوه تخريجاً لهذه القراءة فقال:» التوقع الذي تدل عليه «لعلَّ» لا يناسب قراءة الكسر لأنها تدل على حكمه تعالى عليهم بأنهم لا يؤمنون «ولكنه لمَّا منع كونها بمعنى» لعل «لم يجعلها معمولة ل» يُشْعِركم «بل جعلها على حذف لام العلة أي لأنها، والتقدير عنده: قل إنما الآيات عند الله لأنها إذا جاءت لا يؤمنون، فهو لا يأتي بها لإِصْرارهم على كفرهم، فيكون نظير {وَمَا مَنَعَنَآ أَن نُّرْسِلَ بالآيات إِلاَّ أَن كَذَّبَ بِهَا الأولون} [الإِسراء: ٥٩] أي بالآيات المقترحة، وعلى هذا فيكون قوله» وما يُشْعركم «اعتراضاً بين العلة والمعلول.
Ebû Ca'fer de böyledir. Derim ki: Bu, Kûfelilerin ve Şamlıların da kıraatidir. Ne var ki Ebû Ali el-Fârisî, insanların bu kıraatin tahrîci sadedinde benimsedikleri ve kuvvetli gördükleri bu görüşü zayıf bularak şöyle demiştir: ««لعل» edatının delalet ettiği beklenti (tevakku'), kesre kıraatine uymaz; çünkü kesre kıraati, Yüce Allah'ın onların iman etmeyeceklerine dair kesin hükmüne delalet eder.» Fakat o, bu edatın «لعل» manasında olmasını menedince onu «يُشْعِركم» fiilinin mamûlü de kılmamış; bilakis illet lâm'ının hazfedilmesine hamletmiştir, yani: 'li-ennehâ' (çünkü o) demektir. Ona göre takdir şöyledir: 'De ki: Ayetler ancak Allah katındadır; çünkü o ayetler geldiğinde onlar iman etmezler.' Dolayısıyla kâfirlikteki ısrarlarından ötürü [Allah] o ayetleri getirmez. Bu durumda ayet, Yüce Allah'ın: {وَمَا مَنَعَنَآ أَن نُّرْسِلَ بالآيات إِلاَّ أَن كَذَّبَ بِهَا الأولون} [el-İsrâ: 59] “Bizi mucizeleri göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır” -yani önerilen mucizeleri yalanlamaları- kavlinin benzeri olur. Buna göre «وما يُشْعركم» kavli, illet ile ma'lûl arasına girmiş bir ara cümle (i'tirâz) olur.
الثاني: أن تكون» لا «مزيدةً، وهذا رأيُ الفراء وشيخه قال:» ومثله {مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ} [الأعراف: ١٢] أي: أن تسجد، فيكون التقدير: وما يشعركم أنها إذا جاءت يؤمنون، والمعنى على هذا: أنها لو جاءت لم يؤمنوا، وإنما حملها على زيادتها ما تقدَّم من أنها لو تُقَدَّر زائدةً لكان ظاهرُ الكلام عذراً للكفار وأنهم يُؤْمنون، كما عرَفْتَ تحقيقَه أولاً. إلا أن الزجاج نسب ذلك إلى الغلط فقال «والذي ذكر أن» لا «لغوٌ غالط، لأنَّ ما يكون لغواً لا يكون غيرَ لغو، ومَنْ قرأ بالكسر فالإِجماع على أن» لا «غير لغو» فليس يجوز أن يكون معنى لفظة مرةً النفيَ ومرةً الإِيجابَ في سياق واحد.
İkincisi: «لا» edatının zâid olmasıdır. Bu, el-Ferrâ ve hocasının görüşüdür. O şöyle demiştir: «Bunun bir benzeri de: {مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ} [el-A'râf: 12] “Secde etmene ne engel oldu?” yani 'en tescüde' (secde etmen) kavlidir. Buna göre takdir: 'Size ne bildirir ki, o geldiğinde iman ederler' şeklinde olur. Bu takdire göre mana: 'O gelse bile iman etmezler' demektir. Onu zâid kabul etmeye sevk eden husus, daha önce geçtiği üzere zâid kabul edilmediği takdirde kelamın zâhirinin kâfirler için bir mazeret teşkil etmesi ve onların iman edecekleri anlamına gelmesidir; nitekim bunu ilk başta tahkikiyle öğrenmiştin.» Ancak ez-Zeccâc bunu hataya nisbet ederek şöyle demiştir: ««لا» edatının lağiv (zâid) olduğunu söyleyen kişi yanılmıştır; çünkü lağiv olan bir şey lağiv olmayan şey gibi olamaz. Kesre ile okuyanın kıraatinde «لا» edatının lağiv olmadığı hususunda icmâ vardır.» Dolayısıyla tek bir bağlamda bir lafzın anlamının bir defasında nefy, bir defasında ispat olması caiz değildir.
وانتصر الفارسي لقول الفراء ونفى عنه الغلط، فإنه قال: «يجوز أن
el-Fârisî ise el-Ferrâ'nın sözünü savunmuş ve ondan hatayı nefyederek şöyle demiştir: «Mümkündür ki
تكون» لا «في تأويلٍ زائدةً، وفي تأويلٍ غيرَ زائدة كقول الشاعر:
şairin şu sözünde olduğu gibi «لا» bir teville zâid, diğer bir teville zâid olmasın:
٢٠٣٢ - أبى جودُه لا البخلَ واستعجلَتْ نَعَمْ ... به مِنْ فتى لا يمنع الجودَ نائِلُهْ
2032 - Onun cömertliği cimriliği / 'hayır'ı reddetti; bahşişi cömertliği engellemeyen bir yiğitten dolayı 'evet' kelimesi aceleyle geldi.
يُنشد بالوجهين أي بنصب» البخل «وجرِّه، فَمَنْ نَصَبَه كانت زائدة أي: أبى جوده البخل، ومَنْ خفض كانت غيرَ زائدة وأضاف» لا «إلى البخل قلت: وعلى تقدير النصب لا يلزم زيادتها لجواز أن تكون» لا «مفعولاً بها والبخل بدل منها أي: أبى جوده لفظ» لا «، ولفظ» لا «هو بخل.
Bu beyit iki vecihle, yani «el-buhle» lafzının nasbı ve cerri ile inşad edilir. Kim onu nasb ile okursa «لا» zâid olur, yani: 'Cömertliği cimriliği reddetti' demektir. Kim de cer ile okursa zâid olmaz ve «لا» edatını «el-buhl»e muzaf kılmış olur. Derim ki: Nasb takdirinde de onun zâid olması gerekmez; zira «لا»nın mef'ûlün bih, «el-buhl» lafzının da ondan bedel olması caizdir, yani: 'Onun cömertliği «lâ» (hayır) lafzını reddetti; «lâ» lafzı ise cimriliktir' demektir.
وقد تقدَّم لك طرفٌ من هذا محققاً عند قوله تعالى {وَلاَ الضآلين} [الفاتحة: ٧] في أوائل هذا الموضوع، وسيمر بك مواضعُ منها، كقوله تعالى: {وَحَرَامٌ على قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَآ أَنَّهُمْ لاَ يَرْجِعُونَ} [الأنبياء: ٩٥] قالوا: تحتمل الزيادةَ وعَدَمَها، وكذا {مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ} [الأعراف: ١٢] {لِّئَلاَّ يَعْلَمَ أَهْلُ الكتاب} [الحديد: ٢٩] .
Bunun tahkik edilmiş bir kısmı, bu konunun başlarında Yüce Allah'ın: {وَلاَ الضآلين} [el-Fâtiha: 7] “sapmışlarınkine de değil” kavlinde geçmişti. Yüce Allah'ın: {وَحَرَامٌ على قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَآ أَنَّهُمْ لاَ يَرْجِعُونَ} [el-Enbiyâ: 95] “Helak ettiğimiz bir memleket halkının geri dönmemesi imkânsızdır” kavli gibi yerler de karşına çıkacaktır; âlimler buradaki edatın zâid olma ve olmama ihtimalini taşıdığını söylemişlerdir. Yine {مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ} [el-A'râf: 12] “Secde etmene ne engel oldu?” ve {لِّئَلاَّ يَعْلَمَ أَهْلُ الكتاب} [el-Hadîd: 29] “Kitap ehli bilsinler diye” kavilleri de böyledir.
الثالث: أن الفتح على تقديرِ لامِ العلة، والتقدير: إنما الآيات التي يقترحونها عند الله لأنها إذا جاءت لا يؤمنون، وما يُشْعركم اعتراض، كما تقدَّم تحقيق ذلك عن أبي علي فأغنى عن إعادته، وصار المعنى: إنما الآيات عند الله أي المقترحة لا يأتي بها لانتفاء إيمانهم وإصرارهم على كفرهم.
Üçüncüsü: Fethanın illet lâm'ı takdiriyle olmasıdır; takdiri şöyledir: 'Önerdikleri mucizeler ancak Allah katındadır; çünkü o mucizeler geldiğinde onlar iman etmezler.' {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} ise, Ebû Ali'den tahkiki geçtiği üzere tekrarına gerek bırakmayacak şekilde ara cümlesidir (i'tirâz). Böylece mana: 'Mucizeler ancak Allah katındadır, yani önerilen mucizeleri, onların iman etmeyecek olmaları ve küfürlerindeki ısrarları sebebiyle getirmez' şeklini alır.
الرابع: أنَّ في الكلام حذفَ معطوفٍ على ما تقدَّم. قال أبو جعفر في معانيه: «وقيل في الكلام حذف، المعنى: وما يشعركم أنها إذا جاءت
Dördüncüsü: Sözde, daha önce geçene matuf olan bir kısmın hazfedilmiş olmasıdır. Ebû Ca'fer el-Me'ânî adlı eserinde şöyle demiştir: «Sözde bir hazif olduğu söylenmiştir, mana şöyledir: 'Size ne bildirir ki, o geldiğinde
لا يؤمنون أو يؤمنون» فحذف هذا لعلم السامع، وقَدَّره غيره: ما يشعركم بانتفاء الإِيمان أو وقوعه.
onlar iman etmezler yahut iman ederler?'» Muhatabın bunu bilmesinden dolayı bu kısım hazfedilmiştir. Bir başkası ise bunu: 'İmanın yokluğunu veya gerçekleşmesini size ne bildirir?' şeklinde takdir etmiştir.
الخامس: أنَّ «لا» غير مزيدة، وليس في الكلام حَذْفٌ بل المعنى: وما يدريكم انتفاء إيمانهم، ويكون هذا جواباً لمن حكم عليهم بالكفر أبداً ويئس من إيمانهم. وقال الزمخشري: «وما يشعركم وما يدريكم أنها - أن الآيات التي يقترحونها - إذا جاءت لا يؤمنون بها، يعني: أنا أعلم أنها إذا جاءت لا يؤمنون بها وأنتم لا تَدْرُون بذلك، وذلك أن المؤمنين كانوا حريصين على إيمانهم وطامعين فيه إذا جاءت تلك الآية ويتمنَّون مجيئها فقال ﷿:» وما يدريكم أنهم لا يؤمنون «على معنى: أنكم لا تَدْرُوْنَ ما سَبَقَ علمي بهم أنهم لا يؤمنون، ألا ترى إلى قوله: {كَمَا لَمْ يُؤْمِنُواْ بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} [الأنعام: ١١٠] انتهى. قلت بَسْطُ قولِه إنهم كانوا يطمعون في إيمانهم ما جاء في التفسير أن المشركين قالوا لرسول الله ﷺ: أنزل علينا الآية التي قال الله فيها {إِن نَّشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِّنَ السمآء آيَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ} ونحن والله نؤمن فأنزل الله تعالى: وما يُشْعركم إلى آخرها/. وهذا الوجه هو اختيار الشيخ فإنه قال:» ولا يحتاج الكلام إلى زيادة «لا» ولا إلى هذا الإِضمار «- يعني حَذْفَ المعطوف -» ولا إلى «أنَّ» بمعنى لعلَّ، وهذا كله خروج عن الظاهر لغير ضرورةٍ، بل حَمْلُه على الظاهر أَوْلى وهو واضح سائغ أي: وما يشعركم ويدريكم بمعرفة انتفاء إيمانهم لا سبيل لكم إلى الشعور بها «.
Beşincisi: «لا» edatının zâid olmaması ve sözde hiçbir hazif bulunmamasıdır; bilakis mana: 'Onların iman etmeyişini size ne bildirebilir?' şeklindedir. Bu, onların ebediyen kâfir kalacağına hükmeden ve imanlarından ümit kesen kimseye bir cevap olur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «{وَمَا يُشْعِرُكُمْ} 'Önerdikleri ayetler geldiğinde onların iman etmeyeceklerini size ne bildirebilir?' Yani: 'Ben biliyorum ki o ayetler geldiğinde onlar iman etmezler, siz ise bunu bilemezsiniz.' Şöyle ki müminler, o ayet geldiğinde onların iman etmelerine çok düşkündüler, bunu umuyorlar ve o ayetin gelmesini temenni ediyorlardı; bunun üzerine Yüce Allah: 'İman etmeyeceklerini size ne bildirir?' buyurdu; bunun manası: 'Onların iman etmeyeceklerine dair önceki ilmimi siz bilemezsiniz' demektir. Baksana O'nun: {كَمَا لَمْ يُؤْمِنُواْ بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} [el-En'âm: 110] “ilk defasında ona iman etmedikleri gibi” kavline.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Derim ki: Onun, 'müminlerin onların iman etmesini umdukları' yönündeki sözünün tafsilatı tefsirde şöyle geçmiştir: Müşrikler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Bize Allah'ın hakkında: {إِن نَّشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِّنَ السمآء آيَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ} “Dilersek onların üzerine gökten öyle bir ayet (mucize) indiririz ki, boyunları ona eğilekalır” buyurduğu ayeti indir, vallahi biz kesinlikle iman ederiz' dediler; bunun üzerine Yüce Allah ayetin sonuna kadar «وَمَا يُشْعِرُكُمْ» ifadesini indirdi. Bu vecih, Şeyh [Ebû Hayyân]'ın tercihidir; zira o şöyle demiştir: «Söz ne «لا»nın zâid olmasına, ne bu takdire -yani matufun hazfedilmesine- ne de «أنَّ»nin «le'alle» manasında olmasına muhtaçtır. Bütün bunlar bir zaruret olmaksızın zâhirden çıkmaktır; bilakis sözü zâhirine hamletmek daha evladır ve bu gayet açık ve caizdir; yani: 'Onların iman etmeyişinin bilgisini size ne bildirir? Bunu sezip bilmenize sizin için hiçbir imkân yoktur' demektir.»
السادس: أنَّ» ما «حرف نفي، يعني أنه نَفَى شعورَهم بذلك، وعلى هذا فيُطْلَبُ ل» يُشْعركم «فاعلٌ.
Altıncısı: «مَا» edatının nefy harfi olmasıdır; yani onların bunu bilip sezmelerini nefyetmiştir. Buna göre «يُشْعِرُكُمْ» fiili için bir fail aranır.
فقيل: هو ضمير الله تعالى أُضْمر للدلالة عليه، وفيه تكلُّفٌ بعيد أي: وما يُشْعِرُكم الله أنها إذا جاءت الآيات المقترحة
Şöyle denilmiştir: O, delalet etmesi sebebiyle gizlenmiş olan Yüce Allah'ın zamiridir. Bunda uzak bir tekellüf vardır; yani: 'Önerilen mucizeler geldiğinde Allah size onların
لا يؤمنون. وقد تقدَّم في البقرة كيفيةُ قراءةِ أبي عمرو ل {يُشْعِرُكُمْ} [الأنعام: ١٠٩] و {يَنصُرْكُمُ} [آل عمران: ١٦٠] ونحوِهما عند قوله {إِنَّ الله يَأْمُرُكُمْ} [البقرة: ٦٧] ، وحاصلها ثلاثة أوجه: الضم الخالص، والاختلاس، والسكون المحض.
iman etmeyeceğini bildirmez' takdirindedir. Ebû Amr'ın {يُشْعِرُكُمْ} [el-En'âm: 109], {يَنصُرْكُمُ} [Âl-i İmrân: 160] ve benzeri kelimeleri okuyuş tarzı, Bakara Suresi'nde {إِنَّ الله يَأْمُرُكُمْ} [el-Bakara: 67] kavli açıklanırken geçmişti; neticesi üç vecihtir: Hâlis damme, ihtilâs ve tam sükûn.
وقرأ الجمهور: «لا يؤمنون» بياء الغيبة، وابن عامر وحمزة بتاء الخطاب، وقرآ أيضاً في الجاثية [الآية: ٦] {فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ الله وَآيَاتِهِ يُؤْمِنُونَ} بالخطاب، وافقهما عليها الكسائي وأبو بكر عن عاصم، والباقون بالياء للغيبة، فَتَحَصَّل من ذلك أنَّ ابن عامر وحمزة يقرآن بالخطاب في الموضعين، وأنَّ نافعاً وابن كثير وأبا عمرو وحفصاً عن عاصم بالغيبة في الموضعين، وأن الكسائي وأبا بكر عن عاصم بالغيبة هنا وبالخطاب في الجاثية، فقد وافقا أحد الفريقين في إحدى السورتين والآخر في أخرى.
Cumhur: «لا يؤمنون» kelimesini gayb yâ'sı ile, İbn Âmir ve Hamza ise hitap tâ'sı ile [«لا تؤمنون» şeklinde] okumuşlardır. Bu ikisi Câsiye Suresi'nde de [Ayet: 6] {فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ الله وَآيَاتِهِ يُؤْمِنُونَ} “Allah'tan ve O'nun ayetlerinden sonra hangi söze inanıyorlar?” kavlini hitapla [«تؤمنون»] okumuşlardır; el-Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr de bu surede onlara muvafakat etmiştir. Geri kalanlar ise gayb yâ'sı ile okumuşlardır. Buradan çıkan neticeye göre: İbn Âmir ve Hamza her iki yerde de hitap ile okurlar; Nâfi', İbn Kesir, Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Hafs her iki yerde de gayb ile okurlar; el-Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise burada gayb ile, Câsiye'de ise hitap ile okurlar. Böylece iki gruptan birine bir surede, diğerine de öteki surede muvafakat etmişlerdir.
فأما قراءة الخطاب هنا فيكون الظاهر من الخطاب في قوله «وما يشعركم» أنه للكفار، ويتضح معنى هذه القراءة على زيادة «لا» أي: وما يُشْعركم أنكم تؤمنون إذا جاءت الآيات التي طلبتموها كما أَقْسَمْتُمْ عليه ويتضح أيضاً على كونِ «أنَّ» بمعنى لعلَّ مع كون «لا» نافيةً، وعلى كونِها علةً بتقديرِ حَذْفِ اللامِ أي: إنما الآيات عند الله فلا يأتيكم بها؛ لأنها إذا جاءت لا يؤمنون بها، ويتضح أيضاً على كون المعطوف محذوفاً أي: وما يدريكم بعدم إيمانكم إذا جاءت الآيات أو وقوعه، لأنَّ مآل أمرِكم مُغَيَّبٌ عنكم فكيف تُقْسِمون على الإِيمان عند مجيء الآيات؟ وإنما يُشْكل إذا جَعَلْنا «أنَّ» معمولةً
Buradaki hitap kıraatine gelince: «وَمَا يُشْعِرُكُمْ» kavlindeki hitabın zâhiren kâfirlere yönelik olması gerekir. Bu kıraatin manası, «لا» edatının zâid olması takdirinde netleşir; yani: 'Yemin ettiğiniz üzere, istediğiniz mucizeler geldiğinde iman edeceğinizi size ne bildirir?' demektir. Yine «لا» edatının nâfiye olmasıyla birlikte «أنَّ» edatının «le'alle» manasında olması halinde de bu mana netleşir; aynı şekilde illet lâm'ının hazfi takdiriyle illet bildirmesi halinde de: 'Mucizeler ancak Allah katındadır; dolayısıyla onları size getirmez, çünkü o mucizeler geldiğinde [onlar/siz] onlara iman etmezler/etmezsiniz' demektir. Matufun mahzuf olması takdirinde de bu netleşir; yani: 'Ayetler geldiğinde iman etmeyeceğinizi yahut edeceğinizi size ne bildirir? Çünkü akıbetinizin ne olacağı sizden gizlenmiştir, öyleyse mucizeler geldiğinde iman edeceğinize nasıl yemin ediyorsunuz?' demektir. Müşkil olan durum ise ancak «أنَّ» edatını
ل «يُشْعركم» وجَعَلْنَا «لا» نافيةً غير زائدة، إذ يكون المعنى: وما يدريكم أيها المشركون بانتفاء إيمانكم إذا جاءتكم، ويزول هذا الإِشكال بأنَّ المعنى: أيُّ شيء يدريكم بعدم إيمانكم إذا جاءتكم الآيات التي اقترحتموها؟ يعني لا يمرُّ هذا بخواطركم، بل أنتم جازِمُون بالإِيمان عند مجيئها لا يَصُدُّكم عنه صادٌّ، وأنا أعلم أنكم لا تؤمنون وقت مجيئها لأنكم مطبوعٌ على قلوبكم.
«يُشْعِرُكُمْ» fiilinin mamûlü kıldığımızda ve «لا» edatını zâid olmayan bir nefy edatı yaptığımızda ortaya çıkar; zira bu durumda mana: 'Ey müşrikler! Size o ayetler geldiğinde iman etmeyeceğinizi size ne bildirir?' şeklinde olur. Bu müşkillik şu şekilde bertaraf edilir: Mana, 'Önerdiğiniz mucizeler geldiğinde iman etmeyeceğinizi size hangi şey bildirebilir?' demektir. Yani bu sizin aklınızdan bile geçmez; bilakis siz mucizeler geldiğinde kesinlikle iman edeceğinizi, hiçbir engelleyicinin sizi bundan alıkoyamayacağını düşünüyorsunuz; oysa ben biliyorum ki kalpleriniz mühürlü olduğu için onların gelişi anında siz iman etmeyeceksiniz.
وأمَّا على قراءة الغَيْبة فتكون الهمزةُ معها مكسورةً، وهي قراءة ابن كثير وأبي عمرو وأبي بكر عن عاصم، ومفتوحة وهي قراءة نافع والكسائي وحفص عن عاصم.
Gayb kıraatine gelince; bununla birlikte hemze kesreli olur ki bu İbn Kesir, Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr'in kıraatidir; yahut fethalı olur ki bu da Nâfi', el-Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs'ın kıraatidir.
فعلى قراءة ابن كثير ومَنْ معه يكون الخطاب في «وما يشعركم» جائزاً فيه وجهان، أحدهما: أنه خطاب للمؤمنين أي: وما يشعركم أيها المؤمنون إيمانهم، ثم استأنف إخباراً عنهم بأنهم لا يؤمنون فلا تَطْمعوا في إيمانهم والثاني: أنه للكفار أي: وما يُشْعركم أيُّها المشركون ما يكون منكم، ثم استأنف إخباراً عنهم بعدم الإِيمان لعلمه السابق فيهم، وعلى هذا ففي الكلام التفاتٌ من خطاب إلى غيبة.
İbn Kesir ve onunla birlikte olanların kıraatine göre, «وَمَا يُشْعِرُكُمْ»deki hitapta iki vecih caizdir: Birincisi: Müminlere hitap olmasıdır; yani: 'Ey müminler! Onların iman edeceklerini size ne bildirebilir?' demektir; sonra onların iman etmeyeceklerini yeni bir cümleyle (istînâf) bildirmiştir, dolayısıyla onların imanına tamah etmeyin. İkincisi: Kâfirlere hitap olmasıdır; yani: 'Ey müşrikler! Sizden ne sâdır olacağını size ne bildirebilir?' demektir; sonra onlara dair ezeli ilmine binaen onların iman etmeyeceğini yeni bir cümleyle haber vermiştir. Buna göre sözde hitaptan gayba iltifat sanatı vardır.
وعلى قراءة نافع يكون الخطابُ للكفار، وتكون «أنَّ» بمنى لعلَّ، كذا قاله أبو شامة وغيره.
Nâfi'in kıraatine göre ise hitap kâfirlere aittir ve «أنَّ» lafzı «le'alle» manasındadır; Ebû Şâme ve başkaları böyle demiştir.
وقال الشيخ في هذه القراءة: «الظاهر أن الخطاب للمؤمنين، والمعنى: وما يدريكم أيها المؤمنون أن الآية التي تقترحونها إذا جاءت لا يؤمنون» يعني أنا أعلم أنها إذا جاءت لا يؤمنون بها، ثم ساق كلام الزمخشري بعينه الذي قَدَّمْتُ ذِكْرَه عنه في الوجه الخامس قال: «ويبعد جداً أن يكون الخطاب في» وما يشعركم «للكفار» . قلت: إنما استبعده لأنه لم يَرَ في «أنَّ» هذه أنها بمعنى لعل كما حكيتُه عنه. وقد جعل الشيخُ في مجموع {أَنَّهَآ إِذَا جَآءَتْ لاَ يُؤْمِنُونَ} بالنسبة إلى كسر الهمزة وفتحِها والخطاب والغَيْبة أربع
Şeyh [Ebû Hayyân] bu kıraat hakkında şöyle demiştir: «Zâhir olan, hitabın müminlere yönelik olmasıdır; mana şöyledir: 'Ey müminler! Önerdiğiniz ayet geldiğinde onların iman etmeyeceğini size ne bildirir?' Yani ben biliyorum ki o ayet geldiğinde onlar ona iman etmezler.» Sonra beşinci vecihte kendisinden aktardığım ez-Zemahşerî'nin sözünü aynen nakletti ve: ««وَمَا يُشْعِرُكُمْ»deki hitabın kâfirlere yönelik olması son derece uzaktır» dedi. Derim ki: Bunu uzak görmesinin yegâne sebebi, kendisinden aktardığım üzere buradaki «أنَّ» edatını «le'alle» manasında görmemesidir. Şeyh, hemzenin kesresi ve fethası ile hitap ve gayb sîgalarına nisbetle {أَنَّهَآ إِذَا جَآءَتْ لاَ يُؤْمِنُونَ} terkibinin tamamında dört
قراءات قال: «وقرأ ابن كثير وأبو عمرو والعليمي والأعشى عن أبي بكر، وقال ابن/ عطية:» ابن كثير وأبو عمرو وعاصم في رواية داود الإِيادي: إنها بكسر الهمزة، وقرأ باقي السبعة بفتحها، وقرأ ابن عامر وحمزة «لا تؤمنون» بتاء الخطاب والباقون بياء الغيبة، فترتَّب أربع قراءات: الأولى: كَسْرُ الهمزة والياء وهي قراءة ابن كثير وأبي عمرو وأبي بكر بخلاف عنه في كسر الهمزة «ثم قال:» القراءة الثانية: كَسْرُ الهمزة والتاء وهي رواية العليمي والأعشى عن أبي بكر عن عاصم، والمناسب أن يكون الخطاب للكفار في هذه القراءة كأنه قيل: وما يدريكم أيها الكفار ما يكون منكم؟ ثم أخبرهم على جهة الجزم أنهم لا يؤمنون على تقدير مجيئها، ويبعد جداً أن يكون الخطاب في «وما يُشْعركم» للمؤمنين وفي «تؤمنون» للكفار. ثم ذكر القراءة الثالثة نظرٌ لا يخفى: وذلك أنه لَمَّا حكى قراءة الخطاب في «تؤمنون» لم يحكها إلا عن حمزة وابنِ عامر فقط، ولم يدخل معهما أبو بكر لا من طريق العليمي والأعشى ولا من طريق غيرهما، والفرض أن حمزة وابن عامر يفتحان همزة «أنها» ، وأبو بكر يكسرها ويفتحها، ولكنه لا يقرأ «يؤمنون» إلا بياء الغيبة فمن أين تجيء لنا قراءةٌ بكسر الهمزة والخطاب؟ وإنما أتيتُ بكلامه برُمَّته ليُعْرَفَ المأخذ عليه ثم إني جَوَّزْتُ أن تكون هذه روايةً رواها فكشفتُ كتابه في القراءات، وكان قد أفرد فيه فصلاً انفرد به العليمي في روايته، فلم يذكر أنه قرأ «تؤمنون» بالخطاب البتة، ثم كشفت كتباً في القراءات عديدةً فلم أرهم ذكروا
kıraat belirlemiştir. O şöyle demiştir: «İbn Kesir, Ebû Amr ile Ebû Bekr'den rivayetle el-Uleymî ve el-A'şâ [kesre ile] okumuşlardır; İbn Atiyye ise: 'İbn Kesir, Ebû Amr ve Dâvûd el-İyâdî rivayetinde Âsım, hemzenin kesresiyle «إنها» okumuştur; yedi kurrânın geri kalanı fetha ile okumuştur; İbn Âmir ve Hamza hitap tâ'sı ile «لا تؤمنون», geri kalanlar ise gayb yâ'sı ile okumuşlardır' demiştir. Böylece dört kıraat tertip edilmiştir: Birincisi: Hemzenin kesresi ve yâ iledir; bu, İbn Kesir, Ebû Amr ve hemzenin kesresinde kendisinden gelen ihtilafla Ebû Bekr'in kıraatidir.» Sonra şöyle devam etti: «İkinci kıraat: Hemzenin kesresi ve tâ iledir; bu, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr kanalıyla el-Uleymî ve el-A'şâ'nın rivayetidir. Bu kıraatte hitabın kâfirlere olması münasiptir; sanki: 'Ey kâfirler! Sizden ne sâdır olacağını size ne bildirir?' denilmiş, sonra o ayetlerin gelmesi takdirinde iman etmeyecekleri kesin bir şekilde kendilerine haber verilmiştir. «وَمَا يُشْعِرُكُمْ»deki hitabın müminlere, «تُؤْمِنُونَ»deki hitabın ise kâfirlere yönelik olması son derece uzaktır.» Daha sonra üçüncü kıraati zikretti ki burada gizli kalmayacak bir eleştiri noktası (nazar) vardır: Şöyle ki o, «تؤمنون» kelimesindeki hitap kıraatini aktardığında bunu yalnızca Hamza ve İbn Âmir'den nakletmiş; ne el-Uleymî ve el-A'şâ tarikiyle ne de başkaları kanalıyla Ebû Bekr'i bu ikisine dahil etmemiştir. Bilinen şudur ki Hamza ve İbn Âmir «أنها»nın hemzesini fethalı okurlar; Ebû Bekr ise hem kesreli hem fethalı okur fakat «يؤمنون» fiilini ancak gayb yâ'sı ile okur. Öyleyse bize hemzenin kesresi ve hitap ile gelen bir kıraat nereden çıkacaktır? Ben onun sözünü bütünüyle getirdim ki kendisine yöneltilen eleştirinin kaynağı bilinsin. Sonra ben bunun onun rivayet ettiği bir rivayet olabileceğini caiz görüp kıraat kitabını inceledim; o kitapta el-Uleymî'nin rivayetinde tek kaldığı hususlara müstakil bir fasıl ayırmıştı ve orada onun «تؤمنون» fiilini kesinlikle hitap ile okuduğunu zikretmemişti. Ardından çok sayıda kıraat kitabını taradım fakat onların bunu zikrettiğini görmedim.
ذلك فعرفتُ أنه لَمَّا رأى للهمزة حالتين ولحرف المضارعة في «يؤمنون» حالتين ضرب اثنين في اثنين فجاء من ذلك أربعُ قراءات ولكن إحداهما مهملة.
Bunun üzerine anladım ki o, hemze için iki hal ve «يؤمنون» fiilindeki muzâraat harfi için iki hal görünce, ikiyi ikiyle çarpmış ve bundan dört kıraat ortaya çıkmıştır; fakat bunlardan birisi mühmeldir (uygulamada/rivayette yoktur).
وقوله «لا يُؤْمنون» متعلَّقُه محذوف للعلم به أي: لا يؤمنون بها.
«لا يُؤْمنون» kavlinin müteallakı, bilinmesinden dolayı mahzuftur; yani: 'ona [o ayete] iman etmezler' demektir.
قوله: {ونُقَلِّب} في هذه الجملة وجهان، أحدهما ولم يقل الزمخشري غيره أنها وما عطف عليها من قوله «وَيذَرُهم» عطف على «يُؤْمنون» داخلٌ في حكم وما يُشْعركم، بمعنى: وما يشعركم أنهم لا يؤمنون، وما يُشْعركم أنَّا نقلِّب أفئدتَهم وأبصارَهم، وما يُشْعركم أنَّا نَذَرَهم «وهذا يساعده ما جاء في التفسير عن ابن عباس ومجاهد وابن زيد، والثاني: أنها استئناف إخبار، وجعله الشيخُ الظاهرَ، والظاهرُ ما تقدَّم.
{ونُقَلِّب} “Ve çeviririz” kavli hakkında bu cümlede iki vecih vardır: Birincisi -ki ez-Zemahşerî başkasını söylememiştir- bu cümlenin ve ona matuf olan «وَنَذَرُهُمْ» kavlinin «يُؤْمنون» üzerine matuf olup «وَمَا يُشْعِرُكُمْ»ün hükmüne dahil olmasıdır; yani: 'Onların iman etmeyeceklerini size ne bildirir; bizim onların kalplerini ve gözlerini tersyüz edeceğimizi size ne bildirir; bizim onları bırakacağımızı size ne bildirir?' demektir. İbn Abbas, Mücâhid ve İbn Zeyd'den tefsirde gelen rivayetler de bunu desteklemektedir. İkincisi: Yeni bir haber cümlesi (istînâf) olmasıdır; Şeyh [Ebû Hayyân] zâhir olanın bu olduğunu belirtmiştir, ancak zâhir olan daha önce geçendir.
والأفْئِدة: جمع فؤاد وهو القلب، ويُطلق على العقل. وقال الراغب: «الفؤاد كالقلب لكن يقال له فؤاد إذا اعتُبِرَ به معنى التَّفَؤُّد أي التوقُّد يقال: فَأَدْتُ اللحم: شَوَيْتُه ومنه لحم فئيد أي مَشْويٌّ، وظاهر هذا أن الفؤاد غير القلب ويقال له فُؤاد بالواو الصريحة، وهي بدلٌ من الهمزة لأنه تخفيفٌ قياسيٌّ وبه يَقْرأ ورش فيه وفي نظائره، وصلاً ووقفاً، وحمزة وقفاً، ويُجْمع على أفئدة، وهو جمعٌ منقاس نحو غُراب وأغْرِبة، ويجوز أفْيدة بياء بعد الهمزة، وقرأ بها هشام في سورة إبراهيم وسيأتي.
«el-Ef'ide» (الأَفْئِدَة) kelimesi: Fuâd'ın (فؤاد) çoğuludur; o da kalptir ve akıl için de kullanılır. er-Râgıb şöyle demiştir: «Fuâd, kalp gibidir; ancak tefe''ud yani alevlenme ve tutuşma manası dikkate alındığında ona fuâd denir. 'Fe'edtü'l-lahme' (eti ateşte kızarttım) denir; 'lahmun feîdun' (kızartılmış et) tabiri de buradandır.» Bunun zâhiri fuâdın kalpten farklı olduğunu gösterir. Hemzeden bedel olarak açık bir vav ile «فُؤاد» (fuvâd) şeklinde de söylenir; zira bu kıyasi bir teshildir; Varş hem vasl hem vakıf halinde bunda ve benzerlerinde bu şekilde okur, Hamza ise vakıf halinde böyle okur. Çoğulu «ef'ide» (أفئدة) şeklinde gelir; bu da 'gurâb' ve 'ağribe' gibi kıyasi bir cemidir. Hemzeden sonra yâ ile «أفْيدة» (efyide) denilmesi de caizdir; Hişâm İbrahim Suresi'nde bu şekilde okumuştur ve ileride gelecektir.
قوله: {كَمَا لَمْ يُؤْمِنُواْ} الكافُ في محل نصب نعتاً لمصدرٍ محذوفٍ و» ما «مصدرية، والتقدير: كما قال أبو البقاء تقليباً ككفرهم عقوبةً
{كَمَا لَمْ يُؤْمِنُواْ} “İman etmedikleri gibi” kavlinde kâf harfi, mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir ve «ما» masdariyyedir. Ebu'l-Bekâ'nın belirttiği üzere takdiri: 'İsyânlarına denk bir ceza olarak, onların küfrü gibi bir çevirmeyle [çeviririz]' şeklindedir.
مساوية لمعصيتهم، وقَدَّره الحوفي بلا يُؤْمنون به إيماناً ثابتاً كما لم يؤمنوا به أول مرة. وقيل: الكاف هنا للتعليل أي: نقلِّبُ أفئدتهم وأبصارهم لعدم إيمانهم به أولَ مرة. وقيل: في الكلام حَذْفٌ تقديره: فلا يؤمنون به ثاني مرة كما لم يؤمنوا به أول مرة. وقال بعضُ المفسِّرين:» الكافُ هنا معناها المجازاة أي: لمَّا لم يؤمنوا به أولَ مرة نجازيهم بأَنْ نُقَلِّب أفئدتهم عن الهدى ونطبع على قلوبهم، فكأنه قيل: ونحن نقلِّب أفئدتهم جزاءً لما لم يؤمنوا به أول مرة قاله ابن عطية. قال الشيخ: «وهو معنى التعليل الذي ذكرناه، إلا أن تسميتَه ذلك بالمجازاة غريبة لا تُعْهَدُ في كلام النحويين» . قلت: قد سُبِقَ ابن عطية إلى هذه العبارة، قال الواحدي: «وقال بعضهم: معنى الكاف في {كَمَا لَمْ يُؤْمِنُواْ} معنى الجزاءِ، ومعنى الآية: ونقلِّب أفئدتَهم وأبصارهم عقوبةً لهم على تَرْك الإِيمان في المرة الأولى، والهاء في» به «تعود على الله تعالى أو على رسوله أو على القرآن، أو على القلب المدلول عليه بالفعل، وهو أبعدها/ و» أول مرة «نصبٌ على ظرف الزمان وقد تقدَّم تحقيقه.
el-Hûfî ise bunu: 'İlk defasında ona iman etmedikleri gibi, ona sebatkâr bir imanla iman etmezler' şeklinde takdir etmiştir. Buradaki kâf harfinin ta'lîl (gerekçe) için olduğu da söylenmiştir; yani: 'İlk defasında ona iman etmemeleri sebebiyle onların kalplerini ve gözlerini çeviririz' demektir. Kelamda bir hazif olduğu da söylenmiştir; takdiri: 'İlk defasında ona iman etmedikleri gibi, ikinci defasında da ona iman etmezler' şeklindedir. Bazı müfessirler şöyle demiştir: «Buradaki kâf harfinin manası mücâzâttır (cezalandırma/karşılık); yani: 'İlk defasında ona iman etmediklerinde, kalplerini hidayetten çevirmek ve kalplerini mühürlemek suretiyle onları cezalandırırız.' Sanki: 'İlk defasında ona iman etmemelerinin cezası olarak biz onların kalplerini çeviririz' denilmiştir.» Bunu İbn Atiyye söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu, zikrettiğimiz ta'lîl manasıdır; ancak onun bunu mücâzât olarak isimlendirmesi gariptir ve nahivcilerin sözünde bilinmez.» Derim ki: İbn Atiyye'den önce de bu ifade kullanılmıştır; el-Vâhidî şöyle demiştir: «Bazıları şöyle dedi: {كَمَا لَمْ يُؤْمِنُواْ} kavlindeki kâf'ın manası ceza manasıdır; ayetin anlamı ise şöyledir: İlk defasında imanı terk etmelerine bir ceza olarak onların kalplerini ve gözlerini çeviririz.» {بِهِ} “ona” kavlindeki zamir Yüce Allah'a, yahut O'nun Resûlü'ne, yahut Kur'an'a, yahut fiilin delalet ettiği kalbe döner ki bu en uzak ihtimaldir. {أَوَّلَ مَرَّةٍ} “ilk defasında” lafzı ise zaman zarfı olarak mansubdur ve bunun tahkiki daha önce geçmişti.
وقرأ إبراهيم النخعي» ويُقَلِّب ويَذَرُهم «بالياء، والفاعلُ ضمير الباري تعالى. وقرأ الأعمش:» وتُقَلَّبُ أفئدتهم وأبصارهم «على البناء للمفعول ورفعِ ما بعده على قيامه مَقامَ الفاعل، كذا رواها الزمخشري عنه، والمشهورُ بهذه القراءةِ إنما هو النخعي أيضاً، ورُوي عنه» ويذرهم «بياء الغَيْبة كما تقدم وسكون الراء. وخَرَّج أبو البقاء هذا التسكينَ على وجهين: أحدهما: التسكين لتوالي الحركات. والثاني: أنه مجزوم عطفاً على» يؤمنوا «،
İbrâhim en-Nehaî yâ ile «ويُقَلِّبُ ويَذَرُهُمْ» (Ve O çevirir ve onları bırakır) şeklinde okumuştur; fail Yüce Yaratıcı'nın zamiridir. el-A'meş ise meçhul bina ile ve sonrasındakinin nâib-i fail makamına kaim olarak ref'i ile «وتُقَلَّبُ أفئدتُهم وأبصارُهم» (Ve onların kalpleri ve gözleri çevrilir) şeklinde okumuştur; ez-Zemahşerî ondan bu şekilde rivayet etmiştir. Bu kıraat ile meşhur olan da yine en-Nehaî'dir. Ondan, daha önce geçtiği üzere gayb yâ'sı ve râ'nın sükûnu ile «ويَذَرْهُمْ» şeklinde de rivayet edilmiştir. Ebu'l-Bekâ bu sükûnu iki vecihle tahrîc etmiştir: Birincisi: Harekelerin peş peşe gelmesi sebebiyle sükûn yapılmasıdır. İkincisi: «يؤمنوا» fiiline atfedilerek meczûm olmasıdır;
والمعنى: جزاء على كفرهم، وأنه لم يذرْهم في طغيانهم بل بَيَّنَ لهم» . وهذا الثاني ليس بظاهر. و «يَعْمَهون» في محلِّ حال أو مفعول ثان؛ لأن الترك بمعنى التصيير.
Mana: 'Küfürlerine bir ceza olarak [çeviririz] ve O, onları azgınlıkları içinde bırakmamış, bilakis onlara açıklamıştır' şeklinde olur.» Bu ikinci [görüş] açık/güçlü değildir. {يَعْمَهُونَ} ise hâl veya ikinci mef'ûl konumundadır; zira terk fiili dönüştürme (tasrîr) anlamındadır.
قوله تعالى: {قُبُلاً} : قرأ نافع وابن عامر «قِبَلاً» هنا وفي الكهف بكسر القاف وفتح الباء، والكوفيون هنا وفي الكهف بضمها، وأبو عمرو وابن كثير بضمها هنا وكسر القاف وفتح الباء في الكهف، وقرأ الحسن البصري وأبو حَيْوة وأبو رجاء بالضم والسكون. وقرأ أُبَيّ والأعمش «قبيلاً» بياء مثناة من تحت بعد باء موحدة مكسورة. وقرأ طلحة بن مصرف «قَبْلا» بفتح القاف وسكون الباء.
Yüce Allah'ın {قُبُلاً} kavline gelince: Nâfi' ve İbn Âmir burada ve Kehf'te kâf'ın kesresi ve bâ'nın fethasıyla «قِبَلاً» şeklinde okumuşlardır. Kûfeliler burada ve Kehf'te her ikisinin zammesiyle okumuşlardır. Ebû Amr ve İbn Kesîr ise burada ikisinin zammesiyle, Kehf'te ise kâf'ın kesresi ve bâ'nın fethasıyla okumuşlardır. el-Hasen el-Basrî, Ebû Hayve ve Ebû Recâ zamme ve sükûn ile [«قُبْلاً»] okumuşlardır. Übeyy ve el-A'meş, esreli tek noktalı bâ'dan sonra iki noktalı yâ ile «قَبِيلاً» şeklinde okumuşlardır. Talha b. Musarrif ise kâf'ın fethası ve bâ'nın sükûnu ile «قَبْلاً» okumuştur.
فأمَّا قراءة نافع وابن عامر ففيها وجهان، أحدهما: أنها بمعنى مُقَابلة أي: معايَنَةً ومُشَاهَدَةً، وانتصابه على هذا على الحال، قاله أبو عبيدة والفراء والزجاج، ونقله الواحدي أيضاً عن جميع أهل اللغة يقال: «لَقِيته قِبَلاً» أي عِياناً. وقال ابن الأنباري: «قال أبو ذر: قلت للنبي ﷺ أنبيَّاً كان آدم؟ فقال: نعم كان نبياً، كلَّمه الله قِبَلاً» وبذلك فَسَّرها ابن عباس وقتادة وابن زيد، ولم يَحْكِ الزمخشري غيره فهو مصدر في موضع الحال كما تقدَّم. والثاني: أنها بمعنى ناحية وجهه، قاله المبرد وجماعة من أهل اللغة كأبي زيد، وانتصابه حينئذٍ على الظرف كقولهم: لي قِبَلُ فلان دَيْنٌ،
Nâfi' ve İbn Âmir'in kıraatine gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Karşılaşma (mukâbele) yani bizzat gözle görme ve müşahede etme anlamında olmasıdır. Bu durumda mansub oluşu hâl iledir. Bunu Ebû Ubeyde, el-Ferrâ ve ez-Zeccâc söylemiş; el-Vâhidî de bunu bütün lügat ehlinden nakletmiştir. Nitekim: «لَقِيتُهُ قِبَلاً» (Onunla yüz yüze/karşı karşıya görüştüm) denir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «Ebû Zer dedi ki: Peygamber ﷺ'e: 'Âdem peygamber miydi?' dedim. O da: 'Evet, bir peygamberdi; Allah onunla yüz yüze/doğrudan (kıbelen) konuştu' buyurdu.» İbn Abbâs, Katâde ve İbn Zeyd de bunu böyle tefsir etmişlerdir. ez-Zemahşerî bundan başkasını aktarmamıştır; dolayısıyla bu, daha önce geçtiği üzere hâl makamında bir masdardır. İkincisi ise: Yüzünün yönü/tarafı anlamında olmasıdır; bunu el-Muberred ve Ebû Zeyd gibi lügat ehlinden bir topluluk söylemiştir. Bu takdirde mansub oluşu zarfiyyet üzeredir; tıpkı: 'Falanın zimmetinde borcum vardır' ve
وما قِبَلك حق. ويقال: لَقِيْتُ فلاناً قِبَلاً ومُقابلةً وقُبُلاً وقُبَلاً وقَبْلِيَّاً وقبيلاً، كلُّه بمعنى واحد، ذكر ذلك أبو زيد وأتبعه بكلام طويلٍ مفيد فَرَحِمَه الله تعالى وجزاه خيراً.
'Senin zimmetinde bir hak yoktur' demeleri gibidir. Şöyle de denir: 'لَقِيتُ فُلاناً قِبَلاً ومُقَابَلَةً وقُبُلاً وقَبَلاً وقَبْلِيّاً وقَبِيلاً' (Falanla yüz yüze/karşı karşıya görüştüm); bunların hepsi aynı anlamdadır. Bunu Ebû Zeyd zikretmiş ve ardından uzun, faydalı bir izahat getirmiştir; Allah Teâlâ ona rahmet eylesin ve onu hayırla mükâfatlandırsın.
وأمَّا قراءة الباقين هنا ففيها أوجه أحدها: أن يكون «قُبُلاً» جمع قبيل بمعنى كفيل كرَغيف ورُغُف وقضيب وقُضُب ونَصِيب ونُصُب. وانتصابه حالاً قال الفراء والزجاج: «جمع قبيل بمعنى كفيل أي: كفيلاً بصدق محمد ﵇» ، ويُقال: قَبَلْتُ الرجل أَقبَلُه قَبالة بفتح الباء في الماضي والقاف في المصدر أي: تكفَّلْت به والقبيل والكفيل والزعيم والأَذِين والضمين والحَمِيل بمعنى واحد، وإنما سُمِّيت الكفالة قَبالة لأنها أوكد تَقَبُّل، وباعتبار معنى الكَفالة سُمِّي العهدُ المكتوب قَبالة. وقال الفراء في سورة الأنعام: «قُبُلاً» جمع «قبيل» وهو الكفيل «. قال:» وإنما اخترت هنا أن يكون القُبُل في معنى الكفالة لقولهم {أَوْ تَأْتِيَ بالله والملائكة قَبِيلاً} [الإِسراء: ٩٢] يَضْمَنُون ذلك.
Burada diğer kıraat imamlarının [«قُبُلاً»] okuyuşuna gelince, bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: «قُبُل» lafzının, kefil anlamındaki «قبيل» kelimesinin çoğulu olmasıdır; tıpkı ragîf-ruguf, kadîb-kudub ve nasîb-nusub gibi. Hâl olarak mansubdur. el-Ferrâ ve ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Kefil anlamındaki 'kabîl'in çoğuludur; yani Muhammed (a.s)'ın doğruluğuna kefil olarak.» Denilir ki: 'قَبَلْتُ الرَّجُلَ أَقْبَلُهُ قَبَالَةً' (mâzîde bâ'nın, masdarda kâf'ın fethasıyla), yani 'Ona kefil oldum' demektir. Kabîl, kefîl, za'îm, ezîn, damîn ve hamîl aynı anlamdadır. Kefalete 'kabâle' denilmesi, onun kabulün en kuvvetlisi olmasındandır. Kefalet anlamı dikkate alınarak yazılı ahde de 'kabâle' (senet/sözleşme) denilmiştir. el-Ferrâ En'âm sûresinde şöyle demiştir: «'قُبُلاً', 'قبيل' kelimesinin çoğuludur, o da kefil demektir.» Ve şöyle devam etmiştir: «Burada 'kubul' kelimesinin kefalet anlamında olmasını tercih etmem, onların {أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلاً} [İsrâ: 92] “yahut Allah'ı ve melekleri kefil olarak getirmedikçe” sözlerinden ötürüdür; yani buna kefil olurlar.»
الثاني: أن يكون جمع قبيل بمعنى جماعةً جماعةً أو صنفاً صنفاً، والمعنى: وحَشَرْنا عليهم كلَّ شيء فَوْجاً فوجاً ونوعاً نوعاً من سائر المخلوقات.
İkincisi: «Kabîl»in çoğulu olup grup grup veya sınıf sınıf anlamında olmasıdır. Mana: 'Diğer yaratılmışlardan her şeyi onların karşısına bölük bölük, tür tür toplasaydık' demektir.
الثالث: أن يكون «قُبْلاً» بمعنى قِبَلاً كالقراءة الأولى في أحد وجهيها وهو المواجهة أي: مواجهةً ومعاينةً، ومنه «آتيك قُبُلاً لا دُبُراً» أي: آتيك من قِبَل وجهك، وقال تعالى: {إِن كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن قُبُلٍ} [يوسف: ٢٦] وقُرِئ «لقُبُل
Üçüncüsü: «قُبُلاً» lafzının, birinci kıraatin vecihlerinden birinde olduğu gibi «قِبَلاً» anlamında yüz yüze gelme (muvâcehe) yani karşı karşıya ve bizzat gözle görme anlamında olmasıdır. «آتِيكَ قُبُلاً لاَ دُبُراً» (Sana arkadan değil, yüz yüze/önden gelirim) ifadesi bundandır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِن كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن قُبُلٍ} “Eğer onun gömleği önden yırtılmışsa” [Yûsuf 26]. Şöyle de okunmuştur: «لِقُبُلِ
عِدَّتِهِنَّ» أي: لاستقبالها. وقال الفراء: «وقد يكون قُبُلاً: من قِبَل وجوههم» .
عِدَّتِهِنَّ» yani: 'onların iddetlerini karşılayacak şekilde'. el-Ferrâ şöyle demiştir: «'قُبُلاً' kelimesinin 'yüzleri/ön tarafları cihetinden' anlamında olması da mümkündür.»