والذي يظهر لي إقرارُ» حيث «على الظرفية المجازية على أن يُضَمَّن» أعلم «معنى ما يتعدَّى إلى الظرف فيكون التقدير: الله أنفذ علماً حيث يجعل رسالاته أي: هو نافذٌ العلمَ في الموضع الذي يَجْعل فيه رسالاته، والظرف هنا مجاز كما قلنا» . قلت: قد ترك ما قاله الجمهور وتتابعوا عليه وتأوَّل شيئاً هو أعظمُ مما فرَّ منه الجمهورُ، وذلك أنه يلزمه على ما قَدَّر أنَّ عِلْمَ الله في نفسه يتفاوت بالنسبة إلى الأمكنة فيكون في مكانٍ أبعدَ منه في مكان، ودعواه مجازَ الظرفية لا ينفعه فيما ذكرته من الإِشكال، وكيف يُقال مثلُ هذا؟ وقوله «نَصَّ النحاة على عدمِ تصرُّفها» هذا معارض أيضاً بأنهم نصُّوا
Bana zahir olan şudur: 'أعلم' lafzına zarfa geçişli olan bir anlamın tazmin ettirilmesi (içirilmesi) suretiyle 'حيث' kelimesinin mecazi zarfiyet üzere bırakılmasıdır. Buna göre takdir: 'Allah elçiliklerini kıldığı yerde ilmi en nüfuz edici olandır', yani: O, elçiliklerini kıldığı mekânda ilmi nüfuz edendir şeklinde olur. Buradaki zarf ise dediğimiz gibi mecazdır.» Derim ki: [Şeyh] cumhurun söylediği ve üzerinde ittifak ettiği şeyi terk etmiş, cumhurun kaçındığından daha büyük bir teville tevil yapmıştır. Zira onun takdirine göre, Allah'ın ilminin bizzat kendisinde mekânlara nispetle farklılık göstermesi ve bir mekânda diğer mekândakinden daha uzak/derin olması gerekir. Zarfiyetin mecaz olduğunu iddia etmesi de zikrettiğim bu işkâl hususunda ona fayda vermez; böyle bir şey nasıl söylenebilir? Onun 'Nahivciler onun mutasarrıf olmadığını açıkça belirtmişlerdir' sözüne gelince; bu da bizzat onların,
على أنها قد تتصرف بغير ما ذَكَرَ هو مِنْ كونها مجرورةً ب «لدى» أو إلى أو في، فمنه: أنها جاءت اسماً لإِنَّ في قول الشاعر:
onun 'لدى' ile veya 'إلى' ya da 'في' ile mecrur olması şeklinde zikrettiği durumların dışında da tasarruf edebileceğini belirtmiş olmalarıyla çelişir. Bunlardan biri de, şairin şu sözünde 'إنّ' harfinin ismi olarak gelmesidir:
٢٠٥٠ - إنَّ حيث استقرَّ مَنْ أنت راجي ... هِ حِمَىً فيه عزةٌ وأمانُ
2050 - Şüphesiz umut beslediğin kimsenin yerleştiği yer, içinde izzet ve emniyet bulunan bir sığınaktır.
فحيث اسم «إنّ» و «حمى» خبرها أي: إن مكاناً استقرَّ مَنْ أنت راعيه مكانٌ يُحمى فيه العزُّ والأمان. ومِنْ مجيئها مجرورةً بإلى قوله:
Burada 'حيث' lafzı 'إنّ'nin ismi, 'حمى' ise onun haberidir; yani: Senin gözettiğin kimsenin yerleştiği mekân, izzet ve güvenliğin korunduğu bir mekândır. 'İlâ' (إلى) ile mecrur olarak gelmesine örnek de şairin şu sözüdür:
٢٠٥١ - فشدَّ ولم يَنْظر بيوتاً كثيرة ... إلى حيث أَلْقَتْ رَحْلَها أَمُّ قَشْعَمِ
2051 - Hızla yöneldi ve Ümmü Kaş'am'ın yükünü indirdiği yere (ölüme/helake) doğru, nice evlere bakmadı bile.
وقد يُجاب عن الإِشكال الذي أَوْرَدْتُه عليه بأنه لم يُرِدْ بقوله «أنفذ علماً» التفضيل وإن كان هو الظاهر، بل يريد مجردَ الوصف، ويدل على ذلك قوله: أي هو نافذٌ العلمَ في الموضع الذي يجعل فيه رسالاته، ولكن كان ينبغي أن يصرِّح بذلك فيقول: وليس المرادُ التفضيلَ. ورُوِي «حيثَ يجعل» بفتح الثاء، وفيها احتمالان أحدهما: أنها فتحةُ بناءٍ طَرْداً للباب. والثاني: أنها فتحةُ إعرابٍ لأنها معربة في لغة بني فَقْعس حكاها الكسائي.
Ona yönelttiğim işkâle şöyle cevap verilebilir: O, 'ilmi en nüfuz edici' sözüyle, zahir olan bu olsa da üstünlük (tafdîl) kastetmemiş, sadece vasfı kastetmiştir. 'Yani O, elçiliklerini koyduğu mekânda ilmi nüfuz edendir' sözü de buna delalet eder. Ancak bunu açıkça belirtip 'Kastedilen tafdîl değildir' demesi gerekirdi. Peltek sâ (ث) harfinin fethasıyla «حَيْثَ يَجْعَلُ» şeklinde de rivayet edilmiştir. Bunda iki ihtimal vardır: Birincisi, kurala uygunluk gereği bina fethası olmasıdır. İkincisi, Kisâî'nin aktardığına göre Benî Fak'as lügatinde mu'reb olduğundan dolayı irap fethası olmasıdır.
وقرأ ابن كثير وحفص عن عاصم «رسالته» بالإِفراد، والباقون: رسالاته بالجمع، وقد تقدَّم توجيه ذلك في المائدة، إلا أنَّ بعض مَنْ قرأ هناك بالجمع وهو حفصٌ قرأ هنا بالإِفراد، وبعض مَنْ قرأ هناك بالإِفراد - وهو أبو عمروَ والأخوان وأبو بكر عن عاصم قرأ هنا بالجمع.
İbn Kesîr ve Âsım'dan Hafs tekil olarak «رسالته» şeklinde, diğerleri ise çoğul olarak «رسالاته» şeklinde okumuşlardır. Bunun açıklaması Mâide suresinde geçmişti. Ancak orada çoğul okuyanlardan biri olan Hafs burada tekil okumuş; orada tekil okuyanlardan olan Ebû Amr, iki kardeş (Hamza ve Kisâî) ile Âsım'dan Ebû Bekr ise burada çoğul okumuşlardır.
قوله: {عِندَ الله} يجوز أن ينتصبَ ب «يصيب» ، ويجوز أن ينتصب بصَغار لأنه مصدر، وأجازوا أن يكون صفة لصَغار فيتعلَّق بمحذوف، وقَدَّره الزجاج فقال: «ثابت عند الله» . والصَّغار: الذلُّ والهوان يقال منه: صَغُر يَصْغُر صُغْراً وصَغْراً وصَغاراً فهو صاغر، وأمَّا ضدُّ الكِبَر فيقال منه: صَغَر يَصْغَر صِغْراً فهو صغير، هذا قول الليث، فوقع الفرق بين المعنيين بالمصدر والفعل. وقال غيره: إنه يقال صَغُر وصغَر مِنَ الذل.
Yüce Allah'ın: {عِندَ الله} “Allah katında” kavlinin «يُصِيبُ» fiiliyle nasb edilmesi caiz olduğu gibi, masdar olduğu için «صَغَارٌ» kelimesiyle nasb edilmesi de caizdir. Âlimler bunun «صَغَارٌ» kelimesine sıfat olup mahzuf bir lafza taalluk etmesini de caiz görmüşlerdir. Zeccâc bunu takdir ederek: 'Allah katında sabit olan [bir zillet]' demiştir. es-Sagâr (الصَّغار): Zillet ve horluk demektir. Bu kökten: 'Zelil oldu / zelil olur' anlamında (صَغُرَ يَصْغُرُ صُغْراً وَصَغْراً وَصَغَاراً فَهُوَ صَاغِرٌ) denir. Büyüklüğün (kiber) zıddı için ise: 'Küçük oldu / küçük olur' anlamında (صَغَرَ يَصْغَرُ صِغْراً فَهُوَ صَغِيرٌ) denir. Bu Leys'in görüşüdür; böylece iki mana arasında masdar ve fiil ile fark meydana gelmiştir. Başkası ise zillet anlamında (صَغُرَ) ve (صَغَرَ) denildiğini söylemiştir.
والعنديَّة هنا مجازٌ عن حَشْرهم يوم القيامة أو عن حكمه وقضائه بذلك كقولك: ثبت عند فلان القاضي أي: في حكمه، ولذلك قَدَّم الصَّغار على العذاب لأنه يصيبهم في الدنيا. و «بما كانوا» الباء للسببية و «ما» مصدرية. ويجوز أن تكون بمعنى الذي.
Buradaki 'indiyet' (katında olma), kıyamet günü onların haşredilmesinden veya Allah'ın buna hükmedip takdir etmesinden mecazdır; tıpkı senin: 'Filan kadı katında sabit oldu', yani onun hükmünde sabit oldu demen gibidir. Bu sebeple zilleti azaptan öne geçirmiştir; çünkü zillet onlara dünyada isabet eder. {بِمَا كَانُواْ} kavlindeki bâ (ب) harfi sebebiyet içindir ve «مَا» harfi masdariyyedir; 'ellezî' (الذي) anlamında olması da caizdir.
وقوله تعالى: {فَمَن يُرِدِ الله أَن يَهْدِيَهُ} : كقوله: {مَن يَشَإِ الله يُضْلِلْهُ} [الأنعام: ٣٩] و «مَنْ» يجوز أن تكون مرفوعة بالابتداء، وأن تكون منصوبةً بمقدَّر بعدها على الاشتغال أي: مَنْ يوفق الله يُرِدْ أن يهديه، و «أن يهديه» مفعول الإِرادة. والشرح: البسط والسَّعة قاله الليث، وقال ابن قتيبة: «هو الفتحُ ومنه: شَرَحْتُ اللحم أي فتحته» وشرحَ الكلامَ بسطه وفتح مغلقه وهو استعارة في المعاني حقيقة في الأعيان. و «للإِسلام» أي: لقبوله.
Yüce Allah'ın: {فَمَن يُرِدِ الله أَن يَهْدِيَهُ} “Allah kimi hidayete erdirmek isterse” kavli, {مَن يَشَإِ الله يُضْلِلْهُ} “Allah kimi dilerse onu saptırır” [En'âm 39] kavli gibidir. «مَنْ» şart edatının mübtedâ olarak merfû olması caiz olduğu gibi, iştigal yoluyla sonrasındaki gizli bir fiille mensub olması da caizdir; yani: 'Allah kime muvaffakiyet verirse onu hidayete erdirmek ister.' «أَن يَهْدِيَهُ» ifadesi irade fiilinin mef'ûlüdür. Şerh (الشرح): Açmak ve genişletmektir, bunu Leys söylemiştir. İbn Kuteybe şöyle demiştir: «Açmaktır; nitekim 'eti yardım/açtım' (شَرَحْتُ اللحم) denir.» Sözü şerh etmek ise onu açmak ve kapalı yerini çözmektir; bu manalarda istiare, somut varlıklarda ise hakikattir. «لِلإِسْلاَمِ» ifadesi ise: Onu kabul etmeye [göğsünü açar] demektir.
وقوله: «يَجْعَلْ» يجوز أن تكون التصييريةَ وأن تكون الخَلْقية، وأن تكون بمعنى سمَّى، وهذا الثالث يفرُّ إليه المعتزلة كالفارسي وغيره من معتزلة النحاة، لأن الله لا يُصَيِّر ولا يخلق أحداً كذا، فعلى الأول يكون «ضيقاً» مفعولاً عند مَنْ شدَّد ياءه وهم العامَّة غيرَ ابنِ كثير وكذلك عند مَنْ خففها
Ayet metnindeki «يَجْعَلْ» fiilinin 'dönüştürme' (tasyîr) bildirmesi caiz olduğu gibi, 'yaratma' (halk) anlamında olması veya 'isimlendirdi' (semmâ) manasında olması da caizdir. Bu üçüncü ihtimale, Fârisî ve nahivci Mu'tezilîlerin diğerleri gibi Mu'tezile kaçmaktadır; çünkü [onlara göre] Allah kimseyi bu şekilde kılmaz/dönüştürmez ve yaratmaz. Birinci ihtimale göre, yâ harfini şeddeli okuyan İbn Kesîr dışındaki cumhura göre ve aynı şekilde yâ harfini sakin kılıp hafifleten
ساكنة ويكون فيه لغتان: التثقيل والتخفيف كميِّت ومَيْت وهيِّن وهين. وقيل: المخفف مصدر ضاق يضيق ضَِيقاً كقوله تعالى: {وَلاَ تَكُ فِي ضَيْقٍ} [النحل: ٢٧] يقال: ضاق يضيق ضَيقاً وضِيقاً بفتح الضاد وكسرها، وبالكسر قرأ ابن كثير في النحل والنمل، فعلى جَعْلِه مصدراً يجيء فيه الأوجه الثلاثة في المصدر الواقع وصفاً لجثة نحو: رجل عدل، وهي حذف مضاف أو المبالغة أو وقوعه موقعَ اسم الفاعل أي: يجعل صدره ذا ضيق أو ضائقاً أو نفس الضيق مبالغةً، والذي يظهر من قراءة ابن كثير أنه عنده اسمٌ صفةٌ مخفف من فَيْعِل وذلك أنه استغرب قراءته في مصدرِ هذا الفعلِ دونَ الفتح في سورة النحل والنمل، فلو كان هذا عنده مصدراً لكان الظاهرُ في قراءته الكسرَ كالموضعين المشارِ إليهما، وهذا من محاسنِ علم النحو والقراءات، والخلافُ الجاري هنا جارٍ في الفرقان. وقال الكسائي: / «الضَّيِّق بالتشديد في الأجرام، وبالتخفيف في المعاني» .
kimseye göre «ضَيِّقاً» lafzı mef'ûl olur. Bu kelimede iki lügat vardır: Meyyit (ميِّت) ve meyt (مَيْت), heyyin (هيِّن) ve heyn (هين) kelimelerinde olduğu gibi şeddeli ve şeddesiz okunuş. Hafifletilmiş şeklinin, Yüce Allah'ın: {وَلاَ تَكُ فِي ضَيْقٍ} “Bir darlık içinde olma” [Nahl 127] kavlinde olduğu gibi (ضَاقَ يَضِيقُ ضَيْقاً / ضِيقاً) fiilinin masdarı olduğu da söylenmiştir. Dâd harfinin fethası ve kesresiyle (ضَاقَ يَضِيقُ ضَيقاً وَضِيقاً) denir; Nahl ve Neml surelerinde İbn Kesîr kesre ile okumuştur. Masdar kılınması esasına göre, 'adil adam' (رجل عدل) örneğindeki gibi somut bir varlığa vasıf olan masdarda geçerli olan üç vecih burada da devreye girer: Muzafın hazfi, mübalağa veya ism-i fâil makamına geçmesi; yani: Göğsünü darlık sahibi veya daralan yahut mübalağa yoluyla darlığın bizzat kendisi kılar. İbn Kesîr'in kıraatinden anlaşılan şudur: Bu kelime ona göre fe'il (فَيْعِل) vezninden hafifletilmiş bir sıfat-isimdir; zira Nahl ve Neml surelerinde bu fiilin masdarında fetha yerine kesreli okuyuşu benimsemiştir. Eğer bu kelime onun katında masdar olsaydı, işaret edilen iki yerdeki gibi onun kıraatinde zahir olan kesre ile okunması olurdu. Bu, nahiv ve kıraat ilminin inceliklerindendir. Burada cereyan eden ihtilaf Furkân suresinde de cereyan etmektedir. Kisâî şöyle demiştir: «eş-Dayyık (الضَّيِّق) şeddeli olarak cisimlerde, tahfif ile (الضَّيْق) ise manalarda kullanılır.»
ووزن ضيّق فَيْعلِ كميّت وسيّد عند جمهور النحويين ثم أدغم، ويجوز تخفيفه كما تقدم تحريره. قال الفارسي: «والياء مثل الواو في الحذف وإن لم تعتلَّ بالقلب كما اعتلَّت الواو، أُتْبِعَت الياءُ الواوَ في هذا كما أتبعت في قولهم» اتَّسر «من اليسر فجعلت بمنزلة اتَّعد» . وقال ابن الأنباري: «الذي يثقِّل الياء يقول وزنه من الفعل فَعِيل، والأصل فيه ضَييق على مثال كريم ونبيل، فجعلوا الياءَ الأولى ألفاً لتحرُّكها وانفتاح ما قبلها من حيث أعلُّوا ضاق يضيق، ثم أسقطوا الألفَ لسكونِها وسكونِ ياء فَعِيل فأشفقوا مِن أن يلتبس فعيل ب» فَعْل، فزادوا ياء على الياء يكمل بها بناء الحرف ويقع بها فرق بين
Nahivcilerin cumhuruna göre dayyık (ضيّق) kelimesinin vezni, meyyit (ميّت) ve seyyid (سيّد) kelimelerinde olduğu gibi fey'il (فَيْعِل) veznindedir, sonra idgam yapılmıştır; daha önce açıklandığı üzere hafifletilmesi de caizdir. Fârisî şöyle demiştir: «Vav harfi illetli kılındığı gibi yâ harfi kalb ile illetli kılınmasa da hazif konusunda vav gibidir; tıpkı 'el-yüsr' kökünden gelen 'ittezera' (اتَّسر) sözlerinde vav harfine tabi kılınıp 'itte'ade' (اتَّعد) yerine konulduğu gibi burada da yâ harfi vav harfine tabi kılınmıştır.» İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «Yâ harfini şeddeli okuyan kimse, bunun fiilden türeyen vezninin fe'îl (فَعِيل) olduğunu, aslının ise kerîm ve nebîl vezninde 'dayîk' (ضَيِيق) olduğunu söyler. (ضَاقَ يَضِيقُ) fiilini illetli kıldıkları açıdan, birinci yâ harfi harekeli ve öncesi meftuh olduğu için onu elife dönüştürdüler. Sonra bu elifin ve fe'îl vezninin yâ'sının sakin olması sebebiyle elifi düşürdüler; böylece fe'îl kalıbının fa'l (فَعْل) ile karışmasından endişe ederek, kelimenin yapısının tamamlanması ve fe'îl ile fa'l arasında bir fark oluşması için yâ üzerine bir yâ ziyade ettiler.
فعيل وفَعْل. والذين خَفَّفُوا الياء قالوا: أُمِن اللبس لأنه قد عُرِف أصلُ هذا الحرف، فالثقة بمعرفته مانعة من اللبس.
ve fa'l arasında fark meydana gelsin. Yâ harfini hafifletenler ise şöyle dediler: Karışıklık ihtimali ortadan kalkmıştır; çünkü bu harfin aslı bilinmektedir, onun bilinmesine olan güven karışıklığı önler.
وقال البصريون: وزنه من الفعل فَيْعِل فأدغمت الياء في التي بعدها فشُدِّد ثم جاء التخفيف. قال: «وقد ردَّ الفراء وأصحابُه هذا على البصريين، وقالوا: لا يُعرف في كلام العرب اسم على وزن فيعِل يَعْنُون بكسر العين إنما يُعرف فيعَل يعنون بفتحها نحو صيقَل وهيكل، فمتى ادّعى مُدَّعٍ في اسمٍ معتلّ ما لا يُعرف في السالم كانت دعواه مردودةً» قلت: قد تقدَّم تحرير هذه الأقوال عند قوله: {أَوْ كَصَيِّبٍ} [البقرة: ١٩] فليُراجَعْ ثَمة. وإذا قلنا إنه مخفف من المشدد فهل المحذوفُ الياءُ الأولى أو الثانية؟ خلاف مرَّت له نظائره.
Basralılar şöyle demiştir: Bunun fiilden gelen vezni fey'il (فَيْعِل) veznindedir; birinci yâ sonrakine idgam edilerek şeddelenmiş, ardından tahfif gelmiştir. [İbnü'l-Enbârî] dedi ki: «Ferrâ ve arkadaşları Basralılara bu görüşü reddederek şöyle demişlerdir: Arap kelamında ayn harfinin kesresiyle fey'il vezninde bir isim bilinmez; sadece ayn harfinin fethasıyla saykal (صيقل) ve heykel (هيكل) gibi fey'al bilinir. İlletli bir isimde, sahih kelimelerde bilinmeyen bir şeyi iddia eden kimsenin iddiası reddedilir.» Derim ki: Bu görüşlerin tahkiki {أَوْ كَصَيِّبٍ} [Bakara 19] ayetinde geçmişti, oraya müracaat edilsin. Şeddeli halden hafifletildiğini söylediğimizde ise, hazfedilen birinci yâ mıdır yoksa ikinci yâ mıdır? Bu konuda benzerleri geçen bir ihtilaf vardır.
وإذا كانت «يَجْعَل» بمعنى يخلق فيكون «ضيقاً» حالاً، وإن كانت بمعنى «سَمَّى» كانت مفعولاً ثانياً، والكلام عليه بالنسبة إلى التشديد والتخفيف وتقدير المعاني كالكلام عليه أولاً.
«يَجْعَل» fiili 'yaratır' (yahluku) manasında olduğunda «ضيقاً» hal olur; 'isimlendirdi' (semmâ) manasında olduğunda ise ikinci mef'ûl olur. Bunun şeddelenmesi, hafifletilmesi ve manalarının takdiri hususundaki tahlil de baştaki tahlil gibidir.
وحَرَجاً وحَرِجاً بفتح الراء وكسرها: هو المتزايد في الضيق فهو أخصُّ من الأول، فكلُّ حَرَج ضيق من غير عكسٍ، وعلى هذا فالمفتوح والمكسور بمعنى واحد يقال: رجل حَرِج وحَرَج قال الشاعر:
Râ harfinin fethası ve kesresiyle «حَرَجاً» ve «حَرِجاً» lafızları: Darlıkta son derece ileri gitmiş olan demektir. Dolayısıyla birincisinden daha özeldir; zira her 'harac' dar iken, her dar 'harac' değildir. Buna göre fethalı ve kesreli okunuş aynı manadadır; nitekim 'haric adam' (رجل حَرِج) ve 'harac adam' (رجل حَرَج) denir. Şair şöyle demiştir:
٢٠٥٢ - لا حَرِجُ الصدرِ ولا عنيفُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2052 - Ne göğsü dar ne de kaba/sert...
قال الفراء: «هو في كسره ونصبه بمنزلة الوحَد والوِحد والفرَد والفرِد والدَّنَف والدَّنِف» . وفرَّق الزجاج والفارسي بينهما فقالا: المفتوح مصدر والمكسور اسم فاعل. قال الزجاج: «الحَرَج أضيق الضيق، فَمَنْ قال: رجل حرَج
Ferrâ şöyle demiştir: «Bu kelime kesresi ve fethasıyla vahad (الوحَد) ve vihid (الوِحد), ferad (الفرَد) ve ferid (الفرِد), denef (الدَّنَف) ve denif (الدَّنِف) konumundadır.» Zeccâc ve Fârisî ise bu ikisinin arasını ayırarak: Fethalı olan masdar, kesreli olan ise ism-i fâildir demişlerdir. Zeccâc şöyle demiştir: «el-Harac, darlığın en darıdır. 'Harac adam' (رجل حرَج)
يعني بالفتح فمعناه ذو حَرَج في صدره، ومن قال حرِج يعني بالكسر جعله فاعلاً وكذلك دنَف ودنِف» . وقال الفارسي: «مَنْ فتح الراء كان وصفاً بالمصدر نحو: فَمَن وحَرَىً ودنَف ونحو ذلك من المصادر التي يوصف بها، ولا تكون كبطل لأن اسم الفاعل في الأمر العام إنما يجيء على فَعِل، ومن قرأ حَرِجاً - يعني بكسر الراء - فهو مثل دنِف وفَرِق بكسر العين» . وقيل: الحَرَج بالفتح جمع حَرَجَة كقصبة وقصب، والمكسور صفة كدَنِف، وأصل المادة من التشابك وشدة التضايق فإنَّ الحَرَجة غَيْضة من شجر السَّلَم ملتفَّةٌ لا يَقْدِرُ أحدٌ أن يصل إليها قال العجاج:
yani fetha ile söyleyen kimse, bununla göğsünde darlık bulunan (zû harac) anlamını kasteder. 'Haric' (حرِج) yani kesre ile söyleyen ise onu ism-i fâil kılmış olur; denef (دنَف) ve denif (دنِف) de böyledir.» Fârisî şöyle demiştir: «Râ harfini fethalayan kimse, kendisiyle vasıflanılan masdarlardan olmak üzere femen (فَمَن), herâ (حَرَىً) ve denef (دنَف) gibi masdarla niteleme yapmış olur; 'batal' (بطل) gibi olmaz, çünkü genel kuralda ism-i fâil fa'il (فَعِل) vezninde gelir. Râ harfinin kesresiyle «حَرِجاً» okuyan kimsenin okuyuşu ise, ayn harfinin kesresiyle denif (دنِف) ve ferik (فَرِق) gibidir.» Fetha ile 'el-harac' lafzının, kasaba (قصبة) ve kasab (قصب) gibi 'harace' (حَرَجَة) kelimesinin çoğulu olduğu, kesreli olanın ise denif gibi sıfat olduğu da söylenmiştir. Maddenin aslı birbirine girip dolaşmaktan ve aşırı derecede daralmaktan gelir; nitekim 'el-harace', selem ağaçlarının birbirine girmiş öyle sık bir koruluğudur ki oraya hiç kimse ulaşamaz. Acâc şöyle demiştir:
٢٠٥٣ - عايَنَ حَيَّاً كالحِراج نَعَمُهْ ... الحِراج: جمع حِرْج، وحِرْج جمع حَرَجة. ومن غريب ما يُحكى أن ابن عباس قرأ هذه الآية فقال: هل هنا أحد من بني بكر؟ فقال رجل: نعم. قال: ما الحَرَجة فيكم؟ قال: الوادي الكثير الشجر المستمسك الذي لا طريق فيه. فقال ابن عباس: فهكذا قلب الكافر، هذه رواية عبيد بن عمير. وقد حكى أبو الصلت الثقفي هذه الحكاية بأطولَ من هذا عن عمر بن الخطاب
2053 - Develeri sık ormanlar gibi olan bir kabileyi gördü... / 'el-Hırâc' (الحِراج): Hırc (حِرْج) kelimesinin çoğuludur, hırc ise harace (حَرَجة) kelimesinin çoğuludur. Nakledilen garip rivayetlerdendir ki İbn Abbâs bu ayeti okudu ve: 'Burada Benî Bekr'den kimse var mı?' dedi. Bir adam: 'Evet' dedi. İbn Abbâs: 'Sizin aranızda harace nedir?' diye sordu. Adam: 'İçinde yol bulunmayan, ağaçları çok sık ve birbirine geçmiş vadidir' dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs: 'İşte kâfirin kalbi de böyledir' dedi. Bu Ubeyd b. Umeyr'in rivayetidir. Ebü's-Salt es-Sekafî bu kıssayı Ömer b. el-Hattâb'dan bundan daha uzun bir şekilde naklederek
فقال: «قرأ عمر بن الخطاب هذه الآية فقال: ابغوني رجلاً من بني كنانة واجعلوه راعياً، فأتَوْه به فقال له عمر: يا فتى ما الحَرَجَةُ فيكم؟ قال: الحَرَجَةُ فينا الشجرة تُحْدِق بها الأشجار فلا تصل إليها/ راعيةٌ ولا وحشية.
şöyle demiştir: «Ömer b. el-Hattâb bu ayeti okudu ve: 'Bana Kinâne kabilesinden bir adam arayın, çoban olsun' dedi. Onu Ömer'e getirdiler. Ömer ona: 'Ey delikanlı! Sizin aranızda el-harace nedir?' dedi. O da: 'Bizim aramızda harace, etrafını diğer ağaçların sardığı, bu yüzden ne bir otlayan hayvanın ne de bir yaban hayvanının kendisine ulaşamadığı ağaçtır' dedi.
فقال عمر: «وكذلك قلبُ الكافر لا يصل إليه شيء من الخير» .
Bunun üzerine Ömer: 'İşte kâfirin kalbi de böyledir, ona hiçbir hayır ulaşamaz' dedi.»
وبعضهم يحكي هذه الحكاية عن عمر ﵁ كالمنتصر لمن قرأ بالكسر قال: «قرأها بعض أصحاب عُمَر له بالكسر فقال: ابغوني رجلاً من كنانة راعياً وليكن من بني مُدْلج فَأَتَوْه به فقال: يا فتى ما الحَرَجَةُ تكون عندكم؟ فقال: شجرةٌ تكون بين الأشجار لا يصل إليها راعيةٌ ولا وحشية فقال: كذلك قلب الكافر لا يصل إليه شيٌ من الخير. قال الشيخ:» وهذا تنبيه والله أعلم على اشتقاق الفعل من اسم العين كاستنوق واستحجر «قلت: ليس هذا من باب التنوق واستحجر في شيء، لأن هذا معنى مستقل ومادة مستقلة متصرفة نحو: حَرِجَ يَحْرَج فهو حَرِج وحارج بخلاف تِيْكَ الألفاظ فإن معناها يُضطر فيه إلى الأخذ من الأسماء الجامدة، فإنَّ معنى قولك استنوق الجمل أي: صار كالناقة، واستحجر الطين أي: صار كالحجر، وليس لنا مادةٌ متصرفة إلى صيغ الأفعال من لفظ الحجر والناقة، وأنت إذا قلت: حَرِج صدرُه ليس بك ضرورة أن تقول: صار كالحَرَجة، بل معناه تزايدَ ضيقُه، وأمَّا تشبيهُ عمر بن الخطاب فلإِبرازه المعاني في قوالبِ الأعيان مبالغةً في البيان.
Bazıları bu kıssayı Ömer radıyallâhu anh'tan, kesre ile okuyanın görüşünü desteklercesine nakleder ve şöyle der: «Ömer'in ashabından biri ona ayeti kesre ile okudu. Bunun üzerine Ömer: 'Bana Kinâne'den çoban olan bir adam arayın, Müdlic oğullarından olsun' dedi. Onu getirdiler. Ömer: 'Ey delikanlı! Sizin yanınızda el-harace neye denir?' dedi. O da: 'Ağaçlar arasında bulunan, ne bir otlayan hayvanın ne de bir yaban hayvanının ulaşamadığı ağaçtır' dedi. Ömer: 'İşte kâfirin kalbi de böyledir, ona hiçbir hayır ulaşamaz' dedi. Şeyh şöyle demiştir: «Bu -Allah en iyisini bilir ya- 'istenveka' (استنوق) ve 'istahcera' (استحجر) gibi somut isimden (ism-i ayn) fiil türetmeye bir tenbihtir.» Derim ki: Bu durum hiçbir şekilde 'istenveka' ve 'istahcera' babından değildir; çünkü bu müstakil bir anlam ve (حَرِجَ يَحْرَج فهو حَرِج وحارج) şeklinde çekimi yapılabilen müstakil bir köktür. O lafızlar ise böyle değildir; zira onların anlamında donuk (câmid) isimlerden almaya mecbur kalınır. Nitekim 'deve dişileşti' (استنوق الجمل) sözünün manası 'dişi deve gibi oldu', 'çamur taşlaştı' (استحجر الطين) sözünün manası 'taş gibi oldu' demektir; oysa taş ve dişi deve lafızlarından fiil kalıplarına çekilen bir kökümüz yoktur. Sen 'göğsü daraldı' (حَرِج صدرُه) dediğinde, 'harace gibi oldu' demeye mecbur değilsin, bilakis manası 'darlığı arttı' demektir. Ömer b. el-Hattâb'ın benzetmesi ise, anlatımda mübalağa yapmak gayesiyle manaları somut kalıplarda somutlaştırmak içindir.
وقرأ نافع وأبو بكر عن عاصم» حَرِجاً «بكسر الراء، والباقون بتفحها، وقد عُرِفا. فأمَّا على قراءة الفتح فإن كان مصدراً جاءت فيه الأوجه الثلاثة المتقدمة في نظائره، وإن جُعِلَ صفة فلا تأويل.
Nâfi' ve Âsım'dan Ebû Bekr râ harfinin kesresiyle «حَرِجاً» şeklinde, diğerleri ise fethasıyla okumuşlardır; her iki okuyuş da bilinmektedir. Fetha kıraatine göre: Eğer masdar ise benzerlerinde daha önce geçen üç vecih burada da geçerlidir; eğer sıfat kabul edilirse tevil gerekmez.
ونصبه على القراءتين: إمَّا على كونه نعتاً لضيقاً، وإمَّا على كونِهِ مفعولاً به تعدَّد، وذلك أن الأفعالَ النواسخَ إذا دخلت على مبتدأ وخبر كان الخبران
Her iki kıraate göre kelimenin mansub olması: Ya «ضيقاً» kelimesine na't (sıfat) olması sebebiyle ya da müteaddit (birden fazla) mef'ûlun bih olması sebebiyledir. Şöyle ki: Nâsih fiiller mübteda ve haberin başına girdiğinde, iki haber
على حالهما فكما يجوز تعدُّدُ الخبر مطلقاً أو بتأويل في المبتدأ والخبر الصريحين كذلك في المنسوخين حين تقول:» زيدٌ كاتب شاعر فقيه «ثم تقول: ظننتُ زيداً كاتباً شاعراً فقيهاً، فتقول:» زيداً «مفعول أول» كاتباً «مفعول ثان» شاعراً «مفعول ثالث» فقيهاً «مفعول رابع، كما تقول: خبر ثان وثالث ورابع، ولا يلزم من هذا أن يتعدَّى الفعل لثلاثة ولا أربعة لأن ذلك بالنسبة إلى تعدُّد الألفاظ، فليس هذا كقولك في: أعلمْتُ زيداً عمراً فاضلاً، إذ المفعولُ الثالثُ هناك ليس متكرراً لشيء واحد، وإنما بَيَّنْتُ هذا لأنَّ بعض الناس وَهِمَ في فهمه، وقد ظهر لك ممَّا تَقَدَّم أنَّ قوله» ضيقاً حَرَجاً «ليس فيه تكرار. وقال مكي:» ومعنى حَرِج يعني بالكسر كمعنى ضيق كرِّر لاختلاف لفظه للتأكيد «قلت: إنما يكون للتأكيد حيث لم يظهر بينها فارق فتقول: كُرِّر لاختلاف اللفظ كقوله: {صَلَوَاتٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ}
kendi halleri üzere kalırlar; nitekim açık mübteda ve haberde haberin mutlak olarak veya teville birden fazla gelmesi caiz olduğu gibi, 'Zeyd kâtiptir, şairdir, fakihtir' (زيدٌ كاتب شاعر فقيه) deyip ardından 'Zeyd'i kâtip, şair, fakih sandım' (ظننتُ زيداً كاتباً شاعراً فقيهاً) dediğin neshedilmiş yapılarda da böyledir. Burada: 'Zeyd' birinci mef'ûl, 'kâtiben' ikinci mef'ûl, 'şâiran' üçüncü mef'ûl, 'fakîhen' dördüncü mef'ûl dersin; tıpkı ikinci, üçüncü ve dördüncü haber dediğin gibi. Bundan, fiilin üç veya dört mef'ûle geçişli olması gerekmez; zira bu durum lafızların çokluğuna nispetledir. Dolayısıyla bu, 'Zeyd'e Amr'ın faziletli olduğunu bildirdim' (أعلمْتُ زيداً عمراً فاضلاً) sözündeki gibi değildir; çünkü oradaki üçüncü mef'ûl tek bir şey için tekrarlanmış değildir. Bunu açıklamamın sebebi, bazı insanların bunu anlamakta vehme düşmeleridir. Daha önce geçenlerden sana açıkça belli olmuştur ki, «ضيقاً حَرَجاً» kavlinde bir tekrar yoktur. Mekkî şöyle demiştir: «Kesre ile olan 'haric' kelimesinin anlamı 'dayyık' anlamı gibidir; pekiştirme (tekit) amacıyla lafzın farklılığı sebebiyle tekrarlanmıştır.» Derim ki: [Tekrar] ancak aralarında bir fark görünmediğinde tekit için olur; o vakit Yüce Allah'ın: {صَلَوَاتٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ} “Rablerinden bağışlanmalar ve bir rahmet...”
[البقرة: ١٥٧] [وقوله] :
[Bakara 157] kavlinde ve [şairin şu sözünde] olduğu gibi lafız farklılığından ötürü tekrarlandı dersin:
٢٠٥٤ -. . . . . . . . . . . . . . . . . ... وألفَى قولَها كَذِباً ومَيْنا
2054 - ... Ve onun sözünü yalan ve uydurma buldu.
[وقوله] :
[Ve şairin şu sözünde olduğu gibi]:
٢٠٥٥ -. . . . . . . . . . . . . . . ... وهندٌ أتى مِنْ دونها النَّأْيُ والبُعْدُ
2055 - ... Hind ise, onun önünden ıraklık ve uzaklık geldi.
وأما هنا فقد تقدَّم الفرق بينهما بالعموم والخصوص أو غير ذلك. وقال أبو البقاء: «وقيل هو جمع» حَرَجَة «مثل قَصَبَة وقَصَب والهاءُ فيه للمبالغة» ولا أدري كيف تَوَهَّم كونَ هذه الهاءِ الدالَّةِ على الوَحْدة في مفرد أسماء
Burada ise umum ve hususla ya da başka bir yolla aralarındaki fark daha önce geçmiştir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Kasaba (قَصَبَة) ve kasab (قَصَب) gibi 'harace' (حَرَجَة) kelimesinin çoğulu olduğu ve buradaki hâ (tâ) harfinin mübalağa için olduğu da söylenmiştir.» Semere (ثمرة), bürre (بُرّة) ve nebika (نَبِقة) gibi cins isimlerinin tekilinde birliğe (vahdete)
الأجناس كثمرة وبُرّة ونَبِقة للمبالغة كهي في راوية ونَسَّابة وفَرُوْقة؟
delalet eden bu tâ harfinin, râviye (راوية), nessâbe (نَسَّابة) ve ferûka (فَرُوْقة) kelimelerinde olduğu gibi mübalağa için olduğunu nasıl vehmettiğini bilemiyorum.
وقوله: «كأنما» «ما» هذه مهيِّئة لدخول كان على الجمل الفعلية كهي في {وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ} [آل عمران: ١٨٥] .
Ayet metnindeki «كَأَنَّمَا» lafzına gelince; buradaki «مَا» harfi, {وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ} [Âl-i İmrân 185] ayetinde olduğu gibi 'keenne' (كأنّ) edatının fiil cümlelerinin başına girmesini sağlayan (müheyyie) kâffe harfidir.
وقرأ ابن كثير: «يَصْعَد» ساكنَ الصاد مخفَّف العين، مضارع صَعِد أي ارتفع، وأبو بكر عن عاصم يصَّاعد بتشديد الصاد بعدها ألف، وأصلها يتصاعد أي: يتعاطى الصُّعود ويتكلَّفه، فأدغم التاء في الصاد تخفيفاً، والباقون يَصَّعَّد بتشديد الصاد والعين دون ألفٍ بينهما، مِنْ يصَّعَّد أي يفعل الصعود ويُكَلَّفه والأصل: يتصعَّد فأدغم كما في قراءة شعبة، وهذه الجملة التشبيهية يحتمل أن تكون مستأنفة شبَّه فيها حال مَنْ جعل الله صدره ضيقاً حَرَجاً بأنه بمنزلة مَنْ يطلب الصُّعود إلى السماء المُظِلة، أو إلى مكان مرتفع وَعْرٍ كالعقبة الكَؤُود.
İbn Kesîr sâd harfinin sükûnu ve ayn harfinin tahfifiyle, yükseldi (irtafa'a) anlamındaki (صَعِدَ) fiilinin muzarisi olarak «يَصْعَدُ» okumuştur. Âsım'dan Ebû Bekr ise sâd harfinin şeddesi ve ardından elif ile «يَصَّاعَدُ» şeklinde okumuştur; aslı 'yetasâadu' (يتصاعد) yani yükselmeye yeltenip kendini zorlar demektir; tahfif için tâ harfi sâd harfine idgam edilmiştir. Diğerleri ise aralarında elif olmaksızın sâd ve ayn harflerinin şeddesiyle «يَصَّعَّدُ» şeklinde okumuşlardır; bu da yükselme işini yapan ve buna zorlanan anlamında 'yes'adde' (يصَّعَّد) fiilindendir, aslı ise 'yetessa'adu' (يتصعَّد) olup Şu'be'nin kıraatinde olduğu gibi idgam yapılmıştır. Bu teşbih cümlesinin istînâfiye olması muhtemeldir; burada Allah'ın göğsünü dar ve sıkıntılı kıldığı kimsenin hali, üzerini örten göğe veya sarp bir yokuş gibi yüksek ve engebeli bir yere çıkmaya çalışan kimsenin haline benzetilmiştir.
وجَوَّزوا فيها وجهين آخرين أحدهما: أن يكون مفعولاً آخر تعدَّد كما تَعَدَّد ما قبلها، والثاني: أن يكون حالاً، وفي صاحبها احتمالان، أحدهما: هو الضميرُ المستكنُّ في «ضيِّقا» ، والثاني: هو الضمير في «حَرَجا» و «في السماء» متعلِّق بما قبله.
Bu cümlede iki vecih daha caiz görmüşlerdir: Birincisi, öncesindekiler gibi taaddüt etmiş başka bir mef'ûl olması; ikincisi ise hal olmasıdır. Hâl sahibinde iki ihtimal vardır: Birincisi, «ضَيِّقاً» kelimesinde müstetir olan zamirdir; ikincisi ise «حَرَجاً» kelimesindeki zamirdir. «فِي السَّمَاءِ» car-mecrûru ise kendisinden öncekine taalluk etmektedir.
قوله: {كذلك يَجْعَلُ} هو كنظائِرِه، وقدَّره الزجاج: مثل ما قَصَصْنا عليك يَجْعل، أي: فيكون مبتدأ وخبراً أو نعت مصدر محذوف، فلك أن ترفعَ «مثل» وأن تنصِبَها بالاعتبارين عنده، والأحسن أن يُقَدَّر لها مصدرٌ مناسب
Yüce Allah'ın: {كَذَلِكَ يَجْعَلُ} “İşte böylece [Allah] kılar/koyar” kavli benzerleri gibidir. Zeccâc bunu: 'Sana anlattığımız şey gibi yapar' şeklinde takdir etmiştir; yani mübteda ve haber yahut mahzuf masdarın sıfatı olur. Ona göre bu iki değerlendirmeye göre 'misl' (مثل) lafzını merfû da mensub da okuyabilirsin. En güzeli ise buna uygun bir masdar takdir edilmesidir;
كما قدَّره الناس وهو: مثل ذلك الجَعْل أي جَعْلِ الصدرِ ضيقاً حرجاً يجعل اللهُ الرجس، كذا قدَّره مكي وغيره، و «يجعل» يُحتمل أن تكونَ بمعنى «ألقى» وهو الظاهر فتتعدَّى لواحد بنفسها وللآخر بحرف جر، ولذلك تَعدَّتْ هنا ب على، والمعنى: كذلك يلقي اللهُ العذاب على الذين لا يؤمنون، ويجوز أن يكون بمعنى صَيَّر أي: يُصَيِّره مُسْتعلياً عليهم محيطاً بهم، والتقدير الصناعي: مستقراً عليهم.
nitekim âlimlerin takdir ettiği de şudur: 'İşte o kılma gibi, yani göğsü dar ve sıkıntılı kılma gibi Allah azabı kılar/koyar.' Mekkî ve diğerleri böyle takdir etmiştir. «يَجْعَلُ» fiilinin 'attı/bıraktı' (elkâ) anlamında olması muhtemeldir ki zahir olan da budur; bu durumda bizzat kendisiyle bir mef'ûle, harf-i cer ile de diğerine geçişli olur. Bu sebeple burada 'alâ' (على) ile geçişli kılınmıştır. Mana: 'İşte böylece Allah, inanmayanların üzerine azabı indirir/atar' şeklindedir. 'Dönüştürdü' (sayyara) manasında olması da caizdir; yani: Onu onların üzerine üstün gelen ve onları kuşatan kılar. Nahiv kuralına göre takdiri ise: Onların üzerine yerleşmiş kılar şeklindedir.
وقوله تعالى: {مُسْتَقِيماً} : حال من «صراط» ، والعامل فيه أحد شيئين: إمَّا «ها» لِما فيها من معنى التنبيه، وإمَّا «ذا» لما فيه من معنى الإِشارة وهي حال مؤكدة لا مبيِّنة، لأنَّ صراط الله لا يكون إلا كذلك.
Yüce Allah'ın: {مُسْتَقِيماً} “dosdoğru olarak” kavli: «صِرَاط» kelimesinden haldir. Bundaki âmil iki şeyden biridir: Ya içinde bulunan tenbih manasından dolayı 'hâ' (ها) harfidir ya da işaret manasından dolayı 'zâ' (ذا) ismidir. Bu hal, mübeyyine (açıklayıcı) değil müekkide (pekiştirici) bir haldir; zira Allah'ın yolu ancak dosdoğru olur.
قوله تعالى: {لَهُمْ دَارُ} : يحتمل أن تكون هذه الجملة مستأنفة فلا محلَّ لها كأن سائلاً سأل عَمَّا أعدَّ الله لهم فقيل له ذلك، ويحتمل أن يكون حالاً من فاعل «يَذَّكَّرون» ويحتمل أن يكون وصفاً لقوم، وعلى هذين الوجهين فيجوز أن تكون الحال أو الوصف الجارَّ والمجرور فقط ويرتفع «دار السلام» بالفاعلية، وهذا عندهم أولى؛ لأنه أقرب إلى المفرد من الجملة، والأصل في الوصف والحال والخبر الإِفراد فما قَرُبَ إليه فهو أَوْلَى
Yüce Allah'ın: {لَهُمْ دَارُ} “Onlar içindir yurt” kavli: Bu cümlenin, sanki birisi Allah'ın onlar için ne hazırladığını sormuş da kendisine böyle cevap verilmiş gibi istînâfiye olup iraptan mahalli olmaması muhtemeldir. «يَذَّكَّرُونَ» fiilinin fâilinden hal olması da muhtemeldir, 'kavm' kelimesine sıfat olması da muhtemeldir. Bu iki veche göre hal veya sıfatın yalnızca car-mecrûr olması ve «دَارُ السَّلاَمِ» ifadesinin fâil olarak merfû olması caizdir. Bu durum onlara göre daha evladır; çünkü cümleye kıyasla müfrede daha yakındır, sıfatta, halde ve haberde asıl olan ise müfred olmasıdır; dolayısıyla müfrede yakın olan daha evladır.
و {عِندَ رَبِّهِمْ} حال من «دار» ، والعامل فيها الاستقرار في «لهم» . والسلامُ والسَّلامة بمعنى، كاللَّداد واللَّدادة، ويجوز أن ينتصب «عند» بنفس السلام لأنه مصدر أي: يُسَلِّم عليهم عند ربهم أي: في جنته، ويجوز أن ينتصب بالاستقرار في «لهم» . وقوله «وهو وليُّهم» يحتمل أيضاً الاسنئناف، وأن يكون حالاً أي: لهم دار السلام، والحال أن الله وليُّهم وناصرهم. و «بما كانوا» الباء سببية و «ما» بمعنى الذي أو نكرةٌ أو مصدريَّة.
{عِندَ رَبِّهِمْ} kavli «دَارُ» kelimesinden haldir, bundaki âmil ise «لَهُمْ» ifadesindeki istikrâr (sabit olma) manasıdır. Selâm ve selâmet, ledâd ve ledâdet kelimelerinde olduğu gibi aynı manadadır. «عِندَ» zarfının masdar olması hasebiyle bizzat 'es-selâm' lafzıyla nasb edilmesi de caizdir; yani: Rableri katında -yani cennetinde- onlara selam verir demektir. «لَهُمْ» ifadesindeki istikrâr ile nasb edilmesi de caizdir. «وَهُوَ وَلِيُّهُم» “Ve O onların dostudur” kavlinin istînâf olması da hal olması da muhtemeldir; yani: Allah onların velisi ve yardımcısı olduğu halde selamet yurdu onlaradır. {بِمَا كَانُواْ} kavlindeki bâ (ب) harfi sebebiyye, «مَا» harfi ise 'ellezî' manasında yahut nekre-i mevsûfe veya masdariyyedir.
قوله تعالى: {وَيَوْمَ يِحْشُرُهُمْ} : يجوزُ أن ينتصب بفعل مقدَّر فقدَّره أبو البقاء تارةً ب «اذكر» وتارةً بالقول المحذوف العامل في جملة النداء من قوله «يا مَعْشَر» أي: ويقول: يا معشرَ يوم نحشرهم، وقَدَّره الزمخشري: «ويوم يَحشرهم وقلنا كان ما لا يوصف لفظاعته» . قال الشيخ: «وما قلناه أَوْلَى» يعني مِنْ كونه منصوباً ب «يقول» المحكي به جملة النداء «قال:» لاستلزامه حذفَ جملتين إحداهما جملة «وقلنا» والأخرى العاملة في الظرف «. وقَدَّره الزجاج بفعل قول مبني للمفعول: يُقال لهم يا معشر يوم نحشرهم، وهو معنى حسن، كأنه نظر إلى معنى قوله» ولا يُكَلِّمهم ولا يزكِّيهم «فبناه للمفعول، ويجوز أن ينتصب» يوم «بقوله» وليُّهم «لما فيه من معنى الفعل أي: وهو يتولاَّهم بما كانوا يعملون ويتولاَّهم يوم يحشرهم. و» جميعاً «حال أو توكيد على قول بعض النحويين. وقرأ حفص» يحشرهم «بياء الغيبة ردَّاً على قوله» ربهم «أي: ويوم يحشرهم ربُّهم.
Yüce Allah'ın: {وَيَوْمَ يِحْشُرُهُمْ} “Ve onları toplayacağı gün” kavli: Mukadder bir fiille mansûb olması caizdir. Ebu'l-Bekâ bunu bazen «اُذْكُرْ» [hatırla] takdiriyle, bazen de «يَا مَعْشَرَ» kavlindeki nida cümlesinde âmil olan mahzûf kavil takdiriyle açıklamıştır; yani: 'Onları toplayacağımız gün: Ey topluluk! der' [demektir]. Zemahşerî ise bunu: «وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَقُلْنَا كَانَ مَا لَا يُوصَفُ لِفَظَاعَتِهِ» [Onları toplayacağımız ve 'korkunçluğundan dolayı tarif edilemeyecek şeyler oldu' dediğimiz gün] şeklinde takdir etmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: "Bizim söylediğimiz daha evladır;" yani nida cümlesinin kendisiyle aktarıldığı «يَقُولُ» [der] fiiliyle mansûb olmasını kastetmektedir; "Şöyle dedi: 'Çünkü [Zemahşerî'nin takdiri] biri «وَقُلْنَا» cümlesi, diğeri ise zarfta amel eden cümle olmak üzere iki cümlenin hazfedilmesini gerektirir.'" Zeccâc ise bunu meçhul bir kavil fiiliyle takdir etmiştir: 'Onları toplayacağımız gün onlara: Ey topluluk! denilir.' Bu güzel bir manadır; sanki {وَلَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يُزَكِّيهِمْ} “ve onlarla konuşmaz, onları temize de çıkarmaz” kavlinin manasını gözetmiş ve fiili meçhul bina etmiştir. «يَوْمَ» kelimesinin, içinde fiil manası bulunduğu için {وَلِيُّهُم} “onların dostudur” kavliyle mansûb olması da caizdir; yani: O, yaptıklarından dolayı onları dost edindiği gibi, onları toplayacağı gün de dost edinir demektir. «جَمِيعاً» kelimesi haldir veya bazı nahivcilerin görüşüne göre tekitdir. Hafs, «رَبِّهِمْ» kavline döndürerek gaib yâ'sı ile «يَحْشُرُهُمْ» şeklinde okumuştur; yani: 'Rableri onları toplayacağı gün' demektir.
قوله: {يَا مَعْشَرَ} في محلِّ نصب بذلك القول المضمرِ أي: يقول أو قلنا، وعلى تقدير الزجاج يكون في محل رفعٍ لقيامِه مَقام الفاعل المنوب عنه. والمعشرُ: الجماعة قال:
{يَا مَعْشَرَ} “Ey topluluk!” kavli, o gizli söz ile mansûb konumdadır; yani: «يَقُولُ» [der] veya «قُلْنَا» [dedik] takdirindedir. Zeccâc'ın takdirine göre ise nâib-i fâilin yerine geçtiği için merfû konumda olur. «المَعْشَرُ» cemaat/topluluk demektir. Şair şöyle demiştir:
٢٠٥٦ - وأبغضُ مَنْ وضعتُ إليَّ فيه ... لساني معشرٌ عنهم أذودُ
2056 - Kendilerine karşı dilimi uzattığım kimselerin en sevimsizi, kendilerini savunduğum bir topluluktur.
والجمع: معاشر، كقوله ﵇:» نحن معاشرَ الأنبياء لا نورث «وقال الأودي:
Çoğulu: «مَعَاشِر» gelir. Nitekim aleyhisselâm'ın: "Biz peygamberler topluluğu miras bırakmayız" buyruğunda böyledir. El-Evdî de şöyle demiştir:
٢٠٥٧ - فينا معاشرُ لن يَبْنوا لقومِهمُ ... وإن بَنى قومُهمْ ما أفسدوا عادوا
2057 - Aramızda öyle topluluklar vardır ki kavimleri için asla bir bina yapmazlar; kavimleri inşa etse bile yıktıklarını tekrar bozmaya dönerler.
وقوله {مِّنَ الإنس} في محلّ نصب على الحال أي: أولياءهم حال كونهم من الإِنس، ويجوز أن تكون» مِنْ «لبيانِ الجنس؛ لأنَّ أولياءهم كانوا إنساً وجِنَّاً والتقدير: أولياؤهم الذين هم الإِنس. وربَّنا حُذِفَ منه حرف النداء. والجمهور على» أَجَلَنا «بالإِفراد لقوله» الذي «. وقرئ» آجالنا «بالجمع على أفعال،» الذي «بالإِفراد/ والتذكير، وهو نعت للجمع، فقال أبو علي:» هو جنس أوقع الذي موقع التي «. قال الشيخ:» وإعرابه عندي بدل كأنه قيل: الوقت الذي، وحينئذٍ يكون جنساً ولا يكون إعرابُه نعتاً لعدم المطابقة بينهما «.
{مِّنَ الإنس} “İnsanlardan [olan]” kavli hal olarak mansûb konumdadır; yani: İnsanlardan oldukları halde onların dostları [demektir]. «مِنْ» edatının cins beyanı için olması da caizdir; zira onların dostları insanlardan ve cinlerden idi; takdiri de: 'İnsan olan dostları' şeklindedir. «رَبَّنَا» lafzından nida harfi hazfedilmiştir. Cumhûr, {الَّذِي} “o ki” kavlinden ötürü «أَجَلَنَا» kelimesini tekil okumuştur. «أَفْعَال» vezninde çoğul olarak «آجَالَنَا», sıfatı olan {الَّذِي} kelimesi ise tekil ve müzekker olarak da okunmuştur ki bu çoğulun sıfatıdır. Ebû Ali: "O bir cinstir, 'elletî' yerine 'ellezî' getirilmiştir" demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: "Bana göre bunun irabı bedeldir; sanki: 'Vakit ki...' denilmiş gibidir. Bu durumda cins olur ve aralarındaki uyumsuzluktan ötürü irabı sıfat olmaz."
قوله» خَالِدِينَ «منصوبٌ على الحال وهي حالٌ مقدرة. وفي العامل فيها ثلاثة أوجه أحدها: أنه» مثواكم «لأنه هنا اسمُ مصدر لا اسم مكان، والمعنى: النار ذات ثوائكم، أي إقامتكم في هذه الحال، ولذلك ردَّ الفارسي على الزجاج حيث قال: المثوى المقام أي: النار مكان ثوائكم أي إقامتكم. قال الفارسي:» المَثْوى عندي في الآية اسم المصدر دون المكان لحصول الحال معملاً فيها، واسم المكان لا يعمل عملَ الفعل لأنه لا معنى للفعل فيه، وإذا لم يكن مكاناً ثبت أنه مصدر، والمعنى: النار ذات إقامتكم فيها خالدين،
{خَالِدِينَ} “ebedî kalıcılar olarak” kavli hal olarak mansûbdur ve bu bir mukadder haldir. Bunda amel eden âmilde üç vecih vardır: Birincisi: Âmilin {مَثْوَاكُمْ} “sizin barınağınızdır” lafzı olmasıdır; çünkü bu kelime burada mekân ismi değil, masdar ismidir. Mana: 'Ateş, sizin bu hal üzere kalışınıza/ikâmetinize sahiptir' şeklindedir. Bu sebeple Fârisî, «المَثْوَى» kelimesinin 'el-makâm' (durulacak yer) yani: 'Ateş, kalışınızın mekânıdır' diyen Zeccâc'a itiraz etmiştir. Fârisî şöyle demiştir: "Bana göre ayetteki «المَثْوَى» kelimesi, hal kendisinde amel ettiği için mekân ismi değil masdar ismidir; mekân ismi ise fiil gibi amel etmez, zira onda fiil manası yoktur. Mekân olmadığı sabit olunca masdar olduğu kesinleşir. Mana da: 'Ateş, içinde ebedî kalarak ikamet etmenizdir' şeklinde olur."
فالكاف والميم في المعنى فاعلون وإن كان في اللفظ خفضاً بالإِضافة، ومثلُ هذا قولُ الشاعر:
Lafızda tamlama sebebiyle mecrûr olsalar da 'kâf' ve 'mîm' zamirleri manada fâildirler. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
٢٠٥٨ - وما هي إلا في إزارٍ وعِلْقَةٍ ... مُغَارَ ابنِ هَمَّامٍ على حَيّ خَثْعما
2058 - O, ancak bir izâr ve bir örtü içindedir; tıpkı İbn Hemmâm'ın Has'am kabilesine baskın yaptığı andaki gibi.
وهذا يَدُلُّ على حَذْفِ المضاف، المعنى: وما هي إلا إزارٌ وعِلْقة وقت إغارة ابن همام، ولذلك عدَّاه بعلى، ولو كان مكاناً لَمَا عدَّاه فثبت أنه اسم مصدر لا مكان فهو كقولك: «آتيك خفوقَ النجم ومقدَمَ الحاج» ثم قال: «وإنما حَسُن ذلك في المصادر لمطابقتها الزمان، ألا ترى أنه مُتَقَضٍّ غيرُ باقٍ كما أن الزمان كذلك» وذكر كلاماً كثيراً اختصرتُه.
Bu da muzâfın hazfedildiğine delalet eder; mana şudur: 'O, ancak İbn Hemmâm'ın baskın yaptığı vakitteki bir izâr ve örtüdür'. Bu sebeple onu 'alâ' (على) ile geçişli kılmıştır; şayet mekân ismi olsaydı onu geçişli kılmazdı. Böylece onun mekân değil masdar ismi olduğu sabit olmuştur. Bu, senin: "Sana yıldız battığında ve hacılar geldiğinde gelirim" sözün gibidir. Ardından şöyle demiştir: "Bu durum masdarlarda ancak zamana uygun düşmelerinden dolayı güzel olmuştur; görmez misin ki masdar da tıpkı zaman gibi geçip giden ve baki kalmayan bir şeydir." [Fârisî] burada kısalttığım uzun sözler zikretmiştir.
والثاني: أن العامل فيها فعلٌ محذوف، أي: يَثْوُون فيها خالدين، ويدلُّ على هذا الفعلِ المقدر «مثواكم» ويراد بمثواكم مكان الثواء. وهذا جواب عن قول الفارسي المعترض به على الزجاج. الثالث: قاله أبو البقاء أن العامل معنى الإِضافة، ومعنى الإِضافة لا يصلُح أن يكون عاملاً البتةَ فليس بشيء.
İkincisi: Bundaki âmil mahzûf bir fiildir; yani: 'Orada ebedî kalıcılar olarak ikamet ederler' takdirindedir. Bu mukadder fiile «مَثْوَاكُمْ» lafzı delalet eder ve «مَثْوَاكُمْ» ile kalacak yer kastedilir. Bu, Zeccâc'a itiraz eden Fârisî'nin sözüne bir cevaptır. Üçüncüsü: Ebu'l-Bekâ'nın söylediğidir ki âmilin izâfet manası olduğunu söylemiştir; oysa izâfet manasının âmil olması asla caiz değildir, dolayısıyla bu bir şey değildir [geçersizdir].
قوله: {إِلاَّ مَا شَآءَ الله} اختلفوا في المستثنى منه: فقال الجمهور: هو الجملة التي تليها وهي قوله {النار مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَآ} وسيأتي بيانه عن قرب. وقال أبو مسلم: «هو مستثنى من قوله» وبلغْنا أجَلَنا الذي أجَّلْتَ لنا «أي: إلا مَنْ أهلكته واخترمْتَه قبل الأجل الذي سَمَّيْته لكفرِه وضلاله.
Yüce Allah'ın: {إِلاَّ مَا شَآءَ الله} “Allah'ın dilediği müstesna” kavlinde müstesnâ minh (kendisinden istisna yapılan) hususunda ihtilaf etmişlerdir: Cumhûr dedi ki: O, kendisinden sonra gelen cümle olup Yüce Allah'ın {النار مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَآ} “Ateş sizin barınağınızdır, orada ebedî kalıcılarsınız” kavlidir. Bunun açıklaması az sonra gelecektir. Ebû Müslim ise şöyle demiştir: "Bu, {وَبَلَغْنَآ أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا} 've bizim için belirlediğin ecelimize ulaştık' kavlinden bir istisnadır; yani: Küfrü ve sapıklığı sebebiyle belirlediğin ecelden önce helak edip ömrünü kestiğin kimseler müstesna [demektir]."
وقد ردَّ الناس عنه هذا المذهبَ من حيث الصناعة ومن حيث المعنى: أمَّا الصناعة فَمِنْ وجهين أحدهما: أنه لو كان الأمر كذلك لكان التركيب إلا
Âlimler bu mezhebi hem nahiv kuralı hem de mana yönünden reddetmişlerdir: Nahiv yönünden iki vecihle reddetmişlerdir: Birincisi: Eğer durum böyle olsaydı terkibin, {أَجَّلْتَ} “sen belirledin” kavline mutabık olması için,
ما شئت، ليطابق قوله» أجَّلْتَ «، والثاني: أنه قد فَصَل بين المستثنى والمستثنى منه بقوله» قال النار مثواكم خالدين فيها، ومثل ذلك لا يجوز. وأمَّا المعنى فلأن القول بالأجلين: أجل الاخترام والأجل المسمَّى باطل لدلائل مقررة في غير هذا الموضوع.
«إِلَّا مَا شِئْتَ» [senin dilediğin müstesna] şeklinde olması gerekirdi. İkincisi: Müstesnâ ile müstesnâ minh arasını {قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا} kavliyle ayırmıştır ve bunun gibisi caiz değildir. Mana yönünden ise: İki ecel (ihtiram/ansızın ölüm eceli ve müsemmâ/belirlenmiş ecel) görüşü, bu konunun dışındaki yerlerde sabit olan delillerle batıldır.
ثم اختلفوا في هذا الاستثناء: هل هو متصل أو منقطع؟ على قولين فذهب مكي بن أبي طالب وأبو البقاء في أحد قوليهما إلى أنه منقطع والمعنى: قال النار مثواكم إلا مَنْ آمن منكم في الدنيا كقوله: {لاَ يَذُوقُونَ فِيهَا الموت إِلاَّ الموتة الأولى} [الدخان: ٥٦] أي: لكن الموتة الأولى فإنهم قد ذاقوها في الدنيا، كذلك هذا، لكن الذين شاءهم الله أن يؤمنوا منكم في الدنيا. وفيه بُعْدٌ، وذهب آخرون إلى أنه متصل، ثم اختلفوا في المستثنى منه ما هو؟ فقال قوم: هو ضمير المخاطبين في قوله «مَثْواكم» أي إلا مَنْ آمن في الدنيا بعد أن كان مِنْ هؤلاء الكفرة. و «ما» هنا بمعنى «مَنْ» التي للعقلاء، وساغ وقوعُها هنا لأن المراد بالمستثنى نوعٌ وصنف، و «ما» تقع على أنواع مَنْ يعقل وقد تقدَّم تحقيق هذا في قوله
Sonra bu istisnanın muttasıl mı yoksa munkatı mı olduğu konusunda iki görüş üzere ihtilaf ettiler: Mekkî b. Ebî Tâlib ile Ebu'l-Bekâ iki görüşlerinden birinde bunun munkatı olduğunu savunmuşlardır; mana: 'Dedi ki: Dünyada sizden iman eden kimseler müstesna, ateş sizin barınağınızdır' şeklindedir. Nitekim Yüce Allah'ın: {لاَ يَذُوقُونَ فِيهَا الموت إِلاَّ الموتة الأولى} [Duhan: 56] “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar” kavlinde olduğu gibi; yani: Fakat ilk ölüm hariç, çünkü onlar onu dünyada tatmışlardır. İşte bu da böyledir: Fakat dünyada iman etmelerini Allah'ın dilediği kimseler [müstesna]. Ancak bu görüşte bir uzaklık vardır. Başkaları ise bunun muttasıl olduğu görüşüne varmış, ardından müstesnâ minh'in ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk dedi ki: O, {مَثْوَاكُمْ} kavlindeki muhatap zamiridir; yani: Bu kâfirlerden olduktan sonra dünyada iman eden kimseler müstesna [demektir]. Buradaki «مَا» edatı akıllılar için olan «مَنْ» anlamındadır. Müstesnâ ile bir nevi ve zümre kastedildiği için burada gelmesi caiz olmuştur; zira «مَا» akıllı varlıkların türleri için de kullanılır. Bunun tahkiki daha önce şu ayette geçmişti:
{فانكحوا مَا طَابَ لَكُمْ مِّنَ النسآء} [النساء: ٣] .
{فانكحوا مَا طَابَ لَكُمْ مِّنَ النسآء} [Nisa: 3] “kadınlardan size helal olanları nikâhlayın”.
ولكن قد اسْتُبعِد هذا من حيث إن المستثنى مخالفٌ للمستثنى منه في زمان الحكم عليهما، ولا بد أن يشتركا/ في الزمان لو قلت: «قام القوم إلا زيداً» كان معناه إلا زيداً فإنَّه لم يقم، ولا يَصحُّ أن يكون المعنى: فإنه سيقوم في المستقبل، ولو قلت: «سأضرب القوم إلا زيداً» كان معناه: فإنِّي لا أضربه في المستقبل، ولا يَصِحُّ أن يكون المعنى: فإني ضربته فيما مضى، اللهم إلا أن يُجْعَلَ استثناء منقطعاً كما تقدَّم تفسيره.
Fakat bu görüş, müstesnânın üzerlerindeki hükmün zamanı bakımından müstesnâ minh'e muhalif olması yönüyle uzak görülmüştür; zira ikisinin zamanda ortak olması şarttır. Şayet: "Zeyd hariç kavim ayağa kalktı" desen, bunun manası: 'Zeyd hariç, çünkü o kalkmadı' olur; yoksa mananın: 'Çünkü o gelecekte kalkacaktır' olması sahih olmaz. Şayet: "Zeyd hariç kavmi döveceğim" desen, bunun manası: 'Gelecekte onu dövmeyeceğim' olur; yoksa mananın: 'Çünkü onu geçmişte dövmüştüm' olması sahih olmaz; meğerki daha önce tefsir edildiği gibi munkatı bir istisna kılınmış olsun.
وذهب قوم إلى أنَّ المستثنى منه زمان، ثم اختلف القائلون بذلك، فمنهم من قال: ذلك الزمانُ هو مدةُ إقامتهم في البَرْزَخ أي: القبور. وقيل: هو المدة التي بين حشرِهم إلى دخولهم النار، وهذا قولُ الطبري قال: «وساغ ذلك من حيث العبارةُ بقوله» النار مَثْواكم «لا يَخُصُّ بها مستقبلَ الزمان دون غيره» . وقال الزجاج: «هو مجموع الزمانين أي: مدةَ إقامتهم في القبور ومدة حشرهم إلى دخولهم النار» . وقال الزمخشري: «إلا ما شاء الله أي: يُخَلَّدون في عذاب النار الأبد كله إلا ما شاء الله إلا الأوقات التي يُنقلون فيها من عذاب النار إلى عذاب الزمهرير، فقد رُوِيَ أنهم يدخلون وادياً فيه من الزمهرير ما يقطع أوصالَهم فيتعاوَوْن ويطلبون الرَّدَّ إلى الجحيم» وقال قوم: «إلا ما شاء الله هم العصاة الذين يدخلون النار من أهل التوحيد، ووقعت» ما «عليهم لأنهم نوع كأنه قيل: إلا النوعَ الذي دخلها من العصاة فإنهم لا يُخَلَّدون فيها. والظاهر أن هذا استثناءٌ حقيقةً، بل يجب أن يكون كذلك. وزعم الزمخشري أنه يكون من باب قول الموتور الذي ظفر بواتره ولم يَزَلْ يُحَرِّق عليه أنيابه وقد طلب أن يُنَفِّسَ عن خناقه:» أهلكني الله إن نَفَّسْتُ عنك إلا إذا شئت «وقد عَلِمَ أنه لا يشاء ذلك إلا التشفِّي منه بأقصى ما يقدر عليه من التشديد والتعنيف، فيكون قوله» إلا إذا شئت «من أشدِّ الوعيد مع تهكم» . قلت: ولا حاجة إلى ادِّعاء ذلك مع ظهور معنى الاستثناء فيه وارتكاب المجاز وإبراز ما لم يقع في صورة الواقع. وقال الحسن البصريُّ: «إلا ما شاء الله أي: مِنْ كونهم في الدنيا بغير عذاب» ، فجعل المستثنى زمن حياتهم وهو أبعدُ ممَّا تقدَّم.
Bir topluluk müstesnâ minh'in zaman olduğu görüşüne vardı. Ardından bunu söyleyenler de ihtilaf ettiler: Onlardan bir kısmı dedi ki: O zaman, onların berzahta yani kabirlerde kalma süreleridir. Denildi ki: O, haşredilmelerinden cehenneme girişlerine kadar geçen süredir; bu Taberî'nin görüşüdür. Taberî: "Bu, {النَّارُ مَثْوَاكُمْ} 'Ateş sizin barınağınızdır' ifadesinin diğer zamanlar hariç yalnız gelecek zamana tahsis edilmemesi yönüyle caiz olmuştur" demiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: "O, her iki zamanın toplamıdır; yani kabirlerde kalış süreleri ile haşredilmelerinden ateşe girişlerine kadar olan süredir." Zemahşerî şöyle demiştir: "{إِلاَّ مَا شَآءَ الله} 'Allah'ın dilediği müstesna'; yani: Allah'ın dilediği, ateş azabından zemherîr (dondurucu soğuk) azabına nakledildikleri vakitler hariç, ebediyen cehennem azabında kalırlar. Nitekim rivayet edildiğine göre onlar, içinde uzuvlarını koparacak derecede şiddetli zemherîr bulunan bir vadiye sokulurlar; bunun üzerine feryat edip tekrar cehenneme döndürülmeyi isterler." Bir topluluk da şöyle demiştir: "{إِلاَّ مَا شَآءَ الله} ifadesi, tevhîd ehlinden olup cehenneme giren günahkârlardır. Bir zümre oldukları için haklarında «مَا» kullanılmıştır; sanki: 'Oraya giren günahkârlar türü müstesna, çünkü onlar orada ebedî kalmazlar' denilmiş gibidir. Zahir olan da bunun hakiki bir istisna olmasıdır, hatta böyle olması vaciptir. Zemahşerî ise bunun, öç almak istediği hasmını ele geçiren ve ona diş bileyip dururken boğazını biraz gevşetmesini isteyen kimseye intikam sahibinin söylediği şu söz kabilinden olduğunu iddia etmiştir: 'Senin boğazını ancak sen istersen sıkarım, aksi halde Allah beni helak etsin!' Oysa o, hasmının bunu istemeyeceğini, ancak olanca şiddet ve sertlikle ondan intikam almak isteyeceğini bilmektedir. Dolayısıyla onun: 'ancak sen istersen' sözü, alay yollu en şiddetli tehditlerden olur." Ben derim ki: İstisna manası bu kadar açıkken ve mecaza sapıp gerçekleşmemiş bir şeyi gerçekleşmiş gibi göstermeye kalkışırken böyle bir iddiaya hiç gerek yoktur. Hasan-ı Basrî ise: "{إِلاَّ مَا شَآءَ الله} yani dünyada azapsız bulundukları süre müstesna" demiş ve müstesnâyı onların hayat süreleri kılmıştır ki bu, önceki görüşlerden daha uzaktır.
وقال الفراء: وإليه نحا الزجاج «المعنى إلا ما شاء الله من زياةٍ في العذاب» . وقال غيره: إلا ما شاء الله من النَّكال، وكل هذا إنما يتمشَّى على الاستثناء المنقطع.
Ferrâ dedi ki —ve Zeccâc da buna meyletmiştir—: "Mana; azaptaki artıştan Allah'ın dilediği müstesna demektir." Başkası da şöyle demiştir: 'İşkenceden Allah'ın dilediği müstesna.' Bütün bunlar ancak munkatı istisna üzerinden yürütülebilir.
قال الشيخ: «وهذا راجعٌ إلى الاستثناء من المصدر الذي يدل عليه معنى الكلام؛ إذ المعنى: يُعَذَّبون في النار خالدين فيها إلا ما شاء الله من العذاب الزائد على النار فإنه يُعَذِّبهم به، ويكون إذ ذاك استثناءً منقطعاً إذ العذابُ الزائد على عذاب النار لم يندرجْ تحت عذاب النار» . وقال ابن عطية: «ويتجه عندي في هذا الاستثناء أن يكون مخاطبةً للنبي ﷺ ولأمته، وليس مما يُقال يومَ القيامة، والمستثنى هو مَنْ كان مِنَ الكفرة يومئذٍ يؤمن في علم الله، كأنه لمَّا أخبرهم أنه يقال للكفار: النار مثواكم استثنى لهم مَنْ يمكن أن يُؤْمن ممَّن يَرَوْنه يومئذٍ كافراً، وتقع» ما «على صفة مَنْ يعقل، ويؤيد هذا التأويلَ أيضاً قوله {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَليمٌ} أي: بمن يمكن أن يؤمن منهم» . قال الشيخ: «وهو تأويلٌ حسن وكان قد قال قبل ذلك:» والظاهر أن هذا الاستثناء هو مِنْ كلام الله تعالى للمخاطبين وعليه جاءت تفاسيرُ الاستثناء، وقال ابن عطية، «ثم ساقه إلى آخره، فكيف يَسْتَحْسن شيئاً حكم عليه بأنه خلاف الظاهر من غير قرينة قوية مُخْرِجَةٍ للَّفظ عن ظاهره؟
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: "Bu, sözün manasının delalet ettiği masdardan yapılan istisnaya döner; zira mana: 'Allah'ın ateşin üzerindeki azaptan dilediği müstesna, cehennemde ebedî kalıcılar olarak azap olunurlar; şüphesiz O, onlara o fazla azapla da azap eder' şeklindedir. Bu durumda munkatı bir istisna olur; zira ateş azabından fazla olan azap, ateş azabının kapsamına dahil değildir." İbn Atiyye ise şöyle demiştir: "Bana göre bu istisnanın, kıyamet günü söylenecek sözlerden olmayıp Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ümmetine bir hitap olması yönü kuvvetlidir. Müstesnâ olan ise, Allah'ın ilminde o gün kâfirlerden olup da iman edecek kimsedir. Sanki kâfirlere: 'Ateş sizin barınağınızdır' denileceğini onlara haber verince, o gün kâfir olarak gördükleri kimselerden iman etmesi muhtemel olanları onlar için istisna etmiştir. «مَا» edatı akıllı varlıkların sıfatı yerine geçer. Bu tevili Yüce Allah'ın: {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَليمٌ} 'Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir' kavli de teyit eder; yani: Onlardan iman etmesi muhtemel olan kimseyi [hakkıyla bilendir]." Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: "Bu güzel bir tevildir." Oysa bundan önce: "Zahir olan, bu istisnanın Yüce Allah'ın muhataplara kelamı olmasıdır ve istisna tefsirleri de bu minvalde gelmiştir; İbn Atiyye dedi ki..." demiş ve sözü sonuna kadar nakletmiştir. Lafzı zahirinden çıkaracak kuvvetli bir karine olmaksızın, bizzat kendisinin zahire aykırı olduğuna hükmettiği bir şeyi nasıl güzel bulabilir?
قوله تعالى: {وكذلك نُوَلِّي} : أي: كما خَذَلْنا عصاةَ الإِنس والجن حتى استمتع بعضُهم ببعض كذلك نَكِلُ بعضَهم إلى بعض في النصرة والمعونة، فهي نعت لمصدر محذوف، أو في محل رفع أي: الأمرُ
Yüce Allah'ın: {وكذلك نُوَلِّي} “İşte böylece dost/musallat ederiz” kavli: Yani: İnsan ve cinlerin isyankârlarını birbirlerinden faydalanacak derecede yardımsız bıraktığımız gibi, yardım ve destekte de onları birbirlerine havale ederiz. Bu ifade mahzûf bir masdarın sıfatıdır veya merfû konumdadır; yani: Durum/iş,
مثل تولية بعض/ الظالمين، وهو رأي الزجاج في غير موضع. و {بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} ظاهر كنظائره.
zalimlerin bir kısmını diğerine musallat kılmak/dost yapmak gibidir ki bu, Zeccâc'ın pek çok yerdeki görüşüdür. {بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} “kazanmakta oldukları şeyler sebebiyle” kavli ise benzerleri gibi açıktır.
قوله تعالى: {مِّنْكُمْ} : في محل رفعٍ صفةً لرسل فيتعلَّق بمحذوف وقوله «يَقُصُّون» يحتمل أن يكون صفةً ثانية، وجاءت كذا مجيئاً حسناً حيث تقدَّم ما هو قريبٌ من المفرد على الجملة، ويحتمل أن يكون في محل نصب على الحال، وفي صاحبها وجهان، أحدهما: هو «رسل» وجاز ذلك وإن كان مكرةً لتخصُّصِه بالوصف. والثاني: أنه الضمير المستتر في «منكم» . وقوله {رُسُلٌ مِّنْكُمْ} زعم الفراء أن في الآية حَذْفَ مضاف أي: ألم يَأتِكم رسلٌ من أحدكم يعني من جنس الإِنس «قال: كقوله: {يَخْرُجُ مِنْهُمَا الُّلؤْلُؤُ وَالمَرْجَانُ} [الرحمن: ٢٢] وإنما يَخْرجان من الملح، {وَجَعَلَ القمر فِيهِنَّ نُوراً} [نوح: ١٦] وإنما هو في بعضها، فالتقدير: يخرج مِنْ أحدهما وجعل القمر في إحداهن، فحُذِفَ للعلم به» ، وإنما احتاج الفراء إلى ذلك لأن الرسل عنده مختصةٌ بالإِنس، يعني أنه لم يعتقد أن الله أَرْسَل للجن رسولاً منهم، بل إنما أرسل إليهم الإِنس كما يُرْوى في التفسير وعليه قام الإِجماع أنَّ النبي محمداً ﷺ مُرْسَلٌ للإِنس والجن وهذا هو الحق، أعني أنَّ الجنَّ لم يُرْسَلْ منهم إلا بواسطة رسالة الإِنس، كما جاء في الحديث مع الجن الذين لمَّا سَمِعُوا القرآن وَلَّوْا إلى قومهم، ولكن لا يُحْتاجُ إلى تقدير مضاف وإن قلنا إنَّ رسل الجن من الإِنس، للمعنى الذي ذكرتُه وهو أنه يُطْلق عليهم رسل مجازاً لكونهم رسلاً بواسطة رسالة الإِنس، وقد زعمَ قومٌ أن الله أرسل للجن رسولاً منهم يُسَمَّى يوسف.
Yüce Allah'ın: {مِّنْكُمْ} “sizden” kavli: «رُسُلٌ» lafzının sıfatı olarak merfû konumdadır ve mahzûf bir müteallaka bağlıdır. {يَقُصُّونَ} “anlatan” kavlinin ise ikinci bir sıfat olması muhtemeldir ve müfrede yakın olanın cümleden önce getirilmesiyle bu şekilde gayet güzel gelmiştir; hal olarak mansûb konumda olması da muhtemeldir. Halin sahibinde iki vecih vardır: Birincisi: «رُسُلٌ» lafzıdır ve nekre olmasına rağmen sıfatla tahsis edildiği için bundan hal gelmesi caiz olmuştur. İkincisi: «مِنْكُمْ» ifadesindeki müstetir zamirdir. {رُسُلٌ مِّنْكُمْ} “size sizden peygamberler” kavlinde Ferrâ, ayette bir muzâf hazfi olduğunu iddia etmiştir; yani: 'Size sizden birinden yani insan cinsinden elçiler gelmedi mi?' [demektir]. Dedi ki: "Nitekim Yüce Allah'ın: {يَخْرُجُ مِنْهُمَا الُّلؤْلُؤُ وَالمَرْجَانُ} [Rahman: 22] 'İkisinden de inci ve mercan çıkar' kavlinde böyledir; oysa bunlar sadece tuzlu sudan çıkar. {وَجَعَلَ القمر فِيهِنَّ نُوراً} [Nuh: 16] 'Onların içinde ayı bir nur kıldı' kavlinde de böyledir; oysa ay sadece birindedir. Dolayısıyla takdiri: 'İkisinden birinden çıkar' ve 'Onlardan birinde ayı bir nur kıldı' şeklindedir; bilindiği için [muzâf] hazfedilmiştir." Ferrâ'nın buna ihtiyaç duyması, ona göre peygamberlerin sadece insanlara has olmasından ötürüdür; yani Allah'ın cinlere kendilerinden bir peygamber gönderdiğine inanmamış, bilakis tefsirde rivayet edildiği üzere onlara insan elçiler gönderdiğini kabul etmiştir. Zaten Hz. Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hem insanlara hem cinlere peygamber olarak gönderildiği hususunda icmâ vardır ve hak olan da budur; yani cinlerden ancak insan peygamberlerin risaleti vasıtasıyla elçiler çıkmıştır. Nitekim Kur'an'ı işittiklerinde kavimlerine uyarıcı olarak dönen cinlerle ilgili hadiste de böyle gelmiştir. Fakat cinlerin elçilerinin insanlardan olduğunu söylesek bile, zikrettiğim mana sebebiyle bir muzâf takdirine gerek yoktur; çünkü insan peygamberlerin risaleti vasıtasıyla elçi olduklarından onlara mecazen 'elçiler' denilmiştir. Bir topluluk ise Allah'ın cinlere kendilerinden Yusuf adında bir peygamber gönderdiğini iddia etmiştir.
قوله تعالى: {ذلك أَن لَّمْ يَكُنْ رَّبُّكَ مُهْلِكَ} : فيه ثلاثة أوجه أحدها: أنه مبتدأٌ محذوف الخبرِ أي: ذلك الأمر. الثاني: عكسه أي الأمر ذلك. الثالث: أنه منصوبٌ بإضمار فعل أي: فَعَلْنا ذلك، وإنما يظهر المعنى إذا عُرِفَ المشار إليه، وهو يحتمل أن يكون إتيان الرسل قاصِّين الآيات ومنذرين بالحشر والجزاء، وأن يكون ذلك الذي قَصَصْنا مِنْ أَمْرِ الرسل، وأَمْر مَنْ كَذَّب ويحتمل أن يكون إشارةً إلى السؤال المفهوم من قوله «ألم يأتكم» .
Yüce Allah'ın: {ذلك أَن لَّمْ يَكُنْ رَّبُّكَ مُهْلِكَ} “Bu, Rabbinin helak edici olmamasındandır” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: Haberi hazfedilmiş bir mübteda olmasıdır; yani: 'İşte o durum [böyledir]' demektir. İkincisi: Bunun tam tersidir; yani: 'Durum işte budur' demektir. Üçüncüsü: Gizli bir fiille mansûb olmasıdır; yani: 'Biz bunu böyle yaptık' demektir. Mana ancak işaret edilen şey bilindiğinde açıklık kazanır; bunun da peygamberlerin ayetleri anlatarak, haşir ve ceza ile uyararak gelmesi olması muhtemeldir; peygamberlerin durumundan ve yalanlayanların durumundan kıssa ettiğimiz şeyler olması da muhtemeldir; {أَلَمْ يَأْتِكُمْ} “Size gelmedi mi?” kavlinden anlaşılan soruya bir işaret olması da muhtemeldir.
وقوله «أن لم يكن» يجوز فيه وجهان، أحدهما: أنه على حذف لام العلة أي: ذلك الأمر الذي قَصَصْنا، أو ذلك الإِتيان أو ذلك السؤال لأجل أن لم يكن، فلمَّا حُذِفَت اللامُ احتمل موضعُها الجرَّ والنصبَ كما عُرِفَ غير مرة. والثاني: أن يكون بدلاً من «ذلك» .
{أَن لَّمْ يَكُنْ} kavlinde iki vecih caizdir: Birincisi: İllet bildiren lâm'ın (لِـ) hazfi üzere olmasıdır; yani: 'Kıssa ettiğimiz bu durum' veya 'bu geliş' yahut 'bu soru', [Rabbin helak edici] olmadığından dolayıdır. Lâm hazfedilince, defalarca bilindiği üzere mahallinin cerr ve nasb olma ihtimali doğmuştur. İkincisi: {ذَلِكَ} lafzından bedel olmasıdır.
قال الزمخشري: «ولك أَنْ تجعلَه بدلاً من» ذلك «كقوله: {وَقَضَيْنَآ إِلَيْهِ ذَلِكَ الأمر أَنَّ دَابِرَ هَؤُلآءِ مَقْطُوعٌ مُّصْبِحِينَ} [الحجر: ٢٢] انتهى. فيجوز أن يكون في محلِّ رفعٍ أو نصب على ما تقدم في ذلك، إلا أن الزمخشري القائل بالبدلية لم يذكر في محل ذلك إلا الرفعَ على خبر مبتدأ مضمر، و» أَنْ «يجوز أن تكونَ الناصبة للمضارع، وأن تكون المخففة واسمها ضمير الشأن، و» لم يكن «في محل رفع خبرها، وهي نظير قوله {أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً} [طه: ٨٩] وقوله:
Zemahşerî şöyle demiştir: "Yüce Allah'ın: {وَقَضَيْنَآ إِلَيْهِ ذَلِكَ الأمر أَنَّ دَابِرَ هَؤُلآءِ مَقْطُوعٌ مُّصْبِحِينَ} [Hicr: 66] 'Ona şu hükmü bildirdik ki: Sabahleyin onların arkası kesilmiş olacaktır' kavlinde olduğu gibi, onu {ذَلِكَ} kelimesinden bedel kılman da caizdir." İktibas bitti. Bu durumda, {ذَلِكَ} hakkında daha önce geçen açıklamalara göre merfû veya mansûb konumda olması caizdir; ancak bedel olduğunu söyleyen Zemahşerî, {ذَلِكَ} kelimesinin irabında gizli mübtedanın haberi olarak yalnızca ref'i zikretmiştir. «أَنْ» edatının muzariyi nasb eden edat olması da, ismi zamîrü'ş-şe'n olan muhaffefe (hafifletilmiş) olması da caizdir; «لَمْ يَكُنْ» ise merfû olarak onun haberidir. Bu, Yüce Allah'ın: {أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً} [Tâhâ: 89] “onlara bir sözle karşılık vermediğini” kavli ile şairin şu sözünün bir benzeridir:
٢٠٥٩ - في فتيةٍ كسيوف الهند قد عَلِمُوا ... أنْ هالكٌ كلُّ مَنْ يَحْفَى ويَنْتَعِلُ
2059 - Hint kılıçları gibi parıldayan genç yiğitler arasında... Onlar kesinlikle bilmişlerdir ki yalın ayak yürüyen de pabuç giyen de herkes helak olucudur.
و» بظلمٍ «يجوز فيه وجهان، أظهرهُما: أنه متعلق بمحذوف على أنه حال
{بِظُلْمٍ} “zulümle” kavlinde iki vecih caizdir: En zahir olanı, hal olarak mahzûf bir müteallaka bağlı olmasıdır;
من» ربك «أو من الضمير في» مُهْلِكَ «أي: لم يكن مهلك القرى ملتبساً بظلم، ويجوز أن يكون حالاً من القرى أي: ملتبسة بذنوبها، والمعنيان منقولان في التفسير. والثاني: أنه يتعلق بمُهْلِك على أنه مفعول وهو بعيد، وقد ذكره أبو البقاء. وقوله:» وأهلُها غافلون «جملة حالية.
«رَبُّكَ» lafzından veya «مُهْلِكَ» içindeki zamirden haldir; yani: Şehirleri bir haksızlık ve zulümle helak edici değildir. «القُرَى» [şehirler/halklar] kelimesinden hal olması da caizdir; yani: Günahlarıyla iç içe geçmiş oldukları halde [helak edici değildir]. Her iki mana da tefsirde nakledilmiştir. İkincisi: Mef'ûl olarak «مُهْلِكَ» lafzına taalluk etmesidir ki bu uzaktır; bunu Ebu'l-Bekâ zikretmiştir. {وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ} “halkı habersizken” kavli ise hal cümlesidir.
وقوله تعالى: {وَلِكُلٍّ} : حُذِف المضاف إليه للعلم به أي: ولكلِّ فريق من الجن والإِنس. وقوله: «مما عملوا» في محل رفع نعتاً لدرجات وقيل: ولكل من المؤمنين خاصة. وقيل: ولكل من الكفار خاصة، لأنها جاءت عقيب خطاب الكفار، إلا أنه يبعده قوله «درجاتٌ» وقد يُقال إنَّ المراد بها هنا المراتب وإن غلب استعمالها في الخير. وقوله «عمَّا يعملون» قرأ العامة بالغيبة ردَّاً على قوله «ولكل درجات» . وقرأ ابن عامر بالخطاب مراعاةً لما بعده في قوله «يُذْهِبْكم» ، «من بعدكم» ، «أنشأكم» .
Yüce Allah'ın: {وَلِكُلٍّ} “Ve herkes için” kavli: Bilindiği için muzâfun ileyh hazfedilmiştir; yani: Cin ve insanlardan her bir zümre için [demektir]. {مِمَّا عَمِلُواْ} “yaptıklarından dolayı” kavli «دَرَجَاتٌ» lafzına sıfat olarak merfû konumdadır. Yalnızca müminlerden her biri için olduğu da söylenmiştir. Kâfirlerin hitabının hemen ardından geldiği için sadece kâfirlerden her biri için olduğu da söylenmiştir; ancak {دَرَجَاتٌ} “dereceler” kavli bunu uzak kılmaktadır. Çoğunlukla hayırda kullanılsa da burada onunla mertebelerin kastedildiği söylenebilir. {عَمَّا يَعْمَلُونَ} kavlini cumhûr, {وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ} kavline döndürerek gaib sîgasıyla okumuştur. İbn Âmir ise kendisinden sonraki {يُذْهِبْكُمْ} “sizi giderir”, {مِن بَعْدِكُمْ} “sizden sonra”, {أَنشَأَكُمْ} “sizi yarattığı gibi” kavillerini gözeterek muhatap sîgasıyla [ta'melûn şeklinde] okumuştur.
قوله تعالى: {وَرَبُّكَ الغني} : يجوز أن يكون «الغنيُّ» ذو الرحمة خبرين أو وصفين، و «إن يشأ» وما بعده خبر الأول أو يكون الغنيّ وصفاً، و «ذو الرحمة» خبر، والجملة الشرطية خبر ثان أو مستأنف. وقوله «ما يشاء» يجوز أن تكون «ما» واقعةً على ما هو من جنس الآدميِّين، وإنما أتى ب «ما» وهي لغير العاقل للإِبهام الحاصل. ويجوز أن تكون واقعة على غير العاقل وأنه يأتي بجنس آخر، ويجوز أن تكون واقعة على النوع من العقلاء كما تقدم.
Yüce Allah'ın: {وَرَبُّكَ الغَنِيُّ} “Rabbin zengindir/ihtiyaçsızdır” kavli: «الغَنِيُّ» ve «ذُو الرَّحْمَةِ» kelimelerinin iki haber veya iki sıfat olması caizdir; {إِن يَشَأْ} “Dilerse” ve sonrası ise birinci mübtedanın haberi olur. Yahut «الغَنِيُّ» sıfat, {ذُو الرَّحْمَةِ} “rahmet sahibidir” haber, şart cümlesi ise ikinci haber veya müstakil bir istînâf cümlesi olur. {مَا يَشَآءُ} “dilediğini” kavlindeki «مَا» edatının ademoğulları cinsinden olan varlıklar için kullanılmış olması caizdir; akılsızlar için olan «مَا» edatının getirilmesi hasıl olan kapalılıktan/genellikten ötürüdür. Akılsızlar için olması ve başka bir cins getireceği manasına gelmesi de caizdir; daha önce geçtiği gibi akıllılardan bir tür/nevi için kullanılmış olması da caizdir.
قوله {كَمَآ أَنشَأَكُمْ} فيه وجهان أحدهما: أنه مصدر على غير الصدر
{كَمَآ أَنشَأَكُمْ} “Sizi yarattığı gibi” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Asıl lafzından olmayan bir masdar olmasıdır;
لقوله «ويَسْتخلف» ، لأنَّ معنى يستخلف يُنْشئْ. والثاني: أنها نعت مصدر محذوف تقديره: استخلافاً مثل ما أنشأكم. وقوله {مِنْ ذرِّيَّة} متعلق بأنشأكم. وفي «مِنْ» هذه أوجه أحدها: أنها لابتداء الغاية أي: ابتدأ إنشاءكم من ذرية قوم. والثاني: أنها تبعيضية قاله ابن عطية. الثالث: بمعنى البدل، قال الطبري وتبعه مكي بن أبي طالب «هي كقولك:» أخذت من ثوبي درهماً «أي: بدله وعوضه، وكون» مِنْ «بمعنى البدل قليل أو ممتنع، وما ورد منه مؤولٌ كقوله تعالى: {لَجَعَلْنَا مِنكُمْ مَّلاَئِكَةً} [الزخرف: ٦٠] وقوله:
«يَسْتَخْلِفْ» fiilinin masdarıdır; zira istihlâf (halef kılmak) inşa etmek (yaratmak) manasındadır. İkincisi: Mahzûf bir masdarın sıfatı olmasıdır ki takdiri: 'Sizi yarattığı gibi bir halef kılma ile' şeklindedir. {مِّن ذُرِّيَّةِ} “zürriyetinden” kavli {أَنشَأَكُمْ} fiiline bağlıdır. Buradaki «مِنْ» harfinde vecihler vardır: Birincisi: Başlangıç (ibtidâ-i gâye) bildirmesidir; yani: Sizi yaratmaya bir kavmin soyundan başladı demektir. İkincisi: İbn Atiyye'nin söylediği üzere teb'îz (kısmiyet) bildirmesidir. Üçüncüsü: Bedel manasında olmasıdır; Taberî ve onu takip eden Mekkî b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: "Bu, senin: 'Elbisemin karşılığında bir dirhem aldım' sözün gibidir; yani onun bedeli ve ivazı demektir." «مِنْ» harfinin bedel manasına gelmesi azdır veya caiz görülmemiştir; bu manada gelenler ise Yüce Allah'ın: {لَجَعَلْنَا مِنكُمْ مَّلاَئِكَةً} [Zuhruf: 60] “sizden melekler kılardık” kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi tevil edilmiştir:
٢٠٦٠ - جاريةٌ لم تَأْكُلِ المرقَّقَا ... ولم تَذُقْ من البقول الفُسْتُقا
2060 - İnce yufka ekmeği yememiş ve sebzelerin yerine fıstık tatmamış bir cariye...
أي: بدلكم وبدل البقول، والمعنى: من أولاد قوم متقدمين أصلهم آدم. وقال الزمخشري:» من أولاد قوم آخرين لم يكونوا على مثلِ صفتكم وهم أهل سفينة نوح «. وقرأ أُبَيّ بن كعب» ذَرِّيَّة «بفتح الذال، وأبان بن عثمان» ذَرِيَّة «بتخفيف الراء مكسورة، ويروى عنه أيضاً» ذَرْية «بوزن ضَرْبَة وقد تقدَّم تحقيق ذلك.
Yani: 'Sizin bedelinize' ve 'sebzelerin bedeline' demektir. Mana: Asılları Âdem olan önceki bir kavmin çocuklarından [inşa ettiği gibi] şeklindedir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: "Sizin sıfatınızda olmayan başka bir kavmin çocuklarından ki onlar Nûh'un gemisindeki ehlidir." Übey b. Ka'b «ذَال» harfinin fethasıyla «ذَرِّيَّة» şeklinde, Ebân b. Osmân ise «رَاء» harfinin şeddesiz ve kesresiyle «ذَرِيَّة» şeklinde okumuştur; ondan «ضَرْبَة» vezninde «ذَرْيَة» şeklinde de rivayet edilmiştir. Bunun tahkiki daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لآتٍ} : «ما» بمعنى الذي وليست الكافة، و «توعدون» صلتها، والعائد محذوف أي: إنَّ ما توعدونه،
Yüce Allah'ın: {إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لآتٍ} “Şüphesiz size vadedilen şey mutlaka gelecektir” kavli: «مَا» edatı 'ellezî' manasındadır, amelden alıkoyan 'kâffe' değildir; {تُوعَدُونَ} onun sılasıdır, ait zamiri ise hazfedilmiştir; yani: 'Şüphesiz kendisiyle tehdit/vaat olunduğunuz şey' demektir.
و «لآتٍ» الخبر مؤكَّد باللام. وقرأ الأخَوان هنا «مَنْ يكون له عاقبة الدار» ، وفي القصص، بالياء، والباقون بالتاء من فوق. وهما واضحتان فإنَّ تأنيثها غير حقيقي، وقد تقدَّم ذلك في قوله: {وَلاَ تَنفَعُهَا شَفَاعَةٌ} [البقرة: ١٢٣] .
{لآتٍ} haberi ise lâm ile tekit edilmiştir. İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) burada ve Kasas sûresinde «مَن يَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ» ayetini yâ ile okumuşlar, diğerleri ise üstten tâ ile [tekûnü şeklinde] okumuşlardır. Her iki okuyuş da açıktır; zira kelimenin müennesliği hakiki değildir. Bu husus daha önce Yüce Allah'ın: {وَلاَ تَنفَعُهَا شَفَاعَةٌ} [Bakara: 123] kavlinde geçmişti.
وقرأ العامَّة {على مَكَانَتِكُمْ} هنا وفي جميع القرآن بالإِفراد، وأبو بكر عن عاصم: «مكاناتكم» بالجمع في الجميع، فَمَنْ أفرد فلإِرادة الجنس ومَنْ جمع فليطابق ما بعدها فإن المخاطبين جماعة وقد أضيفت إليهم، وقد علم أنَّ لكل واحد مكانه. واختلف في ميم «مكان ومكانة» فقيل: هي أصلية وهما مِنْ مكن يمكن، وقيل: هما من الكون فالميم زائدة، فيكون المعنى على الأول: اعملوا على تمكُّنكم من أمركم وأقصى استطاعتكم وإمكانكم، قال معناه أبو إسحاق، وعلى الثاني: اعملوا على جهتكم وحالكم التي أنتم عليها.
Cumhûr burada ve Kur'an'ın tamamında {على مَكَانَتِكُمْ} “durumunuza/bulunduğunuz konuma göre” kelimesini müfred (tekil) olarak okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise hepsinde cemi olarak «مَكَانَاتِكُمْ» şeklinde okumuştur. Tekil okuyan cins manasını kastetmiştir; çoğul okuyan ise sonrasına mutabık olsun diye okumuştur; zira muhataplar bir topluluktur ve kelime de onlara izâfe edilmiştir, her birinin kendine has bir mekânı olduğu da bilinmektedir. «مَكَان» ve «مَكَانَة» kelimelerindeki mîm harfi hakkında ihtilaf edilmiştir: Aslî olduğu ve her ikisinin 'meküne yemkünü' kökünden geldiği söylenmiştir; 'kevn' kökünden olup mîm'in zâid olduğu da söylenmiştir. Birinci görüşe göre mana: 'İşinizde elde ettiğiniz güç ve imkân nispetinde, gücünüzün ve takatinizin yettiği son noktaya kadar amel edin' şeklinde olur; nitekim Ebû İshak bunun manasını böyle açıklamıştır. İkinci görüşe göre ise: 'Kendi yönünüze ve üzerinde bulunduğunuz halinize göre amel edin' şeklinde olur.
وقوله: {مَن تَكُونُ لَهُ} يجوز في «مَنْ» هذه وجهان أحدهما: أن تكون موصولةً وهو الظاهر، فهي في محل نصب مفعولاً به، و «علم» هنا متعديةٌ لواحد لأنها بمعنى العرفان. والثاني: أن تكون استفهامية فتكون في محل رفع بالابتداء. و {تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدار} تكون واسمها وخبرها في محل رفع خبراً لها، وهي وخبرها في محل نصب: إمَّا لسدِّها مَسَدَّ مفعول واحدٍ إن كانت «علم» عرفانية، وإمَّا لسدِّها مَسَدَّ اثنين إن كانت يقينية.
{مَن تَكُونُ لَهُ} “Kimin için olacağını” kavlindeki «مَنْ» kelimesinde iki vecih caizdir: Birincisi: Mevsûle olmasıdır ki zahir olan budur; bu durumda mef'ûlün bih olarak mansûb konumdadır; buradaki «عَلِمَ» [bilmek] fiili irfan/tanıma manasında olduğu için tek mef'ûle geçişlidir. İkincisi: İstifhâmiyye olmasıdır; bu durumda mübteda olarak merfû konumda olur. {تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدار} cümlesi ise «تَكُونُ», ismi ve haberiyle birlikte onun merfû haberi konumundadır. Bu [istifham] mübtedası ve haberi ise mansûb konumdadır: Şayet «عَلِمَ» irfânî ise bir mef'ûlün yerine geçtiği için, şayet yakînî ise iki mef'ûlün yerine geçtiği için [mahallen mansûbdur].
قوله تعالى: {وَجَعَلُواْ للَّهِ} : «جعل» هنا بمعنى صيَّر
Yüce Allah'ın: {وَجَعَلُواْ للَّهِ} “Ve Allah'a kıldılar/ayırdılar” kavli: Buradaki «جَعَلَ» fiili 'sayyara' (dönüştürdü/kıldı) manasındadır;
فيتعدى لاثنين أوَّلُهما قوله «نصيباً» ، والثاني قوله «لله» ، و «ممَّا ذَرَأ» يجوز أن يتعلق بالجعل، وأن يتعلق بمحذوف لأنه كان في الأصل صفة ل «نصيباً» فلما قُدِّم عليه انتصب حالاً، والتقدير: وجعلوا نصيباً ممَّا ذَرَأ لله، و «من الحَرْث» يجوز أن يكون بدلاً مِنْ «ممَّا ذرأ» بإعادة العامل كأنه قيل: وجعلوا لله من الحرث والأنعام نصيباً. ويجوز أن يتعلق ب «ذرأ» ، وأن يتعلَّق بمحذوف على أنه حال: إمَّا من ما الموصولة أو من عائدها المحذوف، وفي الكلام حذفُ مفعول اقتضاه التقسيم والتقدير: وجعلوا لله نصيباً من كذا ولشركائهم نصيباً منه، يدلُّ عليه ما بعده مِنْ قوله: {فَقَالُواْ هذا للَّهِ بِزَعْمِهِمْ وهذا} و «هذا لله» جملةٌ منصوبةُ المحل بالقول، وكذلك قوله «وهذا لشركائنا» .
dolayısıyla iki mef'ûle geçişli olur: Birincisi «نَصِيباً» “bir pay” kavli, ikincisi ise {للَّهِ} kavlidir. {مِمَّا ذَرَأَ} “yarattığı şeylerden” kavlinin «جَعَلَ» fiiline bağlanması caiz olduğu gibi, mahzûf bir müteallaka bağlanması da caizdir; zira aslen «نَصِيباً» kelimesinin sıfatı idi, onun önüne geçirilince hal olarak mansûb oldu. Takdiri de: 'Ve yarattığı şeylerden bir payı Allah için kıldılar' şeklindedir. {مِنَ الحَرْثِ} “ekinden” kavlinin, âmil tekrar edilerek {مِمَّا ذَرَأَ} ifadesinden bedel olması caizdir; sanki: 'Ekinden ve hayvanlardan Allah için bir pay ayırdılar' denilmiş gibidir. «ذَرَأَ» fiiline taalluk etmesi de, hal olarak mahzûf bir müteallaka taalluk etmesi de caizdir: Bu hal ya mevsûl olan «مَا» edatından ya da onun mahzûf ait zamirinden yapılmıştır. Sözde, taksimin gerektirdiği bir mef'ûl hazfi vardır; takdiri: 'Allah için şundan bir pay, ortakları için de ondan bir pay ayırdılar' şeklindedir. Kendisinden sonra gelen: {فَقَالُواْ هذا للَّهِ بِزَعْمِهِمْ وهذا} “Kendi iddialarınca: 'Bu Allah içindir, şu da...' dediler” kavli buna delalet eder. {هَذَا لِلَّهِ} kavli, kavil [fiili] ile mahallen mansûb bir cümledir; {وَهَذَا لِشُرَكَآئِنَا} “şu da ortaklarımız içindir” kavli de böyledir.
وقوله: {بِزَعْمِهِمْ} فيه وجهان أحدهما: أن يتعلَّق ب «قالوا» أي: فقالوا ذلك القولَ بزعم لا بيقين واستبصار. وقيل: هو متعلِّق بما تعلَّق به الاستقرار من قوله «لله» . وقرأ العامة بفتح الزاي من «زَعمهم» في الموضعين، وهذه لغة الحداز وهي الفصحى. وقرأ الكسائي «بزُعمهم» بالضم/ وهو لغة بني أسد، وهل الفتح والضم بمعنى واحد، أو المفتوح مصدر والمضموم اسم؟ خلاف مشهور. وقرأ ابن أبي عبلة «بزَعَمهم» بفتح الزاي والعين. وفيه لغة رابعة لبعض قيس وبني تميم وهي كسر الزاي، ولم يُقْرأ بهذه اللغة فيما علمت. وقد تقدم تحقيق الزعم.
{بِزَعْمِهِمْ} “kendi iddialarınca” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: {قَالُواْ} fiiline taalluk etmesidir; yani: Bu sözü bir yakîn ve basiretle değil, sırf asılsız bir iddia ve zan ile söylediler. {لِلَّهِ} kavlindeki istikrâr manasının taalluk ettiği şeye taalluk ettiği de söylenmiştir. Cumhûr her iki yerde de «زَاي» harfinin fethasıyla «زَعْمِهِمْ» şeklinde okumuştur; bu Hicaz lehçesidir ve en fasih olanıdır. Kisâî ise «زُعْمِهِمْ» şeklinde zamme ile okumuştur ki bu da Benî Esed lehçesidir. Fetha ile zammenin aynı manada mı olduğu, yoksa fethalının masdar, zammelinin ise isim mi olduğu hususu meşhur bir ihtilaftır. İbn Ebî Able «زَاي» ve «عَيْن» harflerinin fethasıyla «بِزَعَمِهِمْ» şeklinde okumuştur. Kays ve Benî Temîm'in bir kısmına ait dördüncü bir lehçe daha vardır ki o da «زَاي» harfinin kesresidir; ancak bildiğim kadarıyla bu lehçeyle kıraat edilmemiştir. 'Ze'm' kelimesinin tahkiki daha önce geçmişti.
وقوله {لِشُرَكَآئِنَا} يجوز فيه وجهان أحدهما: أن الشركاء من الشرك، ويعنون بهم آلهتهم التي أشركوا بينها وبين الباري تعالى في العبادة، وليست
{لِشُرَكَآئِنَا} “ortaklarımız için” kavlinde iki vecih caizdir: Birincisi: Şürekâ kelimesinin şirkten gelmesidir; bununla ibadette Yüce Yaratıcı ile aralarında ortak koştukları ilahlarını kastederler. Buradaki izâfet ne fâile
الإِضافة إلى فاعل ولا إلى مفعول، بل هي إضافة تخصيص والمعنى: الشركاء الذين أشركوا بينهم وبين الله في العبادة. والثاني: أن الشركاء من الشركة، ومعنى كونهم سَمُّوا آلهتهم شركاءهم أنهم جعلوهم شركاء في أموالهم وزروعهم وأنعامهم ومتاجرهم وغير ذلك، فتكون الإِضافة إضافةً لفظيةً: إمَّا إلى المفعول أي: شركائنا الذين شاركونا في أموالنا، وإمَّا إلى الفاعل أي: الذين أشركناهم في أموالنا.
ne de mef'ûle yapılan bir izâfettir; bilakis tahsis izâfetidir. Mana: İbadette kendileri ile Allah arasında ortak koştukları ortaklar [ilahlar] demektir. İkincisi: Şürekâ kelimesinin şirketten (ortaklıktan) gelmesidir. İlahlarını 'ortakları' olarak isimlendirmelerinin manası; onları mallarına, ekinlerine, hayvanlarına, ticaretlerine ve diğer şeylerine ortak kılmalarıdır. Bu durumda izâfet lâfzî bir izâfet olur: Ya mef'ûle izâfettir; yani: 'Mallarımızda bize ortak olan ortaklarımız' demektir; ya da fâile izâfettir; yani: 'Mallarımıza ortak kıldığımız varlıklar' demektir.
وقوله: {سَآءَ مَا يَحْكُمُونَ} قد تقدم نظيرها غير مرة، وقد أعربها الحوفي هنا فقال: «ما» بمعنى الذي والتقدير: ساء الذي يحكمون حكمُهم فيكون «حكمُهم» مبتدأ وما قبله الخبر وحُذِف لدلالة «يحكمون» عليه، ويجوز أن تكون «ما» تمييزاً على مذهب مَنْ يجيز ذلك في «بئسما» فتكون في موضع نصب، التقدير: ساء حكماً حكمهم، ولا يكون «يحكمون» صفة ل «ما» لأن الغرض الإِبهام، ولكنْ في الكلام حذفٌ يدل عليه «ما» والتقدير: ساء ما ما يحكمون، فحذف «ما» الثانية «قلت: و» ما «هذه إن كانت موصولة فمذهب البصريين أنَّ حَذْفَ الموصول لا يجوز، وقد عرف ذلك، وإن كانت نكرة موصوفة ففيه نظر، لأنه لم يُعْهَدْ حَذْفُ» ما «نكرةً موصوفة.
Yüce Allah'ın: {سَآءَ مَا يَحْكُمُونَ} “Hükmettikleri şey ne kötüdür!” kavlinin benzeri daha önce defalarca geçmişti. Havfî bunu burada irap ederek şöyle demiştir: "«مَا» edatı 'ellezî' manasındadır; takdiri: 'Hükmettikleri hüküm ne kötü oldu' şeklindedir. Böylece «حُكْمُهُمْ» mübteda, ondan önceki kısım ise haber olur; «يَحْكُمُونَ» fiilinin delaletinden ötürü [mübteda] hazfedilmiştir. «مَا» edatının, «بِئْسَمَا» terkibinde bunu caiz görenlerin mezhebine göre temyiz olması da caizdir; bu takdirde nasb mahallinde olur. Takdiri: 'Hüküm olarak onların hükmü ne kötü oldu!' şeklindedir. Gaye müphemlik olduğu için «يَحْكُمُونَ» cümlesi «مَا» için sıfat olmaz; ancak sözde «مَا» edatının delalet ettiği bir hazif vardır; takdiri de: 'Hükmettikleri o şey ne kötü oldu!' şeklindedir ve ikinci «مَا» hazfedilmiştir." Ben derim ki: Şayet bu «مَا» mevsûle ise Basralıların mezhebine göre mevsûlün hazfi caiz değildir, nitekim bu bilinmektedir; şayet nekre-i mevsûfe ise bu görüş tartışmalıdır; zira «مَا» edatının nekre-i mevsûfe iken hazfedildiği görülmüş şey değildir.
وقال ابن عطية: «وما» في موضع رفع كأنه قال: ساء الذي يحكمون، ولا يتجه عندي أن تجري «ساء» هنا مجرى نِعْم وبئس؛ لأن المفسَّر هنا مضمر ولا بد من إظهاره باتفاق من النحاة، وإنما اتجه أن يجري مجرى بئس في قوله {سَآءَ مَثَلاً القوم} [الأعراف: ١٧٧] لأن المفسَّر ظاهر في الكلام «. قال الشيخ:» وهذا كلامُ مَنْ لم ترسخ قدمه في العربية بل شدا فيها شيئاً يسيراً؛ لأنها إذا جرت «ساء» مجرى بئس كان حكمها كحكمها سواء لا يختلف في شيء البتة مِنْ فاعل ظاهر
İbn Atiyye demiştir ki: "«مَا» merfû konumdadır, sanki: 'Hükmettikleri o şey ne kötü oldu' demiştir. Bana göre burada «سَاءَ» fiilinin «نِعْمَ» ve «بِئْسَ» gibi işlem görmesi doğru değildir; zira buradaki açıklayıcı öge (müfessir) gizlidir ve nahivcilerin ittifakıyla onun açıkça zikredilmesi şarttır. Yüce Allah'ın: {سَآءَ مَثَلاً القوم} [A'râf: 177] kavlinde «بِئْسَ» gibi işlem görmesi ise ancak müfessirin kelamda açıkça bulunmasından ötürü caiz olmuştur." Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: "Bu söz, Arap dilinde ayakları yere sağlam basmayan, bilakis onda pek az nasibi olan bir kimsenin sözüdür; zira «سَاءَ» fiili «بِئْسَ» gibi cereyan ettiğinde, hükmü açık fâil,
أو مضمر وتمييز، ولا خلاف في جواز حذف المخصوص بالمدح أو الذم والتمييز بها لدلالة الكلام عليه. فقوله «لأن المفسَّر هنا مضمرٌ ولا بد من إظهاره باتفاق» قوله ساقط، ودعواه الاتفاق على ذلك مع أن الاتفاق على خلافه عجب عُجاب «.
gizli zamir ve temyiz hususunda hiçbir şekilde farklılık göstermeksizin bütünüyle onun hükmü gibi olur. Sözün delalet etmesinden ötürü medih veya zemme tahsis edilen ögenin ve onunla gelen temyizin hazfedilmesinin caiz olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Dolayısıyla onun: 'Çünkü buradaki müfessir gizlidir ve ittifakla açıkça getirilmesi gerekir' sözü tutarsızdır; ittifak bunun tam aksineyken bu konuda ittifak olduğunu iddia etmesi ise şaşılacak bir durumdur."
قوله تعالى: {وكذلك زَيَّنَ} : هذا في محل نصب نعتاً لمصدر محذوف كنظائره، فقدّره الزمخشري تقديرين فقال: «ومثل ذلك التزيين وهو تزيينُ الشرك في قسمة القربان بين الله والآلهة، أو: ومثل ذلك التزيينِ البليغ الذي عُلِم من الشياطين» . قال الشيخ: «قال ابن الأنباري: ويجوز أن يكون» كذلك «مستأنفاً غير مشار به إلى ما قبله فيكون المعنى: وهكذا زَيَّن» قلت: والمنقول عن ابن الأنباري أنه مشار به إلى ما قبله، نقل الواحدي عنه أنه قال: «ذلك إشارة إلى ما نعاه الله عليهم مِنْ قَسْمهم ما قسموا بالجهل فكأنه قيل: ومثل ذلك الذي أَتوه في القَسْم جهلاً وخطأً زَيَّن لكثير من المشركين فشبَّه تزيين الشركاء بخطابهم في القسم، وهذا معنى قول الزجاج.
Yüce Allah'ın: {وكذلك زَيَّنَ} “Ve işte böylece süslü gösterdi” kavli: Bu ifade, benzerlerinde olduğu gibi mahzûf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir. Zemahşerî bunu iki şekilde takdir ederek şöyle demiştir: "İşte bu süsleme gibi —ki o da kurbanın Allah ile ilahlar arasında taksim edilmesindeki şirkin süslenmesidir— yahut: Şeytanlardan sadır olduğu bilinen o beliğ süsleme gibi [süsledi]..." Şeyh [Ebû Hayyân] dedi ki: "İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «كَذَلِكَ» ifadesinin öncesine işaret etmeyen müstakil bir istînâf olması da caizdir; bu durumda mana: 'Ve işte böylece süsledi' şeklinde olur." Ben derim ki: İbnü'l-Enbârî'den nakledilen görüş, bunun öncesine işaret ettiği yönündedir. Vâhidî ondan şu sözünü nakletmiştir: "«ذَلِكَ» kelimesi, cehaletle yaptıkları taksimden ötürü Allah'ın onları kınadığı şeye işarettir; sanki: 'Cehalet ve hata ile taksimde sergiledikleri o fiilin benzerini, müşriklerden çoğuna süslü gösterdi' denilmiş gibidir. Böylece ortakların süslemesini, onların taksimdeki sözlerine benzetmiştir." Zeccâc'ın sözünün manası da budur.
وفي هذه الآية قراءات كثيرة، والمتواتر منها ثنتان، الأولى: قرأ العامة» زَيَّنَ «مبنياً للفاعل و» قَتْلَ «نصب على المفعولية و» أولادهم «خفض بالإِضافة، و» شركاؤهم «رفع على الفاعلية وهي قراءة واضحة المعنى والتركيب. وقرأ ابن عامر:» زُيِّن «مبنياً للمفعول،» قَتْلُ «رفعاً على ما لم يُسَمَّ فاعله،»
Bu ayette pek çok kıraat vardır, bunlardan ikisi mütevatirdir: Birincisi: Cumhûr «زَيَّنَ» fiilini malum, «قَتْلَ» lafzını mef'ûliyet üzere nasb ile, «أَوْلَادِهِمْ» kelimesini izâfetle mecrûr ve «شُرَكَاؤُهُمْ» kelimesini fâil olarak merfû okumuştur. Bu, manası ve terkibi gayet açık bir kıraattir. İbn Âmir ise «زُيِّنَ» fiilini meçhul, «قَتْلُ» kelimesini nâib-i fâil olarak merfû,
أولادَهم «نصباً على المفعول بالمصدر،» شركائهم «خفضاً على إضافة المصدر إليه فاعلاً. وهذه القراءة متواترة صحيحة، وقد تجرَّأ كثير من الناس على قارئها بما لا ينبغي، وهو أعلى القراء السبعة سنداً وأقدمهم هجرة: أمَّا علوُّ سندِه فإنه قرأ على أبي الدرداء وواثلة بن الأسقع وفضالة بن عبيد ومعاوية بن أبي سفيان والمغيرة المخزومي، ونقل يحيى الذماري أنه قرأ على عثمان نفسه، وأمَّا قِدَمُ هجرته فإنه وُلِد في حياة رسول الله ﷺ وناهيك به أن هشام بن عمار أحد شيوخ البخاري أخذ عن أصحاب أصحابه، وترجمته متسعة ذكرتها في» شرح القصيد «، وإنما ذكرت هنا هذه العُجالة تنبيهاً على خطأ مَنْ ردَّ قراءته ونسبه إلى لَحْنٍ أو اتباع مجرد المرسوم فقط.
«أَوْلَادَهُمْ» kelimesini masdarın mef'ûlü olarak nasb ile, «شُرَكَائِهِمْ» kelimesini ise masdarın fâiline izâfe edilmesi sebebiyle cer ile okumuştur. Bu mütevatir ve sahih bir kıraattir; insanların pek çoğu bu kıraatin sahibine karşı yakışıksız ithamlarda bulunmaya cüret etmiştir. Oysa o, yedi kurrâ arasında senedi en âlî ve hicreti en eski olanıdır: Âlî senedine gelince; o Ebu'd-Derdâ, Vâsile b. Eska', Fadâle b. Ubeyd, Muâviye b. Ebî Süfyân ve Mugîre el-Mahzûmî'den kıraat almıştır. Yahyâ ez-Zimârî onun bizzat Osman'dan okuduğunu da nakletmiştir. Hicretinin eskiliğine gelince; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağlığında doğmuştur. Buhârî'nin hocalarından biri olan Hişâm b. Ammâr'ın onun talebelerinin talebelerinden ders almış olması onun büyüklüğünü göstermeye kâfidir. Onun biyografisi oldukça geniştir, bunu «Şerhu'l-Kasîde»de zikrettim. Burada bu kadarlık özeti, onun kıraatini reddeden, onu lahinle (dil hatasıyla) veya sadece Mushaf hattına uymakla itham eden kimselerin hatasına dikkat çekmek için zikrettim.
قال أبو جعفر النحاس:» وهذا يعني الفصلَ بين المضاف والمضاف إليه بالظرف أو غيره، ولا يجوز في شعرٍ ولا غيره «. وهذا خطأ من أبي جعفر
Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: «Bu [durum], yani muzaf ile muzafun ileyh arasının zarf veya başka bir şeyle ayrılması ne şiirde ne de başka bir yerde caizdir.» Bu, Ebû Ca'fer'in bir hatasıdır;
لِمَا سنذكره من لسان العرب، وقال أبو علي الفارسي:» هذا قبيح قليل في الاستعمال ولو عدل عنها يعني ابن عامر كان أَوْلى لأنهم لم يفصلوا بين المضاف والمضاف إليه بالظرف في الكلام مع اتساعهم في الظروف، وإنما أجازوه في الشعر «قال:» وقد فصلوا به أي بالظرف في كثير من المواضع نحو قوله تعالى: {إِنَّ فِيهَا قَوْماً جَبَّارِينَ}
çünkü birazdan Arap kelâmından deliller zikredeceğiz. Ebû Alî el-Fârisî ise şöyle demiştir: «Bu çirkin ve kullanımı az olan bir yapıdır; eğer o -yani İbn Âmir- bundan vazgeçseydi daha evlâ olurdu. Zira onlar, zarflar konusunda genişlik tanımalarına rağmen [düz] konuşmada muzaf ile muzafun ileyhin arasını zarfla ayırmamışlar, buna sadece şiirde cevaz vermişlerdir.» [Fârisî devamla] şöyle demiştir: «Onlar zarfla birçok yerde fasıla yapmışlardır; nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: {إِنَّ فِيهَا قَوْماً جَبَّارِينَ} “Şüphesiz orada zorba bir topluluk vardır”
[المائدة: ٢٢] وقولِ الشاعر:
[el-Mâide: 22] ve şairin şu sözünde olduğu gibi:
٢٠٦١ - على أنني بعدما قد مَضَى ... ثلاثون للهَجر حَوْلاً كميلا
2061 - Ayrılığın üzerinden tam otuz yıl / Geçip gitmiş olmasına rağmen...
وقول الآخر:
Diğer bir şairin şu sözü de böyledir:
٢٠٦٢ - فلا تَلْحَنِي فيها فإنَّ بحبِّها ... أخاك مصابُ القلب جَمٌّ بلابلُه
2062 - Artık onun hakkında beni kınama; çünkü onun aşkıyla / Kardeşinin kalbi vurulmuş ve kederleri pek çoğalmıştır.
ففصل بين إنَّ واسمها بما يتعلَّق بخبرها، ولو كان بغير الظرف لم يَجُزْ، ألا ترى أنك لو قلت: «إن زيداً عمراً ضارب» على أن يكون «زيداً» منصوباً بضارب لم يَجُز، فإذا لم يجيزوا الفصل بين المضاف والمضاف إليه في الكلام بالظرف مع اتساعهم فيه في الكلام، وإنما يجوز في الشعر كقوله:
[Burada] «إنَّ» ile ismi arası, haberine müteallik olan bir şeyle ayrılmıştır. Eğer bu zarftan başka bir şeyle olsaydı caiz olmazdı. Görmez misin ki: «Zeyd» kelimesinin «dârib» ile mansûb olması üzere: «إن زيداً عمراً ضارب» desen caiz olmaz. [Araplar] kelâmda zarflar konusunda geniş davranmalarına rağmen düz konuşmada muzaf ile muzafun ileyhin arasını zarfla ayırmayı caiz görmemişler, buna ancak şu beyitte olduğu gibi şiirde cevaz vermişlerken:
٢٠٦٣ - كما خُطَّ الكتابُ بكفِّ يوماً ... يهوديٍ يقارِبُ أو يُزيلُ
2063 - Tıpkı bir gün Yahudi [kâtibin] eliyle yazılmış kitap gibi / [Harfleri] birbirine yaklaştırır yahut ayırır.
فأن لا يجوز بالمفعول به الذي لم يُتَّسعْ فيه بالفصل أجدر، ووجه ذلك
Araya girmesi konusunda müsamaha gösterilmeyen mef'ûlün bih ile [ayırmanın] caiz olmaması çok daha evlâdır. Bunun [kıraatin] izahı,