وقول الآخر:
Bir diğer şairin sözü de şöyledir:
٢٣٠١ - يا بنَ أمي فَدَتْكَ نفسي ومالي ... . . . . . . . . . . . . . . .
2301 - Ey anamın oğlu, canım ve malım sana feda olsun! / ........................................
وقُرئ أيضاً: «ابن إمِّ» بكسر الهمزة والميم وهو إتباعٌ. ومِنْ قَلْبِ الياءِ ألفاً قولُه:
Hemzenin ve mîm'in kesresiyle ittibâ' (uyum) kabilinden «İbne immî» (ابن إمِّ) şeklinde de okunmuştur. Yâ'nın elife dönüştürülmesine şairin şu sözü örnektir:
٢٣٠٢ - يا بنة عَمَّا لا تَلُومي واهْجَعي ...
2302 - Ey amcamın kızı, kınama da uyu! / ...
وقوله:
Şairin şu sözü de böyledir:
٢٣٠٣ - كُنْ لي لا عَليَّ يا بن عَمَّا ... نَدُمْ عَزِيزَيْنِ ونُكْفَ الذَّمَّا
2303 - Yanımda ol, aleyhimde olma ey amcamın oğlu! / Böylece aziz olarak kalalım ve kınanmaktan korunalım.
قوله: {فَلاَ تُشْمِتْ} العامَّة على ضم التاء وكسر الميم وهو مِنْ أَشْمت رباعياً، «الأعداء» مفعول به. وقرأ ابن محيصن «فلا تَشْمِتْ» بفتح التاء وكسر الميم، ومجاهد بفتح التاء أيضاً وفتح الميم، «الأعداءَ» نصب على المفعول به. وفي: هاتين القراءتين تخريجان، أظهرهما: أن شمِت أو شَمَت بكسر الميم أو فتحها متعدٍّ بنفسه كأشمت الرباعي، يقال: شمت بي زيدٌ العدوَّ، كما يقال: أَشْمَتَّ بي العدو.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلاَ تُشْمِتْ} “Beni sevindirme...” kavlini cumhur, tâ'nın dammesi ve mîm'in kesresiyle okumuştur ki bu, dört harfli (rubâî) 'eşmete' (أَشْمت) fiilindendir; «el-a'dâe» (الأعداء) kelimesi de mef'ûlün bihdir. İbn Muheysın tâ'nın fethası ve mîm'in kesresiyle «felâ teşmit» (فلا تَشْمِتْ) şeklinde; Mücâhid ise yine tâ'nın fethası ve mîm'in fethasıyla okumuştur; «el-a'dâe» (الأعداءَ) kelimesi mef'ûlün bih olarak mansubdur. Bu iki kıraatte iki açıklama (tahrîc) vardır; en açığı şudur: Mîm'in kesresi veya fethasıyla üç harfli olan 'şemite' veya 'şemate' fiili, rubâî olan 'eşmete' gibi bizzat geçişlidir (müteaddîdir); nitekim 'Zeyd beni düşmana sevindirdi' anlamında 'eşmette biye'l-adüvv' (أَشْمَتَّ بي العدو) denildiği gibi 'şemete biye Zeydünil-adüvv' (شمت بي زيدٌ العدوَّ) de denilir.
والثاني: أنَّ «تَشْمت» مسندٌ لضمير الباري تعالى، أي: فلا تَشْمت يا رب، وجاز هذا كما جاز {الله يَسْتَهْزِىءُ بِهِمْ} ثم أضمر ناصباً للأعداء كقراءة الجماعة قاله ابن جني، ولا حاجةَ إلى هذا التكلف لأنَّ «شمت» الثلاثي يكون متعدِّياً بنفسه، والإِضمارُ على خلاف الأصل. وقال أبو البقاء في هذا التخريج: «فلا تشمت أنت» فجعل الفاعلَ ضميرَ موسى، وهو أولى من إسناده إلى ضمير الله تعالى. وأمَّا تنظيرُه بقوله {الله يَسْتَهْزِىءُ بِهِمْ} فإنما جاز ذلك للمقابلة في قوله: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} [البقرة: ١٤] وكقوله: {وَمَكَرُواْ وَمَكَرَ الله} [آل عمران: ٥٤] ولا يجوز ذلك في غير المقابلة.
İkincisi: «Teşmit» (تَشْمت) fiilinin Bârî Teâlâ'nın zamirine isnad edilmiş olmasıdır; yani 'Düşmanları [bana] sevindirme yâ Rabbi' demektir. {الله يَسْتَهْزِىءُ بِهِمْ} kavlinde caiz olduğu gibi bu da caiz olmuştur; ardından cemaatin kıraatinde olduğu gibi 'el-a'dâ' kelimesini nasbeden bir âmil takdir edilmiştir; bunu İbn Cinnî söylemiştir. Ancak bu zorlamaya gerek yoktur; çünkü üç harfli 'şemite' fiili bizzat müteaddî olabilir, takdirde bulunmak (idmâr) ise asıl olana aykırıdır. Ebü'l-Bekâ bu tahrîcte şöyle demiştir: «Sen sevindirme» diyerek fâili Mûsâ'nın zamiri kılmıştır ki bu, Allah Teâlâ'nın zamirine isnad edilmesinden daha evladır. {الله يَسْتَهْزِىءُ بِهِمْ} kavliyle kıyaslamasına gelince; bu durum ancak: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} [Bakara: 14] kavlinde ve: {وَمَكَرُواْ وَمَكَرَ الله} [Âl-i İmrân: 54] kavlinde olduğu gibi mukabele (karşılık) kabilinden caiz olmuştur; mukabele dışındaki yerlerde ise caiz olmaz.
وقرأ حميد بن قيس: «فلا تَشْمِت» كقراءة ابن محيصن، ومجاهد
Humeyd b. Kays, İbn Muheysın'ın kıraati gibi «felâ teşmit» şeklinde; Mücâhid de
كقراءته فيه أولاً، إلا أنهما رفعا الأعداء على الفاعلية، جعلا شمت/ لازماً فرفعا به «الأعداء» على الفاعلية، فالنهي في اللفظ للمخاطب والمرادُ به غيرُه كقولهم: «لا أُرَيَنَّك ههنا» ، أي: لا يكنْ منك ما يقتضي أن تَشْمت بي الأعداء.
kendisine ait ilk kıraat gibi okumuş, ancak her ikisi de «el-a'dâü» kelimesini fâillik üzere ref' ile okumuşlardır. 'Şemete' fiilini lâzım (geçişsiz) kılmışlar ve bununla «el-a'dâü» kelimesini fâil olarak ref' etmişlerdir. Bu durumda nehiy (yasaklama) lafızda muhataba yönelik olup murat edilen ise başkasıdır; nitekim Arapların: «Seni burada görmeyeyim» (لا أُرَيَنَّك ههنا) sözü de böyledir; yani 'Düşmanların bana sevinmesini gerektirecek bir durum senden sâdır olmasın' demektir.
والإِشمات والشَّماتة: الفَرَح ببلِيَّة تنال عدوَّك قال:
İşmât ve şemâtet: Düşmanına isabet eden bir musibete sevinmektir. Şair şöyle demiştir:
٢٣٠٤ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... والموتُ دون شماتَةِ الأعداء
2304 - ........................................ / Ölüm, düşmanların sevinmesinden (şemâtetinden) daha ehvendir.
قيل: واشتقاقُها مِنْ شوامِتِ الدابة وهي قوائمُها؛ لأن الشماتةَ تَقْلِبُ قلبَ الحاسِد في حالَتَي الفرح والترح كتقلُّب شوامت الدابة. وتشميت العاطس وتَسْميته بالشين والسين الدعاء له بالخير، قال أبو عبيد: «الشينُ أعْلى اللغتين» وقال ثعلب: «الأصلُ فيهما السين مِنَ السَّمْت، وهو القصد والهَدْيُ» . وقيل: معنى تشميتِ العاطس بالمعجمة أن يُثَبِّته الله كما يثبت قوائم الدابة. وقيل: بل التفعيل للسَّلْب، أي: أزال الله الشماتة به، وبالسين المهملة، أي: ردَّه الله إلى سَمْتِه الأول أي هيئته لأنه يحصُل له انزعاج. وقال أبو بكر: «يقال: سَمَته وسَمَت عليه، وفي الحديث:» وسَمَّت عليهما «.
Denildi ki: Bu kelimenin iştikakı, binit hayvanının ayakları demek olan 'şevâmit' (شوامِت) kelimesindendir; çünkü şemâtet, binit hayvanının ayaklarının altüst olması gibi, sevinç ve keder hallerinde hasetçinin kalbini altüst eder. Aksırana 'teşmît' veya 'tesmît' yapmak -şın (ش) ve sîn (س) harfleriyle- onun için hayır dua etmektir. Ebû Ubeyd: «Şın harfi iki lehçeden daha fasih olanıdır» demiştir. Sa'leb ise: «Her ikisinde de asıl olan, istikamet ve doğru yol manasındaki 'semt' (السَّمْت) kökünden gelen sîn harfidir» demiştir. Denildi ki: Noktalı şın ile aksırana teşmît etmenin manası, Allah'ın binitin ayaklarını sabit kıldığı gibi onu da sabit kılmasıdır. Yine denildi ki: Aksine tef'îl babı selb (giderme) içindir; yani 'Allah onun hakkındaki şemâteti (düşman sevincini) gidersin' demektir. Noktasız sîn ile olduğunda ise; 'Allah onu önceki semtine (hâline/sükûnetine) döndürsün' demektir, çünkü aksıran kimseye bir sarsıntı isabet eder. Ebû Bekr şöyle demiştir: «'Semetehû' (سَمَته) ve 'semete aleyhi' (سَمَت عليه) denilir; hadiste de: 'O ikisine tesmît yaptı' (وسَمَّت عليهما) şeklinde geçmiştir».
قوله تعالى: {وَكَذَلِكَ نَجْزِي المفترين} : أي: ومثلَ ذلك النيل من المعصية والذل نجزي المفترين.
Allah Teâlâ'nın: {وَكَذَلِكَ نَجْزِي المفترين} “İftiracıları işte böyle cezalandırırız” kavli: Yani günah ve zilletten [onlara] ulaşan bu cezanın benzeriyle iftiracıları cezalandırırız, demektir.
قوله تعالى: {والذين عَمِلُواْ} : مبتدأ، وخبره قوله: «
Allah Teâlâ'nın: {والذين عَمِلُواْ} “Kötülükleri işleyenler...” kavli mübtedadır; haberi ise:
إن ربك» إلى آخره. والعائد محذوف والتقدير: غفورٌ لهم رحيم بهم كقوله: {وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الأمور} [الشورى: ٤٣] أي: منه.
«İnne Rabbeke» (إن ربك) kavlinden sonrasıdır. [Mübtedaya dönen] âid zamir hazfedilmiştir; takdiri de Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الأمور} [Şûrâ: 43] “Her kim de sabreder ve bağışlarsa, işte bu elbette azmedilmeye değer işlerdendir” kavlindeki 'ondan' (minhu) takdiri gibi: 'Onlar için çok bağışlayıcı, onlara karşı çok merhametlidir' (غفورٌ لهم رحيم بهم) şeklindedir.
قوله: {مِن بَعْدِهَا} يجوز أن يعود الضمير على «السيئات» وهو الظاهر، ويجوز أن يكونَ عائداً على التوبة المدلول عليها بقوله: «ثم تابوا» ، أي: من بعد التوبة. قال الشيخ: «وهذا أَوْلَى، لأن الأولَ يلزمُ منه حَذْفُ مضافٍ ومعطوفِه، إذ التقدير: من بعد عَمَلِ السيئات والتوبة منها» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِن بَعْدِهَا} “Ondan sonra” kavlindeki zamirin «es-seyyiât» (السيئات) kelimesine dönmesi caizdir ki zâhir olan da budur; «sümme tâbû» (ثم تابوا) sözünün delalet ettiği tövbeye dönmesi de caizdir; yani 'tövbeden sonra' demektir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu daha evladır; çünkü birinci ihtimalde muzafın ve matûfunun hazfi gerekir, zira takdiri: 'Kötülükleri işledikten ve onlardan tövbe ettikten sonra' şeklinde olur».
قوله: {وآمنوا} يجوز أن تكونَ الواوُ للعطفِ فيقال: التوبة بعد الإِيمان فكيف جاءَتْ قبلَه؟ فيقال: الواو لا تُرَتِّبُ، ويجوز أن تكونَ الواوُ للحال، أي: تابوا وقد آمنوا.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وآمنوا} “ve iman edenler” kavlindeki vâv harfinin atıf için olması caizdir; bu durumda 'Tövbe imandan sonradır, öyleyse nasıl ondan önce gelmiştir?' denilirse, şöyle cevap verilir: Vâv harfi sıra (tertip) bildirmez. Vâv harfinin hâl için olması da caizdir; yani 'iman etmiş oldukları hâlde tövbe ettiler' demektir.
قوله تعالى: {وَلَماَّ سَكَتَ} : السُّكوت والسُّكات: قَطْعُ الكلامِ، وهو هنا استعارةٌ بديعة. قال الزمخشري: «هذا مَثَلٌ كأن الغضبَ كان يُغْرِيه على ما فعل ويقول له: قل لقومك كذا، وأَلْقِ الألواحِ وجُرَّ برأس أخيك إليك، فترك النطق بذلك وترك الإِغراء به، ولم يستحسن هذه الكلمة ولم يَسْتَفْصِحْها كل ذي طبع سليم وذوق صحيح إلا لذلك، ولأنه من قبيل شُعَب البلاغة، وإلا فما لِقراءة معاوية بن قرة» ولمَّا سكن «بالنون لا تجدُ النفسَ عندها شيئاً من تلك الهزة وطرفاً من تلك الروعة؟» .
Allah Teâlâ'nın: {وَلَماَّ سَكَتَ} “...yatışınca” kavli: Sükût ve sükât, sözü kesmektir; buradaki kullanımı ise bedî' bir istiaredir. ez-Zamahşerî şöyle demiştir: «Bu bir temsildir; sanki öfke onu yaptığı şeylere kışkırtıyor ve ona: 'Kavmine şöyle şöyle de, levhaları fırlat at ve kardeşinin başından tutup kendine çek' diyordu; o da bu sözleri söylemeyi ve bu kışkırtmayı terk etti. Selim bir tabiata ve doğru bir zevke sahip olan herkes bu kelimeyi ancak bundan dolayı ve belagatin şubelerinden bir tür olduğu için güzel bulmuş ve pek fasih saymıştır. Aksi takdirde Muâviye b. Kurre'nin nûn ile olan «ve lemmâ sekene» (ولمَّا سكن) şeklindeki kıraatinde nefis neden o heyecanı ve o büyüleyici güzelliğin zerresini bulamaz?»
وقيل: شَبَّه جمود الغضب بانقطاع كلام المتكلم. قال يونس: «سال
Denildi ki: Öfkenin yatışması, konuşanın sözünün kesilmesine benzetilmiştir. Yûnus: «Vadi aktı,
الوادي ثم سكت» فهذا أيضاً استعارةٌ. وقال الزجاج: «مصدر سَكَتَ الغضبُ السكتة، ومصدر سَكَت الرجل السكوت» وهذا يقتضي أن يكون «سكت الغضب» فعلاً على حِدَته. وقيل: هذا من باب القلب والأصل: ولما سكت موسى عن الغضب نحو: أَدْخَلْتُ القلنسوة في رأسي، وهذا ينبغي أن لا يجوز لعدم الاحتياج إليه، مع ما في القلب من الخلاف الذي ذكرته لك غير مرة.
sonra dindi/duruldu (sekete)» demiştir ki bu da bir istiaredir. ez-Zeccâc ise: «'Sekete'l-gadabu'nun masdarı 'es-sekte', 'sekete'r-raculü'nün masdarı ise 'es-sükût'tur» demiştir; bu da 'öfke yatıştı' (سكت الغضب) ifadesinin müstakil bir fiil olmasını gerektirir. Denildi ki: Bu kalp (yer değiştirme) kabilindendir ve aslı: 'Başlığı başıma soktum' (أَدْخَلْتُ القلنسوة في رأسي) ifadesinde olduğu gibi 'Mûsâ öfkeden sükûnet bulduğunda' (ولما سكت موسى عن الغضب) şeklindedir. Sana defalarca zikrettiğim kalp konusundaki ihtilafla birlikte, buna ihtiyaç bulunmadığından dolayı bu görüşün caiz olmaması gerekir.
قوله: {وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى} ، هذه الجملة في محل نصب على الحال من الألواح أو من ضمير موسى، والأول أحسن.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى} “Onların bir nüshasında hidayet vardı” kavlindeki bu cümle, levhalardan veya Mûsâ'nın zamirinden hâl olarak nasb mahallindedir; birincisi daha güzeldir.
قوله: {لِّلَّذِينَ} متعلقٌ بمحذوف لأنه صفةٌ ل «رحمة» أي: رحمة كائنة للذين. ويجوز أن تكونَ اللامُ لامَ المفعول من أجله كأنه قيل: هدى ورحمة لأجل هؤلاء، و «هم» مبتدأ، و «يرهبون» خبره، والجملةُ صلة الموصول.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِّلَّذِينَ} “O kimseler için” kavli, «rahmetün» (رحمة) kelimesinin sıfatı olduğu için mahzûf bir kelimeye mütealliktir; yani 'o kimseler için var olan bir rahmet' demektir. Lâm harfinin mef'ûlün lieclih lâmı olması da caizdir; sanki: 'Bunlar için bir hidayet ve rahmettir' denilmiş gibidir. «Hüm» (هم) mübteda, «yerhebûn» (يرهبون) onun haberi olup bu cümle sıla cümlesidir.
قوله: {لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ} في هذه اللامِ أربعةُ أوجه، أحدها: أن اللامَ مقويةٌ للفعل، لأنه لمَّا تقدَّم معمولُه ضَعُفَ فقوي باللام كقوله: {إِن كُنتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ} وقد تقدم أن اللامَ تكونُ مقويةً حيث كان العامل مؤخراً أو فرعاً نحو: {فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ} [هود: ١٠٧] ، ولا تُزاد في غير هذين إلا ضرورةً عند بعضهم كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ} “Rablerinden korkarlar” kavlindeki bu lâm harfinde dört vecih vardır. Birincisi: Lâm harfinin fiili takviye edici olmasıdır; çünkü fiilin ma'mûlü öne geçince [âmil] zayıflamış, {إِن كُنتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ} “Eğer rüya tabir ediyorsanız” kavlinde olduğu gibi lâm ile kuvvetlendirilmiştir. Âmilin sonda veya {فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ} [Hûd: 107] “Dilediğini hakkıyla yapandır” kavlindeki gibi fer'î olduğu yerlerde lâm harfinin pekiştirici (mukavviye) olduğu daha önce geçmişti. Bu iki durumun dışında ise bazılarına göre ancak zaruret sebebiyle ziyade kılınır; şairin şu sözünde olduğu gibi:
٢٣٠٥ - ولمَّا أن تواقَفْنا قليلاً ... أَنَخْنا للكلاكل فارْتَمَيْنا
2305 - Bir süre karşılıklı durduğumuzda / Develeri göğüsleri üstüne çöktürdük ve birbirimize ok attık.
أو في قليل عند آخرين كقوله تعالى: {رَدِفَ لَكُم} [النمل: ٧٢] . والثاني: أن اللامَ لامُ العلة، وعلى هذا فمفعولُ «يرهبون» محذوفٌ تقديره: يرهبون عقابَه لأجله، وهذا مذهب الأخفش. / الثالث: أنها متعلقةٌ بمصدرٍ محذوف تقديره: الذين هم رهبتهم لربهم، وهو قول المبرد، وهذا غير جارٍ على قواعد البصريين لأنه يَلْزَمُ منه حَذْفُ المصدر وإبقاءُ معموله وهو ممتنعٌ إلا في شعر، وأيضاً فهو تقديرٌ مُخْرِجٌ للكلام عن وجه فصاحته. الرابع: أنها متعلقةٌ بفعلٍ مقدر أيضاً تقديره: يخشعون لربهم. ذكره أبو البقاء وهو أولى ممَّا قبله.
Veya diğer bazılarına göre Allah Teâlâ'nın: {رَدِفَ لَكُم} [Neml: 72] kavlinde olduğu gibi az rastlanan durumlarda [ziyade kılınır]. İkincisi: Lâm harfinin illet (sebep) lâmı olmasıdır; buna göre «yerhebûn» fiilinin mef'ûlü mahzûftur, takdiri de: 'O'nun rızası için O'nun azabından korkarlar' şeklindedir; bu el-Ahfeş'in mezhebidir. Üçüncüsü: Mahzûf bir masdara müteallik olmasıdır ki takdiri: 'Onlar, korkuları Rableri için olan kimselerdir' (الذين هم رهبتهم لربهم) şeklindedir; bu da el-Müberred'in görüşüdür. Ancak bu, Basralıların kaidelerine uygun değildir; çünkü bundan masdarın hazfedilip ma'mûlünün baki bırakılması gerekir ki bu, şiir zarureti dışındaki yerlerde caiz değildir; ayrıca bu takdir, sözü fesahat veçhinden çıkaran bir takdirdir. Dördüncüsü: Yine takdir edilen bir fiile müteallik olmasıdır ki takdiri: 'Rablerine huşû duyarlar' (يخشعون لربهم) şeklindedir. Bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir ve bu, bir öncekinden daha evladır.
قوله تعالى: {واختار موسى} : «اختار» يتعدَّى لاثنين إلى أوَّلهما بنفسه وإلى ثانيهما بحرف الجر، ويجوز حَذْفُه، تقول: «اخترت زيداً من الرجال» ، ثم تَتَّسِعُ فتحذف «مِنْ» فتقول: «زيداً الرجال» قال:
Allah Teâlâ'nın: {واختار موسى} “Mûsâ seçti...” kavli: «İhtâra» (اختار) fiili iki mef'ûle geçişli olur; birincisine bizzat, ikincisine ise cer harfiyle geçiş yapar; harf-i cerin hazfedilmesi de caizdir. Nitekim: 'Zeyd'i adamlardan seçtim' (اخترت زيداً من الرجال) dersin; sonra genişletme (ittisâ') yaparak 'min' (مِنْ) edatını hazfeder ve: 'Zeyd'i adamlar seçtim' (زيداً الرجال) dersin. Şair şöyle demiştir:
٢٣٠٦ - اخْتَرْتُكَ الناسَ إذ رثَّتْ خلائِقُهُمْ ... واعتلَّ مَنْ كان يُرجى عنده السُّؤلُ
2306 - İnsanların ahlakı bozulduğunda ve kendisinden dilekte bulunulması umulan kimseler hastalandığında / İnsanlar arasından seni seçtim.
وقال الراعي:
er-Râî de şöyle demiştir:
٢٣٠٧ - فقلْتُ له اخترها قَلوصاً سمينة ... ونابٌ علينا مثل نابِكَ في الحيا
2307 - Ona dedim ki: 'Onu semiz bir genç deve olarak seç; / Yağmur ve bolluk zamanında senin yaşlı deven gibi bir yaşlı deve de bizim üzerimizedir.'
وقال الفرزدق:
el-Ferezdek de şöyle demiştir:
٢٣٠٨ - منا الذي اختير الرجالَ سماحةً ... وجوداً إذا هَبَّ الرياح الزعازعُ
2308 - Şiddetli rüzgarlar estiğinde cömertlik ve ihsan bakımından / İnsanlar arasından seçilen kimse bizdendir.
وهذا النوعُ مقصورٌ على السماع، حَصَره النحاة في ألفاظ، وهي: اختار وأَمَر كقوله:
Bu tür kullanım semâî olmakla sınırlıdır; nahivciler bunu şu lafızlarla sınırlandırmışlardır: 'İhtâra' (اختار) ve şairin şu sözündeki gibi 'emera' (أَمَر):
٢٣٠٩ - أمرتك الخيرَ فافعلْ ما أُمِرْتَ به ... فقد تَرَكْتُك ذا مالٍ وذا نَشَبِ
2309 - Sana hayrı emrettim, öyleyse emrolunduğun şeyi yap! / Zira seni mal ve mülk sahibi olarak bıraktım.
واستغفر كقوله:
Şairin şu sözündeki gibi 'istağfera' (استغفر):
٢٣١٠ - أستغفرُ اللهَ ذنباً لستُ محصيَه ... ربَّ العبادِ إليه الوجهُ والعملُ
2310 - Sayıp bitiremeyeceğim günahlar için Allah'tan bağışlanma dilerim; / Kulların Rabbi ki, yöneliş ve amel ancak O'nadır.
وسمَّى [نحو:] سَمَّيْتُ ابني بزيد، وإن شئت: زيداً. و «دعا» بمعناه قال:
[Örneğin:] 'Oğlumu Zeyd diye isimlendirdim' anlamında 'semmeytübnî bi-Zeydin' (سَمَّيْتُ ابني بزيد) ve dilersen [harf-i cersiz] 'Zeyden' (زيداً) dediğin 'semmâ' (سمَّى) fiili. Aynı anlamda olan 'de'â' (دعا) fiili; şair şöyle demiştir:
٢٣١١ - دَعَتْني أمُّ عمرو أخاها ولم أكن ... أخاها ولم أَرْضَعْ لها بلَبانِ
2311 - Ümmü Amr, ben onun kardeşi olmadığım ve onun sütünü emmediğim hâlde / Beni kardeşi olarak çağırdı.
و «كَنَى» تقول: كَنَيْته بفلان، وإن شئت فلاناً. و «صَدَق» قال تعالى: {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ الله وَعْدَهُ} [آل عمران: ١٥٢] . و «زوَّج» قال تعالى: {زَوَّجْنَاكَهَا} [الأحزاب: ٣٧] . ولم يزد الشيخ عليها. ومنها أيضاً «حدَّث وأنبأ ونبّأ وأخبر وخبَّر» إذا لم تُضَمَّن معنى أَعْلَمَ. قال تعالى: {مَنْ أَنبَأَكَ هذا} [التحريم: ٣] وقال: {فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ} [التحريم: ٣] . وتقول: حَدَّثْتك بكذا، وإن شئت: كذا، قال:
Yine: 'Onu falanca ile künyeledim' anlamında 'keneytühû bi-fülânin' (كَنَيْته بفلان) ve dilersen 'fülânen' (فلاناً) dediğin 'kenâ' (كَنَى) fiili; Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ الله وَعْدَهُ} [Âl-i İmrân: 152] “Andolsun ki Allah size olan vaadini yerine getirdi” kavlindeki 'sadaka' (صَدَق) fiili; Allah Teâlâ'nın: {زَوَّجْنَاكَهَا} [Ahzâb: 37] “Seni onunla evlendirdik” kavlindeki 'zevvece' (زوَّج) fiili. Şeyh [Ebû Hayyân] bunlara bir şey eklememiştir. 'A'leme' (أَعْلَمَ) manasını tazmin etmedikleri takdirde «haddese, enbee, nebbee, ahbara, habbara» (حدَّث وأنبأ ونبّأ وأخبر وخبَّر) fiilleri de bunlardandır. Nitekim Cenâb-ı Hak: {مَنْ أَنبَأَكَ هذا} [Tahrîm: 3] “Bunu sana kim haber verdi?” ve {فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ} [Tahrîm: 3] “Bunu ona haber verince...” buyurmuştur. Yine: 'Sana şunu anlattım' manasında 'haddestüke bi-kezâ' (حَدَّثْتك بكذا) ve dilersen 'kezâ' (كذا) dersin. Şair şöyle demiştir:
٢٣١٢ - لَئِنْ كان ما حُدِّثْتُه اليومَ صادقاً ... أَصُمْ في نهارِ القيظِ للشمس باديا
2312 - Eğer bugün bana anlatılan şey doğruysa, / Şiddetli yaz sıcağının gündüzünde güneşe karşı oruç tutarım.
و «قومه» مفعولٌ ثانٍ على أوَّلهما، والتقدير: واختار موسى سبعين رجلاً من قومه. ونقل أبو البقاء عن بعضهم أن «قومَه» مفعول أول و «سبعين» بدل، أي: بدل بعض من كل، ثم قال: «وأرى أن البدلَ جائزٌ على ضعف وأن التقدير: سبعين رجلاً منهم» . قلت: إنما كان ممتنعاً أو ضعيفاً لأنَّ فيه حَذْفَ شيئين: أحدُهما المختار منه، فإنه لا بد للاختيار من مختارٍ ومختار منه، وعلى البدل إنما ذُكِر المختارُ دونَ المختار منه. والثاني: أنه لا بد من رابط بين البدل والمبدل منه وهو «منهم» كما قدَّره أبو البقاء، وأيضاً فإن البدلَ في نية الطَّرْح.
Ve «kavmehû» (قومه) bu iki görüşten ilkine göre ikinci mef'ûldür; takdiri de şöyledir: 'vehtâra Mûsâ seb'îne racülen min kavmihî' (واختار موسى سبعين رجلاً من قومه). Ebü'l-Bekâ bazılarından «kavmehû» lafzının birinci mef'ûl, «seb'îne» lafzının ise bedel (yani bedel-i ba'z minel-küll) olduğunu nakletmiş ve ardından şöyle demiştir: «Bedelin zayıf bir ihtimal olarak caiz olduğunu ve takdirin 'seb'îne racülen minhüm' (سبعين رجلاً منهم) şeklinde olduğunu düşünüyorum.» Derim ki: Bu görüş ya imkânsız veya zayıftır; çünkü bunda iki şeyin hazfi söz konusudur: Birincisi içinden seçilenin (muhtâr minh) hazfidir; zira seçme işleminde mutlaka bir seçilen (muhtâr) ile kendisinden seçilen (muhtâr minh) bulunmalıdır; bedel kabul edildiğinde ise sadece seçilen zikredilmiş, kendisinden seçilen zikredilmemiştir. İkincisi: Bedel ile mübdelün minh arasında, Ebü'l-Bekâ'nın takdir ettiği gibi 'minhüm' şeklinde bir bağlayıcı (râbıt) bulunmalıdır; ayrıca bedel, terk hükmündedir (asıl cümleden düşürülmesi niyetindedir).
وأصل اختار: اختَيَرَ افتعل من لفظ الخير كاصطفى من الصفوة. و «لميقاتنا» متعلقٌ به أي: لأجل ميقاتنا. ويجوز أن يكونَ معناها الاختصاصَ، أي: اختارهم مخصصاً بهم الميقات كقولك: اختير لك هذا.
«İhtâra» (اختار) fiilinin aslı «ihteyera» (اختَيَرَ) olup, tıpkı es-safve (arılık/seçkinlik) kökünden 'istafâ' (اصطفى) gibi el-hayr (hayırlı olan) lafzından türemiş ifti'âl babıdır. «Li-mîkâtinâ» (لميقاتنا) ise ona müteallıktır; yani 'mîkâtımız için' demektir. Bunun ihtisas (özgüleme) manasında olması da caizdir; yani tıpkı senin 'ihtîre leke hâzâ' (اختير لك هذا) [bu senin için seçildi] sözün gibi 'mîkâtı onlara tahsis ederek onları seçti' manasındadır.
قوله: {لَوْ شِئْتَ} مفعولُ المشيئة محذوف أي: لو شِئْتَ إهلاكنا، و «أهلكتهم» جواب لو، والأكثر الإِتيانُ باللام في هذا النحو، ولذلك لم يَأْتِ مجرداً منها إلا هنا، وفي قوله
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَوْ شِئْتَ} sözünde meşietin mef'ûlü mahzuftur; yani 'eğer bizi helak etmeyi dileseydin' demektir. «Ehlektehüm» (أهلكتهم) ise 'lev'in (لَوْ) cevabıdır. Bu tür yapılarda çoğunlukla lâm harfinin gelmesi esastır; bu sebeple lâm harfinden soyutlanmış olarak sadece burada ve şu kavlinde gelmiştir:
{أَن لَّوْ نَشَآءُ أَصَبْنَاهُمْ} [الأعراف: ١٠٠] وفي قوله: {لَوْ نَشَآءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجاً} [الواقعة: ٧٠] . ومعنى «من قبل» أي: قبل الاختيار وأَخْذ الرجفة.
{أَن لَّوْ نَشَآءُ أَصَبْنَاهُمْ} [A'râf: 100] “dileseydik onları [da günahları sebebiyle] musibetlere uğratırdık” ve {لَوْ نَشَآءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجاً} [Vâkıa: 70] “Dileseydik onu tuzlu [ve acı bir su] yapardık” kavlinde [lâmsız] gelmiştir. «Min kablü» (من قبل) ifadesinin manası ise: Seçimden ve sarsıntının yakalamasından önce, demektir.
قوله: {وَإِيَّايَ} قد يتعلَّق به مَنْ يرى جواز انفصال الضمير مع القدرة على اتصاله، إذ كان يمكنُ أن يُقال: أهلكتنا، وهو تعلُّقٌ واهٍ جداً لأن مقصودَه ﷺ التنصيص على هلاك كلٍ على حِدَتِه تعظيماً للأمر، وأيضاً فإن موسى لم يتعاطَ ما يقتضي إهلاكَه بخلاف قومه، وإنما قال ذلك تسليماً منه لربِّه، فعطَف ضميرَه تنبيهاً على ذلك، وقد تقدم لك
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِيَّايَ} kavmine, bitişik getirilmesi mümkünken zamirin ayrı gelmesini caiz görenler tutunabilirler; zira 'ehlektenâ' (أهلكتنا) denmesi mümkündü. Ancak bu çok zayıf bir tutanaktır; çünkü onun [Mûsâ (aleyhisselâm)'ın] maksadı işi ta'zim etmek için her birinin helakini ayrı ayrı açıkça belirtmektir. Ayrıca Mûsâ kavminin aksine helakini gerektirecek bir fiil işlememişti; bunu ancak Rabbine teslimiyetinden ötürü söylemiş ve buna dikkat çekmek için kendi zamirini atfetmiştir. Nitekim sana daha önce geçmişti;
فهذه من هذا في قوله {وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الذين أُوتُواْ الكتاب مِن قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ} [النساء: ١٣١] وقوله {يُخْرِجُونَ الرسول وَإِيَّاكُمْ} [الممتحنة: ١] .
dolayısıyla bu [kullanım], {وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الذين أُوتُواْ الكتاب مِن قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ} [Nisâ: 131] “Sizden önce kendilerine kitap verilenlere de size de tavsiye ettik” ve {يُخْرِجُونَ الرسول وَإِيَّاكُمْ} [Mümtehine: 1] “Peygamber'i ve sizi [yurtlarınızdan] çıkarıyorlar” kavillerindeki kullanımdandır.
قوله: {أَتُهْلِكُنَا} يجوز فيه أن يكون على بابه، أي: أتَعُمُّنا بالإِهلاك أم تخصُّ به السفهاءَ منا؟ / ويجوز أن يكونَ بمعنى النفي، أي: ما تُهْلِك مَنْ لم يُذنب بذنب غيره، قاله أبو بكر بن الأنباري، قال: «وهو كقولك: أتُهين مَنْ يكرمك؟ وعن المبرد: هو سؤالُ استعطاف. و» منا «في محل نصب على الحال من» السفهاء «ويجوز أن تكون للبيان.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَتُهْلِكُنَا} kavminin kendi asıl manasında olması caizdir; yani: 'Bizi toptan helak ile mi cezalandıracaksın, yoksa bunu sadece aramızdaki beyinsizlere mi tahsis edeceksin?' manasındadır. / Ya da nefy manasında olması caizdir; yani: 'Sen günah işlememiş kimseyi başkasının günahıyla helak etmezsin' demektir; bunu Ebû Bekir b. el-Enbârî söylemiş ve şöyle demiştir: «Bu, senin 'Sana ikram edeni aşağılar mısın?' sözün gibidir.» el-Müberred'den ise bunun bir istı'tâf (merhamet dileme) sorusu olduğu nakledilmiştir. «Minnâ» (منا) ifadesi «es-süfehâ'» (السفهاء) kelimesinden hâl olarak mahallen mansubdur; beyan için olması da caizdir.
قوله: {تُضِلُّ بِهَا} يجوز فيها وجهان، أحدهما: أن تكون مستأنفةً فلا محلَّ لها. والثاني: أن تكون حالاً من» فتنتك «أي: حالَ كونها مُضِلاً بها. ويجوز أن تكون حالاً من الكاف لأنها مرفوعةٌ تقديراً بالفاعلية، ومنعه أبو البقاء قال:» لعدم العامل فيها «وقد تقدَّم البحث معه فيه غير مرة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {تُضِلُّ بِهَا} kavminde iki vecih caizdir: Birincisi: Müste'nefe (başlangıç cümlesi) olup iraptan mahalli olmamasıdır. İkincisi: «Fitnetük» (فتنتك) ifadesinden hâl olmasıdır; yani 'onunla saptırdığın hâlde' demektir. Zamir-i hitaptan (kâf'tan) hâl olması da caizdir; zira o takdiren fâillik sebebiyle merfûdur. Ebü'l-Bekâ: «Onda amil bulunmadığı için» diyerek bunu menetmiştir; fakat kendisiyle bu konuda daha önce defalarca tartışılmıştı.
قوله تعالى: {هُدْنَآ} : العامَّةُ على ضم الهاء، مِنْ هاد يهود بمعنى مال، قال:
Allah Teâlâ'nın: {هُدْنَآ} kavminde cumhur, 'mâle' (meyletti) manasında olan 'hâde yehûdü' (هاد يهود) fiilinden gelerek hâ harfinin zammesiyle okumuştur. Şair şöyle demiştir:
٢٣١٣ - قد عَلِمَتْ سَلْمى وجاراتُها ... أني مِنَ الله لها هائدُ
2313 - Selmâ ve komşuları kesinlikle bilmiştir ki, / Ben onun için Allah'a yönelen biriyim.
أو تاب، مِنْ قوله:
Veya şairin şu sözündeki gibi 'tâbe' (tövbe etti) manasındadır:
٢٣١٤ - إني امرؤٌ مما جَنَيْتُ هائِدُ ... . . . . . . . . . . . . . . .
2314 - Muhakkak ki ben işlediğim günahlardan ötürü tövbe eden bir kimseyim... . . . . . . . . . . . . . . .
ومن كلامِ بعضهم: «يا راكبَ الذنب هُدْهُدْ، واسجد كأنك هُدْهُد» . وقرأ زيد بن علي وأبو وَجْزة «هِدْنا» بكسر [الهاء] من هاد يَهيد أي حرَّك. وقد أجاز الزمخشري في هُدنا وهِدْنا بالضم والكسر أن يكون الفعلُ مبنياً للفاعل أو للمفعول في كل منهما بمعنى مِلْنا أو أمالنا غيرُنا، أو حرَّكْنا نحن أنفسَنا أو حرَّكَنا غيرُنا وفيه نظر، لأن بعض النحويين قد نصَّ على أنه متى أُلبس وَجَبَ أن يؤتى بحركةٍ مزيلةٍ لِلَّبس فيقال في «عقتُ» من العَوْق إذا عاقك غيرك: «عِقت» بالكسر فقط أو الإِشمام، وفي بعتَ يا عبد إذا قصد أن غيرَه باعه: «بُعْت» بالضم فقط أو الإِشمام، ولكن سيبويه جوَّز في قيل وبيع ونحوهما الأوجهَ الثلاثة من غير احتراز.
Bazılarının sözünde şöyle geçer: «Ey günah işleyen kişi, tövbe et ve ibibik kuşu gibi secdeye kapan.» Zeyd b. Ali ve Ebû Vecze ise 'hâde yehîdü' yani 'hareket ettirdi/sarstı' manasından [hâ harfinin] kesresiyle «hidnâ» (هِدْنا) şeklinde okumuşlardır. Zemahşerî, zamme ve kesre ile «hüdnâ» ve «hidnâ» kıraatlerinde fiilin etken (mâl-i fâil) veya edilgen (mâl-i mef'ûl) olmasını caiz görmüştür; her ikisinde de 'meylettik veya başkası bizi meylettirdi' yahut 'biz kendimizi hareket ettirdik veya başkası bizi sarstı' manasındadır. Ancak bu görüşte eleştiriye açık bir yön vardır; zira bazı nahivciler iltibâs (karışıklık) olduğu zaman iltibâsı gideren bir harekenin getirilmesinin vacip olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Nitekim başkası seni engellediğinde 'el-avk' (العَوْق) kökünden 'uktü' (عقتُ) yerine sadece kesre veya işmâm ile 'ıktü' (عِقت) denilir; başkası onu sattığında ise 'ey köle, satıldın' anlamında 'bi'te yâ abdü' yerine sadece zamme veya işmâm ile 'bu'te' (بُعْت) denilir. Ancak Sîbeveyh, 'kîle' ve 'bî'a' ve benzerlerinde hiçbir çekince olmaksızın üç vechi de caiz görmüştür.
و «هي» ضميرٌ يفسِّره سياقُ الكلام إذ التقدير: إنْ فتنتُهم إلا فتنتُك. وقيل: يعود على مسألة الإِراءة من قوله: {أَرِنَا الله جَهْرَةً} أي: إنْ مسألة الرؤية.
«Hiye» (هي) zamirini kelamın akışı açıklar; zira takdiri şöyledir: 'Onların imtihanı ancak senin fitnendir.' Cenâb-ı Hakk'ın: {أَرِنَا الله جَهْرَةً} kavmindeki görme talebine râci olduğu da söylenmiştir; yani: 'Görme meselesi ancak senin fitnendir.'
قوله: {عذابي أُصِيبُ} مبتدأ وخبره. والعامَّةُ على «مَنْ أشاء» بالشين المعجمة. وقرأ زيد بن علي وطاوس وعمرو بن فائد: «أساء» بالمهملة من الإِساءة. قال الداني: «لا تَصِحُّ هذه القراءة عن الحسن ولا عن طاوس،
Cenâb-ı Hakk'ın: {عذابي أُصِيبُ} kavmi mübteda ve haberdir. Cumhur noktalı şın ile «men eşâ'» (مَنْ أشاء) şeklinde okumuştur. Zeyd b. Ali, Tâvûs ve Amr b. Fâid ise kötülük etmek (el-isâe) kökünden noktasız sin ile «esâe» (أساء) şeklinde okumuşlardır. ed-Dânî şöyle demiştir: «Bu kıraat ne Hasan[-ı Basrî]'den ne de Tâvûs'tan sahih olarak gelmiştir;
وعمرو بن فائد رجل سَوْء، وقرأها يوماً سفيان بن عيينة واستحسنها، فقام إليه عبد الرحمن المقرئ فصاح به وأسمعه فقال سفيان:» لم أَفْطِنْ لما يقولُ أهل البدع «. قلت: يعني عبد الرحمن أن المعتزلةَ تعلَّقوا بهذه القراءة في أن فعلَ العبدِ مخلوقٌ له، فاعتذر سفيان عن ذلك.
Amr b. Fâid ise kötü bir adamdır. Bir gün Süfyân b. Uyeyne bu kıraati okumuş ve güzel bulmuştu; bunun üzerine Abdurrahman el-Mukrî ona doğru ayağa kalkıp bağırmış ve işittirmişti. Süfyân da: 'Bid'at ehlinin ne dediğinin farkına varamadım' demiştir.» Derim ki: Abdurrahman, Mûtezile'nin kulun fiilinin kendisi tarafından yaratıldığı hususunda bu kıraate tutunduğunu kastetmiştir; Süfyân da bundan dolayı özür dilemiştir.
قوله تعالى: {الذين يَتَّبِعُونَ} : في محله أوجه، أحدها: الجر نعتاً لقوله «الذين يتقون» . الثاني: أنه بدلٌ منه. الثالث: أنه منصوبٌ على القطع. الرابع: أنه مرفوع على خبر ابتداء مضمر وهو معنى القطع أيضاً. الخامس: أنه مبتدأ، وفي الخبر حينئذ وجهان، أحدهما: أنه الجملةُ الفعلية من قوله «يأمرهم بالمعروف» . والثاني: الجملةُ الاسمية من قوله {أولئك هُمُ المفلحون} ذكر ذلك أبو البقاء، وفيه ضعف، بل مَنْعٌ، كيف يجعل «يأمرهم» خبراً وهو من تتمة وَصْفِ الرسول ﷺ، أو على أنه معمولٌ للوجدان عند بعضهم كما سيأتي التنبيهُ عليه، وكيف يَجْعَلُ «أولئك هم المفلحون» خبراً لهذا الموصول، والموصولُ الثاني وهو قوله {فالذين آمَنُواْ بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ} يطلبه خبراً، لا يتبادَرُ الذهنُ إلى غيره ولو تبادر لم يكن مُعْتبراً.
Allah Teâlâ'nın: {الذين يَتَّبِعُونَ} kavminin iraptaki yeri hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: «Ellezîne yettekûn» kavmine sıfat olarak cer mahallindedir. İkincisi: Ondan bedeldir. Üçüncüsü: Kat' yoluyla mansubdur. Dördüncüsü: Gizli bir mübtedanın haberi olarak merfûdur ki bu da kat' manasındadır. Beşincisi: Mübtedadır; bu durumda haber hakkında iki vecih vardır: Birincisi: «Ye'muruhüm bil-ma'rûf» kavminden oluşan fiil cümlesidir. İkincisi: {أولئك هُمُ المفلحون} kavminden oluşan isim cümlesidir. Bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir; fakat bunda zayıflık, hatta imkânsızlık vardır. «Ye'muruhüm» cümlesi Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sıfatının tamamlayıcısı iken veya ileride dikkat çekileceği üzere bazılarının görüşüne göre bulma (vicdân) fiilinin mamulü iken nasıl haber yapılabilir? İkinci ism-i mevsûl olan {فالذين آمَنُواْ بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ} kavmi kendisi için haber olarak bunu isterken ve zihin başkasına yönelmezken, yönelse bile muteber sayılmazken {أولئك هُمُ المفلحون} kavmi bu mevsûle nasıl haber yapılabilir?
قوله: {الأمي} العامَّةُ على ضم الهمزة نسبةً: إمَّا إلى الأُمة وهي أمة العرب، وذلك لأن العرب لا تحسب ولا تكتب، ومنه الحديثُ: «إنَّا أمةٌ أمِّيَّةٌ لا نكتب ولا نحسب» ، وإمَّا نسبةً إلى الأَمّ وهو مصدر أَمَّ يَؤُمُّ، أي: قصد
Cenâb-ı Hakk'ın: {الأمي} kavminde cumhur hemzenin zammesiyle okumuştur; bu bir nisbettir: Ya Arap ümmeti olan 'el-ümme'ye (الأُمة) nisbettir; çünkü Araplar hesap yapmaz ve yazı yazmazlardı. Nitekim hadiste: «Biz ümmî bir ümmetiz; ne yazarız ne de hesap yaparız» buyrulmuştur. Ya da yönelmek/kastetmek anlamına gelen 'emme yeümmü' (أَمَّ يَؤُمُّ) fiilinin masdarı olan 'el-emm'e (الأَمّ) nisbettir;
يقصد، والمعنى على هذا: أن هذا النبيَّ الكريم مقصود لكل أحدٍ. وفيه نظر، لأنه كان ينبغي أن يقال: الأَمِّيّ بفتح الهمزة. وقد يقال: إنه من تغيير النسب. وسيأتي أن هذا قراءةٌ لبعضهم، وإما نسبةً إلى أمِّ القرى وهي مكة، وإمَّا نسبة إلى الأُمّ كأن الذي لا يقرأ ولا يكتب على حالةِ ولادتِه من أمه.
yani yönelir, kasteder; bu takdirde mana: 'Bu yüce Peygamber herkes tarafından yönelinen/kastedilen kimsedir' şeklinde olur. Ancak bu görüşte eleştiriye açık bir yön vardır; zira hemzenin fethasıyla «el-Emmî» (الأَمِّيّ) denmesi gerekirdi. Fakat bunun nisbet değişiminden kaynaklandığı da söylenebilir. Nitekim bazılarının kıraatinin böyle olduğu ileride gelecektir. Ya da Ümmü'l-Kurâ'ya (yani Mekke'ye) nisbettir; yahut da okuma yazma bilmeyen kimse annesinden doğduğu hâl üzere kalmış gibi kabul edilerek 'el-ümm'e (anneye) nisbettir.
وقرأ يعقوب «الأَمِّيّ» بفتح الهمزة، وخرَّجها بعضهم على أنه من تغيير النسب، كما قالوا في النسب إلى أُمَيَّة: أَمَوي/. وخرَّجها بعضهم على أنها نسبةٌ إلى الأَمّ وهو القصد، أي: الذي هو على القصد والسَّداد، وقد تقدَّم ذكرُ ذلك أيضاً في القراءة الشهيرة. فقد تحصَّل أن كلاً من القراءتين يحتمل أن تكون مُغَيَّرَةً من الأخرى.
Ya'kūb ise hemzenin fethasıyla «el-Emmî» (الأَمِّيّ) şeklinde okumuştur. Bazıları bunu, Ümeyye'ye (أُمَيَّة) nisbette 'Emevî' (أَمَوي) dedikleri gibi nisbetin değişimiyle açıklamışlardır. / Bazıları ise bunu kastetmek manasındaki 'el-emm'e (الأَمّ) nisbet olarak açıklamışlardır; yani 'doğru istikamet ve sebat üzere olan' demektir. Meşhur kıraatte de bunun zikri daha önce geçmişti. Neticede bu iki kıraatten her birinin diğerinden dönüştürülmüş olma ihtimali ortaya çıkmaktadır.
قوله: «تجدونه» الظاهر أن هذه متعديةٌ لواحد لأنها اللُّقْبَة، والتقدير: تَلْقَوْنه، أي تَلْقَوْن اسمَه ونعته مكتوباً، لأنه بمعنى وُجْدان الضالَّة فيكون «مكتوباً» حالاً من الهاء في «تجدونه» . وقال أبو علي: «إنها متعدية لاثنين أولهما الهاء، والثاني» مكتوباً «. قال:» ولا بد من حذف هذا المضاف، أعني قوله «ذكره أو اسمه» . قال سيبويه: «تقول إذا نظرت في هذا الكتاب: هذا عمرو، وإنما المعنى: هذا اسم عمرو وهذا ذِكْر عمرو قال:» وهذا يجوزُ على سَعة الكلام «.
«Tecidûnehû» (تجدونه) ifadesinde zahir olan, bunun tek mef'ûle geçişli olmasıdır; çünkü bu karşılaşmak (el-lukye) anlamındadır. Takdiri: 'telkavnehû' yani 'onun ismini ve vasfını yazılmış olarak bulursunuz' demektir; zira yitiği bulmak manasındadır. Bu takdirde «mektûben» (مكتوباً) kelimesi «tecidûnehû»daki zamirden hâl olur. Ebû Ali ise şöyle demiştir: «Bu fiil iki mef'ûle geçişlidir; birincisi hâ zamiri, ikincisi ise 'mektûben'dir.» Devamla şöyle demiştir: «Burada 'onun zikri veya ismi' şeklindeki bu muzafın hazfedilmesi zorunludur.» Sîbeveyh şöyle demiştir: «Bu kitaba baktığında 'Bu Amr'dır' dersin; oysa mana 'Bu Amr'ın ismi veya Amr'ın zikridir' demektir.» Ebû Ali: «Bu, dilin genişliği (se'atü'l-kelâm) kabilinden caizdir» demiştir.
قوله: {عِندَهُمْ فِي التوراة} هذا الظرف وعديلُه كلاهما متعلِّقٌ ب» تَجدون «، ويجوز وهو الأظهر أن يتعلَّقا ب» مكتوباً «، أي: كُتِبَ اسمُه ونعته عندهم في تَوْراتهم وإنجيلهم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {عِندَهُمْ فِي التوراة} kavminde bu zarf ve dengi olan zarfın her ikisi de «tecidûne» (تَجدون) fiiline müteallıktır. Daha açık olan ise bunların «mektûben» (مكتوباً) lafzına müteallık olmasıdır; yani: 'Onun ismi ve vasfı yanlarındaki Tevratlarında ve İncillerinde yazılmıştır' demektir.
قوله: {يَأْمُرُهُم} فيه ستةُ أوجه، أحدها: أنه مستأنف، فلا محلَّ له حينئذ
Cenâb-ı Hakk'ın: {يَأْمُرُهُم} kavminde altı vecih vardır: Birincisi: Müste'nefe (başlangıç cümlesi) olup bu durumda iraptan mahalli yoktur;
وهو قول للزجاج. والثاني: أنه خبر ل «الذين» . قاله أبو البقاء، وقد ذُكِرَ، قلت: وقد ذكر ما فيه ثَمَّة. الثالث: أنه منصوبٌ على الحال من الهاء في «تجدونه» ولا بد من التجوز بها، ذلك بأن تُجْعَلَ حالاً مقدرة. وقد منع أبو علي أن تكون حالاً من هذا الضمير قال: «لأن الضميرَ للاسم والذِّكْرِ، والاسم والذِّكر لا يأمران» يعني أن الكلام على حَذْفِ مضافٍ كما مرَّ، فإن تقديره: تجدون اسمه أو ذِكْره، والذكرُ والاسمُ لا يأمران، إنما يأمر المذكور والمسمَّى. الرابع: أنه حال من «النبيّ» . الخامس: أنه حال من الضمير المستكن في «مكتوباً» . السادس: أنه مفسِّر ل «مكتوباً» ، أي لِما كُتِب، قاله الفارسي. قال: «كما فَسَّر قوله: {وَعَدَ الله الذين آمَنُواْ} بقوله: {لَهُمْ مَّغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} [المائدة: ٩] ، وكما فسَّر المَثَل في قوله تعالى: {إِنَّ مَثَلَ عيسى عِندَ الله كَمَثَلِ آدَمَ} [آل عمران: ٥٩] بقوله {خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ} .
ve bu ez-Zeccâc'ın bir görüşüdür. İkincisi: «Ellezîne»nin haberidir. Bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir ve daha önce zikredilmişti; derim ki: Oradaki itirazlar da zikredilmişti. Üçüncüsü: «Tecidûnehû»daki zamirden mukadder hâl yapılarak mecazen hâl makamında mansub olmasıdır. Ebû Ali bunun bu zamirden hâl olmasını menetmiş ve şöyle demiştir: «Çünkü zamir isme ve zikre râcidir; isim ve zikir ise emretmez.» Yani kelam daha önce geçtiği üzere muzafın hazfi üzeredir; zira takdiri 'onun ismini veya zikrini bulursunuz' şeklindedir; zikir ve isim emretmez, emreden ancak anılan ve isimlendirilen kimsedir. Dördüncüsü: «en-Nebiyy» kelimesinden hâl olmasıdır. Beşincisi: «Mektûben»deki müstetir zamirden hâl olmasıdır. Altıncısı: «Mektûben» ifadesini, yani yazılan şeyi açıklayıcı (müfessir) olmasıdır; bunu el-Fârisî söylemiştir. Şöyle demiştir: «Tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın: {وَعَدَ الله الذين آمَنُواْ} kavmini {لَهُمْ مَّغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} [Mâide: 9] kavmiyle açıklaması ve Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ مَثَلَ عيسى عِندَ الله كَمَثَلِ آدَمَ} [Âl-i İmrân: 59] kavmindeki meseli {خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ} kavmiyle açıklaması gibi.»
وقال الزجَّاج هنا:» ويجوز أن يكون المعنى: يجدونه مكتوباً عندهم أنه يأمرُهم بالمعروف، وعلى هذا يكون الأمرُ بالمعروف وما ذُكِر معه مِنْ صفته التي ذُكِرت في الكتابين «. واستدرك أبو علي عليه هذه المقالةَ فقال:» لا وجهَ لقوله «يجدونه مكتوباً عندهم أنه يأمرهم بالمعروف» إن كان يعني أن ذلك مرادٌ، لأنه لا شيءَ يَدُلُّ على حَذْفِه، ولأنَّا لا نَعْلَمهم أنهم صَدَقُوا في شيء، وتفسير الآية أنَّ {وجدت} فيها تتعدى لمفعولين «فَذَكر نحو ما قدَّمته عنه.
ez-Zeccâc burada şöyle demiştir: «Mananın: 'Onu yanlarında kendilerine iyiliği emreder hâlde yazılmış bulurlar' şeklinde olması caizdir; buna göre iyiliği emretmesi ve onunla birlikte zikredilen hususlar, iki kitapta zikredilen vasfından olur.» Ebû Ali ise onun bu sözünü eleştirerek şöyle demiştir: «Şayet bunun murad olduğunu kastediyorsa 'Onu yanlarında kendilerine iyiliği emreder hâlde yazılmış bulurlar' sözünün bir tutar yanı yoktur; çünkü hazfe delalet eden hiçbir şey yoktur ve ayrıca onların herhangi bir konuda doğru söylediklerini de bilmiyoruz. Ayetin tefsiri, {وجدت} fiilinin iki mef'ûle geçişli olmasıdır.» Ardından kendisinden daha önce aktardığım hususları zikretmiştir.
قلت: وهذا الردُّ تحاملٌ منه عليه، لأنه أراد تفسيرَ المعنى وهو تفسير حسن.
Derim ki: Bu reddiye ona karşı haksız bir tutumdur; çünkü o manayı tefsir etmek istemiştir ve bu da güzel bir tefsirdir.
قوله: {إصرهم} قرأ ابن عامر:» آصارهم «بالجمع على صيغة أفْعال، فانقلبت الهمزة التي هي فاء الكلمة ألفاً لسَبْقِها بمثلها، والباقون بالإِفراد فهي جمع باعتبار متعلَّقاته وأنواعه، وهي كثيرة. ومَنْ أفرد فلأنه اسمُ جنسٍ. وقرأ بعضهم:» أَصرهم «بفتح الهمزة، وبعضُهم» أُصْرهم «بضمها. وقد تقدم تفسير هذه المادة في أواخر البقرة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إصرهم} kavmini İbn Âmir, ef'âl vezninde cemi olarak «âsârahüm» (آصارهم) şeklinde okumuştur; kelimenin fâü'l-fiili olan hemze kendisinden önce benzeri geçtiği için elife dönüşmüştür. Diğer kıraat imamları ise müfred olarak okumuşlardır; bu müfred lafız, taalluk ettiği şeyler ve türleri bakımından çok olduğu için çoğul anlamındadır. Müfred okuyan ise cins ismi olduğu için öyle okumuştur. Bazıları hemzenin fethasıyla «esrahüm» (أَصرهم), bazıları da zammesiyle «usrahüm» (أُصْرهم) şeklinde okumuşlardır. Bu kökün tefsiri Bakara suresinin sonlarında geçmişti.
والأغلال جمع غُلّ، وهو هنا مَثَل لِما كُلِّفوه. وقد تقدَّم تفسير المادة أيضاً في آل عمران: {وما كان لنبي أن يَغُلَّ} ، وكذا تقدم تفسير التعزير في المائدة.
«el-Ağlâl» (الأغلال) kelimesi 'gul' (غُلّ) kelimesinin çoğuludur; burada kendilerine yüklenen mükellefiyetler için bir meseldir/istiaredir. Bu kökün tefsiri Âl-i İmrân suresindeki: {وما كان لنبي أن يَغُلَّ} kavminde, ta'zîrin tefsiri de Mâide suresinde geçmişti.
والعامَّة على تشديد» وعزَّروه «. وقرأ الجحدري وعيسى بن عمر وسليمان التيمي بتخفيفها، وجعفر بن محمد:» وعَزَّزوه «بزايين معجمتين.
Cumhur «ve 'azzerûhü» (وعزَّروه) kelimesini şeddeli olarak okumuştur. el-Cahderî, Îsâ b. Ömer ve Süleymân et-Teymî şeddesiz olarak, Ca'fer b. Muhammed ise iki noktalı zâ ile «ve 'azzezevhü» (وعَزَّزوه) şeklinde okumuştur.
قوله: {أُنزِلَ مَعَهُ} قال الزمخشري:» فإن قلت: ما معنى «أُنْزِلَ معه» ، وإنما أُنْزِل مع جبريل؟ قلت: معناه أُنزل مع نبوته؛ لأن
Cenâb-ı Hakk'ın: {أُنزِلَ مَعَهُ} kavmi hakkında Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'Kur'ân sadece Cebrâil ile indirilmişken «onunla indirilen» ifadesinin manası nedir?' dersen, derim ki: Manası 'onun peygamberliğiyle birlikte indirilen' demektir; zira
اسْتِنْباءَه كان مصحوباً بالقرآن مشفوعاً به.
ona peygamberlik verilmesi Kur'ân ile birlikte ve onunla desteklenmiş olarak gerçekleşmiştir.
ويجوز أن يتعلَّق ب «اتَّبعوا» ، أي: واتَّبعوا القرآن المنزَّل مع اتِّباع النبيّ وبالعمل بسنته وبما أَمَرَ به ونَهَى عنه، أو واتَّبعوا القرآنَ كما اتَّبعه مصاحبين له في اتَّباعه «يعني بهذا الوجهِ الأخير أنه حالٌ من فاعل» اتبعوا «. / وقيل:» مع «بمعنى» على «، أي: أُنْزِلَ عليه. وجوَّز الشيخ أن يكون» معه «ظَرْفاً في موضعِ الحال. قال:» والعاملُ فيها محذوف تقديره: أُنْزِلَ كائناً معه، وهي حال مقدَّرة كقولهم: «مررت برجلٍ معه صقرٌ صائداً به غداً» فحالةُ الإِنزال لم يكن معه، لكنه صار معه بعدُ، كما أن الصيدَ لم يكن وقتَ المرور «.
Bunun «ittebe'û» (اتَّبعوا) fiiline müteallık olması da caizdir; yani: 'Peygamber'e uymakla, sünnetiyle amel etmekle ve emredip nehyettiklerini yerine getirmekle birlikte indirilen Kur'ân'a uydular' yahut 'Ona uymada Peygamber'e yoldaş olarak Peygamber'in Kur'ân'a uyduğu gibi uydular' manasındadır. / Bu son vecihle bunun «ittebe'û» fiilinin fâilinden hâl olduğunu kastetmektedir. / 'Ma'a' (مع) lafzının 'alâ' (على) manasında olduğu, yani 'ona indirilen' demek olduğu da söylenmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân], «me'ahû» (معه) ifadesinin hâl makamında bir zarf olmasını caiz görmüş ve şöyle demiştir: «Bunda amil olan mahzuf kelimenin takdiri 'unzile kâinen me'ahû' (onunla birlikte bulunur hâlde indirildi) şeklindedir; bu tıpkı 'Yanında yarın avlayacağı doğanı bulunan adama uğradım' sözleri gibi mukadder bir hâldir; zira indirilme anında onun yanında değildi, fakat avlamanın uğrama anında olmayıp sonradan gerçekleşmesi gibi o da sonradan onunla birlikte oldu.»
قوله تعالى: {إِلَيْكُمْ} : متعلقٌ ب «رسول» ، و «جميعاً» حال من المجرور ب إلى.
Allah Teâlâ'nın: {إِلَيْكُمْ} kavmi «resûl» lafzına müteallıktır. «Cemî'an» (جميعاً) ise 'ilâ' (إلى) ile mecrûr olan zamirden hâldir.
قوله: {الذي لَهُ مُلْكُ} يجوز فيه الرفع والنصب والجر، فالرفعُ والنصبُ على القطع وقد مرَّ غيرَ مرة. والجرُّ من وجهين: إمَّا النعتِ للجلالة، وإمَّا البدلِ منها. قال الزمخشري: «ويجوز أن يكون جَرّاً على الوصفِ وإن حِيل بين الصفة والموصوف بقوله» إليكم جميعاً «. وقد استضعف أبو البقاء هذا ووجهَ البدل فقال:» ويَبْعُدُ أن يكونَ صفة لله أو بدلاً منه لِما فيه من الفصل بينهما ب «إليكم» وبحالٍ، وهو متعلِّق ب «رسول» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {الذي لَهُ مُلْكُ} kavminde ref, nasb ve cer vecihleri caizdir. Ref ve nasb vecihleri kat' yoluyladır ve daha önce defalarca geçmiştir. Cer ise iki vecihtendir: Ya lafza-i celâle sıfattır veya ondan bedeldir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Sıfat ile mevsûf arasına «ileyküm cemî'an» sözü girmiş olsa bile vasıf olarak mecrûr olması caizdir.» Ebü'l-Bekâ ise bu vechi ve bedel vechini zayıf bularak şöyle demiştir: «Aralarına 'ileyküm' ve bir hâl ögesinin girmesi ve bunun da 'resûl'e müteallık olması sebebiyle Allah'a sıfat veya Ondan bedel olması uzaktır.»
قوله: {لا إله إِلاَّ هُوَ} لا محلَّ لهذه الجملةِ من الإِعراب، إذ هي بدلٌ من الصلةِ قبلها، وفيها بيانٌ لها، لأنَّ مَنْ مَلَكَ العالَم كان هو الإِلهَ على
Cenâb-ı Hakk'ın: {لا إله إِلاَّ هُوَ} kavminden oluşan bu cümlenin iraptan mahalli yoktur; çünkü kendisinden önceki sıla cümlesinden bedeldir ve onun beyanıdır; zira bütün mülkün sahibi olan kimse ancak hakiki
الحقيقة. وكذا قوله «يحيي ويميت» هي بيانٌ لقوله {لا إله إِلاَّ هُوَ} سِيْقَتْ لبيان اختصاصه بالإِلهية لأنه لا يَقْدِرُ على الإِحياءِ والإِماتةِ غيرُه، قال ذلك الزمخشري. قال الشيخ: «وإبدالُ الجملِ من الجمل غيرِ المشتركة في عاملٍ لا نعرفه» . وقال الحوفي: «إنَّ» يحيي ويميت «في موضع خبر» لا إله «. قال:» لأن الإِله في موضع رفع بالابتداء، و «إلا هو» بدلٌ على الموضع «قال:» والجملةُ أيضاً في موضع الحال من اسم الله «. قلت: يعني بالجملة قولَه {لا إله إِلاَّ هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ} ويعني باسم الله، أي الضمير في» له مُلْك «، أي: استقرَّ له الملك في حال انفراده بالإِلهية. وقال الشيخ:» والأحسن أن تكون هذه جملاً مستقلة من حيث الإِعراب، وإن كان متعلقاً بعضُها ببعض من حيث المعنى «. وقال في إعراب الحوفي المتقدم:» إنه متكلِّفٌ «وهو كما قال.
ilah olandır. Aynı şekilde «yuhyî ve yumît» kavmi de {لا إله إِلاَّ هُوَ} kavminin beyanıdır; ilahlığın sadece O'na ait olduğunu beyan etmek için getirilmiştir, çünkü O'ndan başkası diriltmeye ve öldürmeye güç yetiremez; bunu Zemahşerî söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Bir amilde ortak olmayan cümlelerin cümlelerden bedel yapıldığını bilmiyoruz.» el-Hûfî ise şöyle demiştir: «'Yuhyî ve yumît' cümlesi 'lâ ilâhe'nin haberinin yerindedir; çünkü 'el-ilâh' ibtida sebebiyle merfûdur, 'illâ hüve' ise bu makamdan bedeldir. Ayrıca bu cümle Allah isminden hâl makamındadır.» Derim ki: [el-Hûfî] cümle ile {لا إله إِلاَّ هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ} kavmini, Allah ismi ile de «lehû mülk» ifadesindeki zamiri kastetmektedir; yani 'ilahlıkta tek olduğu hâlde mülk O'na mahsustur' demektir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «En güzeli, mana bakımından birbirine bağlı olsa bile irap bakımından bunların bağımsız cümleler olmasıdır.» el-Hûfî'nin daha önce geçen irabı hakkında ise: «Zorlamadır» demiştir ki dediği gibidir.
وقرأ مجاهد وعيسى» وكلمة «بالتوحيد، والمراد بها الجنس كقوله:» أصدقُ كلمةٍ قالها شاعر كلمة لبيد «، ويسمُّون القصيدة كلها كلمةً، وقد تقدَّم لك شرح هذا.
Mücâhid ve Îsâ tekil olarak «ve kelimetihî» (وكلمة) şeklinde okumuşlardır; bununla, 'Bir şairin söylediği en doğru kelime Lebîd'in kelimesidir' sözünde olduğu gibi cins kastedilmiştir; nitekim şiirin tamamına da 'kelime' derler. Bunun açıklaması daha önce geçmişti.
قوله: {فَآمِنُواْ بالله وَرَسُولِهِ} قال الزمخشري:» فإن قلت: هَلاَّ قيل:
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَآمِنُواْ بالله وَرَسُولِهِ} kavmi hakkında Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: '
فآمنوا بالله وبي بعد قوله: {إِنِّي رَسُولُ الله إِلَيْكُمْ جَمِيعاً} . قلت: عَدَل عن المضمر إلى الاسم الظاهر لتجري عليه الصفاتُ التي أُجْرِيَتْ عليه، ولِما في طريقة الالتفات من البلاغة، وليُعْلِم أنَّ الذي يجب الإِيمان به واتِّباعه هو هذا الشخص المستقلّ بأنه النبيُّ الأميُّ الذي يؤمن بالله وكلماته كائناً مَنْ كان أنا أو غيري إظهاراً للنَّصَفة وتفادياً من العصبية لنفسه «.
{إِنِّي رَسُولُ الله إِلَيْكُمْ جَمِيعاً} kavminden sonra niçin 'Öyleyse Allah'a ve bana iman edin' denilmedi?' dersen, derim ki: Kendisine bağlanan sıfatların üzerinde cereyan etmesi, iltifât sanatındaki belâgat ve ayrıca iman edilmesi ve uyulması gereken kişinin —ister ben olayım ister bir başkası olsun— hakkaniyeti ortaya koymak ve kendi nefsine taassuptan kaçınmak adına Allah'a ve kelimelerine iman eden o ümmî peygamber şahsiyetinin bizzat kendisi olduğunu bildirmek için zamirden açık isme dönülmüştür.»
قوله تعالى: {وَقَطَّعْنَاهُمُ اثنتي عَشْرَةَ} : الظاهر أن «قطعناهم» متعدٍّ لواحد لأنه لم يُضَمَّنْ معنى ما يتعدى لاثنين، فعلى هذا يكون «اثنتي» حالاً من مفعول «قطَّعناهم» ، أي: فَرَّقْناهم معدودِين بهذا العدد. وجوَّز أبو البقاء أن يكون قَطَّعْنا بمعنى صَيَّرنا وأن «اثنتي» مفعولٌ ثانٍ، وجزم الحوفي بذلك.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَطَّعْنَاهُمُ اثنتي عَشْرَةَ} kavminde zahir olan, «katta'nâhüm» fiilinin tek mef'ûle geçişli olmasıdır; zira iki mef'ûle geçen bir fiilin manasını tazmin etmemiştir. Buna göre «isnetey» (اثنتي) kelimesi «katta'nâhüm»ün mef'ûlünden hâl olur; yani: 'Biz onları bu sayı ile sayılmış topluluklar hâlinde ayırdık' demektir. Ebü'l-Bekâ 'katta'nâ' fiilinin 'sayyarnâ' (dönüştürdük/kıldık) manasında olup «isnetey» lafzının ikinci mef'ûl olmasını caiz görmüş, el-Hûfî de bunu kesin bir dille ifade etmiştir.
وتمييز «اثنتي عشرة» محذوف لفهم المعنى تقديره: اثنتي عشرة فرقة و «أسباطاً» بدل من ذلك التمييز. وإنما قلت إن التمييز محذوف، ولم أجعل «أسباطاً» هو المميِّز لوجهين، أحدهما: أن المعدودَ مذكرٌ لأن أسباطاً جمع سِبْط، فكان يكون التركيبُ اثني عشر. والثاني: أن تمييز العدد المركب وهو من أحد عشر إلى تسعة عشر مفرد منصوب، وهذا كما رأيت جمعٌ. وقد جعله الزمخشري تمييزاً له معتذراً عنه فقال: «فإن قلتَ: مميِّز ما عدا العشرةَ مفردٌ فما وجهُ مجيئه جمعاً؟ وهلا قيل: اثني عشر سِبْطاً. قلت: لو قيل ذلك لم يكن تحقيقاً لأن المرادَ: وقطَّعْناهم اثنتي عشرة قبيلة، وكلُّ قبيلة أَسْباط لا سِبْط، فوضع أسباطاً موضع قبيلة. ونظيرُه:
«İsnetey 'aşrate» sayısının temyizi, mananın anlaşılmasından ötürü mahzuftur; takdiri: 'isnetey 'aşrate firkaten' (on iki fırka) şeklindedir ve «esbâtan» (أسباطاً) kelimesi bu temyizden bedeldir. Temyizin mahzuf olduğunu söyleyip «esbâtan» kelimesini temyiz yapmayışımın iki sebebi vardır: Birincisi: Sayılan şey müzekkerdir; çünkü 'esbât', 'sıbt'ın çoğuludur; dolayısıyla terkibin 'isney 'aşere' şeklinde olması gerekirdi. İkincisi: On bir ile on dokuz arasındaki mürekkep sayının temyizi müfred mansubdur; bu ise gördüğün gibi cemidir. Zemahşerî ise bir mazeret beyan ederek onu temyiz yapmış ve şöyle demiştir: «Eğer: 'Onun dışındaki sayıların temyizi müfred iken bunun cemi gelmesinin vechi nedir? Niçin 'isney 'aşere sıbtan' denmedi?' dersen, derim ki: Şayet öyle denilseydi hakikat ifade edilmiş olmazdı; zira murad: 'Biz onları on iki kabileye ayırdık' manasıdır; her bir kabile ise tek bir sıbt değil esbâttır (oymaklardır); bu sebeple kabile kelimesinin yerine esbât konulmuştur. Bunun benzeri şudur:
٢٣١٥ - ...
2315 - ...
بين رماحَيْ مالكٍ ونَهْشَلِ
Mâlik ve Nehşel'in ikişer mızrağı arasında.
قال الشيخ:» وما ذهب إليه من أن كل/ قبيلة أسباط خلافُ ما ذكره الناس: ذكروا أن الأسباط في بني إسرائيل كالقبائل في العرب، وقالوا: الأسباط جمع [سبط] ، وهم الفرق والأسباط في ولد إسحاق كالقبائل في ولد إسماعيل ويكون على زعمه قولُه تعالى: {وَمَآ أُنزِلَ إلى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ والأسباط} معناه: والقبيلة. وقوله وهو نظير قوله «بين رماحَيْ مالك ونهشل» ليس بنظيره، لأن هذا من باب تثنية الجمع وهو لا يجوز إلا في ضرورة، وكأنه يشير إلى أنه لو لم يُلْحَظْ في الجمع كونُه أريد به نوعٌ من الرماح لم تَصِحَّ التثنية، كذلك هنا لُحِظ في الأسباط وإن كان جمعاً معنى القبيلة فَمُيِّزَ به كما يُمَيَّزُ بالمفرد «.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun her bir kabilenin esbât olduğuna dair benimsediği / görüş, insanların zikrettiğine aykırıdır: Âlimler İsrâiloğulları'ndaki esbâtın Araplar'daki kabileler gibi olduğunu zikretmiş ve şöyle demişlerdir: Esbât 'sıbt'ın çoğuludur; onlar fırkalardır. İshak'ın soyundaki esbât, İsmail'in soyundaki kabileler gibidir. Onun bu iddiasına göre Allah Teâlâ'nın: {وَمَآ أُنزِلَ إلى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ والأسباط} kavminin manası 've kabileye' demek olur. 'Mâlik ve Nehşel'in iki mızrağı arasında' mısraının bunun benzeri olduğu sözü de doğru değildir; zira bu çoğulun tesniye yapılması bâbındandır ve bu da ancak zaruret hâlinde caiz olur. Sanki o, çoğulda bir tür mızrak kastedildiği mülahaza edilmeseydi tesniyenin sahih olmayacağına, dolayısıyla burada da 'esbât' cemi olsa bile kabile manası mülahaza edildiği için müfred gibi temyiz yapıldığına işaret etmektedir.»
وقال الحوفي:» يجوز أن يكونَ على الحَذْف، والتقدير: اثنتي عشرة فرقةً أسباطاً، ويكون «أسباطاً» نعتاً لفرقة، ثم حُذف الموصوفُ وأقيمت الصفة مُقامه. وأمم نعتٌ لأسباط، وأنَّث العددَ وهو واقعٌ على الأسباط وهو مذكر وهو بمعنى فرقة أو أمة كما قال:
el-Hûfî şöyle demiştir: «Bunun hazif üzerine olması caizdir; takdiri 'isnetey 'aşrate firkaten esbâtan' şeklindedir; 'esbâtan' kelimesi 'fırka'nın sıfatı olur, sonra mevsûf hazfedilip sıfat onun yerine geçirilmiştir. 'Ümemen' kelimesi de 'esbât'ın sıfatıdır. 'Esbât' müzekker olduğu hâlde sayı fırka veya ümmet manasında olduğu için müennes yapılmıştır; nitekim şair de şöyle demiştir:
٢٣١٦ - ثلاثة أنفس. . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2316 - Üç nefis. . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .
يعني رجلاً. [وقال:]
Yani adam [demek istemiştir. Şair şöyle demiştir:]
٢٣١٧ -. . . . . . . . . . . . . . . . عشرُ أَبْطُنْ ... . . . . . . . . . . . . . . . .
2317 -. . . . . . . . . . . . . . . . on batın ... . . . . . . . . . . . . . . . .
بالنظر إلى القبيلة. ونظيرُ وصفِ التمييز المفرد بالجمع مراعاةً للمعنى قول الشاعر:
Kabileye binaen [sayıyı müennes yapmıştır]. Manayı gözeterek müfred temyizin çoğul ile vasıflanmasının benzeri şairin şu sözüdür:
٢٣١٨ - فيها اثنتان وأربعون حَلوبةً ... سُوداً كخافيةِ الغراب الأَسْحَمِ
2318 - Orada kırk iki süt devesi vardır... / Simsiyah karganın kanat teleği gibi kapkara.
فوصف «حلوبة» وهي مفردةٌ لفظاً ب «سُوْداً» وهو جمع مراعاةً لمعناها، إذ المرادُ الجمع «.
Şair lafzen müfred olan 'halûbe'yi, manası çoğul olduğu için çoğulu gözeterek 'sûden' çoğul kelimesiyle nitelemiştir; çünkü murad çoğuldur.»
وقال الفراء:» إنما قال «اثنتي عشرة» والسِّبط مذكر لأنَّ ما بعده أممٌ فذهب التأنيث إلى الأمم، ولو كان اثني عشر لتذكير السبط لكان جائزاً «واحتجَّ النحويون على هذا بقول الشاعر:
el-Ferrâ şöyle demiştir: «Sıbt müzekker olduğu hâlde 'isnetey 'aşrate' [müennes] demesinin sebebi, sonrasındaki 'ümem' kelimesidir; dolayısıyla müenneslik ümmetlere racidir. Sıbtın müzekkerliğine binaen 'isney 'aşer' denseydi o da caiz olurdu.» Nahivciler buna şairin şu sözünü delil getirmişlerdir:
٢٣١٩ - وإنَّ قريشاً هذه عشرُ أبطنٍ ... وأنت بريءٌ من قبائلها العشرِ
2319 - Muhakkak ki bu Kureyş on batındır... / Sen ise onun on kabilesinden uzaksın.
ذهب بالبطن إلى القبيلة والفصيلة، لذلك أنَّث والبطن ذَكَر.
[Şair] batın ile kabile ve fasileyi kastetmiştir; bu sebeple batın müzekker olduğu hâlde [sayıyı] müennes yapmıştır.
وقال الزجاج: «المعنى:» وقَطَّعناهم اثنتي عشرة فرقةً أسباطاً، من نعتِ فرقة كأنه قال: جَعَلناهم أسباطاً وفَرَّقْناهم أسباطاً «، وجوَّز أيضاً أن يكون» أسباطاً «بدلاً من» اثنتي عشرة «وتبعه الفارسيُّ في ذلك.
ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Mana: 'Biz onları on iki fırkaya, esbâta (oymaklara) ayırdık' şeklindedir; 'esbât', 'fırka'nın sıfatıdır; sanki: 'Biz onları esbât kıldık ve esbât olarak ayırdık' demiş gibidir.» ez-Zeccâc ayrıca 'esbât'ın 'isnetey 'aşrate'den bedel olmasını da caiz görmüş ve el-Fârisî de bu konuda ona uymuştur.
وقال بعضهم:» تقدير الكلام: وقطعناهم فرقاً اثنتي عشرة، فلا يُحتاج حينئذٍ إلى غيره. وقال آخرون: جَعَل كلَّ واحد من الاثنتي عشرة أسباطاً، كما تقول: لزيد دراهم ولفلان دراهم ولفلان دراهم، فهذه عشرون دراهم، يعني أن المعنى على عشرينات من الدراهم. ولو قلت: لفلان ولفلان ولفلان عشرون درهماً بإفراد «درهم» لأدَّى إلى اشتراك الكل في عشرين واحدة
Bazıları şöyle demiştir: «Sözün takdiri: 'Biz onları on iki fırkaya ayırdık' şeklindedir; bu durumda başka bir şeye ihtiyaç kalmaz.» Başkaları ise şöyle demiştir: Tıpkı 'Zeyd'in dirhemleri var, falancanın dirhemleri var, falancanın dirhemleri var; işte bunlar yirmi dirhemdir' demen gibi on ikinin her birini esbât kılmıştır; yani mana dirhemlerden oluşan yirmilikler demektir. Şayet 'falancanın, falancanın ve falancanın yirmi dirhemi (dirhemen) var' diyerek 'dirhem'i müfred getirsen, bu hepsinin tek bir yirmide ortak olmasını gerektirirdi
والمعنى على خلافه. وقال جماعة منهم البغوي: «وفي الكلام تقديمٌ وتأخير تقديرُه: وقطعناهم أسباطاً أمماً اثنتي عشرة» .
oysa mana buna aykırıdır. İçlerinde el-Begavî'nin de bulunduğu bir grup ise şöyle demiştir: «Sözde takdim ve tehir vardır; takdiri: 'Biz onları on iki ümmet, esbât kıldık' şeklindedir.»
وقوله {أُمَماً} : إمَّا نعتٌ لأسباطاً، وإمَّا بدل منها بعد بدل على قولنا: إن أسباطاً بدلٌ من ذلك التمييزِ المقدر. وجَعَلَه الزمخشري أنه بدل من اثنتي عشرة قال: «بمعنى: وقَطَّعناهم أمماً لأن كل أسباط كانَتْ أمةً عظيمة وجماعة كثيفة العدد» وكلُّ واحدة تَؤُمُّ خلافَ ما تَؤُمُّه الأخرى لا تكاد تأتلف «انتهى. وقد تقدَّم القول في الأسباط.
Allah Teâlâ'nın: {أُمَماً} kavli: Ya 'esbâtan' kelimesinin sıfatıdır yahut 'esbâtan' takdir edilen temyizden bedeldir görüşümüze göre bedelden sonra bedeldir. ez-Zemahşerî ise onu 'isnetey 'aşrate'den bedel yapmış ve şöyle demiştir: «'Biz onları ümmetler kıldık' manasındadır; çünkü her bir sıbt büyük bir ümmet ve kalabalık bir topluluktu ve her biri diğerinin yöneldiğinin aksine yönelir, neredeyse hiç kaynaşamazlardı.» [ez-Zemahşerî'nin sözü] bitti. Esbât hakkındaki açıklama daha önce geçmişti.
وقرأ أبان بن تغلب» وَقَطَعْناهم «بتخفيف العين، والشهيرةُ أحسنُ لأنَّ المقامَ للتكثير، وهذه تحتمله أيضاً. وقرأ الأعمش وابن وثاب وطلحة ابن سليمان» عَشِرة «بكسر الشين، وقد رُوي عنهم فتحُها أيضاً، ووافقهم على الكسر فقط أبو حيوة وطلحة بن مصرف. وقد تقدَّم تحقيق ذلك في البقرة، وأن الكسرَ لغةُ تميم والسكونَ لغةُ الحجاز.
Ebân b. Tağlib 'ayn harfinin şeddesiz haliyle «وَقَطَعْناهم» şeklinde okumuştur; meşhur kıraat daha güzeldir çünkü makam çokluk bildirme makamıdır, gerçi bu [şeddesiz] kıraat de bunu muhtemeldir. el-A'meş, İbn Vessâb ve Talha b. Süleymân şîn harfinin kesresiyle «عَشِرة» şeklinde okumuşlardır; onlardan fetha ile okudukları da rivayet edilmiştir. Yalnızca kesre ile okumada Ebû Hayve ve Talha b. Musarrif onlara muvafakat etmiştir. Bunun tahkiki Bakara suresinde geçmişti; kesre Temîm lehçesi, sükûn ise Hicaz lehçesidir.
قوله: {أَنِ اضرب} يجوز في» أَنْ «أن تكون المفسِّرة للإِيحاء، وأن تكونَ المصدرية. وقوله:» فانبجسَتْ «كقوله: {فانفجرت} [البقرة: ٨٠] إعراباً وتقديراً ومعنىً، وقد تقدم جميعُ ذلك في البقرة. وقيل: الانبِجاسُ: العَرَق. قال
{أَنِ اضرب} kavlinde: «أَنْ» edatının vahyi açıklayan tefsiriyye olması da masdariyye olması da caizdir. «فانبجسَتْ» kavli ise irap, takdir ve mana bakımından {فانفجرت} “hemen fışkırdı” [Bakara 60] kavli gibidir; bunların tamamı Bakara suresinde geçmişti. İnbicâsın 'terleme' [şeklinde sızma] olduğu da söylenmiştir.