أبو عمرو بن العلاء: /» انبجست: عَرِقَتْ، وانفجرت: سالَتْ «ففرَّق بينهما بما ذُكر، وفي التفسير أن موسى ﵊ كان إذا ضَرَبَ الحجر ظهر عليه مثلُ ثَدْي المرأة فَيَعْرَقُ ثم يَسيل، وهما قريبان من الفَرْق المذكور في النضخ والنضح. وقال الراغب:» يقال: بَجَس الماءُ وانبجَسَ انفجر، لكن الانبجاسَ أكثرُ ما يُقال فيما يَخْرج من شيءٍ ضيق، والانفجار يُستعمل فيه وفيما يخرج من شيء واسع، ولذلك قال تعالى: {فانبجست مِنْهُ اثنتا عَشْرَةَ عَيْناً} ، وفي موضعٍ آخرَ {فانفجرت} [البقرة: ٦٠] ، فاستُعْمل حيث ضاق المخرج اللفظتان «يعني ففرَّق بينهما بالعموم والخصوص، فكلُّ انبجاسٍ انفجارٌ من غير عكس.
Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: / «İnbecest: terledi (sızdı), infecret: akıp çağladı demektir.» Böylece zikredilen şekilde ikisinin arasını ayırmıştır. Tefsirde belirtildiğine göre Musa aleyhisselâm taşa vurduğunda taşın üzerinde kadın memesi gibi bir kabartı belirir, önce terler (sızar), sonra akardı. Bu iki kelime, nadh (نَضْخ) ile nadh (نَضْح) arasında zikredilen farka yakındır. er-Râgıb şöyle demiştir: «Suyun 'becese' ve 'inbecese' olduğu söylenir ki fışkırdı demektir. Ancak inbicâs çoğunlukla dar bir yerden çıkan şeyler için kullanılır; inficâr ise hem dar hem de geniş bir yerden çıkan şeyler için kullanılır. Bu sebeple Allah Teâlâ: {فانبجست مِنْهُ اثنتا عَشْرَةَ عَيْناً} “ondan on iki pınar fışkırdı” buyurmuş, başka bir yerde ise {فانفجرت} [Bakara 60] demiştir; çıkış yeri daraldığında her iki lafız da kullanılmıştır.» Yani er-Râgıb ikisi arasında umum-husus farkı gözetmiştir; dolayısıyla her inbicâs bir inficârdır, fakat aksi geçerli değildir.
وقال الهروي: «يقال: انبجسَ وتَبَجَّس وتَفَجَّر وتفتَّق بمعنى واحدٍ» ، وفي حديث حذيفة: «ما منا إلا رجلٌ له آمَّةٌ يَبْجُسُها الظُّفُر غيرَ رَجُلَيْن» يعني عمر وعلياً ﵃. الآمَّة: الشجَّة تبلغ أمَّ الرأس، وهذا مَثَل يعني أن الآمَّة منا قد امتلأت صديداً بحيث إنه يُقْدر على استخراج ما فيها بالظفر من غير احتياج إلى آلة حديد كالمِبْضَع فعبَّر عن زَلَلِ الإِنسان بذلك، وأنه تفاقم إلى أن صار يشبه شَجَّةً هذه صفتها.
el-Herevî şöyle demiştir: «İnbecese, tebeccese, tefeccere ve tefetteka aynı manada kullanılır.» Huzeyfe'nin hadisinde şöyle geçer: «İki adam müstesna, bizden her bir adamın mutlaka tırnakla yarılabilecek bir âmme'si (baş yarası) vardır.» İki adamla Ömer ve Ali'yi radıyallâhu anhümâ kastetmiştir. Âmme: Beyin zarına kadar ulaşan baş yarasıdır. Bu bir meseldir; yani içimizdeki baş yarası irinle dolmuştur, öyle ki neşter gibi demir bir alete ihtiyaç duyulmaksızın içindekini tırnakla çıkarmak mümkündür; insanın kusur ve günahını bu şekilde ifade etmiştir ve bu kusurun bu vasıftaki bir baş yarasına benzeyecek kadar büyüdüğünü anlatmıştır.
قوله: {كُلُّ أُنَاسٍ} قد تقدَّم الوعدُ في البقرة بالكلام على لفظة «أناس» هنا. قال الزمخشري: «الأناس: اسم جمع غير تكسير نحو: رُخال وتُناء وتُؤام وأخواتٍ لها. ويجوز أن يقال: إن الأصل الكسر والتكسير،
{كُلُّ أُنَاسٍ} kavli: Bakara suresinde 'ünâs' lafzı hakkında burada konuşulacağı vaat edilmişti. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «el-Ünâs: Ruhâl, tünâ' ve tü'âm ve benzeri kelimeler gibi teksir kalıbında olmayan bir ism-i cemdir (topluluk ismidir). Aslının kesre ve cemi teksir olduğu da söylenebilir;
والضمة بدل من الكسرة كما أُبدلت في نحو سُكارَى وغُيارَى من الفتحة» . قال الشيخ: «ولا يجوز ما قال لوجهين، أحدهما: أنه لم يُنْطَقْ ب» إناس «بكسر الهمزة فيكون جمعَ تكسيرٍ حتى تكونَ الضمةُ بدلاً من الكسرة بخلاف سُكارى وغيارى فإن القياس فيه فَعالى بفتح فاء الكلمة، وهو مسموع فيهما. والثاني: أن سُكارى وغُيارى وعُجالى وما ورد من نحوها ليست الضمةُ فيه بدلاً من الفتحة، بل نَصَّ سيبويه في» كتابه «على أنه جمعُ تكسيرٍ أصلٌ، كما أن فَعالى جمعُ تكسيرٍ أصلٌ، وإن كان لا ينقاس الضمُّ كما ينقاس الفتح.
damme ise tıpkı sukârâ ve guyârâ kelimelerinde fethadan bedel kılındığı gibi kesreden bedeldir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun söylediği iki yönden caiz değildir: Birincisi: Dammenin kesreden bedel olabilmesi için hemzenin kesresiyle cemi teksir olacak şekilde 'inâs' şeklinde telaffuz edilmemiştir; sukârâ ve guyârâ ise böyle değildir çünkü onlarda kural fa'âlâ vezninde kelimenin ilk harfinin fethalı olmasıdır ve bu ikisinde de bu [fetha] işitilmiştir. İkincisi: Sukârâ, guyârâ, 'ucâlâ ve benzeri gelen kelimelerde damme fethadan bedel değildir; aksine Sîbeveyhi el-Kitâb'ında, fa'âlâ kalıbı asıl bir cemi teksir olduğu gibi fu'âlâ'nın da asıl bir cemi teksir olduğunu açıkça belirtmiştir; her ne kadar dammeli kalıp fethalı olan gibi kıyasa tabi olmasa da.
قال سيبويه في حَدِّ تكسيرِ الصفات:» وقد يُكَسِّرون بعضَ هذا على فُعالى وذلك قول بعضِهم «عُجالى وسُكارى» . وقال سيبويه في الأبنية أيضاً: «ويكونُ فُعالى في الاسم نحو: حُبارَى وسُمانى ولُبادى ولا يكون وصفاً إلا أن يُكَسَّر عليه الواحدُ للجمع نحو: سُكارى وعجالى» فهذان نَصَّان من سيبويه على أنه جمعُ تكسير، وإذا كان جمعَ تكسيرٍ أصلاً لم يَسْغُ أن يُدَّعى أن أصلَه فَعالَى وأنه أُبْدلت الحركة فيه. وذهب المبرد إلى أنه اسمُ جمع أعني فُعالى بضم الفاء وليس بجمع تكسير، فالزمخشري لم يذهبْ إلى ما ذهب إليه سيبويه، ولا إلى ما ذهب إليه المبرد، لأنه عند المبرد اسمُ جمعٍ، فالضمة في فائه أصلٌ ليست بدلاً من الفتحة بل أحدث قولاً ثالثاً «انتهى.
Sîbeveyhi sıfatların cemi teksiri tanımında şöyle demiştir: 'Bazen bunların bir kısmını fu'âlâ kalıbında çoğul yaparlar; bazılarının «'ucâlâ ve sukârâ» demesi böyledir.' Sîbeveyhi kelime kalıpları bahsinde de şöyle demiştir: 'İsimlerde fu'âlâ vezni hubârâ, sumânâ ve lubâdâ gibi kelimelerde bulunur; tekilinin çoğul için sukârâ ve 'ucâlâ gibi bu vezinde kırılması hariç sıfat olarak bulunmaz.' İşte bu ikisi Sîbeveyhi'den onun cemi teksir olduğuna dair açık nassıdır. O asıl bir cemi teksir olunca, aslının fa'âlâ olduğu ve harekesinin değiştirildiği iddia edilemez. el-Müberred ise ilk harfin dammesiyle fu'âlâ kalıbının ism-i cem olduğu ve cemi teksir olmadığı görüşüne gitmiştir. Dolayısıyla ez-Zemahşerî ne Sîbeveyhi'nin ne de el-Müberred'in benimsediği görüşe uymuştur; zira el-Müberred'e göre o ism-i cemdir, ilk harfindeki damme asıldır, fethadan bedel değildir; bilakis ez-Zemahşerî üçüncü bir görüş ortaya atmıştır.» [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti.
قوله: {كُلُواْ مِن طَيِّبَاتِ} قد تقدَّم الكلامُ على هذه الجملةِ وما قبلها، وما بعدها في البقرة، وكأن هذه القصةَ مختصرةٌ مِنْ تِيْكَ، فإن تِيْكَ أشبعُ
{كُلُواْ مِن طَيِّبَاتِ} kavli: Bu cümle ile öncesi ve sonrasına dair açıklamalar Bakara suresinde geçmişti. Sanki bu kıssa o kıssadan özetlenmiş gibidir; zira o kıssa
من هذه. قال الزمخشري:» التقديمُ والتأخيرُ في «وقولوا وادخلوا» سواء قَدَّموا الحِطَّة على دخول الباب أو أخَّروها، فهم جامعونَ في الإِيجادِ بينهما «قال الشيخ:» وقولُه: سواءٌ قَدَّموا أو أخَّروها تركيبٌ غير عربي، وإصلاحهُ: سواء أقدَّموا أم أخَّروا كما قال تعالى:
bundan daha geniştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'Ve kûlû ve'dhulû' (söyleyin ve girin) ifadelerindeki takdim ve tehir birdir; ister 'hıtta' sözünü kapıdan girişe takdim etsinler ister ertelesinler, onlar yerine getirmede ikisini birleştirmişlerdir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun 'ister takdim etsinler ister ertelesinler' (sevâun kaddemû ev ahharûhâ) sözü fasih Arapça olmayan bir terkiptir; bunun doğrusu Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi 'ister takdim etsinler ister ertelesinler' (sevâun ekaddemû em ahharû) şeklindedir:
{سَوَآءٌ عَلَيْنَآ أَجَزِعْنَآ أَمْ صَبَرْنَا} [إبراهيم: ٢١] قلت: يعني كونه أتى لفظُ «سواء» بأو دون أم، ولم يأت بهمزة التسوية بعد سواء، وقد تقدم أن ذلك جائزٌ وإن كان الكثيرُ ما ذكره، وأنه قد قرئ {سواء عليهم أأنذرتهم أو لم تُنْذِرْهم} والردُّ بمثل هذا غيرُ طائلٍ.
{سَوَآءٌ عَلَيْنَآ أَجَزِعْنَآ أَمْ صَبَرْنَا} “Feryat etsek de sabretsek de bizim için birdir” [İbrâhîm 21].» Ben derim ki: Yani 'sevâ'' lafzını 'em' yerine 'ev' ile getirmesini ve 'sevâ''dan sonra tesviye hemzesini getirmemesini kastetmiştir. Bunun caiz olduğu, her ne kadar çok olan kullanım zikrettiği şekilde olsa da, daha önce geçmişti ve nitekim bir kıraatte {سواء عليهم أأنذرتهم أو لم تُنْذِرْهم} şeklinde okunmuştur; dolayısıyla böyle bir şeyle itiraz etmek faydasızdır.
وقرأ عيسى الهمذاني «ما رَزَقْتُكم» بالإِفراد، وسيأتي خلافٌ بين السبعة في مثل هذا في سورة طه.
Îsâ el-Hemedânî müfred olarak «ما رَزَقْتُكم» şeklinde okumuştur; Tâhâ suresinde bunun benzerinde yedi kıraat imamı arasındaki ihtilaf gelecektir.
قوله: {نَّغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ} قد تقدَّم الخلاف في «يغفر» وأما «خطاياكم» فقرأها ابنُ عامر «خطيئتكم» بالتوحيد والرفع على ما لم يُسَمَّ فاعلُه، والفرض أنه يقرأ «تُغْفَر» بالتاء من فوق. ونافع قرأ «خطيئاتكم» بجمعِ السَّلامة رفعاً على ما لم يُسَمَّ فاعلُه؛ لأنه يقرأ «تُغْفَر» كقراءةِ ابن عامر، وأبو عمرو قرأ: «خطاياكم» جمعَ تكسير، ويَقرأ «نغفر» بنونِ العظمة،
{نَّغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ} kavli: «يغفر» hakkındaki ihtilaf daha önce geçmişti. «خطاياكم» kelimesine gelince, İbn Âmir onu nâib-i fâil olarak merfû ve müfred olarak «خطيئتكم» şeklinde okumuştur; kural gereği o üstten te ile «تُغْفَر» şeklinde okumaktadır. Nâfi' ise İbn Âmir'in kıraati gibi «تُغْفَر» şeklinde okuduğu için nâib-i fâil olarak merfû cem-i sâlim ile «خطيئاتكم» şeklinde okumuştur. Ebû Amr ise cemi teksir ile «خطاياكم» okumuş ve azamet nûnu ile «نغفر» şeklinde okumuştur;
والباقون: نَغْفر كأبي عمرو، «خطيئاتكم» بجمع السَّلامة منصوباً بالكسرة على القاعدة. وفي سورة نوح قرأ أبو عمرو/ «خطاياهم» بالتكسير أيضاً، والباقون بجمع التصحيح. وقرأ ابن هرمز «تُغْفَر» بتاء مضمومة مبنياً للمفعول كنافع، «خطاياكم» كأبي عمرو. وعنه أيضاً: «يَغْفر» بياء الغيبة، وعنه: «تَغْفِر» بفتح التاء من فوق، على معنى أن الحِطَّة سببٌ للغفران فنسب الغفرانَ إليها.
kalanlar ise Ebû Amr gibi «نَغْفر» ve kural üzere kesre ile mansub cem-i sâlim olarak «خطيئاتكم» şeklinde okumuşlardır. Nûh suresinde Ebû Amr / yine cemi teksir ile «خطاياهم» okumuş, diğerleri ise cem-i tashîh (cem-i sâlim) ile okumuşlardır. İbn Hürmüz ise Nâfi' gibi meçhul olarak zammeli te ile «تُغْفَر» ve Ebû Amr gibi «خطاياكم» okumuştur. Ondan ayrıca gayb yâ'sı ile «يَغْفر» okuduğu da rivayet edilmiştir; yine ondan 'hıtta' sözü bağışlanmaya sebep olduğu için bağışlamayı ona nispet ederek üstten fethalı te ile «تَغْفِر» okuduğu da rivayet edilmiştir.
قوله تعالى: {عَنِ القرية} : لا بد من مضافٍ محذوفٍ، أي: عن خبر القرية، وهذا المضافُ هو الناصبُ لهذا الظرف وهو قوله: «إذ يعدون» وقيل: بل هو منصوبٌ ب «حاضرة» . قال أبو البقاء: «وجوَّز ذلك أنها كانت موجودةً ذلك الوقتَ ثم خَرِبَتْ» . وقدَّر الزمخشري المضاف «أهل» ، أي: عن أهل القرية، وجعل الظرفَ بدلاً من «أهل» المحذوف فإنه قال: «إذ يَعْدون» بدل من القرية، والمرادُ بالقرية أهلُها، كأنه قيل: وسَلْهم عن أهل القرية وقت عدوانهم في السبت، وهو مِنْ بدل الاشتمال.
Allah Teâlâ'nın: {عَنِ القرية} kavli: Mutlaka mahzuf bir muzâf gereklidir, yani 'kasabanın haberinden' demektir; bu muzâf, «إذ يعدون» kavli olan bu zarfın âmilidir (nasb edicisidir). Bunun «حاضرة» kelimesiyle mansub olduğu da söylenmiştir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Buna cevaz veren şey, o vakitte kasabanın mevcut olup sonra harap olmasıdır.» ez-Zemahşerî ise mahzuf muzâfı 'ehil' olarak takdir etmiştir, yani 'kasaba halkından' demektir ve zarfı mahzuf olan 'ehil' kelimesinden bedel kılmıştır; zira o şöyle demiştir: «'İz ya'dûn', karyeden (kasabadan) bedeldir, kasaba ile kastedilen ise onun halkıdır; sanki: 'Onlara sebt gününde haddi aştıkları vakit kasaba halkını sor' denilmiş gibidir ve bu bedel-i iştimaldir.»
قال الشيخ: «وهذا لا يجوزُ، لأنَّ» إذ «من الظروف التي لا تتصرَّف، ولا يَدْخل عليها حرفُ جر، وجَعْلُها بدلاً يُجَوِّز دخول» عن «عليها لأنَّ البدلَ هو على نية تكرار العامل، ولو أَدْخَلْت» عن «عليها لم يَجُزْ، وإنما يُتَصَرَّفُ فيها بأنْ تُضِيْفَ إليها بعضَ الظروفِ الزمانية نحو» يوم إذ كان كذا «، وأمَّا قولُ
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu caiz değildir; çünkü 'iz', mutasarrıf olmayan (çekimi yapılamayan) zarflardandır ve üzerine harf-i cer dahil olmaz; onu bedel kılmak ise üzerine 'an' harf-i cerinin dahil olmasını caiz kılar, çünkü bedel âmilin tekrarı niyetindedir; şayet üzerine 'an' dahil etsen caiz olmaz. Onda tasarruf ancak 'şöyle olduğu gün' gibi bazı zaman zarflarının ona muzâf kılınmasıyla mümkündür.
مَنْ ذهب إلى أنها تكونُ مفعولةً ب» اذكر «: فقولُ مَنْ عَجَز عن تأويلها على ما ينبغي لها من إبقائها ظرفاً» .
Onun 'üzkür' fiilinin mefulü olduğu görüşüne giden kimsenin sözü ise, onu zarf olarak bırakarak gerektiği gibi tevil etmekten aciz kalan kimsenin sözüdür.»
وقال الحوفي: «إذ متعلقةٌ ب» سَلْهم «. قال الشيخ:» وهذا لا يُتَصور، لأن «إذ» لِما مضى، و «سَلْهم» مستقبلٌ، ولو كان ظرفاً مستقبلاً لم يَصِحَّ المعنى، لأنَّ العادِين وهم أهل القرية مفقودون، فلا يمكن سؤالُهم فالمسؤول غير أهل القرية العادين «.
el-Hûfî: «'İz', 'selhüm' (onlara sor) fiiline müteallıktır» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu tasavvur edilemez; çünkü 'iz' geçmiş zaman içindir, 'selhüm' ise gelecektir; gelecek zaman zarfı olsaydı bile mana sahih olmazdı; çünkü haddi aşanlar yani kasaba halkı yok olup gitmiştir, dolayısıyla onlara soru sorulması imkânsızdır; o hâlde sorulanlar haddi aşan kasaba halkından başkasıdır.»
وقرأ شهر بن حوشب وأبو نهيك:» يَعَدُّون «بفتح العين وتشديد الدال، وهذه تشبه قراءةَ نافع في قوله» لا تَعَدُّوا في السبت «والأصل» تَعْتَدُّوا «فأدغم التاءَ في الدال لمقاربتها لها. وقُرئ» تُعِدُّون «بضمِ التاء وكسرِ العين وتشديد الدال من أعدَّ يُعِدُّ إعداداً: إذا هَيَّأ آلاتِه. وفي التفسير: أنهم كانوا مأمورين في السبت فيتركونها ويُهَيِّئون آلاتِ الصيد.
Şehr b. Havşeb ve Ebû Neheyk, 'aynın fethası ve dâlın şeddesiyle «يَعَدُّون» şeklinde okumuşlardır; bu, Nâfi'in «لا تَعَدُّوا في السبت» kavlindeki kıraatine benzer; aslı «تَعْتَدُّوا» olup birbirine yakınlığından dolayı te harfini dâla idgam etmiştir. Te'nin dammesi, 'aynın kesresi ve dâlın şeddesiyle a'adde-yu'iddü-i'dâden (aletlerini hazırlamak) kökünden «تُعِدُّون» şeklinde de okunmuştur. Tefsirde geçtiğine göre onlar sebt gününde [avlanmaktan] menedilmişlerdi; bu sebeple onu bırakıp av aletlerini hazırlıyorlardı.
قوله: {إِذْ تَأْتِيهِمْ} العاملُ فيه» يَعْدُون «، أي: إذ عَدَوا إذ أَتَتْهم، لأنَّ الظرفَ الماضي يَصْرِفُ المضارع إلى المضيّ. وقال الزمخشري:» وإذ تأتيهم بدلٌ من إذْ يَعْدُون بدلاً بعد بدل «يعني أنه بدلٌ ثانٍ من القرية على ما تقرَّر عنه. وقد تقدَّم ردُّ الشيخ عليه هناك وهو عائدٌ هنا.
{إِذْ تَأْتِيهِمْ} kavlinde âmil «يَعْدُون» fiilidir; yani 'onlara geldikleri vakit haddi aştılar' demektir; çünkü geçmiş zaman zarfı muzâri fiili geçmiş zamana çevirir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'İz te'tîhim', 'iz ya'dûn'dan bedelden sonra bedeldir»; yani ondan nakledilen kurala göre karyeden (kasabadan) ikinci bir bedeldir. Şeyh'in orada ona verdiği red daha önce geçmişti ve burada da geçerlidir.
و» حِيْتان «جمع حُوت، وإنما أُبدلت الواو ياء لسكونها وانكسارِ ما قبلَها. ومثلُه: نون ونينان. والنونُ: الحوت.
«حِيْتان» kelimesi 'hût'un çoğuludur; vâv harfi sâkin olduğu ve kendinden önceki harf meksûr olduğu için yâ'ya dönüştürülmüştür. Bunun benzeri: nûn ve nînândır. Nûn da balık demektir.
قوله: {شُرَّعاً} حالٌ من» حِيتانهم «وشُرَّعٌ جمعُ شارع. وقرأ عمر ابن عبد العزيز» يوم إسْباتهم «وهو مصدرٌ» أسبت «إذا دخل في السَّبْت.
{شُرَّعاً} kavli «حِيتانهم» kelimesinden hâldir; 'şürra'an' ise 'şâri'' kelimesinin çoğuludur. Ömer b. Abdilazîz «يوم إسْباتهم» şeklinde okumuştur ki bu, sebt gününe girmek manasındaki 'esbete' fiilinin masdarıdır.
وقرأ عاصم بخلافٍ عنه وعيسى بن عمر: لا يَسْبُتون بضم الباء. وقرأ علي والحسن وعاصم بخلاف عنه «يُسْبِتون» بضم الياء وكسرِ الباء مِنْ أَسْبت، أي: دَخَل في السبت. وقرئ: «يُسْبَتُون» بضمِّ الياء وفتح الباء مبنياً للمفعول، نقلها الزمخشري عن الحسن قال: «أي: لا يُدار عليهم السَّبْت ولا يُؤْمرون بأن يَسْبِتُوا» .
Âsım'dan bir rivayete göre ve Îsâ b. Ömer be harfinin dammesiyle «لا يَسْبُتون» şeklinde okumuştur. Ali, Hasan ve Âsım'dan bir rivayete göre ise esbete'den yani sebt gününe girdi manasında yâ'nın dammesi ve be'nin kesresiyle «يُسْبِتون» şeklinde okumuşlardır. Meçhul olarak yâ'nın dammesi ve be'nin fethasıyla «يُسْبَتُون» şeklinde de okunmuştur; bunu ez-Zemahşerî Hasan'dan nakletmiş ve şöyle demiştir: «Yani onlara sebt günü tatil kılınmaz ve sebt yapmaları emredilmez.»
والعاملُ في «يوم لا يَسْبتون» قوله «لا تَأْتيهم» أي: لا تأتيهم يوم لا يَسْبتون، وهذا يدلُّ على جواز تقديم معمول المنفي ب «لا» عليها. وقد قدَّمْتُ فيه ثلاثةَ مذاهب: الجوازَ مطلقاً كهذه الآية، المنعَ مطلقاً، التفصيلَ: بين أن يكون جوابَ قسم فيمتنعَ أو لا فيجوز.
«يوم لا يَسْبتون» ifadesindeki âmil «لا تَأْتيهم» kavlidir; yani 'sebt yapmadıkları gün onlara gelmezdi' demektir. Bu da 'lâ' ile nefyedilen fiilin mamulünün onun önüne geçmesinin caiz olduğuna delalet eder. Bu konuda daha önce üç mezhep zikretmiştim: Bu ayette olduğu gibi mutlak olarak caiz olması, mutlak olarak menedilmesi ve yemin cevabı olduğunda menedilmesi, olmadığında ise caiz olması şeklindeki tafsilat.
قوله: {كَذَلِكَ نَبْلُوهُم} ذكر الزجاج وابن الأنباري في هذه الكاف ومجرورِها وجهين، أحدهما: قال الزجاج: «أي: مثلَ هذا الاختبار الشديد نختبرهم، فموضعُ الكاف نصب ب» نَبْلوهم «. قال ابن الأنباري:» ذلك «إشارةٌ إلى ما بعدَه، يريد: نَبْلوهم بما كانوا يفسُقون كذلك البلاءَ الذي وقع بهم في أَمْرِ الحِيتان، وينقطع الكلام عند قوله» لا تأتيهم «.
{كَذَلِكَ نَبْلُوهُم} kavli: ez-Zeccâc ve İbnu'l-Enbârî bu kâf harfi ve mecruru hakkında iki vecih zikretmişlerdir; birincisi: ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Yani 'bunun gibi çetin bir imtihanla onları imtihan ederiz' demektir; kâf'ın mahalli 'neblûhüm' ile nasbdır.» İbnu'l-Enbârî şöyle demiştir: «'Zâlike' sonrasına işarettir; balıklar konusunda başlarına gelen o imtihan gibi yoldan çıkmaları sebebiyle onları imtihan ederiz demek istemektedir; söz 'lâ te'tîhim' kavlinde kesilir.»
الوجه الثاني: قال الزجاج:» ويحتمل أن يكون على بُعْدٍ أن
İkinci vecih: ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Uzak bir ihtimal olmakla birlikte şu da muhtemeldir:
يكونَ: ويومَ لا يَسْبِتُون لا تأتيهم كذلك، أي: لا تأتيهم شُرَّعاً، ويكون نَبْلوهم مستأنفاً «. قال أبو بكر:» وعلى هذا الوجهِ: «كذلك» راجعةٌ إلى الشُّروع في قوله تعالى: {يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً} والتقدير: ويوم لا يَسْبِتون لا تأتيهم كذلك الإِتيانَ بالشروع، وموضعُ الكاف على هذا نصبٌ بالإِتيان على الحال، أي: لا تأتي مثلَ ذلك الإِتيان «. /
'Sebt yapmadıkları gün de onlara öylece gelmezdi', yani akın akın su yüzüne çıkarak gelmezdi manasında olup 'neblûhüm' mübtede' (yeni bir cümle) olur.» Ebû Bekir şöyle demiştir: «Bu veche göre: 'Kezâlike', Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً} kavlindeki akın akın gelmeye racidir; takdiri: 'Sebt yapmadıkları gün ise onlara akın akın olan o geliş gibi gelmezdi' şeklindedir; kâf'ın mahalli bu takdire göre hâl olarak 'el-ityân' ile nasbdır, yani 'o geliş gibi gelmezdi' demektir.» /
وقوله: {بِمَا كَانُوا} الباء سببيةٌ، و» ما «مصدريةٌ أي: نَبْلُوهم بسببِ فِسْقِهم، ويَضْعُفُ أن تكونَ بمعنى الذي لتكلُّفِ حَذْفِ العائد على التدريج. وقد ذكر مكي هنا مسألةً مختلفاً فيها بين النحاة لا تعلُّق لها بهذا الموضع فقال:» وأفصحُ اللغات أن ينتصبَ الظرف مع السبت والجمعة فتقول: اليومَ السبتُ، واليومَ الجمعة، فَتُنْصَبَ «اليوم» على الظرف وتُرْفَعَ مع سائر الأيام فتقول: اليومَ الأحد، واليومَ الأربعاء، لأنه لا معنى للفعل فيهما، فالمبتدأ هو الخبر فترفع «. قلت: هذه المسألة فيها خلافٌ بين النحويين، فالجمهور كما ذكر يوجبون الرفعَ لأنه بمنزلة قولك: اليومُ الأولُ، اليوم الثاني. وأجاز الفراء وهشام النصب قالا:» لأن اليوم بمنزلة الآن، فالآن أعم من الأحد والثلاثاء، فكأنه قيل: الآن الأحد، الآن الاثنان «، أي: إنهما واقعان في الآن، وليست هذه المسألةُ مختصةً بالجمعة والسبت، بل الضابطُ فيها أنه إذا ذُكر» اليوم «مع ما يتضمن عملاً وحدثاً جاز النصب والرفع نحو قولهم: اليوم العيد، اليوم الفطر، اليوم الأضحى، كأنك قلت: اليوم يَحْدُث اجتماع وفطر وأُضْحية.
Allah Teâlâ'nın: {بِمَا كَانُوا} kavlindeki bâ harfi sebebiyyedir, «ما» ise masdariyyedir; yani 'fıskları sebebiyle onları imtihan ederiz' demektir; kademeli olarak aid zamirinin hazfedilmesi külfetinden dolayı 'ellezî' manasında olması zayıftır. Mekkî burada nahivciler arasında ihtilaflı olan ve bu makamla ilgisi bulunmayan bir mesele zikrederek şöyle demiştir: «En fasih lehçelere göre sebt ve cuma ile birlikte zarf nasb edilir; dolayısıyla 'el-yevme's-sebtü' ve 'el-yevme'l-cumu'atü' dersin ve 'el-yevm' zarf olarak mansub kılınır; diğer günlerde ise merfû kılınarak 'el-yevmü'l-ehadü' ve 'el-yevmü'l-erbi'âü' dersin; çünkü bu ikisinde fiil manası yoktur, binaenaleyh mübteda haberin kendisi olduğundan merfû kılarsın.» Ben derim ki: Bu mesele nahivciler arasında ihtilaflıdır; cumhur zikrettiği gibi merfû kılmayı vacip görür çünkü bu senin: 'Birinci gün, ikinci gün' demen gibidir. el-Ferrâ ve Hişâm ise nasbı caiz görmüş ve şöyle demişlerdir: «Çünkü el-yevm 'el-ân' (şimdi/şu an) mesabesindedir; el-ân ise pazar ve salıdan daha geneldir; sanki: 'Şu an pazardır, şu an pazartesidir' denilmiş gibidir», yani bu ikisi şu anda vaki olmaktadır. Bu mesele sadece cuma ve sebte has değildir; bilakis buradaki kural şudur: «el-Yevm» kelimesi bir amel ve hadise içeren bir şeyle birlikte zikredildiğinde; tıpkı 'el-yevmü'l-îd', 'el-yevmü'l-fıtr', 'el-yevmü'l-adhâ' demeleri gibi nasb da ref de caizdir; sanki sen: 'Bugün bir toplanma, bir bayram ve bir kurban hadisesi gerçekleşmektedir' demiş gibi olursun.
قوله تعالى: {مَعْذِرَةً} : قرأ العامة «معذرة» رفعاً على
Allah Teâlâ'nın: {مَعْذِرَةً} kavli: Genel kıraat [imamları] gizli bir mübtedanın haberi olarak merfû kılınışla «معذرة» okumuşlardır,
خبر ابتداء مضمر، أي موعظتنا معذرة. وقرأ حفص عن عاصم وزيد ابن علي وعيسى بن عمر وطلحة بن مصرف: «معذرةً» نصباً. وفيها ثلاثةُ أوجه، أظهرُها: أنها منصوبةٌ على المفعول من أجله، أي: وعَظْناه لأجلِ المعذرة. قال سيبويه: «ولو قال رجلٌ لرجل: معذرةً إلى الله وإليك من كذا انتصب» . الثاني: أنها منصوبةٌ على المصدر بفعل مقدرٍ مِنْ لفظِها تقديرُه: نعتذر معذرةً. الثالث: أن ينتصبَ انتصابَ المفعولِ به لأنَّ المعذرةَ تتضمَّن كلاماً، والمفردُ المتضمنُ لكلامٍ إذا وقع بعد القول نُصِبَ نَصْبَ المفعول به كقلت خطبة. وسيبويه يختار الرفع قال: «لأنهم لم يريدوا أن يعتذروا اعتذاراً مستأنفاً، ولكنهم قيل لهم: لِمَ تَعِظُون؟ فقالوا: موعظتنا معذرة» . والمَعْذِرة: اسمُ مصدر وهو العُذْر. قال الأزهري: «إنها بمعنى الاعتذار» والعُذْر: التنصُّل من الذنب.
yani 'bizim öğüdümüz bir mazerettir' demektir. Âsım'dan Hafs, Zeyd b. Ali, Îsâ b. Ömer ve Talha b. Musarrif ise mansub olarak «معذرةً» şeklinde okumuşlardır. Bunda üç vecih vardır; en açığı: Mefulün lieclih olarak mansub olmasıdır, yani 'mazeret beyan etmek için onlara öğüt verdik' demektir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: «Şayet bir adam diğerine: 'Şu şeyden dolayı Allah'a ve sana mazeret olsun diye (ma'ziraten ilallâhi ve ileyke)' dese mansub olur.» İkincisi: Kendi lafzından takdir edilen bir fiille masdar olarak mansub olmasıdır; takdiri: 'Mazeret sunarak özür dileriz (na'teziru ma'ziraten)' şeklindedir. Üçüncüsü: Mefulün bih olarak mansub olmasıdır; çünkü mazeret bir sözü ihtiva eder ve söz ihtiva eden müfred bir lafız 'kavl'den sonra vaki olduğunda tıpkı 'hutbe söyledim (kultü hutbeten)' örneğinde olduğu gibi mefulün bih olarak nasbedilir. Sîbeveyhi ise ref'i tercih eder ve şöyle der: «Çünkü onlar yeniden bir mazeret beyan etmek istemediler; bilakis kendilerine: 'Niçin öğüt veriyorsunuz?' denildiğinde: 'Bizim öğüdümüz bir mazerettir' dediler.» Ma'ziret: İsm-i masdardır ve mazeret (özür) demektir. el-Ezherî: «O özür dilemek manasındadır» demiştir; özür ise günahtan sıyrılmaktır.
قوله تعالى: {فَلَماَّ نَسُواْ مَا ذُكِّرُواْ بِهِ} : الضمير في «نَسُوا» للمنهيين. و «ما» موصولةٌ بمعنى الذي، أي: فلمَّا نَسُوا الوعظَ الذي ذكَّرهم به الصالحون. قال ابن عطية: «ويحتمل أن يُرادَ به الذِّكْرُ نفسُه، ويُحتمل أن يرادَ به ما كان فيه الذكر» قال الشيخ: «ولا يَظْهر لي هذان الاحتمالان» قلت: يعني ابن عطية بقوله «الذكر نفسه» ، أي: نفسُ الموصول مرادٌ به المصدر كأنه قال: فلما نَسُوا الذكر الذي ذُكِّروا به، وبقوله «ما كان فيه
Allah Teâlâ'nın: {فَلَماَّ نَسُواْ مَا ذُكِّرُواْ بِهِ} kavli: «نَسُوا» fiilindeki zamir menedilenlere racidir. «ما» ise 'ellezî' manasında ismi mevsûldür; yani 'salih kimselerin kendilerine hatırlattığı öğüdü unuttukları zaman' demektir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bununla hatırlatmanın kendisinin kastedilmiş olması da muhtemeldir, içinde hatırlatmanın bulunduğu şeyin kastedilmiş olması da muhtemeldir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu iki ihtimal bana açık görünmemektedir.» Ben derim ki: İbn Atıyye «hatırlatmanın kendisi» sözüyle, mevsûlün bizzat kendisinin masdar manasında olduğunu kastetmiştir; sanki: 'Kendilerine hatırlatılan hatırlatmayı unuttuklarında' demiş gibidir; «içinde hatırlatmanın bulunduğu şey» sözüyle de
الذكر» نفسُ الشيء المُذَكَّر به الذي هو متعلَّق الذكر، لأن ابن عطية لمَّا جَعَل «ما» بمعنى الذي قال: «إنها تحتملُ الوقوعَ على هذين الشيئين المتغايرين» .
hatırlatmanın müteallakı olan hatırlatılan şeyin kendisini kastetmiştir; çünkü İbn Atıyye «ما» lafzını 'ellezî' manasında kılınca: «Birbirinden farklı bu iki şeye delalet etmeyi muhtemeldir» demiştir.
قوله: {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} قرأ نافع وأبو جعفر وشيبة: «بِيْسٍ» بياء ساكنة. وابن عامر بهمزة ساكنة، وفيهما أربعة أوجه، أحدها: أن هذا في الأصل فعلٌ ماضٍ سُمِّي به فأُعْرِب كقوله ﵇: «أنهاكم عن قيلٍ وقال» بالإِعراب والحكاية، وكذا قولهم: «مُذْ شَبَّ إلى دَبَّ» و «مُذْ شَبٍّ إلى دَبٍّ» فلمَّا نُقِل إلى الاسمية صار وَصْفاً ك نِضْو ونِقْض. والثاني: أنه وصف وُضِع على فِعْل كحِلْف. الثالث: أن أصلَه بَئيس كالقراءة المشهورة، فخفَّف الهمزة، فالتقت ياءان ثم كَسَر الباء إتباعاً كرِغيف وشِهيد، فاستثقل توالي ياءين بعد كسرة، فحذفت الياء المكسورة فصار اللفظ بِئْسٍ، وهو تخريج الكسائي. الرابع: أن أصله «بَئِس» بزنة كَتِف ثم أُتْبعت الباءُ للهمزة في الكسر، ثم سُكِّنت الهمزة ثم أُبدلت ياء. وأمَّا قراءةُ ابنِ عامر فتحتمل أن تكون فعلاً منقولاً، وأن تكون وصفاً كحِلْف.
{بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} kavli: Nâfi', Ebû Ca'fer ve Şeybe sakin yâ ile «بِيْسٍ» okumuşlardır. İbn Âmir ise sakin hemze ile [«بِئْسٍ»] okumuştur; bu iki kıraatte dört vecih vardır; birincisi: Bunun asılda geçmiş zaman fiili olup isim kılındığı ve tıpkı Peygamber aleyhisselâm'ın irap ve hikaye tarikiyle gelen: «Sizi kîl ve kâlden (dedikodudan) nehyederim» hadisi ile «müz şebbe ilâ debbe» ve «müz şebbin ilâ debbin» sözlerinde olduğu gibi iraplandığıdır; dolayısıyla isimliğe aktarılınca tıpkı 'nıdv' ve 'nıkd' gibi bir vasıf olmuştur. İkincisi: Tıpkı 'hılf' gibi fi'l vezninde konulmuş bir vasıf olmasıdır. Üçüncüsü: Aslının meşhur kıraatteki gibi 'beîs' olmasıdır; hemzeyi hafifletmiş, iki yâ bir araya gelmiş, sonra tıpkı 'rağîf' ve 'şehîd' kelimelerindeki gibi tebeiyyet sebebiyle bâ harfini kesrelemiş, ardından kesreden sonra peş peşe iki yâ gelmesi ağır görülerek meksûr olan yâ hazfedilmiş ve lafız 'bi'sin' hâline gelmiştir; bu el-Kisâî'nin tahrîcidir. Dördüncüsü: Aslının ketif vezninde «بَئِس» olması, sonra bâ harfinin kesrede hemzeye tabi kılınması, ardından hemzenin sakin kılınıp sonra da yâ'ya dönüştürülmesidir. İbn Âmir'in kıraatine gelince, onun [isimliğe] aktarılmış bir fiil olması da 'hılf' gibi bir vasıf olması da muhtemeldir.
وقرأ أبو بكر عن عاصم «بَيْئَسٍ» بياء ساكنة بين باء وهمزة مفتوحتين وهو صفةٌ على فَيْعَل كضيغَم وصَيْرَف وهي كثيرة في الأوصاف/. وقال امرؤ القيس بن عابس الكندي:
Âsım'dan Ebû Bekir, fethalı bir bâ ile hemze arasında sakin bir yâ ile «بَيْئَسٍ» şeklinde okumuştur ki bu dayğam ve sayraf gibi fey'al vezninde bir sıfattır ve sıfatlarda pek çoktur. / İmrüülkays b. Âbis el-Kindî şöyle demiştir:
٢٣٢٠ - كلاهما كان رئيساً بَيْئَساً ... يَضْرِبُ في يومِ الهياجِ القَوْنَسا
2320 - İkisi de çetin birer liderdi... / Savaş gününde miğfere kılıç çalan.
وقرأ باقي السبعة بَئِيْسٍ بزنة رئيس. وفيه وجهان، أحدهما: أنه وصفٌ على فَعِيل كشديد وهو للمبالغة وأصله فاعل. والثاني: أنه مصدرٌ وُصف به أي: بعذابٍ ذي بأس بئيس، مصدر مثل النذير والنكير والعذير، ومثل ذلك في احتمال الوجهين قول أبي الإِصبع العدواني:
Yedi kıraat imamının geri kalanı reîs vezninde «بَئِيْسٍ» şeklinde okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır; birincisi: Şedîd gibi fa'îl vezninde bir vasıf olmasıdır ki mübalağa içindir ve aslı fâildir. İkincisi: Kendisiyle nitelenen bir masdar olmasıdır; yani 'şiddetli azap sahibi bir azapla' demektir; nezîr, nekîr ve 'azîr gibi bir masdardır. İki veçhi ihtiva etmesi bakımından bunun benzeri Ebu'l-İsba' el-Advânî'nin şu sözüdür:
٢٣٢١ - حَنَقَاً عَلَيَّ ولا أَرَى ... ليَ منهما شَرَّاً بئيساً
2321 - Bana öfkelenerek; oysa ben ikisinden... / Kendime çetin bir kötülük geleceğini sanmıyorum.
وهي أيضاً قراءةُ علي وأبي رجاء.
Bu aynı zamanda Ali ve Ebû Recâ'nın da kıraatidir.
وقرأ يعقوبٌ القارئ: بَئِسَ بوزن شَهِدَ، وقرأها أيضاً عيسى بن عمر وزيد بن علي. وقرأ نصر بن عاصم: بَأَس بوزن ضَرَب فعلاً ماضياً.
Kurrâdan Ya'kûb, şehide vezninde «بَئِسَ» şeklinde okumuştur; bunu ayrıca Îsâ b. Ömer ve Zeyd b. Ali de okumuştur. Nasr b. Âsım ise darabe vezninde mazi fiil olarak «بَأَس» şeklinde okumuştur.
وقرأ الأعمش ومالك بن دينار: بَأْس فعلاً ماضياً، وأصله بئِس بكسرِ الهمزة فسَكَّنها تخفيفاً كشَهْد في قوله:
el-A'meş ve Mâlik b. Dînâr mazi fiil olarak «بَأْس» şeklinde okumuşlardır; aslı hemzenin kesresiyle «بئِس» olup şairin şu sözündeki 'şehd' gibi tahfif için onu sakin kılmıştır:
٢٣٢٢ - لو شَهْدَ عادَ في زمانِ تُبَّعِ ... وقرأ ابن كثير وأهل مكة: بِئِسٍ بكسر الباء والهمز همزاً خفيفاً، ولم يُبَيَّن: هل الهمزةُ مكسورةٌ أو ساكنة؟
2322 - Şayet Âd kavmini Tübba' zamanında görseydi... / İbn Kesîr ve Mekke ehli bâ'nın kesresi ve hafif bir hemze ile «بِئِسٍ» okumuşlardır; ancak hemzenin meksûr mu yoksa sâkin mi olduğu açıklanmamıştır.
وقرأ طلحة وخارجة عن نافع بَيْسٍ بفتح الباء وسكون الياء مثل كَيْل وأصله بَيْئَس مثل: ضَيْغَم فخفَّف الهمزةَ بقلبها ياءً وإدغامِ الياء فيها، ثم خَفَّفه بالحذف كمَيْت في مَيّت.
Talha ve Nâfi'den Hârice bâ'nın fethası ve yâ'nın sükûnu ile keyl gibi «بَيْسٍ» okumuşlardır; aslı dayğam gibi «بَيْئَس» olup hemzeyi yâ'ya çevirip yâ'yı onda idgam ederek hafifletmiş, sonra da meyyit kelimesindeki meyt gibi hazif ile hafifletmiştir.
وقرأ عيسى بن عمر والأعمش وعاصم في رواية: بَيْئِسٍ كقراءة أبي بكر عنه إلا أنه كسر الهمزة. وهذه قد رَدَّها الناسُ لأن فَيْعِلاً بكسر العين في المعتلِّ، كما أن فَيْعَلاً بفتحها في الصحيح كسيِّد وضَيْغَم. على أنه قد شذَّ: صَيْقِل بالكسر، وعَيَّل بالفتح.
Îsâ b. Ömer, el-A'meş ve bir rivayette Âsım, Ebû Bekir'in kendisinden yaptığı kıraat gibi ancak hemzeyi kesreleyerek «بَيْئِسٍ» şeklinde okumuşlardır. Ayn harfinin kesresiyle *fey'ıl* vezni illetli kelimelerde, fethasıyla *fey'al* vezni ise sahîh kelimelerde geldiği için (seyyid ve dayğam gibi) insanlar bu kıraati reddetmişlerdir. Bununla birlikte kesre ile *saykıl* ve fetha ile *ayyel* şâz olarak gelmiştir.
وقرأ نصر في رواية مالك بن دينار عنه «بَأَسٍ» بفتح الباء والهمزة وجَرِّ السين بزنة جَبَل.
Mâlik b. Dînâr'ın kendisinden rivayetinde Nasr, cebel vezninde bâ ve hemzenin fethası ve sîn'in cerri ile «بَأَسٍ» şeklinde okumuştur.
وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي وطلحة بن مصرف «بِئَسٍ» مثل كَبِد وحَذِر قال عبيد الله بن قيس:
Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve Talha b. Musarrıf, kebid ve hazir gibi «بِئَسٍ» şeklinde okumuşlardır. Ubeydullâh b. Kays şöyle demiştir:
٢٣٢٣ - ليتني أَلْقَى رُقَيَّةَ في ... خَلْوةٍ من غير ما بَئِسِ
2323 - Keşke Rukıyye ile / Hiçbir sıkıntı olmaksızın baş başa kalabilsem.
وقرأ نصر بن عاصم في رواية «بَيِّسٍ» بتشديد الياء كميّت، وفيها تخريجان، أحدهما: أنها من البؤس ولا أصلَ لها في الهمز، والأصل: بَيْوِس كمَيْوِت ففُعِل به ما فُعِل به. والثاني: أن أصلَه الهمزةُ فأبدلها ياءً ثم أدغم الباء في الياء.
Nasr b. Âsım bir rivayette meyyit gibi yâ'nın şeddesiyle «بَيِّسٍ» şeklinde okumuştur. Bunda iki açıklama vardır; birincisi: Bunun 'el-be's' (الْبُؤْس) kökünden olup aslında hemze bulunmamasıdır; aslı meyvit gibi *beyvis* olup ona yapılan [i'lâl] muamelesi buna da yapılmıştır. İkincisi ise: Aslının hemzeli olup hemzeyi yâ'ya dönüştürdüğü, sonra da [önceki] yâ'yı yâ'ya idgam ettiğidir.
وقرأ أيضاً في روايةٍ «بَأَّس» بهمزةٍ مشددة، قالوا: قَلَبَ الياءَ همزةً وأدغمها في مثلها ماضياً كشَمَّر.
Yine o, bir rivayette şeddeli bir hemze ile «بَأَّس» şeklinde okumuştur. Dediler ki: Şammer gibi mazi fiil yaparak yâ'yı hemzeye çevirmiş ve kendi benzerine idgam etmiştir.
وطائفة أخرى: بَأَسَ «كالتي قبلها إلا أن الهمزةَ خفيفةٌ.
Diğer bir topluluk da hemzenin hafif (şeddesiz) olması dışında bir önceki gibi «بَأَسَ» okumuştur.
وطائفة:» باسٍ «بألف صريحة بين الباء والسين المجرورة.
Bir topluluk da bâ ile mecrûr sîn arasında açık bir elif ile «بَاسٍ» şeklinde okumuştur.
وقرأ أهلُ المدينة:» بِئيس «كرئيس، إلا أنهم كسروا الباءَ، وهذه لغةُ
Medine ehli, bâ harfini kesrelemeleri dışında reîs gibi «بِئِيس» şeklinde okumuşlardır; bu da
تميم في فعيل الحلقيِّ العين نحو: بِعير وشعير وشهيد سواء أكان اسماً أم صفة.
İster isim ister sıfat olsun, ayn harfi boğaz harflerinden olan *fa'îl* veznindeki bi'îr, şi'îr ve şehîd örneklerinde olduğu gibi Temîm kabilesinin lehçesidir.
وقرأ الحسن والأعمش:» بِئْيَسٍ «بياءٍ مكسورة ثم همزةٍ ساكنة ثم ياءٍ مفتوحةٍ بزنة حِذْيَم وعِثْيَر.
el-Hasan ve el-A'meş; hızyem ve 'ısyer vezninde, meksûr bir bâ, ardından sâkin bir hemze ve ardından meftûh bir yâ ile «بِئْيَسٍ» şeklinde okumuşlardır.
وقرأ الحسن: بِئْسَ بكسرِ الباء وسكون الهمزة وفتح السين، جَعَلَها التي للذَّمِّ في نحو: بئس الرجل زيد، ورُوِيت عن أبي بكر.
el-Hasan, bâ'nın kesresi, hemzenin sükûnu ve sîn'in fethasıyla «بِئْسَ» şeklinde okumuştur; onu "Bi'se'r-racülü Zeydün" (Zeyd ne kötü adamdır) cümlesindeki zemm (kınama) fiili kılmıştır. Bu [kıraat] Ebû Bekir'den de rivayet edilmiştir.
وقرأ الحسن أيضاً كذلك إلا أنه بياءٍ صريحة، وتخريجُها كالتي قبلها وهي مرويَّةٌ عن نافع. وقد ردَّ أبو حاتم هذه القراءةَ والتي قبلها بأنه لا يُقال:» مررت برجلٍ بئس «حتى يقال: بئس الرجل، أو بئس رجلاً. قال النحاس:» وهذا مردودٌ يعني قولَ أبي حاتم حكى النحويون: «إن فعلتَ كذا وكذا فبها ونعمَتْ» ، أي: ونِعمَتِ الخَصْلة، والتقدير: بئس العذاب «. قلت: أبو حاتم معذورٌ في [ردّ] القراءة فإن الفاعلَ ظاهراً غيرُ مذكور والفاعلُ عمدةٌ لا يجوز حذفه، ولكن قد ورد في الحديث:» من توضَّأ فبها ونعمت ومن اغتسل فالغسل أفضل «ففاعل» نعمت «هنا مضمرٌ يفسَِّره/ سياقُ الكلام. قال الشيخ:» فهذه اثنتان وعشرون قراءةً، وضبطُها بالتلخيص أنها قُرِئَتْ ثلاثيةَ اللفظِ ورباعيَّتَه: فالثلاثي اسماً: بِيْسٍ،
el-Hasan ayrıca açık bir yâ ile yine bu şekilde okumuştur; açıklaması bir önceki gibidir ve Nâfi'den de rivayet edilmiştir. Ebû Hâtim bu kıraati ve bir öncekini, "Bi'se'r-racülü" (ne kötü adamdır) veya "Bi'se racülen" denilmedikçe "Merartü bi-racülin bi'se" (ne kötü bir adama uğradım) denilemeyeceği gerekçesiyle reddetmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: "Bu —yani Ebû Hâtim'in sözü— reddedilmiştir; zira nahivciler şöyle nakletmişlerdir: «Şöyle şöyle yaparsan ne âlâ ve pek güzeldir (fe bihâ ve ni'met)», yani 'haslet pek güzeldir' demektir; takdiri de 'ne kötü azaptır (bi'se'l-azâb)' şeklindedir." Ben derim ki: Ebû Hâtim kıraati [reddetmekte] mazurdur; çünkü fail açıkça zikredilmemiştir, fail ise cümlenin temel ögesidir ve hazfedilmesi caiz değildir. Ne var ki hadiste: "Kim abdest alırsa ne âlâ ve pek güzeldir (fe bihâ ve ni'met); kim de guslederse gusül daha faziletlidir" şeklinde varit olmuştur. Buradaki "ni'met"in faili, / sözün akışının açıkladığı gizli bir zamirdir. Şeyh şöyle demiştir: "İşte bunlar yirmi iki kıraattir. Özetle tespiti şöyledir: Kelime üç harfli ve dört harfli olarak okunmuştur. İsim olarak üç harfliler: «بِيْسٍ»،
بِئْسٍ، بَيْسٍ، بَاْسٍ، بَأَسٍ، بِئِسٍ، بَئِسٍ.
«بِئْسٍ», «بَيْسٍ», «بَاْسٍ», «بَأَسٍ», «بِئِسٍ» ve «بَئِسٍ» şekilleridir.
وفعلاً: بِئْسَ، بِيْسَ، بَئِسَ، بَأَسَ، بَأْسَ، بَيَسَ. والرباعية اسماً: بَيْئَسٍ، بِيْئِسٍ، بَيْئِسٍ، بَيِّسٍ، بَئِيْسٍ. بِئَيْسٍ، بِئْيَسٍ. وفعلاً: بَأَّسَ.
Fiil olarak ise: «بِئْسَ», «بِيْسَ», «بَئِسَ», «بَأَسَ», «بَأْسَ», «بَيَسَ» şekilleridir. Dört harfliler isim olarak: «بَيْئَسٍ», «بِيْئِسٍ», «بَيْئِسٍ», «بَيِّسٍ», «بَئِيْسٍ», «بِئَيْسٍ», «بِئْيَسٍ» şeklindedir. Fiil olarak ise: «بَأَّسَ» şeklindedir.
قلت: وقد زاد أبو البقاء أربع قراءات أخر: بَيِسٍ بباء مفتوحة وياءٍ مكسورةٍ. قال: «وأصلُها همزة مكسورة فأبدلَتْ ياء، وبَيَس بفتحهما، قال» وأصلها ياءٌ ساكنةٌ وهمزةٌ مفتوحة، إلا أن حركةَ الهمزةِ أُلْقِيَتْ على الياء وحُذِفَتْ، ولم تُقْلَبِ الياءُ ألفاً لأن حركتَها عارضةٌ «. وبَأْيَسٍ بفتح الباءِ وسكونِ الهمزة وفتح الياء، قال:» وهو بعيد إذ ليس في الكلام فَعْيَل «. وقرئ بَيْآس على فَيْعال وهو غريب. فهذه ستٌّ وعشرون قراءة في هذه اللفظة، وقد حرَّرْتُ ألفاظها وتوجيهاتها بحمد الله تعالى.
Ben derim ki: Ebu'l-Bekâ dört kıraat daha eklemiştir: Meftûh bir bâ ve meksûr bir yâ ile «بَيِسٍ». Şöyle demiştir: "Bunun aslı meksûr bir hemzedir de yâ'ya dönüştürülmüştür. İkisinin fethasıyla «بَيَس» şeklindedir." Şöyle demiştir: "Aslı sâkin bir yâ ve meftûh bir hemzedir; ancak hemzenin harekesi yâ'ya aktarılıp [hemze] hazfedilmiştir; yâ'nın harekesi ârızî olduğu için de elife çevrilmemiştir." Bâ'nın fethası, hemzenin sükûnu ve yâ'nın fethasıyla «بَأْيَسٍ» [şeklindedir]; şöyle demiştir: "Arap kelâmında *fa'yel* vezni bulunmadığı için bu uzaktır." Bir de *fey'âl* vezninde «بَيْآس» okunmuştur ki bu garibtir. Böylece bu lafızda yirmi altı kıraat bulunmaktadır; Allah Teâlâ'ya hamdolsun lafızlarını ve gramatik yönelişlerini ayrıntısıyla ortaya koydum.
قوله تعالى: {وَإِذْ تَأَذَّنَ} : تَأَذَّن: فيه أوجهٌ، أحدها: أنه بمعنى آذَنَ أي: أَعْلَمَ. قال الواحديُّ: «وأكثرُ أهل اللغة على أنَّ التأذُّن بمعنى الإِيذان وهو الإِعلامُ. قال الفارسي:» آذن «أَعْلَمَ، وأذَّن: نادى وصاح للإِعلام ومنه قوله تعالى: {فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ} [الأعراف: ٤٤] . قال:» وبعض العرب يُجْري آذَنْتُ مجرى تأذَّنْتُ، فيجعل آذن وتأذَّن بمعنى، فإذا كان أذَّن أعلم في لغة بعضهم فأذَّن: تفعَّل مِنْ هذا. وقيل: إن معناه حَتَّم وأوجب «. وقال الزمخشري:» تأذَّن: عَزَم ربك، وهو تَفَعَّل من الإِيذان وهو الإِعلامُ، لأن العازمَ على الأمر
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ تَأَذَّنَ} “Hani [Rabbin] bildirmişti” kavline gelince: *Te'ezzene* (تَأَذَّنَ) kelimesinde birkaç vecih vardır; birincisi: *Âzene* (آذَنَ) yani bildirdi/duyurdu anlamında olmasıdır. el-Vâhidî şöyle demiştir: "Dilcilerin çoğuna göre *te'ezzün*, *îzân* yani bildirmek anlamındadır. el-Fârisî şöyle demiştir: *Âzene* bildirdi demektir; *ezzene* ise bildirmek için seslendi ve bağırdı demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: {فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ} [A'râf 44] “Aralarından bir çağırıcı seslendi” kavli de bundandır." Şöyle demiştir: "Bazı Araplar *âzentü* fiilini *te'ezzentü* gibi kullanır; böylece *âzene* ile *te'ezzene*yi aynı anlamda kılarlar. Eğer bazılarının lehçesinde *ezzene*, bildirdi anlamındaysa *te'ezzene* bundan türemiş bir tefa''ul babıdır. Anlamının kesinleştirdi ve vacip kıldı olduğu da söylenmiştir." ez-Zemahşerî şöyle demiştir: "*Te'ezzene*, Rabbin azmetti demektir; *îzân* yani bildirmekten türemiş bir tefa''ul babıdır. Çünkü bir işe azmeden kimse,
يحدِّث به نفسَه ويُؤْذِنُها بفعله، وأُجْري مُجْرى فعل القسم ك عَلِمَ الله وشهد الله، ولذلك اُجيب بما يُجاب به القسم وهو: «ليبعثَنَّ» . وقال الطبري وغيرُه: «تَأَذَّن معناه أَعْلَمَ» وهو قلقٌ مِنْ جهة التصريف إذ نسبةُ «تأذَّن» إلى الفاعلِ غيرُ نسبة أعلم، وبين ذلك فرقٌ بين التعدي وغيره.
bunu kendi kendine söyler ve onu yapacağını nefsine bildirir. *Alimallāh* (Allah bildi) ve *şehidallāh* (Allah şahit oldu) gibi yemin fiili yerine kullanılmıştır; bu yüzden yemine verilen cevapla cevaplanmış olup o da: «ليبعثَنَّ» ifadesidir." et-Taberî ve başkaları: "*Te'ezzene* 'bildirdi' anlamındadır" demişlerdir; fakat bu, sarf bakımından sorunludur; zira *te'ezzene*nin faile nispeti *a'leme*nin nispetinden farklıdır ve aralarında geçişlilik (müteaddî) ve geçişsizlik (lâzım) farkı vardır.
قوله: {إلى يَوْمِ القيامة} فيه وجهان أحدُهما: أنه متعلقٌ ب «يَبْعَثَنَّ» وهذا هو الصحيحُ. والثاني: أنه متعلقٌ ب «تأذَّن» نقله أبو البقاء. ولا جائزٌ أن يتعلق بيُسومهم لأن مَنْ: إمَّا: موصولةٌ وإمَّا موصوفةٌ، والصلةُ والصفة لا يعملان فيما قبل الموصول والموصوف.
{إلى يَوْمِ القيامة} “Kıyamet gününe kadar” kavlinde iki vecih vardır; birincisi: «يَبْعَثَنَّ» fiiline müteallık olmasıdır ki doğru olan budur. İkincisi: Ebu'l-Bekâ'nın naklettiğine göre «تأذَّن» fiiline müteallık olmasıdır. «يَسُومُهُمْ» fiiline müteallık olması ise caiz değildir; zira «مَنْ» ya mevzûldür ya da mevsûftur; sıla da sıfat da mevzûl ve mevsûftan öncesinde amel etmez.
قوله تعالى: {أُمَماً} : إمَّا حالٌ من مفعول «قطَّعناهم» ، وإمَّا مفعولٌ ثانٍ على ما تقدَّم من أنَّ قَطَّعَ تضمَّن معنى صَيَّر. و «منهم» الصالحون «صفةٌ لأمم. وقال أبو البقاء:» أو بدل منه، أي: من أمم «يعني أنه حالٌ من مفعول» قَطَّعناهم «أي: فَرَّقناهم حال كونهم منهم الصالحون.
Yüce Allah'ın: {أُمَماً} “Topluluklar halinde” kavli: Ya «قَطَّعْنَاهُمْ» fiilinin mef'ûlünden hâldir ya da daha önce geçtiği üzere *katta'a* fiilinin *sayyara* (dönüştürdü) anlamını içermesine binaen ikinci mef'ûldür. «مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ» ise «أُمَمًا» lafzının sıfatıdır. Ebu'l-Bekâ: "Veya ondan, yani «أُمَمًا» lafzından bedeldir" demiştir; yani «قَطَّعْنَاهُمْ» fiilinin mef'ûlünden hâl olup "onlar aralarında salih kimseler bulunduğu hâlde onları parça parça ayırdık" demektir.
قوله: {وَمِنْهُمْ دُونَ ذلك} .» منهم «خبرٌ مقدم، و» دونَ ذلك «نعتٌ لمنعوتٍ محذوف هو المبتدأ، والتقدير: ومنهم ناسٌ أو قومٌ دون ذلك. قال الزمخشري:» معناه: ومنهم ناسٌ منحطُّون عَنِ الصلاح، ونحوه: {وَمَا مِنَّآ إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} [الصافات: ٦٤] بمعنى: ما منا أحدٌ إلا له مقامٌ معلومٌ «يعني في كونه حُذِف الموصوفُ وأقيم الجملةُ الوصفية مُقامَه، كما قام مَقامَه الظرفُ الوصفي. والتفصيل ب» مِنْ «يجوز فيه حَذْفُ الموصوف وإقامةُ الصفة مُقامه
{وَمِنْهُمْ دُونَ ذلك} “Ve içlerinden bundan aşağı olanlar da [vardır]” kavli: «مِنْهُمْ» öne geçmiş haberdir; «دُونَ ذَلِكَ» ise mübteda olan mahzuf bir mevsûfun sıfatıdır; takdiri: "Ve içlerinde bundan aşağı insanlar veya bir kavim vardır" şeklindedir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: "Anlamı: Onlardan salihlik derecesinden aşağıda bulunan insanlar vardır demektir. Bunun bir benzeri: {وَمَا مِنَّآ إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} [Sâffât 164] yani 'Bizden bilinen bir makamı olmayan hiç kimse yoktur' kavlidir." Yani mevsûfun hazfedilip vasıf cümlesinin onun yerine geçmesi bakımındandır; nitekim vasıf zarfı da onun yerine geçmiştir. «مِنْ» ile yapılan tafsilde mevsûfun hazfedilip sıfatın onun yerine kaim kılınması caizdir,
كقولهم:» منا ظَعَن ومنَّا أقام «. وقال ابن عطية:» فإن أريدَ بالصَّلاح الإِيمانُ ف «دون» بمعنى «غير» يُراد به الكفرة «. قال الشيخ:» إن أراد أنَّ «دون» ترادِفُ غيراً فليس بصحيحٍ، وإن أرادَ أنه يلزم أنَّ مَنْ كان دون شيء أن يكون غيراً له فصحيح «.
nitekim Arapların: "Bizden göç eden de vardır, bizden kalan da vardır (minnâ za'ane ve minnâ ekâme)" sözleri böyledir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Şayet salihlikten kasıt iman ise «دُونَ», 'gayr' (başka) anlamında olup bununla kâfirler kastedilmiştir." Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: "Şayet «دُونَ» lafzının 'gayr' ile eşanlamlı olduğunu kastediyorsa bu doğru değildir; fakat bir şeyden aşağıda olan kimsenin zorunlu olarak ondan başka (gayrı) olacağını kastediyorsa bu doğrudur."
و» ذلك «إمَّا أن يُشارَ به إلى الصَّلاح، وإما أَنْ يُشار به إلى الجماعة، فإن أُشير به إلى الصلاح فلا بد من حذف مضاف ليصِحَّ المعنى تقديرُه: ومنهم دونَ أهلِ ذلك الصلاح ليعتدل التقسيم، وإن أُشير به إلى الجماعة أي: ومنهم دونَ أولئك الصالحين فلا حاجة إلى تقدير/ مضاف لاعتدال التقسيم بدونه. وقال أبو البقاء:» ودون ذلك ظرفٌ أو خبر على ما ذكرنا في قوله {لَقَد تَّقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} [الأنعام: ٩٤] . وفيه نظرٌ من حيث إن «دون» ليس بخبر.
«ذَلِكَ» ile ya salihliğe işaret edilmektedir ya da topluluğa işaret edilmektedir. Şayet salihliğe işaret ediliyorsa, anlamın sahih olması ve taksimin denk düşmesi için takdiri "içlerinden o salihliğin ehlinden aşağı olanlar da vardır" şeklinde mahzuf bir muzâfın bulunması zorunludur. Eğer topluluğa işaret ediliyorsa, yani "içlerinden o salih kimselerden aşağı olanlar da vardır" anlamında ise, taksim bunun olmaksızın da denk olması sebebiyle bir muzâf / takdir etmeye ihtiyaç yoktur. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: "«دُونَ ذَلِكَ», Yüce Allah'ın: {لَقَد تَّقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} [En'âm 94] “Aranızdaki bağlar kopmuştur” kavlinde zikrettiğimiz üzere zarftır veya haberdir." «دُونَ» lafzının haber olmaması yönüyle bu görüşte eleştiriye açık bir yön vardır.
قوله تعالى: {وَرِثُواْ} : في محلِّ رفع نعتاً ل «خَلْفٌ» و «يأخذون» حال من فاعل «ورثوا» . والخَلْف والخَلَف بفتح اللام وإسكانها هل هما بمعنىً واحد، أي: يُطلق كل منهما على القَرْن الذي يَخْلُف غيره صالحاً كان أو طالحاً، أو أن الساكن اللام في الطالح والمفتوحها في الصالح؟ خلافٌ مشهور بين اللغويين. قال الفراء: «يُقال للقَرْن: خَلْف يعني ساكناً ولمن استخلفته: خلَفاً يعني متحرك اللام» . وقال الزجاج: يُقال للقَرْن يجيء بعد القرن خَلْف «. وقال ثعلب:» الناس كلهم
Yüce Allah'ın: {وَرِثُواْ} kavli: «خَلْفٌ» kelimesinin sıfatı olarak ref mahallindedir; «يَأْخُذُونَ» ise «وَرِثُوا» fiilinin failinden hâldir. Lâm harfinin fethası ve sükûnu ile *half* (الخَلْف) ve *halef* (الخَلَف) lafızlarının aynı anlamda olup her ikisinin de —ister salih ister fâsık olsun— kendinden öncekinin yerine geçen nesil için mi kullanıldığı, yoksa lâm'ı sâkin olanın fâsık için, fethalı olanın ise salih için mi kullanıldığı hususunda dilciler arasında meşhur bir ihtilaf vardır. el-Ferrâ şöyle demiştir: "Nesil için —yani lâm'ın sükûnu ile— *half*, yerine halef kıldığın kimse için ise —yani lâm'ın harekesiyle— *halef* denir." ez-Zeccâc şöyle demiştir: "Bir neslin ardından gelen nesle *half* denir." Sa'leb ise şöyle demiştir: "Bütün insanlar,
يقولون: «خَلَف صدق» للصالح و «خَلْف سوء» للطالح، وأنشد:
salih olan için «خَلَف صدق» (hayırlı halef), kötü olan için ise «خَلْف سوء» (hayırsız nesil) derler" demiş ve şu beyti okumuştur:
٢٣٢٤ - ذهب الذين يُعاشُ في أكنافِهم ... وبَقِيتُ في خَلْف كجِلْدِ الأجرب
2324 - Kanatları altında yaşanılan kimseler göçüp gitti... / Ben ise uyuz bir devenin derisi gibi [kötü] bir nesil içinde kaldım.
وقالوا في المثل: «سكت أَلْفاً ونطق خَلْفاً» ، ويُعزى هذا أيضاً إلى الفراء وأنشدوا:
Atasözünde de: "Bin [söz boyunca] sustu da kötü bir söz söyledi (sekete elfen ve netaka halfen)" demişlerdir; bu söz el-Ferrâ'ya da nispet edilir. Şu beyti de okumuşlardır:
٢٣٢٥ - خَلَّفْتَ خَلْفاً ولم تَدَعْ خَلفَا ... ليت بهم كان لا بك التَّلَفَا
2325 - Kötü bir nesil geride bıraktın da [hayırlı] bir halef bırakmadın... / Keşke helak senin değil de onların başına gelseydi!
وقال بعضهم: «قد يجيء في الرديء خَلَف بالفتح، وفي الجيد خَلْف بالسكون، فمِنْ مجيء الأول قوله:
Bazıları da şöyle demiştir: "Bazen kötü olan için fetha ile *halef*, iyi olan için ise sükûn ile *half* gelebilir." Birincisinin gelişine şairin şu sözü örnektir:
٢٣٢٦ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... إلى ذلك الخَلَفِ الأعور
2326 - ... / O tek gözlü [hayırsız] halefe doğru.
ومِنْ مجيء الثاني قول حسان:
İkincisinin gelişine ise Hassân'ın şu sözü örnektir:
٢٣٢٧ - لنا القَدَمُ الأُوْلى عليهم وخَلْفُنا ... لأولِنا في طاعة الله تابعُ
2327 - Onlara karşı öncelik şerefi bizdedir; ardımızdan gelen neslimiz de... / Allah'a itaatte öncülerimize tâbidir.
وقد جمع بينهما الشاعر في قوله:
Şair ise şu sözünde ikisini bir arada kullanmıştır:
٢٣٢٨ - إنَّا وَجَدْنا خَلْفَنا بِئْسَ الخَلَفْ ... عبداً إذا ما ناء بالحِمْل وَقَفْ
2328 - Biz arkamızdan gelen neslimizi ne kötü bir halef bulduk!... / Yükün ağırlığı altında ezilince durup kalan bir köle gibi.
فاستعمل الساكنَ والمتحركَ في الرديء، ولهذا قال النضر:» يجوز التحريكُ والسكونُ في الرديء، فأمَّا الجيدُ فبالتحريك فقط «، ووافقه جماعةُ أهل اللغة إلا الفراءَ وأبا عبيد فإنهما أجازا السكون في الخلف المراد به الصالح.
Şair kötü olan için hem sâkin hem harekeli şekli kullanmıştır; bu sebeple en-Nadr şöyle demiştir: "Kötü olan hakkında hem harekeli hem sâkin kullanım caizdir; iyi olan hakkında ise sadece harekelisi kullanılır." Dilcilerin çoğunluğu da ona katılmıştır; ancak el-Ferrâ ve Ebû Ubeyd müstesnadır; zira bu ikisi, kendisiyle salih kimse kastedilen *half* lafzında sükûnu da caiz görmüşlerdir.
والخَلْف بالسكون - فيه وجهان، أحدهما: أنه مصدر، ولذلك لا يثنَّى ولا يُجْمَعُ ولا يُؤَنَّث وعليه ما تقدَّم من قوله:
Sükûn ile olan *half* (الخَلْف) lafzında iki vecih vardır; birincisi: Masdar olmasıdır; bu yüzden tesniye ve cemi yapılmaz, müennes kılınmaz. Şairin daha önce geçen şu sözü buna göredir:
إنَّا وَجَدْنا خَلْفَنَا بئس الخَلَفْ ... وإمَّا اسم جمع خالِف كرَكْب لراكب وتَجْر لتاجر، قاله ابن الأنباري. وردُّوه عليه بأنه لو كان اسم جمع لم يَجْرِ على المفرد وقد جرى عليه. واشتقاقُه: إمَّا من الخلافة، أي: كلُّ خَلَفٍ يَخْلُفُ مَنْ قبله، وإمَّا مِنْ خَلَفَ النبيذ يخلُف، أي: فسد، يقال: خَلَفَ النبيذُ يَخْلُف خَلْفاً إذا فسد، خَلْفاً وخُلُوفاً، وكذا الفم إذا تغيَّرت رائحتُه. ومن ذلك الحديث:» لَخَلُوف فم الصائم «. وقرأ الحسن البصري:» وُرِّثوا «بضم الواو وتشديد الراء مبنياً لِما لم يُسَمَّ فاعلُه. ويجوز أن يكون» يأخذون «مستأنفاً، أخبر عنهم بذلك. وتقدَّم الكلامُ على لفظ» الأدنى «واشتقاقه.
"Biz arkamızdan gelen neslimizi ne kötü bir halef bulduk!..." [İkinci vecih ise]: Râkib için *rakb*, tâcir için *tecr* gibi *hâlif* (خَالِف) kelimesinin ism-i cem'i olmasıdır; bunu İbnü'l-Enbârî söylemiştir. Ancak ona, şayet ism-i cem olsaydı tekil için sıfat/hüküm olarak kullanılmayacağı, hâlbuki burada tekil için kullanıldığı söylenerek itiraz edilmiştir. Türeyişi ise: Ya *hilâfet*ten gelir, yani her halef kendinden öncekine halef olur; ya da nebîzin bozulmasını ifade eden *halefe'n-nebîzü yahlüfü* (خَلَفَ النَّبِيذُ يَخْلُفُ) fiilinden gelir; nebîz bozulduğunda *halefe yahlüfü halfen ve hulûfen* denir; aynı şekilde ağız kokusu değiştiğinde de böyle denir. Hadiste geçen: "Oruçlunun ağız kokusu (lahulûfü femi's-sâim)..." ifadesi bundandır. Hasan-ı Basrî meçhul fiil olarak vâv'ın zammı ve râ'nın şeddesiyle «وُرِّثُوا» şeklinde okumuştur. «يَأْخُذُونَ» fiilinin ise müste'nefe olması ve onların bu durumunu haber vermesi caizdir. «الأَدْنَى» lafzı ve türeyişi hakkındaki açıklama daha önce geçmişti.
قوله: {وَيَقُولُونَ} نسق على» يأخذون «بوجهيه و» سيُغْفَر «معموله. وفي القائم مَقام فاعلِه وجهان، أحدهما: الجارُّ بعده وهو» لنا «.
{وَيَقُولُونَ} “Ve diyorlar” kavli: Her iki veçhiyle de «يَأْخُذُونَ» üzerine matuftur; «سَيُغْفَرُ» ise onun ma'mûlüdür. Failinin yerine kaim olan (nâib-i fâil) hususunda iki vecih vardır; birincisi: Kendisinden sonraki car-mecrûr olan «لَنَا» ifadesidir.
والثاني: أنه ضمير الأخذ المدلول عليه بقوله: «يأخذون» ، أي: سيفغر لنا أَخْذُ العَرض الأدنى.
İkincisi: «يَأْخُذُونَ» kavlinin delalet ettiği alma fiilinin zamiridir; yani "şu değersiz metâı almamız bizim için bağışlanacaktır" demektir.
قوله: {وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضٌ} هذه الجملةُ الشرطية فيها وجهان، أحدهما: وهو الظاهر أنها مستأنفةٌ لا محلَّ لها من الإِعراب، والثاني: أن الواوَ للحال، وما بعدها منصوبٌ عليها. قال الزمخشري: «الواو للحال، أي: يرجون المغفرة وهم مُصِرُّون عائدون إلى فعلهم غير تائبين، وغفرانُ
{وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضٌ} “Kendilerine bir metâ gelse” kavli: Bu şart cümlesinde iki vecih vardır; birincisi —ki zâhir olan budur— îrabtan mahalli olmayan müste'nefe bir cümle olmasıdır. İkincisi: Vâv'ın hâl için olup sonrasının hâl olarak mahallen mansup olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: "Vâv hâl içindir; yani onlar tevbe etmeksizin yaptıklarında ısrar ederek ve fiillerine tekrar dönerek bağışlanma ummaktadırlar; oysa günahların
الذنوبِ لا يَصِحُّ إلا بالتوبة، والمُصِرُّ لا غفران له» انتهى. وإنما جَعَل الواو للحال لهذا الغرض الذي ذكره من أن الغفران شرطُه التوبة، وهو رأي المعتزلة، وأمَّا أهل السنة فيجوز مع عدم التوبة لأنَّ الفاعلَ مختار.
bağışlanması ancak tevbe ile sahih olur; günahta ısrar edene ise bağışlanma yoktur." ez-Zemahşerî vâv harfini, zikrettiği bu maksatla —yani bağışlanmanın şartının tevbe olması sebebiyle— hâl kılmıştır ki bu Mu'tezile'nin görüşüdür. Ehl-i Sünnet'e göre ise tevbe olmaksızın da [bağışlanma] caizdir; zira [Allah Teâlâ] dilediğini yapan (muhtâr) bir faildir.
قوله: {عَرَضَ} العرض بفتح الراء ما لا ثبات له، ومنه استعار المتكلمون العَرَض المقابل للجوهر. وقال أبو عبيدة: «العَرَض بالفتح جميعُ مَتَاع الدنيا غيرَ النَّقْدَيْن» . والعَرْض بالسكون هو الدراهم والدنانير التي هي قيم المُتْلَفات ورؤوسُ الأموال. وعلى الأول قيل: الدنيا عرضٌ حاضر يأكل منها البَرُّ والفاجر.
{عَرَضٌ} kavline gelince: Râ'nın fethasıyla *el-'arad* (الْعَرَض), kalıcılığı olmayan şeydir; kelâmcıların cevherin karşıtı olan araz terimini istiare yoluyla almaları da bundandır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: "Fetha ile *el-'arad*, iki nakit (altın ve gümüş) dışındaki bütün dünya metâıdır." Sükûn ile *el-'ard* (الْعَرْض) ise telef edilen malların değerleri ve sermayeler olan dirhemler ve dinarlardır. Birinci anlamına binaen: "Dünya hazır bir metâdır (arazdır); iyisi de kötüsü de ondan yer" denilmiştir.
قوله: {أَن لاَّ يِقُولُواْ} فيه [أوجه] / أحدها: أنَّ محله رفع على البدل من «ميثاق» لأن قول الحق هو ميثاق الكتاب. والثاني: أنه عطفُ بيان له، وهو قريب من الأول. والثالث: أنه منصوبٌ على المفعول من أجله. قال الزمخشري: «وإن فُسِّر ميثاق الكتاب بما تقدَّم ذكرُه كان» أن لا يقولوا «مفعولاً من أجله، ومعناه: لئلا يقولوا» وكان قد فَسَّر ميثاق الكتاب بقوله في التوراة: مَنْ ارتكب ذنباً عظيماً فإنه لا يُغفر له إلا بالتوبة. و «أنْ» مفسرةٌ لميثاق الكتاب لأنه بمعنى القول. و «لا» ناهية وما بعدها مجزوم بها، وعلى الأقوال [الأُول] «لا» نافية والفعل منصوبٌ ب «أنْ» المصدرية. و «الحق» يجوز أن يكون مفعولاً به وأن يكونَ مصدراً، وأُضيف الميثاقُ للكتاب لأنه مذكورٌ فيه.
{أَن لاَّ يَقُولُواْ} “Söylememeleri hususunda” kavlinde birkaç [vecih] / vardır; birincisi: Mahallen merfû olarak «مِيثَاقُ» kelimesinden bedel olmasıdır; zira hakkı söylemek kitabın mîsakıdır (ahdidir). İkincisi: Onun atf-ı beyânı olmasıdır ki bu birinciye yakındır. Üçüncüsü: Mef'ûlün lieclih olarak mahallen mansup olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: "Kitabın mîsakı daha önce zikredilen şeyle tefsir edilirse «أَن لاَّ يَقُولُواْ» mef'ûlün lieclih olur ve anlamı 'söylemesinler diye (li-ellâ yekūlû)' şeklinde olur." ez-Zemahşerî kitabın mîsakını, Tevrat'taki "Kim büyük bir günah işlerse tevbe etmedikçe bağışlanmaz" ifadesiyle açıklamıştı. «أَنْ» kavil anlamı taşıdığı için kitabın mîsakını açıklayan tefsîriyyedir; «لاَ» nâhiyedir (yasaklama edatıdır) ve sonrasındaki fiil onunla meczumdur. [Önceki] görüşlere göre ise «لاَ» nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır) ve fiil masdariyet bildiren «أَنْ» ile mansuptur. «الحَقَّ» kelimesinin mef'ûlün bih olması da masdar olması da caizdir. Mîsakın kitaba izafe edilmesi ise kitapta zikredilmiş olmasından dolayıdır.
قوله: «دَرَسُواْ» فيه ثلاثة أوجه، أظهرها ما قال الزمخشري وهو كونُه
«وَدَرَسُوا» kavlinde üç vecih vardır; en açığı ez-Zemahşerî'nin söylediği ve onun
معطوفاً على قوله «ألم يُؤْخَذْ» لأنه تقرير، فكأنه قيل: أُخذ عليهم ميثاق الكتاب ودرسوا، وهو نظيرُ قوله تعالى {أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيداً وَلَبِثْتَ} [الشعراء: ١٨] معناه: قد ربَّيْناك ولَبِثْتَ. والثاني: أنه معطوف على «وَرِثوا» . قال أبو البقاء: «ويكون قولُه» ألم يُؤْخَذْ «معترضاً بينهما، وهذا الوجهُ سبقه إليه الطبري وغيره.
«أَلَمْ يُؤْخَذْ» kavline matuf olmasıdır; zira bu bir takrîrdir (onaylatmadır); dolayısıyla sanki "Kendilerinden kitabın mîsakı alındı ve onlar ders aldılar/okudular" denilmiş gibidir. Bu durum Yüce Allah'ın: {أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيداً وَلَبِثْتَ} [Şuarâ 18] “Biz seni çocukken aramızda büyütmedik mi? Ve sen [aramızda] kaldın” kavlinin benzeridir; anlamı: "Seni büyüttük ve sen aramızda kaldın" demektir. İkincisi: «وَرِثُوا» üzerine matuf olmasıdır. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: "Bu durumda «أَلَمْ يُؤْخَذْ» kavli ikisi arasında itiraziyye (ara cümle) olur; bu vecihte et-Taberî ve başkaları ondan önce davranmıştır."
الثالث: أنه على إضمار قد، والتقدير: وقد درسوا. قلت: وهو على هذا منصوب على الحال نسقاً على الجملة الشرطية أي: يقولون: سيُغْفر لنا في هذه الحال، ويجوز أن يكونَ حالاً من فاعل» يأخذوه «، أي: يأخذون العرضَ في حال دَرْسِهم ما في الكتاب المانع من أخذ الرِّشا.
Üçüncüsü: Gizli bir *kad* takdiriyle olmasıdır; takdiri: "Ve onlar ders aldıkları/okudukları hâlde (ve kad deresû)" şeklindedir. Ben derim ki: Bu takdire göre şart cümlesine atfedilerek hâl olarak mansuptur; yani "Bu hâldeyken bize bağışlanacaktır derler" demektir. «يَأْخُذُونَ» fiilinin failinden hâl olması da caizdir; yani "Rüşvet almayı yasaklayan kitapta bulunan şeyleri okuyup durdukları hâlde o metâı alırlar" demektir.
وعلى كلا التقديرين فالاستفهامُ اعتراض.
Her iki takdire göre de istifham itiraziyyedir (ara cümledir).
وقرأ الجحدري: «أن لا تقولوا» بتاء الخطاب وهو التفات حسن. وقرأ عليٌّ ﵁ وأبو عبد الرحمن السلمي «وادَّارسوا» بتشديد الدال والأصل: تدارسوا، وتصريفُه كتصريف {فادارأتم فِيهَا} [البقرة: ٧٢] وقد تقدَّم تحريرُه.
el-Cahderî muhatap tâ'sı ile «أن لا تقولوا» şeklinde okumuştur ki bu güzel bir iltifattır. Ali radıyallâhu anh ve Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, dâl'ın şeddesiyle «وادَّارسوا» şeklinde okumuşlardır; aslı *tedâresû*dur (تدارسوا); sarfı {فادارأتم فِيهَا} [Bakara 72] “Sonra da onun hakkında çekiştiniz” kavlinin sarfı gibidir ve açıklaması daha önce geçmişti.
قوله: {أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} تقدَّم الكلام على هذه الهمزة والفاء غيرَ مرة. وقرأ ابن عامر ونافع وحفص «تعملون» بالخطاب والباقون بالغيبة، فالخطاب يحتمل وجهين، أحدهما: أنه التفات من الغيبة إلى الخطاب، والمراد
{أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” kavli: Bu hemze ve fâ harfi hakkındaki açıklama defalarca geçmişti. İbn Âmir, Nâfi' ve Hafs muhatap sîgasıyla «تعملون» okumuşlar, geri kalanlar ise gāib sîgasıyla [«يعقلون»] okumuşlardır. Muhatap sîgasında iki vecih muhtemeldir; birincisi: Gāibden muhataba iltifat olmasıdır ve bu takdirde zamirlerle kastedilen
بالضمائر حينئذ شيءٌ واحد. والثاني: أن الخطابَ لهذه الأمة، أي: أفلا تعقلون أنتم حال هؤلاء وما هم عليه وتتعجَّبون من حالهم. وأمَّا الغيبةُ فجرى على ما تقدَّم من الضمائر. ونقل الشيخ أن قراءة الغيبة لأبي عمرو وأهلِ مكة، وقراءةَ الخطاب للباقين.
şey tek bir gruptur. İkincisi: Hitabın bu ümmete yönelik olmasıdır; yani "Siz bunların durumunu ve ne hâlde olduklarını akletmez ve onların durumuna şaşmaz mısınız?" demektir. Gāib sîgasına gelince, daha önce geçen zamirlerin akışına uygundur. Şeyh, gāib kıraatinin Ebû Amr ve Mekke ehline, muhatap kıraatinin ise geri kalanlara ait olduğunu nakletmiştir.
قوله تعالى: {والذين يُمَسِّكُونَ} : فيه وجهان، أظهرهما: أنه مبتدأ، وفي خبره حينئذ [أوجه] ، أحدُهما: الجملة من قوله: «إنَّا لا نُضيع أَجْرَ المُصْلحين» وفي الرابط حينئذ أقوال، أحدها: أنه ضميرٌ محذوفٌ لفَهْم المعنى. والتقدير: المُصْلحين منهم، وهذا على قواعد جمهور البصريين وقواعد الكوفيين تقتضي أن أل قائمةٌ مَقام الضمير تقديره: أَجْر مصلحيهم كقوله: {فَإِنَّ الجنة هِيَ المأوى} [النازعات: ٤١] ، أي: مَأْواه، وقوله: {مُّفَتَّحَةً لَّهُمُ الأبواب} [ص: ٥٠] ، أي أبوابها، وقوله: {في أَدْنَى الأرض} [الروم: ٣] ، أي أرضهم، إلى غير ذلك. والثاني: أن الرابطَ تكرُّرُ المبتدأ بمعناه نحو: زيد قام أبو عبد الله وهو رأيُ الأخفش، وهذا كما يُجيزه في الموصول نحو: أبو سعيدٍ الذي رويتُ عن الخدريّ، والحجَّاج الذي رأيت ابنُ يوسف، وقد قدَّمْت من ذلك شواهد كثيرة. الثالث: أن الرابطَ هو العمومُ في «المُصْلحين» قاله أبو البقاء، قال: «وإن شِئْتَ قلت: لمَّا كان المصلحون جنياً والمبتدأ واحد منه استغنيت
Yüce Allah'ın: {والذين يُمَسِّكُونَ} kavlinde iki vecih vardır; bunların en açığı mübteda olmasıdır. Bu durumda haberinde [vecihler] söz konusudur: Birincisi: «إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ» kavminden oluşan cümledir. Bu takdirde râbıt (bağlayıcı unsur) hakkında görüşler vardır: Birincisi: Anlamın anlaşılmasından ötürü hazfedilmiş bir zamir olmasıdır. Takdiri: "İçlerinden ıslah edenlerin (el-muslihîne minhum)" şeklindedir. Bu, Basralıların cumhurunun kurallarına göredir; Kûfelilerin kuralları ise elif-lâm'ın (el takısının) zamir yerine kaim olduğunu iktiza eder; takdiri: Yüce Allah'ın {فَإِنَّ الجنة هِيَ المأوى} [Nâziât 41] “Şüphesiz varılacak yer cennettir” yani "onun varılacağı yerdir (me'vâhu)", {مُّفَتَّحَةً لَّهُمُ الأبواب} [Sâd 50] “kapıları kendilerine açılmış olarak” yani "onun kapıları (ebvâbuhâ)", {في أَدْنَى الأرض} [Rûm 3] “en yakın bir yerde” yani "onların topraklarında (ardihim)" kavillerinde ve daha başka yerlerde olduğu gibi "onlardan ıslah edenlerin mükâfatını (ecra muslihîhim)" şeklindedir. İkincisi: Râbıtın, el-Ahfeş'in görüşü doğrultusunda "Zeyd'in yanına Ebû Abdillâh geldi" örneğinde olduğu gibi mübtedanın anlamca tekrarlanması olmasıdır. Bu, onun (el-Ahfeş'in) sıla cümlesinde "Haber aldığım Ebû Saîd el-Hudrî'dir", "Gördüğün el-Haccâc, İbn Yûsuf'tur" şeklindeki kullanımlara cevaz vermesi gibidir; buna dair pek çok şahit önceden zikretmiştim. Üçüncüsü: Râbıtın «المُصْلحين» lafzındaki umum (genellik) olmasıdır; bunu Ebu'l-Bekâ söylemiştir. O şöyle demiştir: «İstersen şöyle de diyebilirsin: Islah edenler bir cins olup mübteda da ondan bir fert olduğu için zamire
عن ضمير» . قلت: العمومُ رابطٌ من الروابط الخمسة وعليه قولُه:
ihtiyaç kalmamıştır.» Ben derim ki: Umum, beş bağlayıcıdan (râbıttan) biridir ve şairin şu sözü bu kabildendir:
٢٣٢٩ - ألا ليت شعري هَلْ إلى أمِّ سالمٍ ... سبيلٌ فأمَّا الصبر عنها فلا صبرا
2329 - Keşke bilseydim, Ümmü Sâlim'e bir yol var mıdır? ... Ona sabretmeye gelince, sabır namına hiçbir şey kalmadı.
ومنه «نِعْم الرجل زيد» على أحدِ الأوجه.
Vecihlerden birine göre «نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ» (Zeyd ne güzel adamdır) ifadesi de bu kabildendir.
والوجه الثاني من وجهَيْ الخبر أنه محذوف تقديره: والذين يمسكون مأجورون أو مُثابون ونحوه، وقوله: «إنَّا لا نضيع» جملةٌ اعتراضية، قاله الحوفي، ولا ضرورة إلى ادِّعاء مثلِه.
Haberin iki vechinden ikincisi: Mahzuf olmasıdır; takdiri: "Sımsıkı sarılanlar mükâfatlandırılacaklardır veya sevap verilecektir" ve benzeri bir ifadedir. «إِنَّا لَا نُضِيعُ» kavli ise itiraziyye (ara) cümlesidir; bunu el-Hûfî söylemiştir, fakat böyle bir iddiaya gerek yoktur.
الثاني من وجهي «والذين يُمْسكون» : أنه في محل جر نسقاً على «للذين يتقون» ، أي: ولَدار الآخرة خيرٌ للمتقين وللمتمسكين، قاله الزمخشري، إلا أنه قال: «ويكون قوله» إنَّا لا نُضيع اعتراضاً «. وفيه نظرٌ لأنه لم يقعْ بين شيئين متلازمَيْن ولا بين/ شيئين بينهما تعلُّقٌ معنويٌّ فكان ينبغي أن يقولَ: ويكون على هذا مستأنفاً.
«وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ» ifadesinin iki vechinden ikincisi: «لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ» üzerine matuf olarak cer mahallinde olmasıdır; yani "Ahiret yurdu hem takva sahipleri için hem de sımsıkı sarılanlar için daha hayırlıdır" demektir. Bunu ez-Zemahşerî söylemiş, ancak: ««إِنَّا لَا نُضِيعُ» kavli ise itiraz cümlesi olur» demiştir. Bunda tutarsızlık vardır; zira birbirini gerektiren iki şeyin arasında veya aralarında anlamsal bir bağlılık bulunan iki şeyin arasında yer almamıştır. Dolayısıyla onun: "Bu takdire göre müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olur" demesi gerekirdi.
وقرأ العامَّة:» يُمَسِّكون «بالتشديد مِنْ مَسَّك بمعنى تمسَّك، حكاه أهلُ التصريف، أي: إنَّ فَعَّل بمعنى تَفَعَّل، وعلى هذا فالباء للآلة كهي في: تمسَّكْتُ بالحبل. وقرأ أبو بكر عن عاصم ورُوِيت عن أبي عمرو وأبي العالية:» يُمْسِكون «بسكون الميم وتخفيف السين مِنْ أَمْسَك، وهما لغتان يقال: مَسَكْت وأَمْسكت، وقد جمع كعب بن زهير بينهما في قوله:
Cumhur kıraatinde sarf ehlinin aktardığına göre *temesseke* (تَمَسَّكَ) anlamında *messeke*den (مَسَّكَ) şeddeli olarak «يُمَسِّكُونَ» şeklinde okunmuştur; yani *fa''ale* (فَعَّلَ) vezni *tefa''ale* (تَفَعَّلَ) anlamındadır. Buna göre bâ (بِ) harfi, "İpe tutundum (temessektü bi'l-habl)" ifadesinde olduğu gibi alet içindir. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr, ayrıca Ebû Amr ve Ebu'l-Âliye'den rivayetle mîm'in sükûnu ve sîn'in şeddesiz oluşuyla *emseke*den (أَمْسَكَ) «يُمْسِكُونَ» şeklinde okunmuştur. Bunlar iki ayrı lehçedir; *mesektü* (مَسَكْتُ) ve *emsektü* (أَمْسَكْتُ) denir. Ka'b b. Züheyr şu beytinde bu ikisini bir arada kullanmıştır:
٢٣٣٠ - ولا تُمَسِّكُ بالعَهْدِ الذي زَعَمَتْ ... إلا كما يُمْسِكُ الماءَ الغرابيلُ
2330 - O iddia ettiği ahde hiç tutunmaz ... Ancak kalburların suyu tuttuğu gibi tutar.
ولكن أمسك متعدّ. قال تعالى: {وَيُمْسِكُ السمآء} فعلى هذا مفعولُه محذوفٌ تقديرُه:» يُمْسِكون دينَهم وأعمالهم بالكتاب «، فالباءُ يجوز أن تكونَ للحال وأن تكونَ للآلة، أي: مصاحبين للكتاب، أي لأوامره ونواهيه. وقرأ الأعمش وهي قراءة عبد الله» استمسكوا «. وأُبَيّ» تَمَسَّكوا «ماضيَيْن.
Fakat *emseke* geçişli (müteaddî) bir fiildir. Yüce Allah: {وَيُمْسِكُ السمآء} buyurmuştur. Buna göre mefulü mahzuftur; takdiri: "Dinlerine ve amellerine Kitap ile sımsıkı sarılırlar (yümsikûne dînehüm ve a'mâlehüm bi'l-kitâb)" şeklindedir. Bâ (بِ) harfinin hâl için olması da alet için olması da caizdir; yani "Kitaba, onun emir ve yasaklarına eşlik ederek/bağlı kalarak" demektir. el-A'meş —ki bu aynı zamanda Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatidir— «اسْتَمْسَكُوا», Übey ise mazi sîgasıyla «تَمَسَّكُوا» şeklinde okumuştur.
قوله تعالى: {فَوْقَهُمْ} : فيه وجهان: أحدهما: هو متعلِّقٌ بمحذوف على أنه حال من الجبل، وهي حالٌ مقدرة لأن حالةَ النَّتْق لم تكن فوقَهم، لكنه بالنَّتْق صار فوقهم. والثاني: أنه ظرفٌ لنَتَقْنا. قاله الحوفي وأبو البقاء. قال الشيخ: «ولا يمكن ذلك إلا أن يُضَمَّن معنى فِعْلٍ يمكن أن يعمل في» فوقهم «، أي: رفعنا بالنَّتْقِ الجبلَ فوقهم فيكون كقوله: {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطور} [النساء: ١٥٤] .
Yüce Allah'ın: {فَوْقَهُمْ} kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Dağdan hâl olarak mahzuf bir lafza müteallik olmasıdır; bu mukadder bir hâldir, zira koparıp kaldırma (netk) hâli onların üzerinde değildi, lâkin koparılıp kaldırılmakla onların üzerinde olmuştur. İkincisi: «نَتَقْنَا» fiilinin zarfı olmasıdır. Bunu el-Hûfî ve Ebu'l-Bekâ söylemiştir. Şeyh şöyle demiştir: «Bu ancak «فَوْقَهُمْ» lafzında amel edebilecek bir fiilin manasını tazammun etmesiyle (içermesiyle) mümkündür; yani "Kaldırıp koparmak suretiyle dağı onların üzerine yükselttik" takdirindedir; böylece Yüce Allah'ın {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطور} [Nisâ 154] “Tûr'u üzerlerine kaldırdık” kavli gibi olur.»
والنَّتْق: اختلفَتْ فيه عبارات أهل اللغة. فقال أبو عبيدة:» هو قَلْعُ الشيءِ من موضعه والرَّمْيُ به، ومنه «نَتَق ما في الجِراب» إذا نقضه ورمى ما فيه. وامرأة ناتق ومِنْتاق: إذا كانت كثيرةَ الولادة. وفي الحديث: «عليكم بزواج الأبكار فإنهن أَنْتَقُ أَرْحاماً وأطيبُ أفواهاً وأرضى باليسير» وقيل: النتق: الجَذْب بشدة. ومنه «نَتَقْتُ السِّقاء» إذا جَذَبْتَه لتقتلعَ الزُّبْدة من
Netk (النَّتْق) kelimesi hakkında lügat ehlinin ifadeleri farklılık göstermiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Bir şeyi yerinden söküp koparmak ve fırlatıp atmaktır; dağarcığı altüst edip içindekini fırlattığında 'dağarcıktakini silkeledi/çıkardı (neteka mâ fi'l-cirâb)' denilmesi bundandır. Çok doğuran kadına 'nâtık' ve 'mintâk' (karnındakini kolayca atan/doğuran) denir. Hadiste: 'Bakirelerle evlenmeye bakın; zira onların rahimleri daha çok doğurgandır (entaku erhâmen), ağızları daha tatlıdır ve aza daha çok kanaat ederler' buyrulmuştur.» Netk'in, şiddetle çekmek olduğu da söylenmiştir; tulumun ağzından yağı çekip çıkarmak için sarstığında 'tulumu sarstım/çektim (netektü's-sikā')' denilmesi bundandır.