فمه «. وقال الفراء:» هو الرفع «وقال ابن قتيبة:» الزعزعة «وبه فسَّر مجاهد. وقال النابغة:
el-Ferrâ: «Yükseltmektir» demiştir. İbn Kuteybe ise: «Sarsmaktır» demiş ve Mücâhid de bu şekilde tefsir etmiştir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
٢٣٣١ - لم يُحْرَموا حُسْنَ الغِذاءِ وأمُّهُمْ ... طَفَحَتْ عليك بناتقٍ مِذْكار
2331 - Onlar güzel beslenmekten mahrum kalmadılar; anneleri ise ... Sana doğurgan ve erkek çocuk doğuran biriyle taştı.
وكلُّ هذه مَعانٍ متقاربة. وقد عَرَفْت أن» فوقهم «يجوز أن يكون منصوباً ب» نَتَق «لأنه بمعنى رفع وقلع.
Bütün bunlar birbirine yakın anlamlardır. Sen de öğrendin ki «فَوْقَهُمْ» lafzının «نَتَقَ» fiili ile mansup olması caizdir; zira o, yükseltmek ve yerinden sökmek anlamındadır.
قوله:» كأنه ظُلَّة «في محلِّ نصبٍ على الحال من» الجبل «أيضاً فتتعدَّد الحال. وقال مكي:» هي خبرُ مبتدأ محذوف، أي: هو كأنه ظُلَّة «وفيه بُعْدٌ.
«كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ» kavli, yine «الْجَبَلَ» lafzından hâl olarak nasb mahallindedir; dolayısıyla hâl taaddüt etmiştir (birden fazla hâl gelmiştir). Mekkî: «Mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani "O sanki bir gölgelik gibidir (hüve ke-ennehû zulletün)" takdirindedir» demiştir; fakat bu uzak bir ihtimaldir.
قوله: {وظنوا} فيه أوجهٌ، أحدها: أنه في محل جَرٍّ نسقاً على» نَتَقْنا «المخفوض بالظرف تقديراً. والثاني: أنه حال، و» قد «مقدرةٌ عند بعضهم، وصاحب الحال: إمَّا الجبل، أي: كأنه ظُلَّةٌ في حال كونه مظنوناً وقوعُه بهم. ويضعف أن يكون صاحبه» هم «في» فوقهم «. والثالث: أنه مستأنف فلا محل له. والظنُّ هنا على بابه، ويجوز أن يكون بمعنى اليقين، والباء على بابها أيضاً. قيل: ويجوز أن تكون بمعنى» على «.
{وظنوا} kavlinde vecihler vardır: Birincisi: Zarfla takdiren mecrur olan «نَتَقْنَا» fiiline matuf olarak cer mahallinde olmasıdır. İkincisi: Hâl olmasıdır; bazısına göre «قد» takdir edilmiştir ve hâlin sahibi ya dağdır; yani "Üzerlerine düşeceği zannedilir bir hâldeyken sanki bir gölgelik gibiydi" demektir. Hâlin sahibinin «فَوْقَهُمْ» ifadesindeki «هُمْ» zamiri olması ise zayıftır. Üçüncüsü: Müste'nefe olmasıdır, bu durumda iraptan mahalli yoktur. Buradaki zan kendi asıl anlamındadır (şüphe/kuvvetli kanaat); yakîn (kesin bilgi) anlamında olması da caizdir. Bâ (بِ) harfi de kendi asıl anlamındadır; «عَلَى» anlamında olmasının caiz olduğu da söylenmiştir.
قوله: {واذكروا} العامَّة على التخفيف أمراً مِنْ ذكر يَذْكُر. والأعمش:» واذَّكِروا «بتشديد الذال من الاذّكار والأصل: اذْتَكِرُوا والاذتكار، وتقدم تصريفه. وقرأ ابن مسعود: تذكَّروا مِن تذكَّر بتشديد الكاف. وقرئ: وتَذَّكَّروا
{واذكروا} kavlinde cumhur, *zekera-yezküru* (ذَكَرَ - يَذْكُرُ) kökünden şeddesiz emir sîgası ile okumuştur. el-A'meş, *el-izzikâr* (الِاذِّكَارُ) kökünden zâl'ın şeddesiyle «واذَّكِروا» şeklinde okumuştur; aslı *iztekirû* (اذْتَكِرُوا) ve *el-iztikâr*dır (الِاذْتِكَارُ); sarfı daha önce geçmişti. İbn Mes'ûd, *tezekkera*dan (تَذَكَّرَ) kâf'ın şeddesiyle «تَذَكَّرُوا» şeklinde okumuştur. Zâl ve kâf'ın şeddesiyle «وتَذَّكَّروا» şeklinde de okunmuştur;
بتشديد الذال والكاف، والأصلُ: وَلْتَتَذَكَّروا، فأدغمت التاء في الذال وحُذِفَتْ لامُ الجر كقوله:
aslı *ve'l-tetezekkerû*dur (وَلْتَتَذَكَّرُوا); tâ harfi zâl harfine idgam edilmiş ve şairin şu sözünde olduğu gibi cer lâm'ı (emir lâm'ı) hazfedilmiştir:
٢٣٣٢ - محمدُ تَفْدِ نفسَك كلُّ نفسٍ ... . . . . . . . . . . .
2332 - Ey Muhammed! Her can senin canına feda olsun ...
قوله تعالى: {مِن ظُهُورِهِمْ} : بدلٌ من قوله «من بني آدم» بإعادة الجارِّ كقوله: {لَّجَعَلْنَا لِمَن يَكْفُرُ بالرحمن لِبُيُوتِهِمْ} [الزخرف: ٣٣] {لِلَّذِينَ استضعفوا لِمَنْ آمَنَ} [الأعراف: ٧٥] . وهل هو بدلُ اشتمال أو بدل بعض من كل؟ قولان، الأول لأبي البقاء، والثاني للزمخشري، وهو الظاهر كقولك: ضربت زيداً ظهرَه، وقطعتُه يدَه، لا يُعْرِب أحد هذا بدلَ اشتمال.
Yüce Allah'ın: {مِن ظُهُورِهِمْ} kavli: {لَّجَعَلْنَا لِمَن يَكْفُرُ بالرحمن لِبُيُوتِهِمْ} [Zuhruf 33] “Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine... yapardık” ve {لِلَّذِينَ استضعفوا لِمَنْ آمَنَ} [A'râf 75] “ezilenlerden iman edenlere...” kavillerinde olduğu gibi harf-i cerrin tekrarıyla «مِن بَنِي آدَمَ» kavlinden bedeldir. Bunun bedel-i iştimal mi yoksa bedel-i ba'z minel-kül mü olduğu hususunda iki görüş vardır: Birincisi Ebu'l-Bekâ'ya, ikincisi ise ez-Zemahşerî'ye aittir ve açık olan da budur; nitekim "Zeyd'in sırtına vurdum (darabtü Zeyden zahrahû)" ve "Onun elini kestim (kata'tühû yedehû)" demen gibidir ki bunu hiç kimse bedel-i iştimal olarak iraplandırmaz.
و {ذُرِّيَّتَهُمْ} مفعول به. وقرأ الكوفيون وابن كثير «ذريتهم» بالإِفراد، والباقون «ذُرِّيَّاتهم» بالجمع. قال الشيخ: «ويحتمل في قراءة الجمع أن يكونَ مفعولُ» أخذ «محذوفاً لفهمِ المعنى، و» ذريَّاتهم «بدلٌ من ضميرِ» ظهورهم «، كما أنَّ» من ظهورهم «بدلٌ من» بني آدم «، والمفعولُ المحذوفُ هو الميثاق كقوله {وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِّيثَاقاً} [النساء: ١٥٤] قال:» وتقديرُ الكلام: وإذ أَخَذَ ربُّك من ظهور ذريات بني آدم ميثاق التوحيد، واستعارَ أن يكون أخذ الميثاق من الظهر، كأن الميثاق لصعوبته، والارتباطَ به شيءٌ ثقيل يُحمل على الظهر «.
{ذُرِّيَّتَهُمْ} kavli ise mef'ûlün bih'tir. Kûfeliler ve İbn Kesîr müfred olarak «ذُرِّيَّتَهُمْ», geri kalanlar ise cemi olarak «ذُرِّيَّاتِهِمْ» şeklinde okumuşlardır. Şeyh şöyle demiştir: «Cemi kıraatinde «أَخَذَ» fiilinin mefulünün, anlamın bilinmesinden ötürü mahzuf olması ve «ذُرِّيَّاتِهِمْ» ifadesinin, tıpkı «مِن ظُهُورِهِمْ» ifadesinin «بَنِي آدَمَ»den bedel olduğu gibi, «ظُهُورِهِمْ»deki zamirden bedel olması muhtemeldir; mahzuf meful ise Yüce Allah'ın {وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِّيثَاقاً} [Nisâ 154] “Ve kendilerinden sağlam bir söz almıştık” kavlinde olduğu gibi misaktır.» Şeyh devamla şöyle demiştir: «Sözün takdiri: 'Hani Rabbin Âdemoğullarının zürriyetlerinin bellerinden tevhid misakını almıştı' şeklindedir. Misak almanın belden/sırttan olmasını istiare yoluyla ifade etmiştir; sanki misak, ağırlığı ve ona bağlanma zorunluluğu sebebiyle sırtta taşınan ağır bir yük gibidir.»
وكذلك قرأ الكوفيون وابن كثير في سورة يس وفي/ الطور في الموضعين:» ذريتهم «بالإِفراد، وافقهم أبو عمرو على ما في يس، ونافع وافقهم في أول الطور وهي» ذريتهم بإيمان «دونَ الثانية وهي» أَلْحَقْنا بهم ذريَّاتِهم «فالكوفيون وابن كثير جَرَوا على منوالٍ واحدٍ وهو الإِفراد، وابن عامر على الجمع، وأبو عمرو ونافع جمعوا بين الأمرين كما بَيَّنْتُ لك.
Aynı şekilde Kûfeliler ve İbn Kesîr, Yâsîn sûresinde ve Tûr sûresindeki iki yerde müfred olarak «ذُرِّيَّتَهُمْ» okumuşlardır. Ebû Amr Yâsîn'deki hususta onlara muvafakat etmiş; Nâfi' ise Tûr'un başındaki «ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ» ifadesinde onlara muvafakat etmiş, ikinci yer olan «أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ» ifadesinde muvafakat etmemiştir. Dolayısıyla Kûfeliler ve İbn Kesîr tek bir usul üzere giderek müfred okumuşlar, İbn Âmir cemi okumuş, Ebû Amr ve Nâfi' ise sana açıkladığım üzere iki durumu bir arada uygulamışlardır.
قال الشيخ في قراءة الإِفراد في هذه السورة:» ويتعيَّن أن يكونَ مفعولاً ب «أخذ» وهو على حَذْف مضاف، أي: ميثاق ذريتهم «يعني أنه لم يَجُزْ فيه ما جازَ في» ذرياتهم «من أنه بدل والمفعول محذوف، وذلك واضحٌ لأنَّ مَنْ قرأ» ذريتهم «بالإِفراد لم يَقْرأه إلا منصوباً، ولو كان بدلاً مِنْ» هم «في» ظهورهم «لكان مجروراً بخلافِ» ذرياتهم «بالجمع، فإن الكسرةَ تَصْلُح أن تكون عَلَماً للجر وللنصب في جمع المؤنث السالم.
Şeyh, bu sûredeki müfred kıraati hakkında şöyle demiştir: «Bunun «أَخَذَ» fiilinin mefulü olması taayyün eder (zorunludur) ve muzafın hazfi iledir; yani 'zürriyetlerinin misakını (mîsâka zürriyyetihim)' takdirindedir.» Yani «ذُرِّيَّاتِهِمْ» lafzında caiz olan bedel olup mefulün mahzuf olması ihtimali bunda caiz olmamıştır; bu durum gayet açıktır, zira müfred olarak «ذُرِّيَّتَهُمْ» okuyan kişi onu ancak mansup olarak okumuştur; şayet «ظُهُورِهِمْ»deki «هُمْ» zamirinden bedel olsaydı mecrur olurdu; oysa cemi olan «ذُرِّيَّاتِهِمْ» böyle değildir, çünkü kesre cem-i müennes sâlimde hem cer hem de nasb alâmeti olmaya elverişlidir.
قوله: {بلى} جوابٌ لقوله» أَلَسْتُ «قال ابن عباس:» لو قالوا: نعم لكفروا «يريد أن النفيَ إذا أُجيب ب نعم كانت تصديقاً له، فكأنهم أقرُّوا بأنه ليس بربِّهم. هكذا ينقلونه عن ابن عباس ﵁، وفيه نظرٌ إنْ صَحَّ عنه، وذلك أن هذا النفيَ صار مقرَّراً، فكيف يكفرون بتصديق التقرير؟ وإنما المانع من جهة اللغة: وهو أن النفيَ مطلقاً إذا قُصِد إيجابه أُجيب ب بلى، وإن كان مقرَّراً بسبب دخول الاستفهام عليه، وإنما كان ذلك تغليباً لجانب اللفظ، ولا يجوز مراعاةُ جانب ِالمعنى إلا في شعر كقوله:
{بلى} kavli, «أَلَسْتُ» sözünün cevabıdır. İbn Abbâs: «Şayet 'evet (ne'am)' deselerdi kâfir olurlardı» demiştir. Kastedilen şudur: Nefiy (olumsuzluk) şayet 'ne'am' ile cevaplanırsa bu onu tasdik etmek olur; böylece onlar O'nun kendilerinin Rabbi olmadığını ikrar etmiş gibi olurlardı. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan böyle rivayet ederler; şayet ondan sahih olarak gelmişse bu görüşte tutarsızlık vardır; zira bu nefiy takrîrî (onaylatıcı) bir hâle gelmiştir; takrîrin tasdikiyle nasıl kâfir olsunlar ki? Asıl engel dilbilgisi yönündendir: O da şudur ki, nefiy mutlak olarak olumluya çevrilmek istendiğinde, üzerine istifham dahil olması sebebiyle takrîr ifade etse bile 'belâ' ile cevaplanır. Bu durum lafzın tarafını galip kılmaktan ötürüdür; anlam yönünün gözetilmesi ise şairin şu sözünde olduğu gibi ancak şiirde caizdir:
٢٣٣٣ - أليس الليلُ يجمعُ أمَّ عمروٍ ... وإيانا فذاك بنا تَدانى
2333 - Gece, Ümmü Amr ile bizi bir araya getirmiyor mu? İşte bu, aramızdaki bir yakınlaşmadır.
نعم وترى الهلالَ كما أراه ... ويعلوها النهار كما علاني
Evet! Ve o da hilâli benim gördüğüm gibi görür ... Ve gündüz beni kapladığı gibi onu da kaplar.
فأجاب قوله «أليس» ب نعم مراعاةً للمعنى لأنه إيجاب.
Şair «أَلَيْسَ» ifadesine, olumlama ifade ettiği için manayı gözeterek «نَعَمْ» (evet) ile cevap vermiştir.
قوله: {شَهِدْنَآ} هذا من كلام الله تعالى. وقيل: من كلام الملائكة. وقيل: من كلام الله تعالى والملائكة. وقيل: من كلام الذرية. قال الواحدي: «وعلى هذا لا يَحْسُن الوقفُ على قوله» بلى «ولا يتعلَّقُ» أَنْ تقولوا «ب» شَهِدْنا «ولكن بقوله» وأَشْهَدَهُمْ «.
{شَهِدْنَآ} kavli: Bu, Yüce Allah'ın kelâmındandır. Meleklerin kelâmından olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah ile meleklerin kelâmından olduğu da söylenmiştir. Zürriyetin kelâmından olduğu da söylenmiştir. el-Vâhidî şöyle demiştir: «Buna göre «بَلَى» kavlinde durmak (vakıf yapmak) güzel olmaz ve «أَن تَقُولُوا» ifadesi «شَهِدْنَا»ya değil, «وَأَشْهَدَهُمْ» kavline müteallik olur.»
قوله: {أَن تَقُولُواْ} مفعولٌ مِنْ أجله، والعامل فيه: إمَّا شهدْنا، أي: شهِدْنا كراهةَ أن تقولوا، هذا تأويل البصريين، وأمَّا الكوفيون فقاعدتهم تقدير لا النافية، تقديره: لئلا تَقولوا، كقولِه {أَن تَمِيدَ بِكُمْ} [النحل: ١٥] ، وقول الآخر:
{أَن تَقُولُواْ} kavli mef'ûlün lieclih'tir; bunda amel eden amil: Ya 'şehidnâ'dır (şahitlik ettik); yani "demenizden hoşlanmayarak şahitlik ettik (kerâhete en tekūlû)" demektir ki bu Basralıların tevilidir. Kûfelilere gelince, onların kaidesi nefiy 'lâ'sını takdir etmektir; takdiri: Yüce Allah'ın {أَن تَمِيدَ بِكُمْ} [Nahl 15] “sizi sarsmasın diye” kavlinde ve diğer şairin şu sözünde olduğu gibi "demeyesiniz diye (li-ellâ tekūlû)" şeklindedir:
٢٣٣٤ - رَأَيْنا ما رأى البُصَراء فيها ... فآلَيْنا عليها أَنْ تُباعا
2334 - Basiret sahiplerinin onda gördüğünü biz de gördük ... Ve onun satılmamasına yemin ettik.
أي: أن لا تُباع، وأمَّا» وأشهدهم «، أي: أشهدهم لئلا تقولوا أو كراهةَ أَنْ تقولوا. وقد تقدَّم أن الواحديَّ قد قال:» إنَّ شَهِدْنا إذا كان من قولِ الذرية يتعيَّن أن يتعلَّقَ «أن تقولوا» ب «أَشْهَدَهم» كأنه رأى أن التركيب يصير: شَهِدْنا أن تقولوا سواءً قرئ بالغيبة أو الخطاب، والشاهدون هم القائلون في المعنى، فكان ينبغي أن يكون التركيب: شهدنا أن نقول نحن. وهذا غيرُ لازم لأن المعنى: شهد بعضهم على بعض، فبعضُ الذرية قال: شهدنا أن يقول البعض الآخر كذلك. وذكر الجرجانيُّ لبعضهم وجهاً آخر وهو أن يكون قوله «وإذْ أخَذَ ربك» إلى قوله: «قالوا بلى» تمامَ قصة الميثاق، ثم
Yani "satılmasın diye (en lâ tübâ'a)" demektir. «وَأَشْهَدَهُمْ» ifadesine gelince; yani "demeyesiniz diye veya demenizden hoşlanmayarak onları şahit tuttu" demektir. Daha önce el-Vâhidî'nin şöyle dediği geçmişti: «Şayet «شَهِدْنَا» zürriyetin sözü ise, «أَن تَقُولُوا» ifadesinin «أَشْهَدَهُمْ» kavline müteallik olması taayyün eder (gerekir).» Sanki o, ister gāib ister muhatap okunsun cümlenin 'şehidnâ en tekūlû' biçimini alacağını ve şahitlerin manen bizzat söyleyenlerin kendisi olduğunu, bu yüzden yapının 'biz demeyelim diye şahitlik ettik (şehidnâ en nekūle nahnü)' şeklinde olması gerektiğini düşünmüştür. Fakat bu zorunlu bir çıkarım değildir; çünkü mana: 'Birbirlerine şahitlik ettiler' şeklindedir; yani zürriyetin bir kısmı, diğer kısmın böyle demesine karşı 'şahitlik ettik' demiştir. el-Cürcânî bazı âlimlerden başka bir vecih zikretmiştir ki o da: «وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ» kavlinden «قَالُوا بَلَى» kavline kadar olan kısmın misak kıssasının tamamı olması,
ابتدأ ﷿ خبراً آخر بِذِكْرِ ما يقوله المشركون يوم القيامة فقال تعالى: {شَهِدْنا} بمعنى نشهد كما قال الحطيئة:
ardından Aziz ve Celil olan [Allah]'ın müşriklerin kıyamet günü söyleyecekleri şeyleri zikrederek yeni bir habere başlamış olmasıdır; nitekim el-Hutay'e'nin şu sözünde olduğu gibi Yüce Allah, 'şahitlik ederiz (neşhedü)' anlamında {شَهِدْنا} buyurmuştur:
٢٣٣٥ - شَهِدَ الحطيئةُ حين يلقى ربَّه ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2335 - el-Hutay'e Rabbine kavuştuğu zaman şahitlik etti / eder ki ...
أي: يشهد، فيكون تأويله «يَشْهد أن تقولوا» .
Yani "şahitlik eder (yeşhedü)" demektir; buna göre tevili "şöyle demenize şahitlik eder (yeşhedü en tekūlû)" şeklinde olur.
وقرأ أبو عمرو «يقولوا» في الموضعين بالغَيْبة جرياً على الأسماء المتقدمة، والباقون بالخطاب، وهذا واضحٌ على قولنا إنَّ «شَهِدْنا» مُسْندٌ لضمير الله تعالى. وقيل: على قراءة الغيبة يتعلَّق «أَنْ يقولوا» بأشهدهم، ويكون «قالوا شهدنا» معترضاً بين الفعلِ وعلَّته، والخطابُ على الالتفات فيكون الضميران لشيء واحد. وهل هذا من باب الحقيقة وأن الله أخرج الذرية من ظهره بأَنْ مَسَح عليه فخرجوا كالذَّرِّ وأَنْطَقهم فشهدوا الكلُّ بأنه ربهم، فالمؤمنون قالوه حقيقةً في الأَزَل والمشركون قالوه تقيَّةً، وعلى هذا جماعةٌ كثيرة، أو من باب التمثيل، قاله جماعة منهم الزمخشري، وجعله كقوله تعالى: {ائتيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قَالَتَآ أَتَيْنَا طَآئِعِينَ} [فصلت: ١١] ، وقولِ الشاعر:
Ebû Amr, daha önce geçen isimlere binaen her iki yerde de gāib sîgasıyla «يقولوا» şeklinde okumuştur; geri kalanlar ise muhatap sîgasıyla okumuşlardır. Bu, «شَهِدْنَا» ifadesinin Yüce Allah'ın zamirine isnat edildiğini söylediğimiz görüşe göre gayet açıktır. Gāib kıraatine göre «أَنْ يَقُولُوا» ifadesinin «أَشْهَدَهُمْ»e müteallik olduğu ve «قَالُوا شَهِدْنَا» kavlinin fiil ile onun gerekçesi (il薛eti) arasında itiraziyye olduğu; hitabın ise iltifat yoluyla yapıldığı, dolayısıyla iki zamirin tek bir şeye ait olduğu söylenmiştir. Bu durum hakikat kabilinden midir; yani Allah sırtını sıvazlamak suretiyle zürriyeti onun sırtından çıkarmış, onlar da zerreler gibi çıkmışlar ve onları konuşturmuş, hepsi birden O'nun kendilerinin Rabbi olduğuna şahitlik etmişler; müminler bunu ezelde hakikaten söylemiş, müşrikler ise takiyye olarak söylemişler midir —ki pek çok cemaat bu görüştedir—; yoksa ez-Zemahşerî'nin de aralarında bulunduğu bir grubun söylediği gibi temsil (alegori) kabilinden midir ve bunu Yüce Allah'ın {ائتيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قَالَتَآ أَتَيْنَا طَآئِعِينَ} [Fussilet 11] “İsteyerek veya istemeyerek gelin! İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler” kavli ve şairin şu sözü gibi mi kılmıştır:
٢٣٣٦ - إذ قالت الأَنْساع للبطن الحَقِي ...
2336 - Hani semer bağları karna: 'Yapış!' dediğinde ...
وقول الآخر:
ve diğer şairin şu sözü gibi:
٢٣٣٧ - قالت له ريحُ الصَّبا قَرْقارِ ... إلى غير ذلك.
2337 - Saba rüzgârı ona: 'Dur / sessiz ol!' dedi ... ve benzerleri gibi.
قوله تعالى: {وكذلك نُفَصِّلُ} : أي: ومثلَ ما بَيَّنَّا أَخْذَ الميثاق المتقدم وفصَّلناه نبيِّن ونفصِّل الآيات. وقرأت فرقة «يُفَصّل» بياء الغيبة وهو الله تعالى.
Yüce Allah'ın: {وكذلك نُفَصِّلُ} kavli: Yani "Geçmişteki misak alışını açıkladığımız ve ayrıntılı kıldığımız gibi, ayetleri de açıklar ve tafsil ederiz" demektir. Bir grup ise gāib yâ'sı ile ve faili Yüce Allah olmak üzere «يُفَصِّلُ» şeklinde okumuştur.
قوله تعالى: {فَأَتْبَعَهُ} : الجمهورُ على «أَتْبعه» رباعياً وفيه وجهان أحدهما: أنه متعدٍّ لواحدٍ بمعنى أَدْركه ولحقه وهو مبالغةٌ في حقه، / حيث جُعِل إماماً للشيطان. ويحتمل أن يكون متعدِّياً لاثنين لأنه منقولٌ بالهمزة مِنْ تَبع، والمفعولُ الثاني محذوفٌ تقديره: أتبعه الشيطان خطواتِهِ، أي: جعله تابعاً لها. ومِنْ تعدِّيه لاثنين قولُه تعالى: {وأَتْبعناهم ذرياتهم بإيمان} [الطور: ٢١] . وقرأ الحسن وطلحة بخلافٍ عنه «فاتَّبعه» بتشديد التاء. وهل تبعه واتَّبعه بمعنى أو بينهما فرق؟ قيل بكلٍ منهما/ وأبدى بعضهم الفرق بأنَّ تَبِعه مشى في أثره، واتَّبعه إذا وازاه في المشي. وقيل: اتَّبعه بمعنى استتبعه.
Yüce Allah'ın: {فَأَتْبَعَهُ} kavli: Cumhur, dört harfli (rubâî) olarak «أَتْبَعَهُ» şeklinde okumuştur ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: 'Ona yetişti ve ulaştı (edrekehû ve lahikahû)' anlamında tek mefule geçişli olmasıdır; şeytana bir önder kılındığı için bu onun hakkında bir mübalağadır. Hemze ile *tebi'a*dan nakledildiği için iki mefule geçişli olması da muhtemeldir; ikinci meful mahzuftur, takdiri: "Şeytan onu kendi adımlarına tabi kıldı (etba'ahü'ş-şeytânu hutuvâtihî)" yani onu adımlarına uydurdu şeklindedir. İki mefule geçişli oluşuna Yüce Allah'ın {وأَتْبعناهم ذرياتهم بإيمان} [Tûr 21] “Zürriyetlerini de kendilerine kattık” kavli örnektir. el-Hasan ve kendisinden gelen bir rivayette Talha, tâ'nın şeddesiyle «فَاتَّبَعَهُ» şeklinde okumuştur. *Tebi'ahû* ile *itteba'ahû* aynı anlamda mıdır yoksa aralarında fark var mıdır? Her iki görüş de ileri sürülmüştür. Bazıları aradaki farkı şöyle açıklamıştır: *Tebi'ahû*, onun izinden yürüdü; *itteba'ahû* ise yürüyüşte ona denk gitti (aynı hizada yürüdü) demektir. *İtteba'ahû*nun 'onu peşinden sürükledi/kendisine tabi kıldı (istetteba'ahû)' manasında olduğu da söylenmiştir.
والانسلاخ: التعرِّي من الشيء، ومنه: انسلاخ جلد الحية. وليس في
İnsilâh (الانسلاخ): Bir şeyden sıyrılıp soyunmaktır; yılanın derisinden sıyrılması (insilâhu cildi'l-hayye) ifadesi bundandır. Âyette
الآية قَلْبٌ؛ إذ لا ضرورة تدعو إليه وإن زعمه بعضهم، وأن أصلَه: فانسلختْ منه.
kalb (kelimelerin yer değiştirmesi) yoktur; zira bazıları öyle zannedip aslının 'o ayetlerden sıyrıldı (fe-nselehat minhü)' olduğunu iddia etse de buna sevk eden hiçbir zorunluluk yoktur.
قوله تعالى: {لَرَفَعْنَاهُ بِهَا} : الضميرُ المنصوبُ الظاهرُ عودُه على الذي أوتي الآيات، والمجرورُ عائد على الآيات. وقيل: المنصوبُ يعودُ على الكفر المفهوم مِمَّا سبق، والمجرور على الآيات أيضاً، أي: لَرَفَعْنا الكفر بما ترى من الآيات. وقيل: الضمير المجرور يعود على المعصية والمنصوب على «الذي» . والمراد بالرَّفْع الأخذُ كما تقول: رُفِع الظالمُ، أي قُلِعَ وأُهْلِكَ، أي: لأهلكناه بسبب المعصية. وهذه أقوال بعيدة، وإن كانت مرويةً عن مجاهد وغيره. ولا يظهر الاستدراك إلا على الوجه الأول. ومعنى أخلد، أي: ترامى بنفسه. قال أهل العربية: «وأصله من الإِخلاد وهو الدوامُ واللزوم، فالمعنى: لَزِم المَيْلَ إلى الأرض، قال مالك بن نويرة:
Yüce Allah'ın: {لَرَفَعْنَاهُ بِهَا} kavli: Mansup zamirin, ayetler verilen kimseye raci olduğu açıktır; mecrur zamir ise ayetlere racidir. Mansup zamirin daha önce geçen ifadelerden anlaşılan küfre, mecrur zamirin ise yine ayetlere raci olduğu da söylenmiştir; yani "Gördüğün ayetlerle küfrü ortadan kaldırırdık" demektir. Mecrur zamirin masiyete (isyana), mansup zamirin ise «الَّذِي» lafzına raci olduğu da söylenmiştir. Burada ref'ten (yükseltmekten) kasıt, 'Zalim bertaraf edildi (rufi'a'z-zâlimu)' yani kökü kazındı ve helak edildi denildiği gibi cezalandırıp yakalamaktır; yani "İsyanı sebebiyle onu helak ederdik" demektir. Bunlar Mücâhid ve başkalarından rivayet edilmiş olsa da uzak ihtimalli görüşlerdir. İstidrak (düzeltme/istisna) ancak birinci veche göre açıkça ortaya çıkar. *Ahlede*nin (أَخْلَدَ) anlamı: Kendini bütünüyle bırakıp meyletti demektir. Arap dili ehli şöyle demiştir: «Aslı ihlâd'dandır (الإِخْلَاد); o da devamlılık ve ayrılmamaktır. Mana ise: Yere meyletmeye sarıldı/yapıştı demektir.» Mâlik b. Nüveyre şöyle demiştir:
٢٣٣٨ - بأبناء حَيٍّ مِنْ قبائل مالك ... وعمرو بن يربوعٍ أقاموا فأخلدوا
2338 - Mâlik ve Amr b. Yerbû' kabilelerinden bir obanın oğullarıyla ... İkamet ettiler ve oraya yerleşip kaldılar.
قوله: {إِن تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ} هذه الجملة الشرطية في محل نصب على الحال، أي: لاهثاً في الحالتين. قال بعضهم:» وأما الجملة الشرطية فلا تكاد تقع بتمامها موضعَ الحال فلا يقال: «جاء زيد إنْ يَسْأَل يُعط» على الحال، بل لو أريد ذلك لجُعِلت الجملة خبراً عن ضمير ما أريد جَعْلُ الحال منه فيقال: جاء زيد وهو إن يسأل يُعط، فتكون الجملة الاسمية في الحال. نعم قد أوقعوا الجملة الشرطية موقعَ الحال، ولكن بعد أن أخرجوها عن حقيقة الشرط، وتلك الجملة لا تخلو: مِنْ أن يُعطف عليها ما يناقضها أو لم يُعطف، فالأول يستمرُّ فيه تَرْكُ الواو نحو: أتيتك إن أتيتني وإن
{إِن تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ} kavli: Bu şart cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; yani "Her iki hâlde de soluyucudur" demektir. Bazıları şöyle demiştir: «Şart cümlesine gelince, bütünüyle hâl makamında neredeyse hiç yer almaz; dolayısıyla hâl kastedilerek "Zeyd, isterse kendisine verilir hâlde geldi (câe Zeydün in yes'el yü'ta)" denilmez. Bilakis bu murat edilirse cümle, kendisinden hâl yapılması istenen şeyin zamirinden haber kılınır ve 'Zeyd geldi, o isterse kendisine verilir (câe Zeydün ve hüve in yes'el yü'ta)' denilir, böylece isim cümlesi hâl konumunda olur. Evet, şart cümlesini şartın hakiki manasından çıkardıktan sonra hâl konumuna yerleştirmişlerdir. Bu cümle de ya kendisine zıttı matuf olan ya da zıttı matuf olmayan bir yapıda olmaktan hâli değildir. Birincisinde şairin şu sözünde olduğu gibi vâv harfinin terk edilmesi süreklidir: Sana geldin gelsen de
لم تأتني، إذ لا يَخْفى أن النقيضين من الشرطين في مثل هذا الموضع لا يَبْقَيان على معنى الشرط، بل يتحولان إلى معنى التسوية كالاستفهامين المتناقضين في قوله: {أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ} [البقرة: ٦] ، والثاني لا بد فيه من الواو نحو: أتيتك وإن لم تأتني، لأنه لو تركْتَ الواوَ فقيل: أتيتُك إن لم تأتِني لالتبس. إذا عُرِف هذا فقوله {إِن تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَث} من قبيل النوع الأول لأنَّ الحَمْل عليه والترك نقيضان «.
gelmesen de (eteytüke in eteytenî ve in lem te'tinî). Zira bu gibi yerlerde birbirine zıt iki şartın, şart anlamında kalmayıp Yüce Allah'ın {أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ} [Bakara 6] “onları uyarsan da uyarmasan da” kavlindeki birbirine zıt iki istifhamda olduğu gibi tesviye (eşitlik) manasına dönüştüğü gizli değildir. İkincisinde ise mutlaka vâv bulunmalıdır; nitekim "Bana gelmesen de sana geldim (eteytüke ve in lem te'tinî)" denir; çünkü vâv'ı terk edip "Bana gelmezsen sana geldim (eteytüke in lem te'tinî)" denilseydi anlam karışırdı. Bu bilindiğinde, {إِن تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَث} kavli birinci türdendir; çünkü üzerine varmak (haml) ile kendi hâline bırakmak (terk) birbirinin zıddıdır.»
والكلب: يجمع في القلة على أكْلُب، وفي الكثرة على كِلاب، وشذُّوا فجمعوا أكلباً على أكالب، وكِلاباً على كِلابات، وأمَّا كَلِيب فاسم جمع كفريق لا جمع قال طرفة:
Kelb (köpek) kelimesi: Azlık çoğulunda (kıllet cemisinde) *eklüb* (أَكْلُب), çokluk çoğulunda (kesret cemisinde) *kilâb* (كِلاب) olarak cemilenir. Şâz olarak *eklüb*ü *ekâlib* (أَكَالِب), *kilâb*ı ise *kilâbât* (كِلَابَات) şeklinde cemilemişlerdir. *Kelîb*e (كَلِيب) gelince, *ferîk* (فَرِيق) gibi ism-i cemdir, cemi değildir. Tarafe şöyle demiştir:
٢٣٣٩ - تَعَفَّق بالأَرْطَى لها وأرادَها ... رجالٌ فبذَّت نبلَهم وكليبُ
2339 - Erte ağaçlıklarında ona pusu kurdular ve onu ele geçirmek istediler ... Fakat o, adamların oklarını da köpek sürüsünü de geride bıraktı.
وتقدَّمت هذه المادة في المائدة. ويقال: لَهَثَ يَلْهَث بفتح العين في الماضي والمضارع لَهَثَاً ولُهْثاً بفتح اللام وضمها وهو خروجُ لسانه في حال راحته وإعيائه، وأمَّا غيره من الحيوان فلا يَلْهَثُ إلا إذا أعيا أو عطش. والذي يَظْهر أن هذه الجملةَ الشرطيَة لا محلَّ لها من الإِعراب لأنها مفسِّرة للمثَل المذكور، وهذا معنى واضح كما قالوا في قوله تعالى {خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ} فإنَّ الجملةَ من قوله» خَلَقَه من تراب «مفسرةٌ لقولِه تعالى: {إِنَّ مَثَلَ عيسى عِندَ الله كَمَثَلِ آدَمَ} [آل عمران: ٥٩] .
Bu madde Mâide sûresinde geçmişti. Mazi ve muzaride ayne'l-fiilin fethası ile *lehese-yelhesü* (لَهَثَ يَلْهَثُ), masdarı lâm'ın fetha ve zammesiyle *lehesen* (لَهَثاً) ve *lühsen* (لُهْثاً) denir; o da gerek dinlenme gerekse yorgunluk hâlinde köpeğin dilinin dışarı sarkmasıdır. Ondan başka hayvanlar ise ancak yorulduğunda veya susadığında solur. Açıkça görünen şudur ki, bu şart cümlesinin iraptan mahalli yoktur; çünkü zikredilen temsili tefsir etmektedir (açıklamaktadır). Bu gayet açık bir manadır; nitekim Yüce Allah'ın {خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ} kavlinde de böyle söylemişlerdir; zira «خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ» kavlinden oluşan cümle, Yüce Allah'ın: {إِنَّ مَثَلَ عيسى عِندَ الله كَمَثَلِ آدَمَ} [Âl-i İmrân 59] “Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir” kavlini açıklamaktadır.
قوله: {ذَّلِكَ مَثَلُ} يجوز أن يُشارَ ب» ذلك «إلى صفةِ الكلب، ويجوز أن يُشارَ به إلى المنسلخِ من الآيات أو إلى الكلب. وأداةُ التشبيهِ محذوفةٌ من ذلك، أي: صفة المنسلخ أو صفة الكلب مثل الذين كذَّبوا. ويجوز أن تكون المحذوفةُ من مثَل القوم، أي: ذلك الوصف وهو وصف المنسلخ أو وصف الكلب كمثل القوم.
{ذَّلِكَ مَثَلُ} kavli: «ذَلِكَ» ile köpeğin sıfatına işaret edilmesi caiz olduğu gibi, ayetlerden sıyrılan kimseye veya bizzat köpeğe işaret edilmesi de caizdir. Teşbih edatı bundan mahzuftur; yani "Sıyrılan kimsenin sıfatı veya köpeğin sıfatı, yalanlayanlar gibidir" demektir. Mahzuf edatın kavmin meselinden olması da caizdir; yani "İşte o vasıf —ki o sıyrılanın veya köpeğin vasfıdır— o kavmin hâli gibidir" takdirindedir.
قوله تعالى: {سَآءَ مَثَلاً} : «ساء» بمعنى بئس، وفاعلها مضمر فيها و «مثلاً» تمييزٌ مفسِّر له، وقد تقدَّم غيرَ مرة أنَّ فاعل هذا الباب إذا كان ضميراً يُفَسَّر بما بعده ويُسْتَغْنى عن تثنيته وجمعه وتأنيثه بتثنية التمييز وجمعه وتأنيثه عند البصريين. وتقدَّم أن «ساءَ» أصلُها التعدِّي لمفعولٍ، والمخصوصُ بالذم لا يكون إلا من جنسِ التمييز/، والتمييز مفسِّر للفاعلِ فهو هو، فلزم أن يَصْدُقَ الفاعلُ والتمييز والمخصوصُ على شيءٍ واحد. إذا عُرِف هذا فقوله «القوم» غيرُ صادقٍ على التمييز والفاعل، فلا جَرَمَ أنه لا بد من تقدير محذوف: إمَّا من التمييز، وإمَّا من المخصوص، فالأولُ يقدَّر: ساء أصحاب مَثَل، أو أهل مثل القوم، والثاني يُقَدَّر: ساء مَثَلاً مثلُ القوم، ثم حُذِف المضاف في التقديرين وأقيم المضاف إليه مُقامه، وهذه الجملةُ تأكيدٌ للتي قبلها.
Yüce Allah'ın: {سَآءَ مَثَلاً} kavli: «سَاءَ» [fiili], *bi'se* (بِئْسَ) manasındadır. Fâili onda gizli bir zamirdir, «مَثَلًا» ise onu açıklayan bir temyizdir. Bu bâbın fâili zamir olduğunda, Basralılara göre kendisinden sonra gelenle tefsir edildiği (açıklandığı); tesniye, cemi ve müennes kılınmasında ise temyizin tesniye, cemi ve müennes kılınmasıyla yetinildiği defalarca geçmişti. Yine «سَاءَ» [fiilinin] aslının bir mef'ûle müteaddî olduğu; zemm'e (yermeye) tahsis edilen ögenin (mahsûs bi'z-zemm) ancak temyizin cinsinden olabileceği geçmişti. Temyiz fâili açıkladığı için onun bizzat kendisidir; dolayısıyla fâilin, temyizin ve mahsûsun aynı şeye delalet etmesi (uyuşması) zorunludur. Bu bilindiğinde, «الْقَوْمُ» kavli temyiz ve fâil ile uyuşmamaktadır; bu sebeple şüphesiz mahzuf bir ögenin takdir edilmesi kaçınılmazdır: Ya temyizden ya da mahsûstan [takdir edilir]. Birincisinde: *Sâe ashâbu meselin* veya *ehl-ü meseli'l-kavm* (ساء أصحاب مثل / أهل مثل القوم) şeklinde takdir edilir; ikincisinde ise: *Sâe meselen meselü'l-kavm* (ساء مثلا مثل القوم) şeklinde takdir edilir. Sonra her iki takdirde de muzaf hazfedilmiş ve muzafun ileyh onun yerine geçirilmiştir. Bu cümle, kendisinden önceki cümleyi tekit etmektedir.
وقرأ الحسن والأعمش وعيسى بن عمر: «ساء مثلُ القوم» برفع «مثل» مضافاً للقوم. والجحدري رُوِي عنه كذلك، وروي عنه كسرُ الميم وسكونُ الثاء ورفعُ اللام وجَرُّ القوم. وهذه القراءةُ المنسوبةُ لهؤلاء الجماعة تحتمل وجهين، أحدهما: أن تكون «ساء» للتعجب مبنية تقديراً على فَعُل بضم العين كقولهم: «لقَضُو الرجل» ، و «مثل القوم» فاعل بها، والتقدير: ما أسوأ مثلَ
Hasan [el-Basrî], A'meş ve Îsâ b. Ömer: «مثل» kelimesinin ref'i ve «القوم» kelimesine muzaf kılınmasıyla «ساء مثلُ القوم» şeklinde okumuşlardır. Cahderî'den de böyle rivayet edildiği gibi; mîm'in kesresi, sâ'nın sükûnu, lâm'ın ref'i ve «القوم» kelimesinin cerriyle [de] rivayet edilmiştir. Bu topluluğa nispet edilen bu kıraat iki veçhe ihtimallidir: Birincisi: «سَاءَ» fiilinin taaccüb (şaşırma/hayret) için olup «لقَضُو الرجل» (Adam ne güzel hüküm verdi!) sözlerinde olduğu gibi takdiren ayne'l-fiilin zammesiyle *fa'ule* (فَعُلَ) kalıbı üzere mebnî olmasıdır; «مثل القوم» ise onun fâili olur ve takdiri: "Kavmin meseli ne kadar da kötü!" (ما أسوأ مثلَ
القوم، والموصولُ على هذا في محلِّ جرٍ نعتاً لقوم. والثاني: أنها بمعنى بئس، ومَثَلُ القوم فاعل، والموصولُ على هذا في محل رفعٍ لأنه المخصوصُ بالذمِّ، وعلى هذا فلا بد مِنْ حَذْف مضاف ليتصادقَ الفاعلُ والمخصوصُ على شيءٍ واحد. والتقدير: ساءَ مثلُ القومِ مثل الذين. وقَدَّر الشيخ تمييزاً في هذه القراءة وفيه نظرٌ، إذ لا يحتاج إلى تمييز إذا كان الفاعلُ ظاهراً حتى جَعَلوا الجمع بينهما ضرورةً كقوله:
القوم) şeklinde olur. Bu durumda ism-i mevsûl, «قوم» kelimesinin sıfatı olarak cer mahallindedir. İkincisi: «سَاءَ» fiilinin *bi'se* (بِئْسَ) manasında olmasıdır; «مَثَلُ القوم» fâil olur, ism-i mevsûl ise zemme mahsus öge (mahsûs bi'z-zemm) olduğu için ref mahallinde bulunur. Buna göre fâil ile mahsûsun aynı şey üzerinde uyuşması için bir muzafın hazfedilmesi zorunludur. Takdiri şöyledir: *Sâe meselü'l-kavmi meselü'llezîne* (ساء مثل القوم مثل الذين). Şeyh [Ebû Hayyân] bu kıraatte bir temyiz takdir etmiştir fakat bu tartışmalıdır; zira fâil zahir (açık isim) olduğunda temyize ihtiyaç duyulmaz; hatta ikisini bir arada getirmeyi şu beyitteki gibi bir şiir zarureti (zarûret-i şi'riyye) saymışlardır:
٢٣٤٠ - تَزوَّدْ مثلَ زادِ أبيك فينا ... فنعمَ الزَّادُ زادُ أبيك زادا
2340 - Aramızda babanın azığı gibi azık edin ... Zira babanın azığı ne güzel bir azıktır!
وفي المسألة ثلاثةُ مذاهب: الجوازُ مطلقاً، والمنع مطلقاً، والتفصيل: فإن كان مغايراً للفظِ ومفيداً فائدةً جديدة جاز نحو: نعم الرجل شجاعاً زيد، وعليه قوله:
Bu meselede üç görüş (mezhep) vardır: Mutlak olarak caiz olması, mutlak olarak men edilmesi ve tafsilatlı görüş: Eğer lafız bakımından farklıysa ve yeni bir fayda sağlıyorsa; *Ni'me'r-raculü şucâ'an Zeydün* (نعم الرجل شجاعاً زيد) "Zeyd cesur bir adam olarak ne güzeldir!" örneğinde olduğu gibi caizdir. Şu beyit de buna dayanır:
٢٣٤١ - تخيَّرَهُ فلم يَعْدِلْ سواه ... فنِعْمَ المرءُ مِنْ رجلٍ تَهامي
2341 - Onu seçti ve başkasına meyletmedi ... Tihâmeli bir er olarak o ne güzel bir adamdır!
قوله: {وَأَنفُسَهُمْ كَانُواْ يَظْلِمُونَ} مفعول ل «يظلمون» ، وفيه دليلٌ على تقديم خبر كان عليها؛ لأنَّ تقديم المعمول يُؤْذِنُ بتقديم العامل غالباً. وقلت «غالباً» لأن ثَمَّ مواضع يمتنع فيها ذلك نحو {فَأَمَّا اليتيم فَلاَ تَقْهَرْ} [الضحى: ٩] فاليتيم مفعول ب «تقهر» ولا يجوز تقديم «تقهر» على جازِمِه، وهو محتملٌ للبحث.
{وَأَنفُسَهُمْ كَانُواْ يَظْلِمُونَ} kavli: [«وَأَنفُسَهُمْ»], «يَظْلِمُونَ» fiilinin mef'ûlüdür. Bunda Kâne'nin haberinin kendi önüne geçebileceğine dair bir delil vardır; çünkü ma'mûlün öne geçmesi, çoğunlukla âmilin de öne geçebileceğini bildirir. "Çoğunlukla" dedim; çünkü {فَأَمَّا اليتيم فَلاَ تَقْهَرْ} [Duhâ 9] “Öyleyse yetimi sakın ezme” kavlinde olduğu gibi bunun imkânsız olduğu yerler de vardır; zira «الْيَتِيمَ» kelimesi «تَقْهَرْ» fiilinin mef'ûlüdür ve «تَقْهَرْ» fiilinin kendi cezmedicisi önüne geçmesi caiz değildir. Bu durum araştırmaya açıktır.
وهذه الجملة الكونيةُ تحتمل وجهين، أحدهما: أن تكونَ نسقاً على الصلة وهي «كَذَّبوا بآياتنا» . والثاني: أن تكون مستأنفة، وعلى كلا القولين
Bu kevniyye (Kâne ile kurulan) cümle iki veçhe ihtimallidir: Birincisi: Sıla cümlesi olan «كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا» kavline ma'tûf olmasıdır. İkincisi: Müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olmasıdır. Her iki görüşe göre de
فلا محلَّ لها، وقُدِّمَ المفعولُ ليفيدَ الاختصاص، وهذا على طريق الزمخشري وأنظاره.
iraptan mahalli yoktur. Mef'ûl ise tahsis ifade etmesi için öne geçirilmiştir; bu da Zemahşerî ve benzerlerinin yöntemine göredir.
قوله تعالى: {مَن يَهْدِ الله فَهُوَ المهتدي} : راعَى لفظ مَنْ فأفرد، وراعى معناها في قوله «أولئك هم الخاسرون» فجمع. وياء «المهتدي» ثابتةٌ عند جميع القراء لثبوتها في الرسم، وسيأتي لك خلافٌ في التي في الإِسراء وبحثها. وقال الواحدي: «فهو المهتدي: يجوز إثباتُ الياءِ على الأصل، ويجوزُ حَذْفُها استخفافاً كما قيل في بيت الكتاب:
Yüce Allah'ın: {مَن يَهْدِ الله فَهُوَ المهتدي} “Allah kime hidayet ederse, işte doğru yolu bulan odur” kavli: «مَنْ» kelimesinin lafzını gözeterek müfred (tekil) getirmiş; «أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ» kavlinde ise onun manasını gözeterek cemi (çoğul) getirmiştir. «الْمُهْتَدِي» kelimesinin yâ'sı resm-i hatta (Mushaf hattında) sabit olduğu için bütün kurrâ nezdinde sabittir (okunur). İsrâ sûresinde geçen kelimedeki ihtilaf ve tahlili ileride gelecektir. Vâhidî şöyle demiştir: «"O, hidayete erendir" ifadesinde: Asıl üzere yâ'nın sabit kılınması caiz olduğu gibi, el-Kitâb'daki şu beyitte söylendiği gibi hafifletme amacıyla hazfedilmesi de caizdir:
٢٣٤٢ - فَطِرْتُ بمُنْصُلي في يَعْمَلات ... دوامي الأَيْدِ يَخْبِطْنَ السَّريحا
2342 - Yalın kılıcımla koştum güçlü develerin ardı sıra ... Ayakları kanayan, bukağıları parçalayan develerin.
ومنه:
Şu da bundandır:
٢٣٤٣ - كنَواحِ ريشِ حَمامةٍ نَجْديةِ ... ومَسَحْتَ باللِّثتين عَصْفَ الإِثْمِدِ
2343 - Necid güvercininin kanat uçları gibi ... Diş etlerine sürdün sürme tozunu.
قال ابن جني:» شَبَّه المضاف إليه بالتنوين فحذف له الياء «.
İbn Cinnî şöyle demiştir: «Muzafun ileyhi tenvine benzettiği için onun sebebiyle yâ harfini hazfetmiştir.»
قوله تعالى: {لِجَهَنَّمَ} : يجوز في هذه اللام وجهان، أحدهما: أنها لامُ الصيرورة والعاقبة، وإنما احتاج هذا القائلُ إلى كونها لامَ العاقبة لقوله تعالى {وَمَا خَلَقْتُ الجن والإنس إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ} [الذاريات: ٥٦] فهذه علةٌ معتبرةٌ محصورة، فكيف تكون هذه العلةُ أيضاً؟ وأوردوا من ذلك قول الشاعر:
Yüce Allah'ın: {لِجَهَنَّمَ} kavli: Bu lâm harfinde iki vecih caizdir: Birincisi: Sayrûret ve âkıbet lâmı (sonuç bildiren lâm) olmasıdır. Bu görüş sahibinin onu âkıbet lâmı saymaya ihtiyaç duyması, Yüce Allah'ın: {وَمَا خَلَقْتُ الجن والإنس إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ} [Zâriyât 56] “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” kavlinden ötürüdür; zira bu muteber ve hasredilmiş bir illettir (gayedir), öyleyse bu da nasıl illet olabilir? Buna şairin şu sözünü delil getirmişlerdir:
٢٣٤٤ - لِدُوا للموت وابْنُوا للخراب ... . . . . . . . . . . . . . .
2344 - Ölüm için doğurun, harap olmak için bina yapın ...
وقول الآخر:
Diğer bir şairin şu sözü de [öyledir]:
٢٣٤٥ - ألا كلُّ مولودٍ فللموتِ يُوْلَدُ ... ولستُ أرى حَيّاً لحيٍّ يُخَلَّدُ
2345 - Dikkat edin, her doğan ölüm için doğar ... Ve ben yaşayan hiçbir canlının bir diğeri için ebedî kaldığını görmedim.
وقول الآخر:
Diğer bir şairin şu sözü de [öyledir]:
٢٣٤٦ - فللموتِ تَغْذُو الوالداتُ سِخالَها ... كما لخرابِ الدور تُبْنَى المساكنُ
2346 - Anneler yavrularını ölüm için beslerler ... Nitekim evler de yurtların harap olması için inşa edilir.
والثاني: أنها للعلةِ وذلك أنهم لمَّا كان مآلُهم إليها جعل ذلك سبباً على طريق المجاز.
İkincisi: İllet (gaye) için olmasıdır; şöyle ki, onların varacağı yer cehennem olunca, mecaz yoluyla bu durum sebep kılınmıştır.
وقد ردَّ ابن عطية على مَنْ جعلها لامَ العاقبة فقال: «وليس هذا بصحيح، ولامُ العاقبة إنما تُتَصَوَّر إذا كان فعل الفاعل لم يُقْصد مصيرُ الأمر إليه، وأما هنا فالفعل قُصِد به ما يصير الأمر [إليه] مِنْ سُكْناهم لجهنم» ، واللام على هذا متعلقة ب «ذَرَأْنا» . ويجوز أن تتعلق بمحذوف على أنه حال من «كثيراً» لأنه في الأصل صفة لها لو تأخر. ولا حاجة إلى ادعاء قلب وأن الأصل: ذَرَأْنا جهنم لكثير لأنه ضرورةٌ أو قليلٌ.
İbn Atiyye onu âkıbet lâmı sayanları reddederek şöyle demiştir: «Bu doğru değildir. Âkıbet lâmı ancak fâilin fiiliyle işin varacağı sonucun kastedilmemiş olması durumunda tasavvur edilir. Burada ise fiil ile işin varacağı sonuç, [yani] onların cehennemde ikamet etmeleri kastedilmiştir.» Buna göre lâm «ذَرَأْنَا» fiiline müteallıktır. Geriye bırakılmış olsaydı aslen ona sıfat olacağı için «كَثِيرًا» kelimesinden hâl olmak üzere mahzuf bir lafza taalluk etmesi de caizdir. Aslının *zera'nâ cehenneme li-kesîrin* (ذَرَأْنَا جَهَنَّمَ لِكَثِيرٍ) olduğu şeklinde bir kalp (yer değiştirme) iddiasına ise gerek yoktur; çünkü bu ya zarurettir ya da nâdirdir.
و {مِّنَ الجن} صفة ل «كثيراً» . «لهم قلوب» جملة في محل نصب: إمَّا صفة لكثير أيضاً، وإمَّا حالاً من «كثيراً» وإن كان نكرة لتخصُّصِه بالوصف، أو من الضمير المستكن في «من الجن» لأنه يَحْمل/ ضميراً لوقوعِه صفةً. ويجوز أن يكون «لهم» على حِدَته هو الوصف أو الحال، و «قلوب» فاعل به فيكون من باب الوصفِ بالمفرد وهو أولى. وقوله: {لاَّ يَفْقَهُونَ بِهَا} وكذلك
{مِّنَ الجن} kavli «كَثِيرًا» kelimesinin sıfatıdır. «لَهُمْ قُلُوبٌ» cümlesi nasb mahallindedir: Ya «كَثِيرًا» kelimesine ikinci bir sıfattır ya da -nekre olmasına rağmen sıfatla tahsis edildiği için- «كَثِيرًا» kelimesinden hâldir yahut sıfat olarak vaki olduğu için zamir taşıyan «مِنَ الْجِنِّ» içindeki müstetir (gizli) zamirden hâldir. Müstakil olarak «لَهُمْ» ifadesinin sıfat veya hâl, «قُلُوبٌ» kelimesinin de onun fâili olması da caizdir; bu durumda müfred ile sıfat yapma babından olur ki bu daha evladır. Yüce Allah'ın: {لاَّ يَفْقَهُونَ بِهَا} kavli ve keza
الجملةُ المنفيَّةُ في محلِّ النعت لما قبلها، وهذا الوصفُ يكاد يكونُ لازماً لو ورد في غير القرآن لأنه لا فائدةَ بدونه لو قلت: «لزيد قَلْبٌ وله عينٌ» وسَكَتَّ لم يظهر لذلك كبيرُ فائدةٍ.
[ondan sonra gelen] menfî (olumsuz) cümle kendisinden öncekine na't (sıfat) mahallindedir. Kur'an dışında vârid olsaydı bu vasıf neredeyse zorunlu olurdu; zira bu olmadan bir fayda oluşmazdı. Eğer sen: "Zeyd'in bir kalbi var, onun bir gözü var" deyip sussaydın, bunda pek bir fayda ortaya çıkmazdı.
قوله تعالى: {الحسنى} : فيها قولان، أظهرهما: أنها تأنيث «أحسن» ، والجمع المكسَّرُ لغير العاقل يجوز أن يُوْصَفَ بما يوصف به المؤنث نحو: مآرب أخرى، ولو طُوبق به لكان التركيب الحَسَن كقوله: {مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} [البقرة: ١٨٤] . والثاني: أن الحسنى مصدر على فُعْلَى كالرُّجْعَى والبُقْيَا قال:
Yüce Allah'ın: {الحسنى} kavli: Bu hususta iki görüş vardır; en açığı: «أَحْسَن» kelimesinin müennesi olmasıdır. Gayr-i âkilin cem-i mükesserine (akılsız çoğula), *me'âribü uhrâ* (مَآرِبُ أُخْرَى) örneğinde olduğu gibi müennesin vasıflandığı şeyle sıfat verilmesi caizdir. Eğer ona mutabık kılınsaydı, Yüce Allah'ın: {مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} [Bakara 184] “başka günlerden” kavlinde olduğu gibi terkip *el-Hasen* olurdu. İkincisi: *El-Hüsnâ*nın (الْحُسْنَى), *rüc'â* (الرُّجْعَى) ve *bukyâ* (البُقْيَا) gibi *fu'lâ* (فُعْلَى) vezninde bir masdar olmasıdır. Şair şöyle demiştir:
٢٣٤٧ - ولا يَجْزون مِنْ حُسْنى بسوءٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . .
2347 - İyiliğe karşı kötülükle karşılık vermezler ...
و «الأسماء» هنا: الألفاظُ الدالَّةُ على الباري تعالى كالله والرحمن. وقال ابن عطية: «المرادُ بها التسمياتُ إجماعاً من المتأولين لا يمكن غيره، وفيه نظرٌ لأنَّ التسمية مصدرٌ، والمصدر لا يُدْعى به على كلا القولين في تفسير الدعاء، وذلك أن معنى» فادعوه «نادوه بها، كقولهم: يا الله يا رحمان يا ذا الجلال والإِكرام اغفرْ لنا. وقيل: سمُّوه بها كقولك:» سَمَّيْت ابني بزيد «.
Buradaki «الْأَسْمَاءُ» (isimler): Allah ve Rahmân gibi Bârî Teâlâ'ya delalet eden lafızlardır. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Müfessirlerin icmâıyla bundan murad tesmiyelerdir (isimlendirmelerdir), başkası mümkün değildir.» Fakat bunda eleştiriye açık bir yön vardır; çünkü tesmiye bir masdardır; duanın tefsirindeki her iki görüşe göre de masdar ile dua edilmez. Zira «فَادْعُوهُ» kavlinin anlamı: Onların "Yâ Allah, yâ Rahmân, yâ ze'l-celâli ve'l-ikrâm, bizi bağışla!" sözlerinde olduğu gibi "O'na bunlarla nida edin" demektir. Bir görüşe göre de: "Oğlumu Zeyd diye isimlendirdim (semmeytü)" sözünde olduğu gibi "O'nu bunlarla isimlendirin" demektir.
قوله: {يُلْحِدُونَ} قرأ حمزة هنا وفي النحل وحم السجدة: يَلْحدون بفتح الياء والحاء مِنْ لحد ثلاثياً. والباقون بضم الياء وكسرِ الحاء مِنْ أَلْحد. فقيل: هما بمعنى واحد، وهو المَيْل والانحراف. ومنه لَحْد القبر لأنه يُمال، بحفره إلى جانبه، بخلاف الضريح فإنه يُحْفر في وسطه، ومن كلامهم»
{يُلْحِدُونَ} kavli: Hamza burada, Nahl ve Hâmîm es-Secde sûrelerinde; sülâsî *lehede* (لَحَدَ) fiilinden yâ ve hâ'nın fethasıyla *yelhedûne* (يَلْحَدُونَ) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise *elhede* (أَلْحَدَ) fiilinden yâ'nın zammesi ve hâ'nın kesresiyle [*yülhidûne* (يُلْحِدُونَ)] şeklinde okumuşlardır. Bu iki fiilin aynı manada olduğu, bunun da sapmak ve meyletmek (inhiraf etmek) anlamına geldiği söylenmiştir. Kabrin lahdine (lahit) de bu sebeple lahit denmiştir; çünkü kazılması yan tarafına doğru eğrilerek yapılır; ortasına kazılan darîh (düz çukur) ise böyle değildir. Arapların kelamından [bir örnek de] şöyledir:
ما فعل الواجد؟ قالوا لَحَدَه اللاحد «. وإلى كونهما بمعنى واحد ذهب ابن السِّكِّيت وقال:» هما العدول عن الحق «. وأَلْحد أكثر استعمالاً مِنْ لَحَدَ قال:
«Ölen adam ne yaptı? Mezar kazıcı onu lahde koydu (lehedehu'l-lâhid) dediler.» İbnü's-Sikkît de ikisinin aynı manada olduğu görüşüne varmış ve: «İkisi de haktan sapmaktır» demiştir. *Elhede* (أَلْحَدَ) fiili *lehede* (لَحَدَ) fiilinden daha çok kullanılır. Şair şöyle demiştir:
٢٣٤٨ - ليس الإِمام بالشحيح المُلْحِدِ ... وقال غيره:» لَحَدَ بمعنى رَكَنَ وانضوى، وألحد: مال وانحرف «قاله الكسائي. ونُقل عنه أيضاً: أَلْحَدَ: أعرض، ولحد: مال. قالوا: ولهذا وافق حمزة في النحل إذ معناه: يميلون إليه.
2348 - İmam cimri ve haktan sapan biri değildir ... Başkası ise şöyle demiştir: «*Lehede* meyletti ve sığındı manasında, *elhede* ise saptı ve inhiraf etti manasındadır.» Bunu Kisâî söylemiştir. Ondan ayrıca: "*Elhede* yüz çevirdi, *lehede* meyletti manasındadır" şeklinde de nakledilmiştir. Demişlerdir ki: Bu sebeple Hamza Nahl sûresinde [diğer kurrâya] muvafakat etmiştir; zira oradaki anlam: "Ona meylediyorlar" demektir.
وروى أبو عبيدة عن الأصمعي:» ألحد: مارى وجادل، ولحد: حاد ومال. ورُجِّحت قراءةُ العامة بالإِجماع على قوله «بإلحاد» . وقال الواحدي: «ولا يكاد يُسْمع من العرب لاحد» . قلت: فامتناعُهم من مجيء اسم فاعل الثلاثي يدل على قلَّته وقد قَدَّمْتُ من كلامهم «لحده اللاحِد» . ومعنى الإِلحاد فيها أن اشتقوا منها أسماءً لآلهتهم فيقولون: اللات من لفظ الله، والعزَّى من لفظ العزيز، ومناة مِنْ لفظ المَنَّان، ويجوز أن يُراد سَمَّوه بما لا يليق بجلاله.
Ebû Ubeyde, Asmaî'den şöyle rivayet etmiştir: «*Elhede* şüpheye düşüp tartıştı; *lehede* ise saptı ve meyletti demektir.» Cumhurun kıraati [Hac sûresindeki] «بِإِلْحَادٍ» kavli üzerindeki icmâ sebebiyle tercih edilmiştir. Vâhidî şöyle demiştir: «Araplardan *lâhid* (لَاحِد) kelimesi neredeyse hiç işitilmez.» Derim ki: Onların sülâsî fiilin ism-i fâilini getirmekten kaçınmaları bunun azlığına delalet eder; nitekim onların kelamından «لَحَدَهُ اللَّاحِدُ» sözünü daha önce zikretmiştim. İsimlerinde ilhâd etmelerinin (eğriliğe sapmalarının) manası ise şudur: Kendi ilahları için Allah'ın isimlerinden isimler türettiler; nitekim Lât'ı Allah lafzından, Uzzâ'yı el-Azîz lafzından, Menât'ı da el-Mennân lafzından türettiklerini söylerler. O'nu celâline layık olmayan şeylerle isimlendirmelerinin kastedilmiş olması da caizdir.
قوله تعالى: {وَمِمَّنْ خَلَقْنَآ أُمَّةٌ} : «مَنْ» يجوز أن تكون موصولة أو نكرة موصوفة، و «يَهْدون» صفة ل «أمة» . وقال بعضهم: «في
Yüce Allah'ın: {وَمِمَّنْ خَلَقْنَآ أُمَّةٌ} “Yarattıklarımızdan bir topluluk da vardır ki” kavli: «مَنْ» lafzının mevsûle veya nekre-i mevsûfe olması caizdir; «يَهْدُونَ» ise «أُمَّةٌ» kelimesinin sıfatıdır. Bazıları şöyle demiştir: «Bu
الكلام حَذْفٌ تقديره: ومِمَّن خلقنا للجنة، يدل على ذلك ما ثبت لمُقابِلهِمْ، وهو قوله: {وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ} [العراف: ١٧٩] .
sözde mahzuf bir öge vardır; takdiri: "Cennet için yarattıklarımızdan da [bir topluluk vardır]" şeklindedir. Buna, onların zıddı olan kimseler hakkında sabit olan Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ} [A'râf 179] “Andolsun biz cehennem için yarattık” kavli delalet etmektedir.»
قوله تعالى: {والذين كَذَّبُواْ} : يجوز فيه وجهان، أظهرهما: أنه مبتدأ وخبره الجملة الاستقبالية بعده. والوجه الثاني: أنه منصوب على الاشتغال بفعلٍ مقدَّرٍ تقديرُه: سنستدرج الذين كذَّبوا والاستدراج: التقريبُ منزلةً منزلةً والأخذ قليلاً قليلاً، من الدَّرَج لأن الصاعد يرقى درجةً درجة وكذلك النازل. وقيل: هو مأخوذ من الدَّرْج وهو الطيّ ومنه: «دَرَجَ الثوبَ» : طواه، و «دَرَجَ الميتَ» مثله. والمعنى: تُطوى آجالهم.
Yüce Allah'ın: {والذين كَذَّبُواْ} kavli: Bu hususta iki vecih caizdir; en açığı: Mübteda olması, haberinin ise kendisinden sonraki istikbâl cümlesi olmasıdır. İkinci vecih: *Se-nestehdricü'llezîne kezzebû* (سَنَسْتَدْرِجُ الَّذِينَ كَذَّبُوا) şeklinde takdir edilen bir fiille iştigal üzere mansub olmasıdır. İstidrâc: Derece derece yaklaştırmak ve azar azar yakalamaktır. Bu, basamak manasındaki *derec* (الدَّرَج) kökündendir; zira yukarı çıkan basamak basamak çıkar, aşağı inen de öyledir. Bir görüşe göre ise dürmek/katlamak manasındaki *derc* (الدَّرْج) kökünden alınmıştır; nitekim «دَرَجَ الثَّوْبَ» "elbiseyi dürdü/katladı", «دَرَجَ الْمَيِّتَ» de böyledir denir. Mana ise: "Ecelleri dürülür" demektir.
وقرأ النخعي وابن وثاب: «سَيَسْتَدْرِجُهم» بالياء، فيحتمل أن يكون الفاعلُ الباريَ تعالى، وهو التفاتٌ من التكلم إلى الغيبة، وأن يكون الفاعلُ ضميرَ التكذيب المفهوم مِنْ قوله «كذَّبوا» . وقال الأعشى في الاستدراج:
Nehaî ve İbn Vessâb yâ ile «سَيَسْتَدْرِجُهُمْ» şeklinde okumuşlardır. Buna göre fâilin Bârî Teâlâ olması muhtemeldir ki bu mütekellimden (birinci şahıstan) gâibe (üçüncü şahsa) iltifattır; fâilin «كَذَّبُوا» kavlinden anlaşılan tekzibin (yalanlamanın) zamiri olması da muhtemeldir. A'şâ istidrâc hakkında şöyle demiştir:
٢٣٤٩ - فلو كنتَ في جُبٍّ ثمانين قامةً ... ورُقِّيْتَ أسبابَ السماءِ بسُلَّمِ
2349 - Seksen kulaç derinliğinde bir kuyuda olsaydın da ... Bir merdivenle göğün yollarına yükseltilseydin,
لَيَسْتَدْرِجَنْكَ القولُ حتى تَهِرَّهُ ... وتَعْلَمَ أنِّي عنكمُ غيرُ مُلْجَمِ
Söz seni derece derece yakalayıp sonunda [öfkeyle] homurdanmanı sağlayacak ... Ve benim size karşı gem vurulmamış olduğumu bileceksin.
ويقال: «دَرَجَ الصبيُّ» : إذا قارب بين خطاه، ودرج القوم: مات بعضهم إثرَ بعض.
«دَرَجَ الصَّبِيُّ» (çocuk yürüdü): Adımlarını birbirine yaklaştırdığı zaman denir; «دَرَجَ الْقَوْمُ» (kavim gelip geçti) ise birbiri ardınca öldükleri zaman söylenir.
قوله تعالى: {وَأُمْلِي} : جَوَّز أبو البقاء فيه أن يكون خبر مبتدأ مضمر، أي: وأنا أُملي، وأن يكون َمستأنفاً، وأن يكونَ معطوفاً على «
Yüce Allah'ın: {وَأُمْلِي} kavli: Ebü'l-Bekâ bunun gizli bir mübtedanın haberi olmasını -yani "ve ben mühlet veririm (ve ene ümlî)" takdirinde olmasını-, müste'nefe olmasını ve «
سنستدرج» . وفيه نظر إذ كان من الفصاحة لو كان كذا [لكان] «ونُمْلي» بنون العظمة. ويجوز أن يكون هذا قريباً من الالتفات. والإِملاء: الإِمهالُ والتطويل. والمتين: القوي. ومنه المَتْنُ وهو الوسط لأنه أقوى ما في الحيوان. وقد مَتُنَ يَمْتُنُ مَتانةً، أي: قَوِيَ. وقرأ العامَّة: «إنَّ كيدي» بالكسر على الاستئناف المُشْعر بالغلبة. وقرأ ابن عامر في روايةِ عبد الحميد «أنَّ كيدي» بفتحِ الهمزة على العلة.
سَنَسْتَدْرِجُ» kavline ma'tûf olmasını caiz görmüştür. Fakat bunda eleştiriye açık bir yön vardır; zira böyle olsaydı fesahat gereği azamet nûnu ile [«وَنُمْلِي»] şeklinde olması gerekirdi. Bunun iltifata yakın bir tür olması da caizdir. İmlâ (إِمْلَاء): Mühlet vermek ve süreyi uzatmaktır. Metîn (مَتِين): Güçlü demektir. Hayvandaki en kuvvetli yer olduğu için orta kısma *metn* (مَتْن) denmesi de bundandır. Nitekim *metune-yemtünü-metâneten* (مَتُنَ يَمْتُنُ مَتَانَةً), yani "güçlü oldu" denir. Cumhur «إِنَّ كَيْدِي» kavlini galebe hissettiren bir isti'nâf olarak hemzenin kesresiyle okumuştur. İbn Âmir ise Abdülhamîd rivayetinde «أَنَّ كَيْدِي» şeklinde hemzenin fethasıyla illet bildirmek üzere okumuştur.
قوله تعالى: {أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُواْ مَا بِصَاحِبِهِمْ} : يجوز في «ما» أوجه، أحدُها: أن تكونَ استفهاميةً في محلِّ رفع بالابتداء، والخبر «بصاحبهم» أي: أيُّ شيء استقر بصاحبهم من الجنون؟ فالجِنَّة مصدرٌ يُراد بها الهيئة كالرِّكبة والجِّلسة. وقيل: المراد بالجِنَّة الجنُّ كقوله: {مِنَ الجنة والناس} ولا بد حينئذ مِنْ حذف مضاف أي: مَسِّ جنة أو تخبيط جنة.
Yüce Allah'ın: {أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُواْ مَا بِصَاحِبِهِمْ} kavli: «مَا» edatında birkaç vecih caizdir: Birincisi: İbtidâ yoluyla ref mahallinde istifhâmiyye (soru edatı) olmasıdır; haberi ise «بِصَاحِبِهِمْ» ifadesidir; yani "Arkadaşlarında delilikten ne gibi bir şey yerleşmiştir?" demektir. *Cinne* (جِنَّة), *rikbe* (رِكْبَة) ve *cilse* (جِلْسَة) gibi heyet (durum) kastedilen bir masdardır. Bir görüşe göre de: {مِنَ الجنة والناس} “gerek cinlerden gerek insanlardan” kavlinde olduğu gibi *cinne*den murad cinlerdir; bu durumda mutlaka bir muzafın hazfi gerekir, yani "cin çarpması veya cin sataşması" takdirindedir.
والثاني: أن «ما» نافية، أي: ليس بصاحبهم جنون ولا مسُّ جِنّ. وفي هاتين الجملتين: أعني الاستفهاميةَ أو المنفية فيهما وجهان، أظهرهما: أنها في محل نصب بعد إسقاطِ الخافض لأنهما عَلَّقا التفكُّر لأنه من أفعال القلوب. والثاني: أن الكلامَ تمَّ عند قوله: «أو لم يتفكروا» ثم ابتدأ كلاماً آخر: إمَّا استفهامَ إنكار وإمَّا نفياً. وقال الحوفي: «إنَّ» ما بصاحبهم «معلقةٌ لفعلٍ محذوف دلَّ عليه الكلامُ، والتقدير: أو لم يتفكروا فيعلموا ما بصاحبهم» . قال: «وتفكَّر» لا يُعَلَّقُ لأنه لم يدخل على جملة «. وهذا ضعيفٌ، لأنهم نَصُّوا
İkincisi: «مَا» edatının nâfiye (olumsuzluk edatı) olmasıdır; yani "Arkadaşlarında hiçbir delilik ve cin çarpması yoktur" demektir. Bu iki cümlede -yani istifhamiyye veya menfiyye cümlesinde- iki vecih vardır; en açığı: Hâfızın (cer harfinin) ıskatından sonra nasb mahallinde olmasıdır; çünkü bu iki edat, kalb fiillerinden olduğu için *tefekkür* fiilini ta'lîk etmiştir (amelini engellemiştir). İkincisi: Sözün «أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا» kavlinde tamamlanmış olması, sonra da ya inkârî bir istifham ya da bir nefy olarak yeni bir söze başlanmış olmasıdır. Havfî şöyle demiştir: ««مَا بِصَاحِبِهِمْ» ifadesi, kelamın delalet ettiği mahzuf bir fiili ta'lîk etmiştir; takdiri: "Düşünüp de arkadaşlarında ne olduğunu bilmediler mi?" şeklindedir.» O şöyle demiştir: «*Tefekkere* fiili cümle üzerine dâhil olmadığı için ta'lîk edilmez.» Bu zayıf bir görüştür; çünkü nahivciler açıkça belirtmişlerdir ki:
على أن فعلَ القلب المتعدِّي بحرفِ جر أو إلى واحد إذا عُلِّق هل يبقى على حاله أو يُضَمَّن ما يتعدَّى لاثنين؟
Harf-i cer ile veya tek bir [mef'ûle] müteaddî olan kalb fiili ta'lîk edildiğinde, olduğu gibi mi kalır yoksa iki mef'ûle müteaddî olan bir fiilin manasını mı tazammun eder?
الثالث: أن تكون» ما «موصولة بمعنى الذي تقديره: أو لم يتفكروا في الذي بصاحبهم، وعلى هذا يكون الكلام خرج على زعمهم. وعلى قولنا إنها نافية يكون» من جنة «مبتدأ و» مِنْ «مزيدةٌ فيه و» بصاحبهم «خبره أي: ما جِنَّةٌ بصاحبهم.
Üçüncüsü: «مَا» lafzının *ellezî* (الَّذِي) manasında mevsûle olmasıdır; takdiri: "Arkadaşlarında bulunan şey hakkında düşünmediler mi?" şeklinde olur; buna göre söz onların zannına göre sevk edilmiştir. Onun nâfiye (olumsuzluk edatı) olduğu görüşümüze göre ise «مِنْ جِنَّةٍ» mübteda, «مِنْ» onda zâid harf, «بِصَاحِبِهِمْ» ise onun haberi olur; yani "Arkadaşlarında hiçbir delilik yoktur (mâ cinnetün bi-sâhibihim)" demektir.
قوله تعالى: {وَأَنْ عسى} : «أنْ» فيها وجهان أحدهما: وهو الصحيح أنها المخففةُ من الثقيلة، واسمُها ضمير الأمر والشأن. و «عسى» وما في حيِّزها في محل الرفع خبراً لها، ولم يُفْصل هنا بين أنْ والخبر وإن كان فعلاً؛ لأن الفعل الجامد الذي لا يتصرَّف يشبه الأسماء، ومثله {وَأَن لَّيْسَ لِلإِنسَانِ إِلاَّ مَا سعى} [النجم: ٣٩] {والخامسة أَنَّ غَضَبَ الله عَلَيْهَآ} [النور: ٩] في قراءة نافع لأنه دعاء. وقد وقع خبرُ «أَنْ» جملةً طلبية في هاتين الآيتين الأخيرتين فإنَّ «عسى» للإِنشاء، و «غضب الله» دعاء.
Yüce Allah'ın: {وَأَنْ عسى} kavli: «أَنْ» lafzında iki vecih vardır: Birincisi -ki doğru olan da budur-: Muhaffefeden müsekkale (şeddeli inneden hafifletilmiş) olmasıdır; ismi ise zamîr-i şe'ndir. «عَسَى» ve onun sınırları içindeki ögeler (sılası) ref mahallinde onun haberidir. Fiil olmasına rağmen burada «أَنْ» ile haberinin arası ayrılmamıştır; çünkü çekimi olmayan câmîd fiil isimlere benzer. {وَأَن لَّيْسَ لِلإِنسَانِ إِلاَّ مَا سعى} [Necm 39] “Ve insana ancak kendi çalıştığı vardır” kavli ile Nâfi kıraatinde dua olduğu için {والخامسة أَنَّ غَضَبَ الله عَلَيْهَآ} [Nûr 9] kavli de böyledir. Bu son iki ayette «أَنْ» edatının haberi talebî cümle olarak vaki olmuştur; zira «عَسَى» inşâ içindir, «غَضَبَ اللَّهِ» ise duadır.
والثاني: أنها المصدرية، قاله أبو البقاء يعني التي تنصب المضارع الثنائية الوضع، وهذا ليس بجيد؛ لأن النحاةَ نَصُّوا على أنَّ «أَنْ» المصدرية لا تُوصل إلا بالفعل المتصرِف مطلقاً أي ماضٍ ومضارع وأمر و «عسى» لا يتصرف فكيف يقع صلة لها؟ و «أنْ» على كلا الوجهين في محل جرٍّ نَسَقاً على «ملكوت» ، أي: وألم ينظروا في أن الأمر والشأن عسى أن يكون. و «أن يكون» فاعل عسى، وهي حينئذٍ تامَّةٌ لأنها متى رفعت أَنْ وما في حيزها كانت تامةً، ومثلها في ذلك أوشك واخلولق. وفي اسم «
İkincisi: Masdariyye olmasıdır. Bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir; yani muzariyi nasbeden iki harfli [en] edatıdır. Fakat bu iyi bir görüş değildir; zira nahivciler masdariyye olan «أَنْ» edatının -mazi, muzari ve emir olmak üzere- ancak mutasarrıf (çekimli) fiile sıla olabileceğini açıkça belirtmişlerdir; «عَسَى» ise çekimsizdir, öyleyse nasıl ona sıla olabilir? «أَنْ» her iki veçhe göre de «مَلَكُوتِ» kavline ma'tûf olarak cer mahallindedir; yani "Şan ve durumun şöyle olması ihtimaline hiç bakmadılar mı?" demektir. «أَنْ يَكُونَ» ifadesi «عَسَى» fiilinin fâilidir ve bu durumda «عَسَى» tam fiildir; çünkü «أَنْ» ve sılasını ref ettiğinde tam fiil olur; bu hususta *evşeke* (أَوْشَكَ) ve *ıhlevleka* (اخْلَوْلَقَ) da onun gibidir. «
يكون» قولان، أحدُهما: هو ضمير الشأن، ويكون «قد اقترب أجلهم» خبراً لها. والثاني: أنه «أجلُهم» و «قد اقترب» جملةٌ من فعلٍ وفاعلٍ هو ضمير «أجلهم» ولكن قَدَّم الخبر وهو جملة فعلية على اسمها، وقد تقدَّم ذلك والخلاف فيه: وهو أن ابن مالك يجيزه، وابن عصفور يمنعه، عند قوله: {مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ} [الأعراف: ١٣٧] .
يَكُونَ» fiilinin isminde ise iki görüş vardır: Birincisi: Zamîr-i şe'ndir; «قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ» ise onun haberi olur. İkincisi: İsminin «أَجَلُهُمْ» olmasıdır; «قَدِ اقْتَرَبَ» ise fiil ile fâilinden oluşan bir cümledir ki fâili «أَجَلُهُمْ» lafzının zamiridir; ancak fiil cümlesi olan haber isminden önce getirilmiştir. Bu husus ve buna dair ihtilaf -yani İbn Mâlik'in buna cevaz vermesi, İbn Usfûr'un ise menetmesi-: {مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ} [A'râf 137] kavlinde geçmişti.
قوله: {فَبِأَيِّ} متعلِّقٌ ب «يُؤْمنون» وهي جملةٌ استفهامية سِيقَتْ للتعجب، أي: إذا لم يؤمنوا بهذا الحديث فكيف يُؤْمنون بغيره؟ والهاء في «بعده» تحتمل العَوْدَ على القرآن وأن تعودَ على الرسول، ويكون الكلامُ على حَذْف مضافٍ، أي: بعد خبره وقصته، وأن تعود على «أجلهم» ، أي: إنهم إذا ماتوا وانقضى أجلُهم فكيف يؤمنون بعد انقضاء أجلهم؟ قال الزمخشري: «فإن قلت: بم تُعَلِّق قوله:» فبأي حديث بعده يؤمنون «؟ قلت: بقوله» عسى أن يكونَ قد اقترب أجلهم «. كأنه قيل: لعل أجلَهم قد اقترب فما لهم لا يبادرون [إلى] الإِيمان بالقرآن قبل الموت، وماذا ينتظرون بعد وضوح الحق، وبأي حديثٍ أحقَّ منه يريدون أن يؤمنوا» ؟ يعني التعلُّق المعنويَّ المرتبطَ بما قبله لا الصناعي وهو واضح.
{فَبِأَيِّ} kavli «يُؤْمِنُونَ» fiiline müteallıktır; taaccüb (hayret ve kınama) bildirmek üzere sevk edilmiş bir istifham cümlesidir; yani "Bu söze iman etmediklerinde başka hangi söze inanacaklar?" demektir. «بَعْدَهُ» lafzındaki zamirin Kur'an'a dönmesi muhtemel olduğu gibi, Resûl'e dönmesi de muhtemeldir; bu takdirde söz bir muzafın hazfi üzeredir, yani "onun haberinden ve kıssasından sonra" demektir; «أَجَلُهُمْ» lafzına dönmesi de muhtemeldir, yani "Onlar öldüklerinde ve ecelleri bittiğinde, ecelleri sona erdikten sonra nasıl inanacaklar?" demektir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: "«فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ» kavlini neye bağlıyorsun?" dersen; derim ki: "«عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ» kavline bağlıyorum. Sanki şöyle denilmiştir: Ecellerinin yaklaşmış olması muhtemeldir; öyleyse ölümden önce Kur'an'a iman etmeye neden koşmuyorlar, hak bu kadar açıklandıktan sonra neyi bekliyorlar ve ondan daha layık hangi söze iman etmek istiyorlar?"» [Zemahşerî] burada lafzî/nahvî taalluku değil, kendisinden önceki manayla irtibatlı olan manevî taalluku kastetmektedir ki bu gayet açıktır.
قوله: «ويَذَرهم» قرأ الأخَوان بالياء وجزم الفعل، وعاصم وأبو عمرو بالياء أيضاً ورفع الفعل، ونافع وابن كثير وابن عامر بالنون ورفع الفعل أيضاً.
«وَيَذَرُهُمْ» kavli: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) yâ ile ve fiilin cezmiyle [*ve yezerhum* (وَيَذَرْهُمْ)]; Âsım ve Ebû Amr yine yâ ile fakat fiilin ref'iyle [*ve yezeruhum* (وَيَذَرُهُمْ)]; Nâfi, İbn Kesîr ve İbn Âmir ise nûn ile ve yine fiilin ref'iyle [*ve nezeruhum* (وَنَذَرُهُمْ)] okumuşlardır.
وقد رُوي الجزمُ أيضاً عن نافع وأبي عمرو في الشواذ. فالرفعُ من وجهٍ واحدٍ
Şâz kıraatlerde Nâfi ve Ebû Amr'dan cezm [ile okuyuş] da rivayet edilmiştir. Ref' ise tek bir vecihtendir;
وهو الاستئناف أي: وهو يَذَرُهم، أو: ونحن نذرهم على حسب القراءتين. / وأمَّا السُّكون فيحتمل وجهين أحدهما: أنه جزم نسَقاً على محلِّ قوله «فلا هادي له» لأن الجملَة المنفيَّة جوابٌ للشرط فهي في محلِّ جزمٍ فَعَطَف على مَحَلِّها وهو كقوله تعالى: {وَإِن تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الفقرآء فَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَيُكَفِّرُ} [البقرة: ٢٧١] بجزم «يكفر» ، وكقول الشاعر:
O da istinaftır (yeni bir cümledir); yani iki kıraate göre "O onları bırakır" yahut "Biz onları bırakırız" demektir. Sükûna (cezme) gelince, iki vechi muhtemeldir: Birincisi: {فَلَا هَادِيَ لَهُ} kavlinin mahalline atıfla meczum olmasıdır; zira menfi cümle şartın cevabıdır, dolayısıyla cezm mahallindedir ve onun mahalline atfetmiştir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın «يُكَفِّرْ» kelimesinin cezmiyle okunduğu: {وَإِن تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَيُكَفِّرُ} [el-Bakara 271] “Eğer onları gizler ve fakirlere verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır ve [Allah] günahlarınızı örter” kavli ile şairin şu sözü gibidir:
٢٣٥٠ - أنَّى سلكتَ فإنني لك كاشحٌ ... وعلى انتقاصِك في الحياة وأزْدَدِ
2350 - Hangi yola gidersen git, şüphesiz ben sana düşmanım ... Ve hayatta oldukça senin değerini düşürmeye [çalışırım] ve [düşmanlığımı] artırırım.
وأنشد الواحدي أيضاً قول الآخر:
Vâhidî de diğer bir şairin şu sözünü inşad etmiştir:
٢٣٥١ - فَأَبْلوني بَلِيَّتَكمْ لعلِّي ... أُصالِحُكم وأسْتدرِجْ نَوَيَّا
2351 - Başıma açtığınız derdinizi bana yükleyin, olur ki ... sizinle uzlaşırım ve niyetimi adım adım gerçekleştiririm.
قال: «حمل» أستدرج «على موضع الفاء المحذوفة من قوله» فلعلي أصالحكم «. والثاني: أنه سكونُ تخفيف كقراءة أبي عمرو: {يَنصُرْكُمُ} [آل عمران: ١٦٠] و {يُشْعِرُكُمْ} [الأنعام: ١٠٩] ونحوه. وأما الغيبة فَجَرْياً على اسم الله تعالى، والتكلم على الالتفات من الغيبة إلى التكلم تعظيماً.
[Vâhidî] şöyle demiştir: ««أَسْتَدْرِجْ» fiili, «فَلَعَلِّي أُصَالِحُكُمْ» ifadesinden hazfedilen fâ'nın mahalline hamledilmiştir». İkincisi: Ebû Amr'ın {يَنصُرْكُمُ} [Âl-i İmrân 160], {يُشْعِرُكُمْ} [el-En'âm 109] ve benzerlerindeki kıraati gibi tahfif (hafifletme) sükûnudur. Gaip sîgası Allah Teâlâ'nın ismine binaendir; mütekellim sîgası ise tazim amacıyla gaipten mütekellime yapılan bir iltifattır.
قوله تعالى: {أَيَّانَ مُرْسَاهَا} : فيه وجهان أحدهما: أن «أيان» خبر مقدم، و «مُرْساها» مبتدأ مؤخر. والثاني: أن «أيان» منصوب
Allah Teâlâ'nın: {أَيَّانَ مُرْسَاهَا} “onun demir atması (vaktinin gelmesi) ne zamandır” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: «أَيَّانَ» mukaddem haber (öne geçmiş yüklem), «مُرْسَاهَا» ise muahhar mübtedadır (sonraya bırakılmış öznedir). İkincisi: «أَيَّانَ» lafzının
على الظرف بفعل مضمر، ذلك الفعل رافع ل «مرساها» بالفاعلية، وهو مذهب أبي العباس. وهذه الجملةُ في محل نصب لأنها بدل من «الساعة» بدلُ اشتمال، وحينئذ كان ينبغي ألاَّ تكون في محل جر لأنها بدل من مجرور. وقد صرَّح بذلك أبو البقاء فقال: «والجملةُ في موضع جر بدلاً من» الساعة «تقديره: يسألونك عن زمان حلول الساعة» ، إلا أنه مَنَع مِنْ كونها مجرورةَ المحل أن البدل في نيَّة تكرار العامل، والعامل هو «يَسْألونك» والسؤال يعلق بالاستفهام وهو متعدٍّ، يعني فتكون الجملة الاستفهاميةُ في محلِّ نصب بعد إسقاط الخافض كأنه قيل: يسألونك أيان مُرْسى الساعة، فهو في الحقيقة بدلٌ من موضع «عن الساعة» لأن موضع المجرور نصب، ونظيره في البدل على أحسن الوجوه فيه: عَرَفْتُ زيداً أبو مَنْ هو.
gizli bir fiille zarf olarak mansub olmasıdır; o fiil «مُرْسَاهَا» lafzını fâillik üzere ref etmektedir ki bu, Ebu'l-Abbâs'ın mezhebidir. Bu cümle cer mahallinde değil nasb mahallindedir; çünkü «السَّاعَةِ» lafzından bedel-i iştimaldir; bu durumda mecrurdan bedel olduğu için cer mahallinde olması gerekirdi. Ebu'l-Bekâ bunu açıkça ifade edip şöyle demiştir: «Cümle «السَّاعَةِ» lafzından bedel olarak cer mahallindedir; takdiri: "Sana kıyametin vuku bulma vaktini sorarlar" şeklindedir». Ne var ki cümlenin cer mahallinde olmasına şu husus engel olmuştur: Bedel, amilin tekrarı niyetindedir ve amil de «يَسْأَلُونَكَ» fiilidir; soru fiili ise istifhamla taalluktan kesilir (ta'lik olur) ve müteaddidir; yani cer harfinin düşürülmesinden sonra istifham cümlesi nasb mahallinde olur; sanki "Sana kıyametin vaktinin ne zaman olduğunu sorarlar" denilmiş gibidir; dolayısıyla hakikatte «عَنِ السَّاعَةِ» ifadesinin mahallinden bedeldir, çünkü mecrurun mahalli nasbdır. Bedeldeki en güzel veçhe göre bunun benzeri: *Araftu Zeyden ebû men huve* (Zeyd'in kimin babası olduğunu bildim) cümlesidir.
و «أيان» ظرف زمان مبني لتضمُّنه معنى الاستفهام ولا يتصرف، ويليه المبتدأ والفعل المضارع دون الماضي، بخلاف «متى» فإنها يليها النوعان. وأكثرُ ما تكون «أيَّان» استفهاماً كقول الشاعر:
«أَيَّانَ», istifham anlamı içerdiği için mebni olan bir zaman zarfıdır ve mutasarrıf değildir; mazi fiilin aksine arkasından mübteda ve muzari fiil gelir; «مَتَى» ise böyle değildir, zira onun ardından her iki tür de gelir. «أَيَّانَ» lafzı çoğunlukla şairin şu sözünde olduğu gibi istifham olarak gelir:
٢٣٥٢ - أيَّان تَقْضي حاجتي أيَّانا ... أما تَرى لفِعْلها إبَّانا
2352 - Ne zaman yerine getireceksin ihtiyacımı, ne zaman? ... Görmüyor musun onu yapmanın tam vaktini!
وقد تأتي شرطيةً جازمة لفعلين. قال الشاعر:
Bazen de iki fiili cezmeden şart edatı olarak gelir. Şair şöyle demiştir:
٢٣٥٣ - أيَّان نُؤْمِنْكَ تُؤْمَنْ غيرَنا وإذا ... لم تُدْرِكِ الأمنَ منَّا لم تزلْ حَذِرا
2353 - Biz sana ne zaman eman verirsek başkalarından da emin olursun; bizden eman bulamadığında ise ... sürekli korku içinde kalırsın.