Binûn

A'râf — 5. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ما تقرر غير مرة؟ وقد أجابوا بأن المعنى: حَرَّم كلاً منهما. وقيل إن «أو» بمعنى الواو فعود الضمير واضحٌ عليه.

defalarca karar kılındığı üzere tekil olarak dönmesi gerekirdi? denilirse, şöyle cevap vermişlerdir: Mana 'her ikisini de haram kıldı' şeklindedir. [Ayrıca] 'ev' (أو) edatının 'vav' (و) manasında olduğu da söylenmiştir; bu takdirde zamirin [ikil] dönmesi gayet açıktır.

و «ممّا» : «ما» يجوز أن تكون موصولة اسمية، وهو الظاهر، والعائد محذوف أي: أو من الذي رزقكموه الله، ويجوز أن تكونَ مصدريةً، وفيه مجازان: أحدهما: أنهم طَلَبوا منهم إفاضةَ نفس الرزق مبالغةً في ذلك. والثاني: أن يَرادَ بالمصدر اسمُ المفعول كقوله: {كُلُواْ واشربوا مِن رِّزْقِ الله} [البقرة: ٦٠] في أحد وجهيه. وقال الزمخشري: «أو ممَّا رزقكم الله من غيره من الأشربة لدخوله في حكم الإِفاضة. ويجوز أن يُراد: أو أَلْقُوا علينا مِنْ ما رزقكم الله من الطعام والفاكهة كقوله:

{مِمَّا} kelimesindeki «mâ»nın (ما) ism-i mevsûl olması caizdir ki zâhir olan budur; âid zamiri ise mahzuftur; yani: 'Yahut Allah'ın size rızık olarak verdiği şeyden' demektir. Mastariyye olması da caizdir ve bunda iki mecaz vardır: Birincisi, mübalağa kabilinden bizzat rızkın kendisinin akıtılmasını talep etmiş olmalarıdır. İkincisi ise iki vechinden birine göre: {كُلُواْ واشربوا مِن رِّزْقِ الله} [el-Bakara: 60] “Allah'ın rızkından yiyin, için” kavlinde olduğu gibi mastarla ism-i mef'ûlün kastedilmiş olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Yahut akıtma hükmüne dahil olması bakımından Allah'ın size rızık olarak verdiği diğer içeceklerden [akıtın]. Şöyle kastedilmiş olması da caizdir: Yahut şu beyitte olduğu gibi, Allah'ın size rızık olarak verdiği yiyecek ve meyvelerden üzerimize atın/bırakın:

٢٢٠٥ - عَلَفْتُها تِبْناً وماءً بارداً ... . . . . . . . . . . . . . . .

2205 - Ona saman ve soğuk su yedirdim ... . . . . . . . . . . . . . . .

قال الشيخ:» وقوله «وألقوا علينا مما رزقكم الله من الطعام والفاكهة» يحتمل وجهين، أحدهما أن يكون قوله: «أفيضوا» ضُمِّن معنى «ألقوا» علينا من الماء أو مما رزقكم الله فيصحَّ العطف، ويحتمل وهو الظاهر من كلامه أن يكونَ أضمر فعلاً بعد «أو» يَصِل إلى مما رزقكم الله وهو «ألقوا» ، وهما مذهبان للنحاة فيما عُطِف على شيء بحرف عطف، والفعل لا يصل إليه، والصحيح منهما التضمين لا الإِضمار «. قلت: يعني الزمخشري أن الإِفاضة أصل استعمالها في الماء وما جرى مجراه في المائعات، فقوله» أو مِنْ غيره من الأشربة «تصحيح ليسلِّط الإِفاضةَ عليه؛ لأنه

Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Onun 'Yiyecek ve meyvelerden Allah'ın size rızık olarak verdiği şeylerden üzerimize atın/bırakın' sözü iki veçhe ihtimallidir: Birincisi, {أَفِيضُوا} sözünün, atfın sahih olması için 'üzerimize sudan veya Allah'ın size rızık verdiği şeylerden atın/bırakın' manasını tazammun etmesidir. İkincisi ise -ki sözünden zâhir olan da budur- 'ev' (أو) edatından sonra 'mimmâ razakakumu'llâh' ifadesine ulaşan gizli bir fiil takdir etmiş olmasıdır ki o da 'elkû' (أَلْقُوا) fiilidir. Bu ikisi, bir şeye atıf harfiyle atfedilip de fiilin o matûfa doğrudan ulaşamadığı durumlarda nahivcilerin iki ayrı mezhebidir; bu ikisinden sahih olanı ise takdir (izmar) değil, tazammundur.» Derim ki: ez-Zemahşerî, ifâza (akıtma) lafzının asıl kullanımının su ve akıcı maddelerden onun yerine geçen şeyler hakkında olduğunu kastetmektedir; dolayısıyla onun 'yahut diğer içeceklerden' demesi, akıtma fiilini ona bağlamak için bir tashih (düzeltme) gayretidir; çünkü

لو حُمِل مما رزقكم الله على الطعام والفاكهة لم يَحْسُن نسبة الإِفاضة إليهما إلا بتجوُّز، فذكر وجه التجوز بقوله» ألقوا «، ثم فسَّره الشيخ بما ذكر، وهو كما قال، فإن العلَف لا يُسْنَدُ إلى الماء. فقوله إمَّا بالتضمين أي فَغَذَّيتُها، ومثلُه:

şayet 'Allah'ın size rızıklandırdığı şeyler' yiyecek ve meyveye hamledilseydi, ancak bir mecaz yoluyla ifâza (akıtma) lafzının bunlara nispet edilmesi uygun olurdu; nitekim 'elkû' (atın/bırakın) diyerek mecazın vechini zikretmiştir. Sonra Şeyh bunu zikredilen şekilde açıklamıştır; durum da onun dediği gibidir, zira 'alef' (yemlemek) suya isnat edilmez. Dolayısıyla onun sözü ya tazammun iledir yani: 'Onu besledim' demektir; benzeri şudur:

٢٢٠٦ -. . . . . . . . . . . . . . . ... وزَجَّجْنَ الحواجبَ والعيونا

2206 - . . . . . . . . . . . . . . . ... Kaşları inceltip kavis yaptılar ve gözleri [sürmelediler]

وقوله:

Ve şairin şu sözüdür:

٢٢٠٧ - يا ليت زوجَك قد غدا ... متقلِّدا سيفاً ورُمْحا

2207 - Keşke kocan sabah erkenden çıksa ... Kılıç kuşanmış ve mızrak [taşımış] olarak!

وقوله تعالى: {والذين تَبَوَّءُوا الدار والإيمان} [الحشر: ٩] وقد مضى من هذا جملةٌ صالحة. وزعم بعضهم أن قوله {أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ الله} عامٌّ يندرج فيه الماء المتقدم، وهو بعيدٌ أو متعذَّرٌ للعطف بأو.

Ve Cenâb-ı Hakk'ın: {والذين تَبَوَّءُوا الدار والإيمان} [el-Haşr: 9] “Yurda ve imana yerleşenler...” kavlidir; bundan önce bu kabil ifadelerden yeterli miktarda geçmişti. Bazıları Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ الله} “Yahut Allah'ın sizi rızıklandırdığı şeylerden...” kavlinin, önceden geçen suyun da içine dahil olduğu genel bir ifade olduğunu ileri sürmüşlerdir; ancak bu, 'ev' (أو) ile yapılan atıf sebebiyle uzak veya imkânsızdır.

والتحريم هنا المَنْعُ كقوله:

Buradaki tahrîm (yasaklama), men etme (engelleme) anlamındadır; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:

٢٢٠٨ - حرامٌ على عينيَّ أن تُطْعَما الكَرى ... . . . . . . . . . . . . . . . .

2208 - Gözlerime uykuyu tatmak haram kılındı (yasaklandı) ... . . . . . . . . . . . . . . . .

قوله تعالى: {الذين} : يجوز أن يكون في محل جَرٍّ وهو الظاهر نعتاً أو بدلاً من «الكافرين» : ويجوز أن يكونَ رفعاً أو نصباً على القطع. وقوله: «وغَرَّتْهم» عطفٌ على الصلة. وقوله: «فاليومَ» منصوب

Cenâb-ı Hakk'ın: {الَّذِينَ} “Onlar ki...” kavlinin cer mahallinde olması caizdir ki zâhir olan da budur; {الْكَافِرِينَ} kelimesinin sıfatı veya bedelidir. Kat' (kesme) yoluyla ref veya nasb mahallinde olması da caizdir. {وَغَرَّتْهُمُ} “Ve onları aldattı...” kavli sıla cümlesine matuftur. {فَالْيَوْمَ} “İşte bugün...” kavli ise mensubdur,

بما بعده. / وقوله: «كما» نعتٌ لمصدر محذوف أي: ينساهم نسياناً كنسيانهم لقاءَ أي بتركهم. و «ما» مصدريةٌ. ويجوز أن تكونَ الكافُ للتعليل أي: تركناهم لأجل نسيانهم لقاءَ يومهم. و «يومهم» يجوز أن يكونَ متسعاً فيه فأُضيف المصدرُ إليه، كما يُضاف إلى المفعول به. ويجوز أن يكون المفعولُ محذوفاً، والإِضافةُ إلى ظرف الحدث أي: لقاء العذاب في يومهم. وقوله: «وما كانوا» «ما» مصدريةٌ نسقاً على أختها المجرورة بالكاف أي: وكما يجحدون بآياتنا، والتعليل فيه واضح.

kendisinden sonra gelen fiille [mensub kılınmıştır]. Cenâb-ı Hakk'ın: {كَمَا} kavli mahzuf bir mastarın sıfatıdır; yani: 'Onların kavuşmayı unuttukları gibi, bir unutuşla onları unutur (terk eder); yani onları terk etmeleri sebebiyle' demektir. Buradaki «mâ» (ما) mastariyyedir. Kâf harfinin ta'lîl (gerekçe) için olması da caizdir; yani: 'Bu günlerine kavuşmayı unuttukları gerekçesiyle onları terk ettik' demektir. {يَوْمِهِمْ} “Günlerine...” kelimesinde genişletme (ittisâ') yapılmış olup mastar ona izafe edilmiş olabilir; nitekim mef'ûlün bihe de izafe edilir. Mef'ûlün mahzuf olması ve izafetin olayın meydana geldiği zaman zarfına yapılmış olması da caizdir; yani: 'Günlerindeki azaba kavuşmayı...' demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا كَانُوا} “Ve oldukları şeyleri...” kavlindeki «mâ» (ما) mastariyye olup, kâf harfi ile mecrur olan benzerine atfedilmiştir; yani: 'Ve âyetlerimizi inkâr ettikleri gibi' demektir ve bundaki ta'lîl (gerekçe) gayet açıktır.

والضمير في: {جِئْنَاهُمْ} : عائدٌ على مَنْ تقدَّم من الكفرة، والمراد ب «كتاب» الجنس. وقيل: يعودُ على مَنْ عاصر النبي ﵊. والمراد بالكتاب القرآن. والباء في «بكتاب» للتعدية فقط. وقوله: «فَصَّلناه» صفةٌ ل «كتاب» ، والمرادُ بتفصيله إيضاحُ الحقِّ من الباطل، أو تنزيله في فصولٍ مختلفةٍ كقوله: {وَقُرْآناً فَرَقْنَاهُ} [الإِسراء: ١٠٦] . وقرأ الجحدري وابن محيصن بالضاد المعجمة أي: فضَّلْناه على غيرِه من الكتب السماوية. وقوله: «على عِلْم» حال: إمَّا من الفاعل أي: فَصَّلْناه عالمين بتفصيله، وإمَّا من المفعول أي: فصَّلْناه مشتملاً على علم. ونَكَّر «علم» تعظيماً.

{جِئْنَاهُمْ} “Onlara getirdik...” kavlindeki zamir, daha önce geçen kâfirlere dönmektedir; {بِكِتَابٍ} “Bir kitap...” ile kastedilen ise cins isimdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşı olan kimselere döndüğü de söylenmiştir. Kitaptan maksat ise Kur'an'dır. {بِكِتَابٍ} kavlindeki bâ harfi yalnızca ta'diye (geçişlilik) içindir. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَصَّلْنَاهُ} “Onu ayrıntılı olarak açıkladık...” kavli {كِتَابٍ} kelimesinin sıfatıdır; onun tafsil edilmesinden maksat, hakkın bâtıldan açıklanıp ayrılması yahut Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقُرْآناً فَرَقْنَاهُ} [el-İsrâ: 106] “Ve onu parça parça ayırdığımız bir Kur'an olarak [indirdik]” kavlinde olduğu gibi farklı kısımlar halinde indirilmesidir. el-Cahderî ve İbn Muhaysın noktalı dâd ile [«فَضَّلْنَاهُ» şeklinde] okumuşlardır; yani: 'Onu diğer semavî kitaplara üstün kıldık' demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {عَلَى عِلْمٍ} “Bir ilim üzere...” kavli hâldir: Ya fâilden hâldir; yani: 'Biz onun tafsilatını bilerek açıkladık' demektir; ya da mef'ûlden hâldir; yani: 'Onu ilmi kapsar bir halde tafsil ettik' demektir. 'İlim' kelimesi tazim (yüceltme) için tenvinli (nekre) getirilmiştir.

وقوله: {هُدًى وَرَحْمَةً} الجمهورُ على النصب، وفيه وجهان، أحدهما: أنه مفعول من أجله أي: فصَّلناه لأجل الهداية والرحمة. والثاني: أنه حال: إمَّا من كتاب، وجاز ذلك لتخصصه بالوصف، وإمَّا من مفعول «فصَّلناه» . وقرأ زيد بن علي «هدىً ورحمةٍ» بالجر، وخرَّجه الكسائي والفراء على

Cenâb-ı Hakk'ın: {هُدًى وَرَحْمَةً} “Bir hidayet ve bir rahmet olarak...” kavlinde cumhûr nasb üzere okumuştur ve bunda iki vecih vardır: Birincisi, mef'ûlün lieclih olmasıdır; yani: 'Hidayet ve rahmet olması gayesiyle onu tafsil ettik' demektir. İkincisi ise hâl olmasıdır: Ya 'kitâb' kelimesinden hâldir -ki sıfatla tahsis edildiği için bu caiz olmuştur-, ya da {فَصَّلْنَاهُ} fiilinin mef'ûlünden hâldir. Zeyd b. Alî ise cer ile «هُدًى وَرَحْمَةٍ» şeklinde okumuştur; el-Kisâî ve el-Ferrâ bunu,

النعت ل «كتاب» ، وفيه المذاهب المشهورة في نحو « [مررت] برجل عدل» ، وخرَّجه غيرهما على البدل منه. وقرأته فرقة «هدىً ورحمةٌ» بالرفع على إضمار المبتدأ. وقال مكي: «وأجاز الفراء والكسائي» هدى ورحمة «بالخفض، يجعلانه بدلاً من» علم «، ويجوز هدى ورحمة على تقدير: هو هدى ورحمة» وكأنه لم يَطَّلع على أنهما قراءتان مَرْوِيَّتان حتى نسبهما على طريق الجواز. و «لقومٍ» صفة لرحمة وما عُطِفت عليه.

{كِتَابٍ} kelimesine sıfat olmak üzere tahrîc etmişlerdir; bunda «[مررت] برجل عدل» terkibindeki meşhur mezhepler geçerlidir. Bu ikisi dışındakiler ise onu 'kitâb'dan bedel olarak tahrîc etmişlerdir. Bir topluluk da mahzuf mübtedanın takdiriyle ref üzere «هُدًى وَرَحْمَةٌ» şeklinde okumuştur. Mekkî şöyle demiştir: «el-Ferrâ ve el-Kisâî, 'ilm' (عِلْم) kelimesinden bedel kılarak 'huden ve rahmetin' şeklinde cer ile okunmasını caiz görmüşlerdir; 'o bir hidayet ve rahmettir' takdiriyle 'hudün ve rahmetün' okunması da caizdir.» Mekkî, sanki bu ikisinin rivayet edilen iki kıraat olduğundan haberdar değilmiş gibi bunları caizlik kabilinden nakletmiştir. {لِقَوْمٍ} “Bir kavim için...” ifadesi ise 'rahmet' kelimesinin ve ona matuf olan lafzın sıfatıdır.

وقوله تعالى: {تَأْوِيلَهُ} : قد تقدَّم ذلك في آل عمران. وقال الزمخشري ههنا: «والتأويل مادتُه من همزة وواو ولام مِنْ آل يؤول» وقال الخطابي: «أَوَّلْتُ الشيءَ رَدَدْتُه إلى أوله، واللفظةُ مأخوذةٌ من الأول» . قال الشيخ: وهو خطأٌ لاختلاف المادتين «. و» يومَ «منصوب ب» يقول «، وقد جاءَتْ منصوبةً بالقول، و» بالحق «يجوز أن تكونَ الباءُ للحال، وأن تكونَ للتعدية أي: جاؤوا ملتبسين بالحق أو أجاؤوا الحق.

Cenâb-ı Hakk'ın: {تَأْوِيلَهُ} “Onun tevilini...” kavli, Âl-i İmrân Suresi'nde daha önce geçmişti. ez-Zemahşerî burada şöyle demiştir: «Te'vîl kelimesinin kök harfleri hemze, vav ve lâm'dandır; 'âle-yeûlü' (آل يؤول) fiilindendir.» el-Hattâbî ise: «'Evveltü'ş-şey'e', o şeyi evveline (aslına) döndürdüm demektir; kelime de 'el-evvel' lafzından türemiştir» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân]: «Köklerin farklı olması sebebiyle bu yanlıştır» demiştir. {يَوْمَ} “Günü...” kelimesi {يَقُولُ} “Derler...” fiili ile mensubdur; kavel (söz) fiiliyle mensub olarak da gelmiştir. {بِالْحَقِّ} “Hak ile...” ifadesindeki bâ harfinin hâl için olması caiz olduğu gibi, ta'diye (geçişlilik) için olması da caizdir; yani: 'Hakkı kuşanmış olarak geldiler' veya 'hakkı getirdiler' demektir.

قوله: {مِن شُفَعَآءَ} » مِنْ «مزيدة في المبتدأ و» لنا «خبرٌ مقدم. ويجوز أن يكونَ» من شفعاء «فاعلاً و» مِنْ «مزيدة أيضاً، وهذا جائزٌ عند كل أحد لاعتماد الجارِّ على الاستفهام. وقوله:» فيشفعوا «منصوب بإضمار» أَنْ «في جواب الاستفهام، فيكون قد عَطَفْتَ اسماً مؤولاً على اسمٍ صريح أي: فهل لنا شفعاء فشفاعة منهم لنا.

Cenâb-ı Hakk'ın: {مِن شُفَعَآءَ} “Şefaatçilerden...” kavlindeki «min» (مِنْ) edatı mübtedada zâiddir, {لَنَا} “Bizim için...” ifadesi ise öne geçmiş haberdir. {مِن شُفَعَآءَ} ifadesinin fâil olması ve «min»in yine zâid olması da caizdir; bu, câr-mecrûrun istifhâma (soruya) dayanması sebebiyle herkes nezdinde caizdir. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَيَشْفَعُواْ} “Bize şefaat etseler...” kavli ise istifhâmın cevabında gizli bir «en» (أَنْ) ile mensubdur; böylece müevvel bir ismi sarih bir isme atfetmiş olursun; yani: 'Bizim için şefaatçiler ve onlardan bize bir şefaat var mıdır?' demektir.

قوله: {أَوْ نُرَدُّ} الجمهور عَلَى رفع» نُرَدُّ «ونصب» فنعملَ «، فَرَفْعُ» نردُّ «

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ نُرَدُّ} “Yahut geri döndürülsek...” kavlinde cumhûr, «نُرَدُّ» kelimesinin ref'i ve «فَنَعْمَلَ» kelimesinin nasbı üzere okumuştur. «نُرَدُّ» fiilinin ref'i,

على أنه عَطَفَ جملةً فعلية وهي» نُرَدُّ «على جملة اسمية وهي: هل لنا من شفعاء فيشفعوا، ونصبُ» فنعملَ «على ما انتصب عليه» فيشفعوا «. وقرأ الحسنُ برفعهما على ما تقدم، كذا روى عنه ابن عطية وغيره. وروى عنه الزمخشري نصب» نُرَدّ «ورفع» فنعمل «. وقرأ أبو حيوة وابن أبي إسحاق بنصبهما. فنصبُ» نُرَدَّ «عطفاً على» فيشفعوا «جواباً على جواب، ويكون الشفعاء في أحد شيئين: إمَّا في خلاصهم من العذاب، وإمَّا في رجوعهم للدنيا ليعملوا صالحاً، والشفاعةُ حينئذ منسحبةٌ على الخلاص أو الردّ، وانتصب» فنعملَ «نسقاً على» فنردَّ «، ويجوز أن يكون» أو نُرَدَّ «من باب» لألزمنَّكَ أو تقضيَني حقي «إذا قدَّرناه بمعنى: حتى تقضيَني أو كي تقضيَني، غَيَّا اللزومَ بقضاء الحق أو عَلَّله به فكذلك الآية الكريمة أي: حتى نُرَدَّ أو كي نُرَدَّ، والشفاعةُ حينئذ متعلقةٌ بالردِّ ليس إلا، وأمَّا عند من يقدِّر» أو «بمعنى» إلا «في المثال المتقدم وهو سيبويه فلا يظهر معنى الآية عليه، إذ يَصير التقدير: هل يشفع لنا شفعاءُ إلا أن نُرَدَّ. وهذا استثناءٌ غير ظاهر.

fiil cümlesi olan «نُرَدُّ» lafzını {هَل لَّنَا مِن شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا} şeklindeki isim cümlesine atfettiği içindir; «فَنَعْمَلَ» lafzının nasbı ise «فَيَشْفَعُوا» lafzının mensub olduğu gerekçe iledir. el-Hasan ise geçen açıklama doğrultusunda her ikisini de ref ile okumuştur; İbn Atiyye ve başkaları ondan bu şekilde rivayet etmiştir. ez-Zemahşerî ise ondan «نُرَدَّ» lafzının nasbını ve «فَنَعْمَلُ» lafzının ref'ini rivayet etmiştir. Ebû Hayve ve İbn Ebî İshâk her ikisini de nasb ile okumuşlardır. «نُرَدَّ» lafzının nasbı, cevabın cevaba atfedilmesi suretiyle «فَيَشْفَعُوا» üzerine atıftır; bu takdirde şefaatçiler iki şeyden biri için olur: Ya onların azaptan kurtulması hususunda, ya da sâlih amel işlemeleri için dünyaya döndürülmeleri hususundadır; dolayısıyla şefaat bu durumda kurtuluşa veya geri döndürülmeye şamil olur. «فَنَعْمَلَ» lafzı ise «فَنُرَدَّ» üzerine atıfla mensub kılınmıştır. {أَوْ نُرَدَّ} kavlinin «لألزمنَّكَ أو تقضيَني حقي» (Hakkımı ödeyinceye kadar senden kesinlikle ayrılmayacağım) kabilinden olması da caizdir; şayet biz onu 'hakkımı ödeyinceye kadar' (hattâ takdiyenî) veya 'hakkımı ödemen için' (key takdiyenî) manasında takdir edersek, ayrılmamayı hakkın ödenmesiyle sınırlandırmış veya onunla gerekçelendirmiş olur; nitekim yüce âyet de böyledir; yani: 'Geri döndürülünceye kadar veya geri döndürülmemiz için' demektir; bu durumda şefaat yalnızca geri döndürülmeye müteallik olur. Yukarıdaki örnekte 'ev' (أو) edatını 'illâ' (إلّا) manasında takdir eden kimseye -ki o Sîbeveyh'tir- göre ise âyetin manası bu takdirde belirginleşmez; zira takdir: 'Geri döndürülmemiz müstesna, bize şefaat edecek şefaatçiler var mıdır?' şeklini alır ki bu açık olmayan bir istisnadır.

وقوله:» ما كانوا «فاعل» ضَلَّ «، و» ما «موصولةٌ عائدها محذوف.

Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا كَانُوا} “Oldukları şeyler...” kavli {ضَلَّ} “Kaybolup gitti...” fiilinin fâilidir; «mâ» (ما) ism-i mevsûldür, âid zamiri ise mahzuftur.

قوله تعالى: {إِنَّ رَبَّكُمُ الله} : الجمهور على رفع الجلالة خبراً ل «إنَّ» ، ويَضْعُف أن تُجْعل بدلاً من اسم «إنَّ» على الموضع عند مَنْ يرى ذلك، والموصولُ خبرٌ ل «إنَّ» وكذا لو جَعَلَه عطفَ بيان، ويتقوَّى هذا بنصب

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ رَبَّكُمُ الله} “Şüphesiz Rabbiniz Allah'tır...” kavlinde cumhûr, lafza-i celâli «إِنَّ» edatının haberi olarak ref üzere okumuştur. Bunu caiz gören kimseye göre mahalline binaen «إِنَّ» edatının isminden bedel yapılması ve ism-i mevsûlün «إِنَّ» edatının haberi kılınması zayıftır; lafza-i celâli atf-ı beyân yapması durumu da böyledir. Bu görüş,

الجلالة في قراءة بكار فإنها فيها بدلٌ أو بيانٌ لاسم «إنَّ» على اللفظ، ويضعف أن تكونَ خبرَها عند مَنْ يرى نَصْبَ الجزأين فيها كقوله:

Bekkâr'ın kıraatinde lafza-i celâlin nasbı ile kuvvet kazanmaktadır; zira bu kıraatte lafza-i celâl, lafza binaen «إِنَّ» edatının isminden bedel veya onun beyânıdır. Şu beyitteki gibi «إِنَّ» edatında her iki cüzün de nasbını caiz gören kimseye göre onun haber olması zayıftır:

٢٢٠٩ - إذا اسْوَدَّ جنحُ الليلِ فلتأتِ ولتكنْ ... خُطاك خِفافاً إنَّ حُرَّاسنا أُسْدا

2209 - Gecenin karanlığı çöktüğü zaman gel, adımların da ... Hafif olsun; şüphesiz muhafızlarımız aslanlardır!

وقوله:

Ve şairin şu sözüdür:

٢٢١٠ - إنَّ العجوزَ خَبَّةً جَرُوزا ... تأكلُ كلَّ ليلةٍ قَفيزا

2210 - Şüphesiz o yaşlı kadın düzenbaz ve oburdur ... Her gece bir kafiz [tahıl] yer!

قيل: ويؤيد ذلك قراءةُ الرفع أي في جَعْلها إياه خبراً، فالموصولُ نعتٌ لله أو بيان له أو بدل منه، أو يُجْعل خبراً ل إنَّ على ما تقدم من التخاريج، ويجوز أن يكون معطوفاً على المدح رفعاً أو نصباً.

Denildi ki: Ref kıraati de bunu, yani lafza-i celâlin haber kılınmasını teyit etmektedir; bu takdirde mevsûl lafza-i celâlin sıfatı, beyânı veya ondan bedel olur yahut daha önce geçen tahrîcler doğrultusunda «إِنَّ» edatının haberi kılınır. Ref veya nasb üzere medhe matuf kılınması da caizdir.

وقوله: {فِي سِتَّةِ} أصل ستة: سِدْس فقُلِبَتْ السينُ تاءً فلاقَتْها الدال وهي مقاربةٌ لها ساكنة فوجب الإِدغام، وهذا الإِبدالُ لازمٌ، ويدلُّ على أن هذا هو الأصل رجوعُه في التصغير إلى سُدَيْسَةٍ وفي الجمع [أَسْداس، وقولهم: جاء فلان سادساً وساتَّاً وسادِياً بالياء مثناة] مِنْ أسفل قال الشاعر:

Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي سِتَّةِ} “Altı [günde]...” kavlindeki 'sitte' (سِتَّة) kelimesinin aslı 'sids'tir (سِدْس). Sîn harfi tâ harfine dönüştürüldü, ardından sâkin ve mahreççe ona yakın olan dâl harfiyle karşılaştı, böylece idgâm zorunlu oldu. Bu ibdâl (harf değişimi) lazımdır (zorunludur). Bunun asıl olduğuna delil, kelimenin ism-i tasgîrinde 'südeysiye' (سُدَيْسَة), çoğulunda [esdâs (أَسْداس) şekline dönmesi ve Arapların: 'Filan kimse altıncı olarak geldi' manasında alttan iki noktalı ye ile sâdisen (سادساً), sâtten (ساتَّاً) ve sâdiyen (سادِياً) demeleridir.] Şair şöyle demiştir:

٢٢١١ -. . . . . . . . . . . . . . . ... وتَعْتَدُّني إن لم يَقِ اللهُ ساديا

2211 - . . . . . . . . . . . . . . . ... Ve şayet Allah korumazsa beni altıncı sayarsın

أي سادساً فأبدلها ياء.

Yani 'sâdisen' (altıncı) demektir; harfi ye'ye dönüştürmüştür.

و {فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} الظاهر أنه ظرفٌ ل {خَلَقَ السماوات والأرض} فاسْتُشْكِل على ذلك: أن اليوم إنما هو بطلوع الشمس وغروبها وذلك إنما هو بعد وجودِ السماوات والأرض. وأجابوا عنه بأجوبة منها: أن الستةَ ظرفٌ لخلق الأرض فقط، فعلى هذا يكون قوله {خَلَقَ السماوات} مطلقاً لم يُقَيَّدْ بمدة، ويكون قولُه «والأرض» مفعولاً بفعل مقدر أي وخلق الأرض، وهذا الفعلُ مقيدٌ بمدة ستة أيام، وهذا قولٌ ضعيف جداً. وقوله «ثم استوى» الظاهرُ عَوْدُ الضمير على الله تعالى بالتأويل المذكور في البقرة. وقيل: الضمير يعود على الخَلْق المفهوم مِنْ خَلَق أي: ثم استوى خَلْقُه على العرش. ومثله: {الرحمن عَلَى العرش استوى} [طه: ٥] قالوا: يحتمل أن يعود الضمير في «استوى» على الرحمن، وأن يعود على الخَلْق، ويكون «الرحمن» خبراً لمبتدأ محذوف أي: هو الرحمن.

{فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} “Altı günde...” kavli, zâhir olan duruma göre {خَلَقَ السماوات والأرض} “Gökleri ve yeri yarattı” fiilinin zarfıdır. Buna şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: Gün ancak güneşin doğuşu ve batışıyla meydana gelir; bu ise ancak göklerin ve yerin var olmasından sonradır. Buna çeşitli cevaplar vermişlerdir; onlardan biri şudur: Altı gün yalnızca yerin yaratılışının zarfıdır; buna göre {خَلَقَ السماوات} kavli mutlak olup bir süre ile sınırlandırılmamıştır; {وَالأَرْضَ} kavli ise takdîrî bir fiilin mef'ûlüdür; yani: 'Ve yeri yarattı' demektir ve bu fiil altı gün süresiyle kayıtlanmıştır; ne var ki bu, son derece zayıf bir görüştür. Cenâb-ı Hakk'ın: {ثُمَّ اسْتَوَى} “Sonra istivâ etti...” kavlindeki zamirin, Bakara Suresi'nde zikredilen tevil doğrultusunda Allah Teâlâ'ya dönmesi zâhir olandır. Zamirin, 'halaka' (خَلَقَ) fiilinden anlaşılan 'halk' (yaratma/mahlukat) lafzına döndüğü de söylenmiştir; yani: 'Sonra O'nun yarattığı varlıklar arşın üzerinde karar kıldı/doğruldu' demektir. Bunun benzeri: {الرحمن عَلَى العرش استوى} [Tâhâ: 5] “Rahmân Arş'a istivâ etti” kavlidir. Dediler ki: {اسْتَوَى} fiilindeki zamirin Rahmân'a dönmesi muhtemel olduğu gibi, halk (yaratılış/mahlukat) lafzına dönmesi ve {الرَّحْمَنُ} kelimesinin mahzuf bir mübtedanın haberi olması da muhtemeldir; yani: 'O, Rahmân'dır' demektir.

والعرش: يُطْلق بإزاءِ معانٍ كثيرة فمنه سرير المَلِك، وعليه {نَكِّرُواْ لَهَا عَرْشَهَا} [النمل: ٤١] {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى العرش} [يوسف: ١٠٠] . ومنه السلطان والعزُّ، وعليه قول زهير:

Arş (عرش) kelimesi birçok anlam karşılığında kullanılır: Hükümdarın tahtı bunlardandır; Cenâb-ı Hakk'ın: {نَكِّرُواْ لَهَا عَرْشَهَا} [en-Neml: 41] “Onun tahtını tanınmaz hale getirin” ve {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى العرش} [Yûsuf: 100] “Ana babasını tahtın üstüne çıkardı” kavilleri bu kabildendir. Hükümranlık ve izzet de bunlardandır; Züheyr'in şu sözü bu kabildendir:

٢٢١٢ - تدارَكْتُما عبساً وقد ثُلَّ عرشُها ... وذبيانَ إذ زلَّتْ بأقدامها النَّعْلُ

2212 - İzzeti/tahtı yıkılmışken Abs kabilesine siz yetiştiniz ... Ve ayaklarından nalın kaydığı zaman Zübyân'a da!

٢٢١٣ - إنْ يَقْتُلوك فقد ثَلَلْتُ عروشَهُمْ ... بربيعةَ بن الحارث بن شهاب

2213 - Onlar seni öldürürlerse, ben de onların saltanatlarını/tahtlarını yıktım ... Rebîa b. el-Hâris b. Şihâb sayesinde!

ومنه خشب تُطوى به البئرُ بعد أن يُطوى بالحجارة أسفلُها. ومنه ما يلاقي ظهر القدم وفيه الأصابع. ومنه السقف وكلُّ ما علاك فهو عرش، وكأن المادة دائرة مع العلو والرفعة، ويقال لأربعة كواكب صغار أسفلَ من العَوَّاء.

Alt kısmı taşla örüldükten sonra kuyunun üstünün kendisiyle örüldüğü ahşap da bu anlamlardandır. Ayağın üst kısmına rastlayan ve parmakların bulunduğu yer de bunlardandır. Tavan ve senin üstünde yükselen her şey de arştır; sanki bu kök yücelik ve yükseklik ekseninde dönmektedir. el-Avvâ yıldız kümesinin altındaki dört küçük yıldıza da arş denir.

قوله: {يُغْشِي الليل النهار} قرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر وحفص هنا وفي سورة الرعد «يُغْشي» مخففاً مِنْ أغشى على أفْعَل، والباقون على التشديد مِنْ غشَّى على فَعَّل، فالهمزةُ والتضعيفُ كلاهما للتعدية أكسبا الفعلَ مفعولاً ثانياً، لأنه في الأصل متعدٍ لواحدٍ فصار الفاعل مفعولاً. وقرأ حميد بن قيس «يَغْشى» بفتح الياءِ والشين، «الليلُ» رفعاً، «النهار» نصباً هذه رواية الداني عنه. وروى ابن جني عنه نصب «الليل» ورفع «النهار» . قال ابن عطية: «ونَقْلُ ابن جني أَثْبَتُ» وفيه نظرٌ من حيث إن الداني أعنى من أبي الفتح بهذه الصناعة وإن كان دونه في العلم بطبقات، ويؤيد روايةَ الداني أيضاً أنها موافقةٌ لقراءة العامة من حيث المعنى، وذلك أنه جعل الليل فاعلاً لفظاً ومعنى، والنهار مفعولاً لفظاً ومعنى، وفي قراءة الجماعة: الليل فاعل معنى، والنهار مفعول لفظاً ومعنى، وذلك أن المفعولَيْن في هذا الباب متى صَلُح أن يكونَ كلٌّ منهما فاعلاً ومفعولاً في المعنى وَجَبَ تقديمُ الفاعل معنى لئلا يُلْبِسَ نحو: «أعطيت زيداً عمراً» فإن لم يُلْبس نحو: «أعطيت زيداً درهماً، وكَسَوْتُ عمراً جبةً» جاز، وهذا كما في الفاعل والمفعول الصريحين

Cenâb-ı Hakk'ın: {يُغْشِي الليل النهار} “Geceyi gündüze bürüyüp örter...” kavlinde Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Hafs, burada ve Ra'd Suresi'nde 'ef'ale' (أَفْعَلَ) vezninden 'ağşâ' (أَغْشَى) fiilinden hafifleterek «يُغْشِي» şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise 'fa''ale' (فَعَّلَ) vezninden 'ğaşşâ' (غَشَّى) fiilinden şeddeli olarak okumuşlardır. Hemze ve şeddeleme (taz'îf) her ikisi de ta'diye (geçişlilik) içindir ve fiile ikinci bir mef'ûl kazandırmışlardır; çünkü fiil aslında tek mef'ûle geçişliydi, böylece fail mef'ûl haline geldi. Humeyd b. Kays ise ye ve şîn harflerinin fethasıyla «يَغْشَى», ref ile «الليلُ» ve nasb ile «النهارَ» şeklinde okumuştur; bu, ed-Dânî'nin ondan rivayetidir. İbn Cinnî ise ondan «الليلَ» kelimesinin nasbını ve «النهارُ» kelimesinin ref'ini rivayet etmiştir. İbn Atiyye: «İbn Cinnî'nin nakli daha sabittir (sağlamdır)» demiştir; ancak bu görüşte şu yönden tutarsızlık vardır: Her ne kadar ed-Dânî ilim bakımından tabakalarca Ebü'l-Feth'in (İbn Cinnî'nin) gerisinde olsa da, bu sanatla (kıraat ilmiyle) Ebü'l-Feth'ten daha fazla ilgilidir. Ayrıca ed-Dânî'nin rivayetini anlam bakımından genel kurrânın (âmmenin) kıraatine uygun olması da desteklemektedir; zira o, geceyi hem lafzan hem mânen fâil, gündüzü ise hem lafzan hem mânen mef'ûl kılmıştır. Cemaatin kıraatinde ise gece mânen fâil, gündüz ise lafzan ve mânen mef'ûldür; çünkü bu babdaki iki mef'ûlden her birinin mânen fâil ve mef'ûl olmaya elverişli olduğu her durumda, iltibas (karışıklık) olmasın diye «أعطيت زيداً عمراً» (Zeyd'e Amr'ı verdim) misalinde olduğu gibi mânen fâil olanın öne geçirilmesi vaciptir. Şayet «أعطيت زيداً درهماً» (Zeyd'e bir dirhem verdim) ve «كَسَوْتُ عمراً جبةً» (Amr'a bir cübbe giydirdim) misallerinde olduğu gibi iltibas söz konusu değilse [takdim-tehir] caizdir. Bu durum, sarih fâil ve mef'ûlde de böyledir;

نحو: ضرب موسى عيسى، وضرب زيد عمراً، وهذه الآيةُ الكريمةُ من باب «أعطيت زيداً عمراً» لأن كلاً من الليل والنهار يَصْلُح أن يكون غاشياً مغشِّياً فوجَبَ جَعْلُ «الليل» في قراءة الجماعة هو الفاعل المعنوي و «النهار» هو المفعول من غير عكس، وقراءة الداني موافقةٌ لهذه لأنها المصرَِّحةُ بفاعلية الليل، وقراءة ابن جني مخالفةٌ لها، وموافقةُ الجماعة أولى. قلت: وقد روى الزمخشري قراءةَ حميد كما رواها أبو الفتح فإنه قال: «يُغَشِّي» بالتشديد: أي يلحق الليل بالنهار أو النهار بالليل، يحتملهما جميعاً، والدليل على الثاني قراءةُ حميد بن قيس «يَغْشى» بفتح الياء ونصب الليل ورفع النهار «انتهى. وفيما/ قاله أبو القاسم نظر لِما ذَكَرْتُ لك من أن الآية الكريمة مما يجب فيها تقديمُ الفاعل المعنوي، وكأن أبا القاسم تبع أبا الفتح في ذلك فلم يلتفتْ إلى هذه القاعدةِ المذكورة سهواً.

tıpkı: «ضرب موسى عيسى» (Mûsâ Îsâ'yı dövdü) ve «ضرب زيد عمراً» (Zeyd Amr'ı dövdü) misallerinde olduğu gibi. Bu âyet-i kerîme «أعطيت زيداً عمراً» kabilindendir; çünkü gece ve gündüzün her biri örten ve örtülen olmaya elverişlidir; bu sebeple cemaatin kıraatinde 'el-leyl' (gece) kelimesini mânen fâil, 'en-nehâr' (gündüz) kelimesini ise mef'ûl kılmak vacip olmuştur, aksi caiz değildir. ed-Dânî'nin kıraati de buna uygundur, zira gecenin fâilliğini açıkça ortaya koymaktadır; İbn Cinnî'nin kıraati ise buna aykırıdır; cemaate muvafakat etmek ise daha evladır. Derim ki: ez-Zemahşerî de Humeyd'in kıraatini Ebü'l-Feth'in rivayet ettiği gibi nakletmiş ve şöyle demiştir: «Şedde ile 'yuğaşşî' (يُغَشِّي): Yani geceyi gündüze veya gündüzü geceye katar, her iki manaya da ihtimali vardır; ikincisinin delili ise Humeyd b. Kays'ın ye harfinin fethası, leyl'in nasbı ve nehâr'ın ref'i ile 'yağşâ' (يَغْشى) şeklindeki kıraatidir.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Ebü'l-Kâsım'ın (Zemahşerî'nin) söylediği bu sözde, sana açıkladığım üzere bu âyet-i kerîmenin mânen fâil olanın öne geçirilmesi vacip olan yerlerden olması sebebiyle tenkide açık bir yön vardır; sanki Ebü'l-Kâsım bu hususta Ebü'l-Feth'e uymuş da sehven zikredilen bu kurala dikkat etmemiştir.

قوله» يَطْلبه «حال من الليل لأنه هو المحدَّث عنه أي: يغشى النهار طالباً له، ويجوز أن يكونَ من النهار أي مطلوباً وفي الجملة ذِكْرُ كلٍّ منهما. و» حثيثا «يُحتمل أن يكون نعتَ مصدرٍ محذوف أي: طَلَباً حثيثا، وأن يكون حالاً من فاعل» يطلبه «أي حاثَّاً، أو من مفعوله أي: محثوثاً. والحَثُّ: الإِعجال والسرعة والحَمْل على فعلِ شيءٍ كالحَضِّ عليه، فالحثُّ والحضُّ أخَوان.

Cenâb-ı Hakk'ın: {يَطْلُبُهُ} “Onu kovalayarak...” kavli geceden hâldir; çünkü kendisinden bahsedilen odur; yani: 'Gündüzü talep eder bir halde onu bürür' demektir. Gündüzden hâl olması da caizdir; yani: 'Talep edilir bir halde...' demektir ve cümlede her ikisinin de zikri mevcuttur. {حَثِيثاً} “Çabucak...” kavlinin mahzuf bir mastarın sıfatı olması muhtemeldir; yani: 'Çabuk bir taleple (kovalayışla)' demektir; {يَطْلُبُهُ} fiilinin fâilinden hâl olması yani: 'Acele ettiren olarak' veya mef'ûlünden hâl olması yani: 'Acele ettirilen olarak' da muhtemeldir. 'el-Has' (الحَثُّ): Acele ettirmek, sürat göstermek ve bir şeyi yapmaya sevk etmektir; tıpkı onu teşvik etmek (el-hazz) gibidir. Dolayısıyla 'has' ile 'hazz' birbirinin kardeşidir.

يقال: حَثَثْتُ فلاناً فاحتثَّ فهو حثيث ومحثوث. قال:

Denilir ki: «حَثَثْتُ فلاناً فاحتثَّ فهو حثيث ومحثوث» (Filanı acele ettirdim, o da acele etti; o halde o, acele eden ve ettirilendir). Şair şöyle demiştir:

٢٢١٤ - تَدَلَّى حثيثاً كأنَّ الصُّوا ... رَ يَتْبَعُهُ أُزْرَقِيٌّ لَحِمْ

2214 - Çabucak aşağı sarktı, sanki sığır sürüsü ... Peşinden mavi gözlü, etine dolgun bir [avcı] tarafından takip ediliyordu!

فهذا يُحتمل أن يكونَ نعتَ مصدرٍ محذوف، وأن يكونَ حالاً أي: تولَّى تَوَلِّيَاً حثيثاً أو تولَّى في هذه الحال.

Bunun mahzuf bir mastarın sıfatı olması da hâl olması da muhtemeldir; yani: 'Hızlı bir yönelişle yöneldi' veya 'bu hal üzere yöneldi' demektir.

قوله: {والشمس} قرأ ابن عامر هنا وفي النحل برفع «الشمس» وما عُطف عليها ورفع «مُسَخَّرات» ، وافقه حفص عن عاصم في النحل خاصة على رفع {والنجوم مُسَخَّرَاتٍ} ، والباقون بالنصب في الموضعين. وقرأ أبان ابن تغلب هنا برفع «النجوم» وما بعدها فقط، كحفص في النحل.

Cenâb-ı Hakk'ın: {والشمس} “Güneşi...” kavlinde İbn Âmir burada ve Nahl Suresi'nde «الشمسُ» kelimesini ve ona matuf olanları ref ile ve «مُسَخَّرَاتٌ» kelimesini de ref ile okumuştur; Âsım'dan rivayetle Hafs yalnızca Nahl Suresi'nde {والنجوم مُسَخَّرَاتٍ} kavlinin ref'inde ona muvafakat etmiştir. Geri kalan kurrâ ise her iki yerde de nasb ile okumuşlardır. Ebân b. Tağlib ise burada -Nahl Suresi'ndeki Hafs gibi- yalnızca «النجومُ» kelimesini ve sonrasını ref ile okumuştur.

فأما قراءةُ ابن عامر فعلى الابتداء والخبر، جعلها جملةً مستقلة بالإِخبار بأنها مسخرات لنا من الله تعالى لمنافعنا. وأما قراءة الجماعة فالنصبُ في هذه السورة على عطفها على «السماوات» أي: وخلق الشمس، وتكون «مسخرات» على هذا حالاً من هذه المفاعيل. ويجوز أن تكون هذه منصوبة ب «جَعَل» مقدراً، فتكون هذه المنصوباتُ مفعولاً أول، ومسخرات مفعولاً ثانياً.

İbn Âmir'in kıraatine gelince: Mübteda ve haber üzeredir; onların menfaatlerimiz için Allah Teâlâ tarafından bize boyun eğdirilmiş (musahhar) olduklarını haber veren bağımsız bir cümle kılmıştır. Cemaatin kıraatine gelince: Bu suredeki nasb, 'es-semâvât' (السماوات) kelimesine atfedilmesi sebebiyledir; yani: 'Güneşi de yarattı' demektir; «مسخرات» kelimesi buna göre bu mef'ûllerden hâl olur. Bunların takdîrî bir «جَعَلَ» (kıldı/yaptı) fiili ile mensub olması da caizdir; böylece bu mensub kelimeler birinci mef'ûl, «مسخرات» kelimesi ise ikinci mef'ûl olur.

وأما قراءةُ حفص في النحل فإنه إنما رفع هناك لأن الناصبَ هناك «سخَّر» وهو قولُه تعالى {وَسَخَّرَ لَكُمُ الليل والنهار والشمس والقمر} ، فلو نصب النجوم ومسخرات لصار اللفظ: سَخَّرها مسخرات، فيلزم التأكيد فلذلك قطعهما على الأول ورفعهما جملةً مستقلة. والجمهورُ يخرِّجونها على الحال المؤكدة وهو مستفيضٌ في كلامهم، أو على إضمار فعل قبل «والنجوم» أي: وجعل النجوم مسخرات، أو يكون «مسخرات» جمع مُسَخَّر المراد به المصدر، وجُمِع باعتبار أنواعه كأنه قيل: وسخَّر لكم الليل والنهار والشمس والقمر والنجوم تسخيرات أي أنواعاً من التسخير.

Hafs'ın Nahl Suresi'ndeki kıraatine gelince; o orada sırf nasbedici âmil «سخَّر» (boyun eğdirdi) fiili olduğu için ref ile okumuştur; bu da Allah Teâlâ'nın: {وَسَخَّرَ لَكُمُ الليل والنهار والشمس والقمر} “Geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi” kavlidir. Şayet «النجوم» ve «مسخرات» kelimelerini nasb etseydi, lafız: «سَخَّرها مسخرات» (onları boyun eğdirilmişler olarak boyun eğdirdi) şeklinde olur ve tekid gerekirdi. Bu sebeple o ikisini evvelki kısımdan koparmış ve müstakil bir cümle olarak ref etmiştir. Cumhur ise bunu tekid edici hâl (el-hâlü'l-müekkide) olarak değerlendirir ki bu onların kelâmında pek yaygındır; yahut «والنجوم» kelimesinden önce gizli bir fiil takdiriyle açıklar, yani: 'Yıldızları da boyun eğdirilmiş kıldı' demektir; yahut «مسخرات» kelimesi kendisiyle mastar kastedilen 'müsahhar'ın çoğuludur ve çeşitleri dikkate alınarak çoğul yapılmıştır, sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Geceyi, gündüzü, güneşi, ayı ve yıldızları türlü boyun eğdirmelerle sizin hizmetinize verdi.'

وقوله: {بِأَمْرِهِ} متعلق بمسخرات أي بتيسيره وإرادته لها في ذلك. ويجوز أن تكون الباءُ للحال أي: مصاحبةً لأمره غيرَ خارجةٍ عنه في تسخيرها. وقوله: {لَهُ الخلق والأمر} يجوز أن يكون مصدراً على بابه، وأن يكونَ واقعاً موقع المفعول به.

Allah Teâlâ'nın: {بِأَمْرِهِ} “...kendi emriyle...” kavli «مسخرات» kelimesine mütealliktir; yani O'nun bunda onlar için olan kolaylaştırması ve iradesiyle [boyun eğdirilmişlerdir]. Ba harf-i cerrinin hâl için olması da caizdir; yani: Boyun eğdirilmelerinde O'nun emrine eşlik ederek, O'nun [emrinin] dışına çıkmaksızın demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {لَهُ الخلق والأمر} “Yaratma da emir de O'na aittir” kavlinde [halk ve emir kelimelerinin] kendi babında mastar olması caiz olduğu gibi, mef'ûlün bih makamına geçmiş olması da caizdir.

وقوله تعالى: {تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً} : نصب على الحال أي: متضرِّعين مُخْفين الدعاءَ ليكونَ أقربَ إلى الإِجابة. ويجوز أن ينتصبا على المصدر أي دعاءَ تضرُّع وخفية. وقرأ أبو بكر «خِفية» بكسر الخاء وقد تقدم ذلك في الأنعام، إلا أن كلامَ أبي علي يُرْشِد إلى أن «خِفْيَة» بالكسر بمعنى الخَوْف، وهذا إنما يتأتَّى على ادِّعاء القلب أي يُعتقد تقدُّمُ اللامِ على العين وهو بعيدٌ، ولأنه كان ينبغي أن تعودَ الواوُ إلى أصلها، وذلك أن خِيْفة «ياؤها عن واو لسكونها وانكسار ما قبلها، ولما أُخِّرَت الواو تحرَّكت وسُكِّن ما قبلها، إلا أن يُقال: إنها قُلبت متروكةً على حالها. وقرأ الأعمش» وخِيْفة «وهي تؤيد ما ذكره الفارسي، نَقَل هذه القراءة عنه أبو حاتم. وقرأ ابن أبي عبلة» إن الله «أتى بالجلالة مكان الضمير.

Allah Teâlâ'nın: {تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً} “...yalvara yakara ve gizlice...” kavli hâl olarak mensubdur; yani: İcabete daha yakın olsun diye duayı gizleyerek ve yalvararak [dua edin] demektir. Mastar olarak mensub olmaları da caizdir; yani: 'Yalvarış ve gizlilik duası ile [dua edin]' demektir. Ebû Bekir hâ harfinin kesresiyle «خِفية» şeklinde okumuştur; bu daha önce En'âm Suresi'nde geçmişti. Ne var ki Ebû Ali'nin kelâmı kesreli «خِفْيَة» lafzının korku (el-havf) manasında olduğuna işaret etmektedir. Bu ise ancak kalb (harf aktarımı) iddiasıyla mümkün olur; yani lâm'ın ayn'ın önüne geçtiğine inanılır ki bu uzaktır. Zira vâv harfinin aslına dönmesi gerekirdi; çünkü «خِيْفة» lafzının yâ'sı sakin olması ve kendisinden önceki harfin kesreli olması sebebiyle vâv'dan [dönüşmüştür]. Vâv harfi sonraya tehir edildiğinde harekelenmiş ve kendisinden önceki sakin kılınmıştır; meğerki 'kendi halinde bırakılarak dönüştürülmüştür' denilsin. A'meş ise «وخِيْفة» şeklinde okumuştur ki bu el-Fârisî'nin zikrettiği görüşü desteklemektedir; bu kıraati ondan Ebû Hâtim nakletmiştir. İbn Ebî Abele zamir yerine lafza-i celâli getirerek «إن الله» şeklinde okumuştur.

قوله تعالى: {خَوْفاً وَطَمَعاً} : حالان أي ادْعُوه ذوي خوف وطمع، أو خائفين طامعين، أو مفعولان من أجلهما أي: لأجل الخوف والطمع.

Allah Teâlâ'nın: {خَوْفاً وَطَمَعاً} “...korkarak ve umarak...” kavli iki hâldir; yani: O'na korku ve ümit sahipleri olarak yahut korkanlar ve umanlar olarak dua edin demektir. Yahut iki mef'ûlün lieclihdir; yani: Korku ve ümit sebebiyle [dua edin] demektir.

قوله: {قَرِيبٌ} إنما لم يؤنِّثها وإن كانت خبراً عن مؤنث لوجوه منها: أنها في معنى الغفران فحُمِلت عليه، قاله النضر بن شميل واختاره أبو إسحاق.

Cenâb-ı Hakk'ın: {قَرِيبٌ} “...yakındır” kavli, müennes bir kelimeden haber olduğu halde müennes yapılmamıştır; bunun birkaç sebebi vardır. Bunlardan biri: Mağfiret manasında olmasıdır, bu sebeple ona hamledilmiştir; bunu Nadr b. Şümeyl söylemiş, Ebû İshak da tercih etmiştir.

ومنها: أنها صفةٌ لموصوفٍ مذكر حذف وبقيت صفتُه، والتقدير: إن رحمة الله شيء قريب. ومنها: أنها في معنى العفو أو المطر أو الرحم. ومنها: أنها بمعنى النسب أي ذات قرب كحائض أي ذات حيض. ومنها: تشبيهُ فعيل بمعنى فاعل بفعيل بمعنى مفعول فيستوي فيه المذكر والمؤنث كجريح، كما حُمِل هذا عليه حيث قالوا: أسير وأُسَراء، وقبيل وقُبَلاء، حَمْلاً على رحيم ورُحَماء وعليم وعُلَماء وحكيم وحُكَماء. ومنها: أنه مصدرٌ جاء على فعيل كالنَّقِيق وهو صوت الضفدع والضَّغيب وهو صوت الأرنب، وإذا كان مصدراً/ لزم الإِفرادُ والتذكير. ومنها: أنها بمعنى مفعول أي مُقَرَّبة قاله الكرماني وليس بجيد؛ لأن فعيلاً بمعنى مفعول لا ينقاس، وعلى تقدير اقتياسه فإنما يكون من الثلاثي المجرد لا من المزيد فيه، ومُقَرَّبة من المزيد فيه. ومنها: أنه من باب المؤنث المجازي فلذلك جاز التذكيرُ كطلع الشمس. قال بعضهم: «وهو غيرُ جيد لأن ذلك حيث كان الفعل متقدماً نحو: طلع الشمس، أما إذا تأخر وَجَبَ التأنيثُ إلا في ضرورة شعر كقوله:

Bir diğeri: Hazfedilmiş müzekker bir mevsûfun sıfatı olması ve geriye sıfatının kalmış olmasıdır; takdiri: 'Şüphesiz Allah'ın rahmeti yakın bir şeydir' şeklindedir. Bir diğeri: Af, yağmur veya rahim manasında olmasıdır. Bir diğeri: Nesep manasında olmasıdır; yani hâiz (aybaşı olan kadın) kelimesinin 'hayız sahibi' manasına gelmesi gibi 'yakınlık sahibi' demektir. Bir diğeri: Fâil manasındaki faîl kalıbının mef'ûl manasındaki faîl kalıbına benzetilmesidir; nitekim yaralı manasındaki «جريح» gibi müzekker ve müenneste eşit olur; nitekim rahîm (merhametli) ve ruhamâ, alîm (bilen) ve ulemâ, hakîm (hikmetli) ve hukemâ kelimelerine hamlederek esîr (esir) ve userâ, kabîl (kabile) ve kubelâ dedikleri gibi bu da ona hamledilmiştir. Bir diğeri: Kurbağa sesi manasındaki «النَّقِيق» ve tavşan sesi manasındaki «الضَّغيب» gibi faîl vezninde gelmiş bir mastar olmasıdır; mastar olunca da müfred ve müzekker olması zorunlu olur. Bir diğeri: Mef'ûl manasında olmasıdır, yani 'yaklaştırılmış' (mukarrebe) demektir; bunu el-Kirmânî söylemiştir fakat isabetli değildir; zira mef'ûl manasındaki faîl kalıbı kıyasi değildir; kıyasi olduğu varsayılsa bile bu ancak sülâsî mücerredden olur, mezîdden olmaz; 'mukarrebe' ise mezîddendir. Bir diğeri: Mecazi müennes babından olmasıdır; bu sebeple «طَلَعَ الشمس» (Güneş doğdu) denmesi gibi müzekker kılınması caiz olmuştur. Bazıları şöyle demiştir: 'Bu isabetli değildir; çünkü bu durum fiilin önce geldiği «طَلَعَ الشمس» gibi yerlerdedir; fiil sonraya kaldığında ise şairin şu sözündeki gibi şiir zarureti dışında müennes kılmak vaciptir:'

٢٢١٥ -. . . . . . . . . . . . . . ... ولا أرضَ أبقلَ إبقالها

2215 - . . . . . . . . . . . . . . ... Ne de bir yer yeşillendirdi otlarını.

قلت: وهذا يجيء على مذهب ابن كيسان فإنه لا يَقْصُر ذلك على ضرورة الشعر بل يُجيزه في السَّعة. وقال الفراء:» قريبة وبعيدة: إمَّا أن يُراد بها النسبُ وعدمُه فتؤنثها العرب ليس إلا، فيقولون: فلانةٌ قريبةٌ مني أي في النسب، وبعيدةٌ مني أي في النسب، أمَّا إذا أريد القربُ في المكان فإنه يجوز الوجهان؛ لأن قريباً وبعيداً قائمٌ مقام المكان فتقول: فلانةٌ قريبةٌ وقريب، وبعيدة وبعيد. التقدير: هي في مكانٍ قريبٍ وبعيد. وأنشد:

Ben derim ki: Bu, İbn Keysân'ın mezhebine göre caizdir; zira o bunu şiir zaruretiyle sınırlamaz, bilakis genişlik halinde [nesirde de] caiz görür. el-Ferrâ şöyle demiştir: '«قريبة» (yakın) ve «بعيدة» (uzak) kelimeleriyle ya nesep/akrabalık yahut nesebin olmaması kastedilir; Araplar bunu yalnızca müennes yaparlar; nitekim «فُلانة قَرِيبةٌ منِّي» (Filan kadın bana nesepçe yakındır) ve «بَعِيدةٌ منِّي» (nesepçe uzaktır) derler. Mekândaki yakınlık kastedildiğinde ise iki vecih de caizdir; çünkü «قريب» ve «بعيد» kelimeleri mekânın yerine geçer; böylece «فُلانة قَرِيبةٌ» ve «قَرِيبٌ», «بَعِيدةٌ» ve «بَعِيدٌ» dersin. Takdiri: 'O, yakın ve uzak bir mekândadır' şeklindedir.' Ve şu şiiri okumuştur:

٢٢١٦ - عشيَّةَ لا عفراءُ منك قربيةٌ ... فَتَدْنو ولا عفراءُ منك بعيدُ

2216 - Afra'nın sana ne yaklaşıp yakın olduğu ... Ne de senden uzak olduğu o akşam vaktinde!

فجمع بين اللغتين. إلا أنَّ الزجاج ردَّ على الفراء قوله وقال: «هذا خطأ لأنَّ سبيلَ المذكر والمؤنث أن يجريا على أَفْعالهما» قلت: «وقد كَثُر في شعر العرب مجيءُ هذه اللفظةِ مذكرةً وهي صفة لمؤنث قال امرؤ القيس:

Böylece iki lehçeyi bir arada kullanmıştır. Ancak ez-Zeccâc, el-Ferrâ'ya bu sözünü reddederek şöyle demiştir: 'Bu yanlıştır; çünkü müzekker ile müennesin kuralı kendi fiillerine göre cereyan etmeleridir.' Ben derim ki: Arap şiirinde bu lafzın müennese sıfat olduğu halde müzekker olarak gelişi çokçadır. İmruülkays şöyle demiştir:

٢٢١٧ - له الويلُ إن أمسى ولا أمُّ سالمٍ ... قريبٌ ولا البَسْباسَةُ ابنةُ يشكرا

2217 - Akşamladığında ne Ümmü Sâlim yakınsa ... Ne de Yeşkür'ün kızı Besbâse, vay onun haline!

وفي القرآن {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ الساعة تَكُونُ قَرِيباً} [الأحزاب: ٦٣] وقال أبو عبيدة:» قريب في الآية ليس وصفاً لها، إنما هو ظرفٌ لها وموضع، فيجيء هكذا في المؤنث والاثنين والجميع، فإن أريد بها الصفةُ وَجَبَت المطابقةُ، ومثلُها لفظةُ «بعيد» أيضاً «. إلا أنَّ عليَّ بن سليمان الأخفش خطَّأه قال:» لأنه لو كانت ظرفاً لانتصَبَ كقولك: «إن زيداً قريباً منك» . وهذا ليس بخطأ لأنه يجوز أن يُتَّسعَ في الظرف فيعطى حكمَ الأسماء الصريحة فتقول: زيدٌ أمامُك وعمروٌ خلفُك برفع أمام وخلف، وقد نصَّ النحاة على أنَّ نحو «إن قريباً منك زيد» أن «قريباً» اسم إنَّ، و «زيدٌ» خبرها، وذلك على الاتِّساع. و «من المحسنين» متعلقٌ ب «قريب» .

Kur'ân'da da: {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ الساعة تَكُونُ قَرِيباً} “Ne bilirsin, belki de o kıyamet saati yakındır!” buyrulmuştur. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Ayetteki «قريب» kelimesi onun sıfatı değildir, o sadece onun için bir zarf ve mekândır; dolayısıyla müenneste, tesniyede ve cemide bu şekilde gelir; şayet onunla sıfat kastedilseydi mutabakat vacip olurdu; «بعيد» lafzı da bunun gibidir.' Ancak Ali b. Süleyman el-Ahfeş onu hatalı bulup şöyle demiştir: 'Çünkü şayet zarf olsaydı, senin «إن زيداً قريباً منك» (Şüphesiz Zeyd senin yakınındadır) demen gibi mensub olurdu.' Bu [Ebû Ubeyde'nin dediği] bir hata değildir; çünkü zarfta tevessü (genişletme) yapılarak sarih isimlerin hükmü verilmesi caizdir; nitekim «أمَام» ve «خَلْف» kelimelerinin ref'iyle «زيدٌ أمامُك» (Zeyd önündedir) ve «عمروٌ خلفُك» (Amr arkandadır) dersin. Nahivciler «إن قريباً منك زيد» gibi bir ifadede «قريباً» kelimesinin inne'nin ismi, «زيدٌ» kelimesinin ise onun haberi olduğunu ve bunun tevessü yoluyla gerçekleştiğini açıkça belirtmişlerdir. {مِّنَ الْمُحْسِنِينَ} ifadesi ise {قَرِيبٌ} lafzına mütealliktir.

قوله تعالى: {بُشْراً} : قد تقدَّم خلافُ القراء في إفراد «الريح» وجمعها بالنسبة إلى سائر السور في البقرة. وأمَّا «بُشْراً» فقرأه في هذه السورة وحيث ورد في غيرها من السور نافع وأبو عمرو وابن كثير بضم

Allah Teâlâ'nın: {بُشْراً} “...müjdeci olarak...” kavline gelince: Diğer surelere nispetle «الريح» kelimesinin müfred ve cemi okunmasındaki kurrâ ihtilafı Bakara Suresi'nde geçmişti. «بُشْراً» lafzına gelince; Nâfi', Ebû Amr ve İbn Kesîr bu surede ve geçtiği diğer surelerde nûn ve şîn harflerinin zammesiyle [«نُشُراً» şeklinde] okumuşlardır;

النون والشين، وهي قراءةُ الحسن وأبي عبد الرحمن وأبي رجاء بخلافٍ عنهم وشيبة بن نصاح والأعرج وعيسى بن عمر وأبي يحيى وأبي نوفل الأعرابيين. وفي هذه القراءة وجهان فيتحصَّل فيها ستة أوجه، أحدها: أنَّ «نُشُراً» جمع ناشر كبازِل وبُزُل وشارِف وشُرُف وهو جمع شاذ في فاعل. ثم «نشر» هذا اختُلِفَ في معناه فقيل: هو على النسب: إمَّا إلى النَّشْر ضد الطيّ، وإمَّا إلى النشور بمعنى الإِحياء كقوله: {وَإِلَيْهِ النشور} [الملك: ١٥] والمعنى: ذا نشر أو ذا نشور ك «لابن» و «تامر» . وقيل: هو فاعِل مِنْ نَشَر مطاوع أَنْشر يقال: أنشر الله الميت فنشر فهو ناشر وأنشد:

Bu aynı zamanda el-Hasan, Ebû Abdirrahmân, onlardan gelen bir rivayet farkıyla Ebû Recâ, Şeybe b. Nassâh, el-A'rec, Îsâ b. Ömer ile bedevilerden Ebû Yahyâ ve Ebû Nevfel'in de kıraatidir. Bu kıraatte iki vecih vardır ve toplamda altı vecih ortaya çıkar; birincisi: «نُشُراً» lafzının, bâzil (dişi çıkan deve) ve büzül, şârif (yaşlı deve) ve şürüf gibi fâil kalıbında şaz bir çoğul olarak «ناشر» (yayan) kelimesinin çoğulu olmasıdır. Sonra bu «نشر» kelimesinin manasında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre nispettir; ya dürmenin zıddı olan yaymaya (en-neşr) yahut Allah Teâlâ'nın: {وَإِلَيْهِ النشور} “...ve dönüş ancak O'nadır” kavlindeki gibi diriltme manasındaki 'nüşûr'adır; mana: «لابن» (sütlü) ve «تامر» (hurmalı) kelimeleri gibi 'yayma sahibi' yahut 'diriltme sahibi' demektir. Bir diğer görüşe göre: «أنْشَرَ» fiilinin mutâvaatı olan «نَشَرَ» fiilinden fâildir; nitekim «أنشر الله الميت فنشر فهو ناشر» (Allah ölüyü diriltti, o da dirildi, o halde o dirilendir) denilir. Şair şöyle demiştir:

٢٢١٨ - حتى يقولَ الناسُ ممَّا رَأَوا ... يا عجباً للميتِ الناشِرِ

2218 - İnsanlar gördükleri şeyden ötürü ... 'Hayret şu dirilen ölüye!' deyinceye dek.

وقيل: ناشر بمعنى مُنْشِر أي: المُحْيي تقول: نشر الله الموتى وأنشرها، ففَعَل وأَفْعَل على هذا بمعنى واحد، وهذه الثالثة ضعيفة.

Bir görüşe göre de: «ناشر», «مُنْشِر» yani dirilten manasındadır; nitekim «نشر الله الموتى وأنشرها» (Allah ölüleri diriltti) dersin; buna göre «فَعَلَ» ile «أَفْعَلَ» aynı manadadır. Bu üçüncü görüş zayıftır.

الوجه الثاني: أن «نُشُراً» جمع نَشُور. هذا فيه احتمالان، أحدهما: وهو الأرجح أنه بمعنى فاعِل، وفَعول بمعنى فاعِل ينقاس جمعُه على فُعُل كصَبُور وصُبُر وشكور وشُكُر. والثاني: أنه بمعنى مفعول كرَكوب وحَلوب بمعنى مَرْكوب ومحلوب قالوا: لأنَّ الريح تُوْصَفُ بالموتِ وتوصفُ بالإِحياء، فمن الأولِ قولُه:

İkinci vecih: «نُشُراً» lafzının «نَشُور» kelimesinin çoğulu olmasıdır. Bunda iki ihtimal vardır; birincisi ve daha racih olanı: Fâil manasında olmasıdır; fâil manasındaki faûl kalıbının çoğulunun, sabûr (çok sabreden) ve subur, şekûr (çok şükreden) ve şükür gibi fu'ul kalıbında gelmesi kıyasidir. İkincisi ise: Râkûb (binilen) ve halûb (sağılan) kelimelerinin merkûb ve mahlûb manasında olması gibi mef'ûl manasında olmasıdır. Dediler ki: 'Çünkü rüzgâr ölümle de diriltmeyle de vasfedilir; birincisine örnek şairin şu sözüdür:'

٢٢١٩ - إني لأرجو أن تموتَ الريحُ ... فأقعدُ اليومَ وأستريحُ

2219 - Gerçekten rüzgârın ölmesini umuyorum ... Ki bugün oturup dinleneyim.

ومن الثاني قولهم: «أنشرَ اللهُ الريحَ وأحياها» وفَعول بمعنى مفعول يُجْمع على فُعُل كرسول ورُسُل. وبهذا قال جماعة كثيرة، إلا أن ذلك غيرُ مقيس في المفرد/ وفي الجمع، أعني أنه لا ينقاس فَعول بمعنى مفعول لا تقول: زيد ضَروب ولا قتول بمعنى مضروب ومقتول، ولا ينقاس أيضاً جمعُ فَعُول بمعنى مفعول على فُعُل.

İkincisine örnek ise onların: «أنشرَ اللهُ الريحَ وأحياها» (Allah rüzgârı diriltti ve canlandırdı) sözleridir. Mef'ûl manasındaki faûl kalıbı, resûl ve rusul gibi fu'ul olarak çoğul yapılır. Kalabalık bir cemaat bu görüşü benimsemiştir; ancak bu ne müfredde ne de cemide kıyasidir; kastım şudur ki, mef'ûl manasındaki faûl kıyasi değildir; mazrûb ve maktûl manasında «زيد ضَروب» veya «قتول» diyemezsin; mef'ûl manasındaki faûl kalıbının fu'ul şeklinde çoğul yapılması da kıyasi değildir.

وبيان ستة الأوجه في هذه القراءةِ: أنها جمع لناشِر بمعنى ذا نشر ضد الطيّ. الثاني: جمع ناشِر بمعنى ذي نشور. الثالث: جمع ناشر مطاوع أنشر. الرابع: جمعُ ناشِر بمعنى مُنْشِر. الخامس: جمع نُشور بمعنى فاعل. السادس: جمع نُشور بمعنى مَفْعول.

Bu kıraatteki altı vechin açıklaması şöyledir: Dürülmenin zıddı olan 'neşr sahibi' manasında nâşir'in çoğuludur. İkincisi: Nüşûr (diriliş) sahibi manasında nâşir'in çoğuludur. Üçüncüsü: Enşere fiilinin mutâvaatı olan nâşir'in çoğuludur. Dördüncüsü: Münşir (dirilten) manasında nâşir'in çoğuludur. Beşincisi: Fâil manasındaki neşûr'un çoğuludur. Altıncısı: Mef'ûl manasındaki neşûr'un çoğuludur.

وقرأ ابنُ عامر بضمِّ النون وسكون الشين وهي قراءةُ ابن عباس وزر ابن حبيش ويحيى بن وثاب والنخعي وابن مصرف والأعمش ومسروق. وقد كُفِينا مؤونةَ تخريج هذه القراءة بما ذُكِر في القراءة قبلَها فإنَّها مخففةٌ منها كما قالوا: رُسْل في رُسُل وكُتْب في كُتُب، فَسَلَبُوا الضمةَ تخفيفاً، وإذا كانوا قد فعلوا ذلك في المفرد الذي هو أخفُّ من الجمع كقولهم في عُنُق: عُنْق، وفي طُنُب، طُنْب فما بالُهم في الجمع الذي أثقل من المفرد؟

İbn Âmir nûn'un zammesi ve şîn'in sükûnu ile [«نُشْراً» şeklinde] okumuştur; bu İbn Abbâs, Zirr b. Hubeyş, Yahyâ b. Vessâb, en-Nehaî, İbn Musarrif, el-A'meş ve Mesrûk'un kıraatidir. Kendisinden önceki kıraatte zikredilenlerle bu kıraatin tahrîc zahmetinden kurtulmuş olduk; zira bu, tıpkı «رُسُل» yerine «رُسْل» ve «كُتُب» yerine «كُتْب» demeleri gibi ondan tahfif edilmiştir (hafifletilmiştir); nitekim hafifletmek için dammeyi gidermişlerdir. Çoğuldan daha hafif olan müfred kelimelerde bile «عُنُق» yerine «عُنْق» ve «طُنُب» yerine «طُنْب» diyerek bunu yapmışlarken, müfredden daha ağır olan çoğulda yapmalarına ne mani olabilir?

وقرأ الأخَوان: «نَشْراً» بفتح النون وسكون الشين.

İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) nûn'un fethası ve şîn'in sükûnu ile «نَشْراً» şeklinde okumuşlardır.

ووجهُها: أنها مصدرٌ واقعٌ موقعَ الحال بمعنى ناشرة أو منشورة أو ذات نشر كلُّ ذلك على ما تقدَّم في نظيره. وقيل: نَشْراً مصدر مؤكِّد؛ لأنَّ أرسل وأنشر متقاربان. وقيل: نَشْراً مصدر على حذف الزوائد أي: إنشاراً، وهو واقعٌ موقعَ الحال أي: مُنْشِراً أو مُنْشَراً حسبَ ما تقدَّم في ذلك.

Bunun izahı: Yaygın (nâşira), yayılmış (menşûra) yahut yayma sahibi (zâtü neşr) manasında hâl makamına kaim bir mastar olmasıdır; bunların tamamı benzerinde geçtiği üzeredir. Bir görüşe göre «نَشْراً» tekit edici bir mastardır; çünkü 'ersale' ile 'enşere' manaca birbirine yakındır. Bir diğer görüşe göre «نَشْراً», ziyade harflerin hazfedilmesiyle gelmiş bir mastardır; yani 'inşâran' (dirilterek/yayarak) demektir ve bu konuda daha önce geçtiği üzere dirilten (münşiran) yahut diriltilmiş (münşaran) manasında hâl makamına kaimdir.

وقرأ عاصم: «بُشْراً» بالباء الموحدة مضمومةً وسكونِ الشين، وهو جمعُ بشيرة كنذيرة ونُذُر. وقيل: جمع فعيل كقليب وقُلُب ورغيف ورُغُف، وهي مأخوذةٌ في المعنى من قوله تعالى: «وهو الذي يُرْسِلُ الرياحَ مُبَشِّرات» أي تُبَشِّر بالمطر، ثم خُفِّفت الضمَّة كما تقدَّم في «نُشُر» . ويؤيد ذلك أن ابنَ عباس والسلمي وابن أبي عبلة قرؤوا بضمِّها، وهي مرويَّةٌ عن عاصم نفسِه. فهذه أربعُ قراءاتٍ في السبع.

Âsım tek noktalı bâ'nın zammesi ve şîn'in sükûnu ile «بُشْراً» şeklinde okumuştur; bu, nezîre ve nüzür gibi «بَشِيرة» (müjdeci) kelimesinin çoğuludur. Bir görüşe göre kalîb ve kulüb, ragîf ve ruguf gibi faîl vezninin çoğuludur; mana bakımından Allah Teâlâ'nın: «وهو الذي يُرْسِلُ الرياحَ مُبَشِّرات» yani yağmuru müjdeleyiciler olarak [gönderendir] kavlinden alınmıştır; ardından «نُشُر» kelimesinde geçtiği gibi damme hafifletilmiştir (sükûna çevrilmiştir). İbn Abbâs, es-Sülemî ve İbn Ebî Abele'nin damme ile [«بُشُراً» şeklinde] okumuş olmaları da bunu desteklemektedir ki bu bizzat Âsım'dan da rivayet edilmiştir. İşte bunlar yedi kıraat içindeki dört kıraattir.

والخامسة ما ذكرْتُه الساعة عن ابن عباس ومَنْ معه. وقرأ مسروق: «نَشَراً» بفتح النون والشين، وفيها تخريجان أحدهما: نقله أبو الفتح أنه اسمُ جمعٍ ك «غَيَب» و «نَشَأ» لغائبة وناشئة. والثاني: أن فَعَلاً بمعنى مفعول كقبَض بمعنى مقبوض. وقرأ أبو عبد الرحمن «بَشْراً» بفتح الباء وسكون الشين. ورُوِيَتْ عن عاصم أيضاً على أنه مصدرُ «بَشَر» ثلاثياً. وقرأ ابن السَّمَيْفَع «بُشْرى» بزنة رُجعى وهو مصدرٌ أيضاً. فهذه ثمان قراءات: أربع مع النون وأربع مع الباء، هذا ما يتعلَّق بالقراءات وما هي بالنسبة إلى كونها مفردة أو جمعاً.

Beşincisi: Az önce İbn Abbâs ve beraberindekilerden aktardığımdır. Mesrûk nûn ve şîn harflerinin fethasıyla «نَشَراً» şeklinde okumuştur; bunda iki tahrîc vardır; birincisi: Ebü'l-Feth'in naklettiğine göre gāibe ve nâşie için «غَيَب» ve «نَشَأ» kelimeleri gibi bir ism-i cemdir. İkincisi: Fa'al kalıbının, makbûz manasındaki 'kabaz' gibi mef'ûl manasında olmasıdır. Ebû Abdirrahmân bâ'nın fethası ve şîn'in sükûnu ile «بَشْراً» şeklinde okumuştur; bu aynı zamanda Âsım'dan da sülâsî «بَشَرَ» fiilinin mastarı olarak rivayet edilmiştir. İbnu's-Sümeyfa' ise «رُجْعى» vezninde «بُشْرى» şeklinde okumuştur ki bu da bir mastardır. Böylece sekiz kıraat ortaya çıkmaktadır: Dördü nûn ile, dördü bâ iledir; kıraatler ve bunların müfred veya cemi oluşlarına dair durumlar bunlardan ibarettir.

وأمَّا نصبها فإنها في قراءة نافع ومن معه وابنِ عامر منصوبةٌ على الحال من «الرياح» أو «الريح» حسبما تقدَّم في الخلاف. وكذلك هي في قراءة عاصم وما يُشْبهها. وأمَّا في قراءة الأخوين ومسروق فتحتمل المصدرية أو الحاليةَ، وكلُّ هذا واضح وكذلك قراءة بُشْرى بزنة رُجْعى. ولا بد من

Mensub olmalarına gelince: Nâfi' ve beraberindekiler ile İbn Âmir'in kıraatinde -ihtilafta daha önce geçtiği üzere- «الرياح» veya «الريح» kelimesinden hâl olarak mensubdur. Âsım'ın kıraatinde ve benzerlerinde de böyledir. İki Kardeş'in ve Mesrûk'un kıraatinde ise mastar veya hâl olma ihtimali taşır; bütün bunlar açıktır, aynı şekilde «رُجْعى» veznindeki «بُشْرى» kıraati de böyledir. Şuna da temas etmek gerekir ki:

التعرُّض لشيء آخر وهو أنَّ مَنْ قرأ «الرياح» بالجمع وقرأ «نُشْراً» جمعاً كنافع وأبي عمرو فواضحٌ.

Nâfi' ve Ebû Amr gibi «الرياح» kelimesini cemi okuyup «نُشُراً» lafzını da cemi okuyanların durumu gayet açıktır.

وأمَّا مَنْ أفرد «الريح» وجمع «نشراً» كابن كثير فإنه يجعلُ الريحَ اسم جنس فهي جمع في المعنى فوَصَفَها بالجمع. كقول عنترة:

İbn Kesîr gibi «الريح» kelimesini müfred okuyup «نُشُراً» lafzını cemi okuyana gelince; o 'er-rîh' kelimesini cins ismi kılar; dolayısıyla mana bakımından cemi olur ve onu cemi ile vasfetmiş bulunur. Nitekim Antere şöyle demiştir:

٢٢٢٠ - فيها اثنتانِ وأربعونَ حَلُوبةً ... سُوداً كخافيةِ الغُرابِ الأسْحَمِ

2220 - İçinde kırk iki sağmal deve vardır ki ... Kapkara karganın kanat telekleri gibi simsiyahtırlar.

والحالية في بعض الصور يجوز أن تكون مِنْ فاعل «يُرْسل» أو مفعوله، وكلُّ هذا يُعْرف مما قَدَّمْتُه فلا حاجةَ إلى ذِكْر كلِّ صورةٍ بلفظها. و «بين» ظرف ل «يُرْسل» أو للبشارة فيمن قرأه كذلك.

Bazı durumlarda hâl oluşunun {يُرْسِلُ} fiilinin fâilinden veya mef'ûlünden olması caizdir; bütün bunlar zikrettiğim açıklamalardan anlaşılmaktadır, bu yüzden her sureti lafzıyla zikretmeye gerek yoktur. {بَيْنَ} ise {يُرْسِلُ} fiilinin zarfıdır yahut öyle okuyan kimseye göre müjdelemenin (el-bişâre) zarfıdır.

وقوله: {حتى إِذَآ أَقَلَّتْ} غايةٌ لقوله «يرسل» . وأقلَّتْ: أي حَمَلَتْ، مِنْ أَقْلَلْتُ كذا أي حملتُه بسهولة، وكأنه مأخوذ من القِلَّة لأنه يقال: أَقَلَّه أي: حَمَله بسهولة فهو مستقلٌّ لما يحمله.

Allah Teâlâ'nın: {حتى إِذَآ أَقَلَّتْ} “Nihayet [o rüzgârlar] yüklendiği zaman...” kavli «يُرْسِلُ» kavlinin gayesidir (son sınırıdır). «أَقَلَّتْ» yani taşıdı demektir; «أَقْلَلْتُ كذا» (bir şeyi kolaylıkla taşıdım/kaldırdım) sözünden gelir; sanki azlık manasındaki 'kıllet'ten (القِلَّة) alınmış gibidir; zira «أَقَلَّه» denilir, yani: Kolaylıkla taşıdı, o halde o taşıdığı şeyi hafif bulan/kolayca yüklenendir demektir.

والقُلَّة بضم القاف هذا الظرفُ المعروف، وقِلال هَجَر كذلك لأنَّ البعير يُقِلُّها أي يَحْملها. والسَّحاب تقدم تفسيره، وأنه يُذَكَّر ويُؤَنَّثُ، ولذلك عاد الضمير عليه مذكَّراً في قوله «سُقْناه» . ولو حُمِل على المعنى كما حُمِل قوله «ثقالاً» فجُمِع لقال «سقناها» . و «لبلدٍ» جعل الزمخشري اللامَ للعلة أي: لأجلِ بلده. قال الشيخ: «فرقٌ بين قولك: / سُقْت له مالاً، وسُقْتُ لأجله مالاً، فإنَّ» سُقْت له «أَوْصَلْتَه إليه وأَبْلَغْته إياه، بخلاف» سُقْته لأجله «فإنه لا يلزم منه إيصاله له، فقد يسوق المال

Kaf harfinin zammesiyle «القُلَّة» bilinen şu [su] kabıdır (testi/küp); «قِلال هَجَر» (Hecer küpleri) de böyledir, çünkü deve onu kaldırır yani taşır. 'es-Sehâb' (السَّحاب) kelimesinin tefsiri, müzekker ve müennes olarak kullanıldığı daha önce geçmişti; bu sebeple «سُقْناه» kavlinde zamir ona müzekker olarak dönmüştür. Şayet «ثقالاً» kavminde cemi kılındığı gibi manaya hamledilseydi «سقناها» derdi. {لِبَلَدٍ} kavmindeki lâm harfini ez-Zemahşerî illet için kılmıştır; yani: 'Bir belde için/uğruna' demektir. Şeyh [Ebû Hayyân] der ki: '«سُقْت له مالاً» (Ona mal sevk ettim) sözün ile «سُقْتُ لأجله مالاً» (Onun uğruna mal sevk ettim) sözün arasında fark vardır; zira «سُقْت له» ifadesinde malı bizzat ona ulaştırmış ve iletmişsindir; «سُقْته لأجله» ifadesinde ise onu bizzat ona ulaştırman gerekmez; nitekim bazen malı

لغيري لأجلي وهو واضحٌ. وقد تقدَّم الخلافُ في تخفيف» ميت «وتثقيله في آل عمران. وجاء هنا وفي الروم» يرسل «بلفظ المستقبل مناسَبةً لما قبله، فإنَّ قبله: {ادْعُوه خَوْفاً} وهو مستقبل. وفي الروم {ليَجْزي الذين} وهو مستقبل. وأمَّا في الفرقان وفاطر فجاء بلفظ الماضي» أرسل «لمناسبةِ ما قبله وما بعده في المضيّ؛ لأنَّ قبله: {ألم تَرَ إلى ربِّك كيفَ مَدَّ الظلَّ» } وبعده {مَرَجَ البحرَيْن} ، فناسب ذلك الماضي، ذكره الكرماني.

benim uğruma başkasına sevk edebilirsin ki bu gayet açıktır.' «ميت» kelimesinin tahfifi ve teşdidi hususundaki ihtilaf Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti. Burada ve Rûm Suresi'nde «يرسل» fiili, öncesine münasebeti sebebiyle muzâri (gelecek zaman) lafzıyla gelmiştir; zira öncesinde muzâri olan: {ادْعُوه خَوْفاً} “O'na korkarak [dua edin]” buyruğu vardır. Rûm Suresi'nde de yine muzâri olan {ليَجْزي الذين} “...mükafatlandırması için” ifadesi vardır. Furkān ve Fâtır surelerinde ise geçmiş zamandaki öncesi ve sonrasına münasebeti sebebiyle mazi lafzıyla «أرسل» olarak gelmiştir; zira öncesinde: {أَلَمْ تَرَ إِلَىٰ رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ} “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” buyruğu, sonrasında ise {مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ} “İki denizi salıverdi” buyruğu vardır; dolayısıyla mazi kalıbı buna uygun düşmüştür; bunu el-Kirmânî zikretmiştir.

وقوله: {فَأَنْزَلْنَا بِهِ} الضميرُ في «به» يعودُ على أقربِ مذكورٍ وهو «بلد ميت» وعلى هذا فلا بد من أن تكون الباءُ ظرفيةً بمعنى: أنزلنا في ذلك البلد الميت الماء. وجعل الشيخُ هذا هو الظاهر. وقيل: الضمير يعود على السحاب. ثم في الباء وجهان، أحدُهما: هي بمعنى «مِنْ» أي: فأنزلنا من السحاب الماء. والثاني: أنها سببيةٌ أي: فأنزلْنا الماءَ بسبب السحاب. وقيل: يعودُ على السَوْق المفهومِ من الفعل. والباءُ سببيةٌ أيضاً أي: فأنزلْنا بسبب سَوْقِ السحاب. وهو ضعيف لعَوْد الضمير على غيرِ مذكور مع إمكان عَوْدِه على مذكور.

Allah Teâlâ'nın: {فَأَنْزَلْنَا بِهِ} “...bununla indirdik...” kavlindeki «به» zamiri en yakın zikredilene yani «بلد ميت» (ölü bir belde) ifadesine döner; buna göre ba harf-i cerri zarfiyet bildirip şu manada olmak zorundadır: 'O ölü beldeye suyu indirdik.' Şeyh [Ebû Hayyân] zâhir olanın bu olduğunu belirtmiştir. Zamirin buluta (es-sehâb) döndüğü de söylenmiştir. Bu takdirde ba harf-i cerrinde iki vecih vardır; birincisi: «مِنْ» (den/dan) manasındadır; yani: 'Buluttan suyu indirdik' demektir. İkincisi: Sebebiye bildirir; yani: 'Bulut sebebiyle suyu indirdik' demektir. Zamirin fiilden anlaşılan 'sevk etme' (es-sevk) eylemine döndüğü de söylenmiştir. Ba harf-i cerri yine sebebiyedir; yani: 'Bulutun sevki sebebiyle indirdik' demektir. Ancak zikredilene döndürmek mümkünken zikredilmemiş olana döndürme sebebiyle bu vecih zayıftır.

وقوله: {فَأَخْرَجْنَا بِهِ} الخلافُ في هذه الهاء كالذي في قبلها، ونزيد عليه وجهاً أحسنَ منها وهو العَوْدُ على الماء، ولا ينبغي أن يُعْدَلَ عنه و «مِنْ» تبعيضيةٌ أو ابتدائية وقد تقدَّم نظيرُه. و «كذلك» نعتُ مصدر محذوف أي: يُخْرج الموتى إخراجاً كإخراجنا هذه الثمراتِ.

Allah Teâlâ'nın: {فَأَخْرَجْنَا بِهِ} “...onunla çıkardık...” kavlindeki bu zamir (hâ) hakkındaki ihtilaf da bir öncekinin benzeridir; buna onlardan daha güzel olan bir vecih daha ekleriz ki o da zamirin suya dönmesidir; bundan vazgeçilmemelidir. {مِنْ} edatı teb'îziye (kısmîlik) veya ibtidâiyedir (başlangıç), benzeri daha önce geçmişti. {كَذَلِكَ} “İşte böyle...” ifadesi mahzuf bir mastarın sıfatıdır; yani: 'Bizim bu meyveleri çıkardığımız gibi ölüleri de öylece çıkarır' demektir.

والبلد يُطْلَقُ على كل جزءٍ من الأرض عامراً كان أو خراباً، وأنشدوا على ذلك قولَ الأعشى:

el-Beled (البلد) kelimesi, ister bayındır olsun ister harap, yeryüzünün her bir parçasına ıtlak olunur; buna delil olarak el-A'şâ'nın şu beytini okumuşlardır:

٢٢٢١ - وبلدةٍ مثلِ ظَهْر التُّرْسِ مُوْحشةٍ ... للجنِّ بالليل في حافاتِها زَجَلُ

2221 - Kalkanın sırtı gibi dümdüz, ıssız nice beldeler vardır ki ... Geceleyin etrafında cinlerin uğultusu duyulur.

و {بِإِذْنِ رَبِّهِ} يجوز أن تكونَ الباءُ سببيةً أو حاليةً. وقوله: «إلا نَكِداً» فيه وجهان أحدُهما: أن ينتصب حالاً أي عَسِراً مُبْطئاً. يقال منه نَكِد يَنْكَد نَكَداً بالفتح فهو نَكِد بالكسر. والثاني: أن ينتصب على أنه نعتُ مصدرٍ محذوف أي: إلا خروجاً نَكَداً. وَصَفَ الخروجَ بالنَّكَد كما يوصف به غيرُه، ويؤيِّده قراءة أبي جعفر ابن القعقاع «إلا نَكَداً» بفتح الكاف. قال الزجاج: «وهي قراءةُ أهل المدينة» وقراءة ابن مصرِّف «إلا نَكْداً» بالسكون وهما مصدران. وقال مكي: «هو تخفيف نَكِد بالكسر مثل كَتْف في كتِف» يقال: رجل نَكِد وأَنْكد. والمَنْكُود: العطاء النَّزْر، وأنشدوا في ذلك:

{بِإِذْنِ رَبِّهِ} “...Rabbinin izniyle...” kavlindeki ba harfinin sebebiye veya hâl için olması caizdir. Cenâb-ı Hakk'ın: «إلا نَكِداً» kavlinde iki vecih vardır; birincisi: Zorlukla ve gecikerek manasında hâl olarak mensub olmasıdır. Nitekim bundan fetha ile «نَكِدَ يَنْكَدُ نَكَداً» denilir, kendisi ise kesre ile «نَكِد» gelir. İkincisi: Mahzuf bir mastarın sıfatı olarak mensub olmasıdır; yani: 'Kıt ve faydasız bir çıkıştan başka [bir çıkışla çıkmaz]' demektir. Başka şeyler vasfedildiği gibi çıkış eylemi de 'neked' ile vasfedilmiştir; Ebû Ca'fer İbnu'l-Ka'kā'ın kâf harfinin fethasıyla «إلا نَكَداً» kıraati de bunu destekler. ez-Zeccâc: 'Bu Medine ehlinin kıraatidir' demiştir. İbn Musarrif'in sükûn ile «إلا نَكْداً» kıraati de böyledir; bu ikisi mastardır. Mekkî ise: 'Bu, «كتِف» kelimesindeki «كَتْف» gibi kesreli «نَكِد» lafzının tahfifidir' demiştir. «رجلٌ نَكِدٌ وأَنْكد» (uğursuz/cimri adam) denilir. «المَنْكُود» ise az ve değersiz bağıştır; bu hususta şu beyti okumuşlardır:

٢٢٢٢ - وأَعْطِ ما أَعْطَيْتَه طَيِّباً ... لا خيرَ في المَنْكودِ والناكد

2222 - Verdiğin şeyi gönül hoşluğuyla ver ... Kıt verilen ve zorla koparılan bağışta hayır yoktur.

وأنشدوا أيضاً:

Şu beyti de okumuşlardır:

٢٢٢٣ - لا تُنْجزِ الوعدَ إنْ وَعَدْتَ وإنْ ... أَعْطَيْتَ أَعْطَيْتَ تافِهاً نَكِدا؟

2223 - Bir söz verirsen sözünü tutmazsın ve şayet ... Bir şey verirsen değersiz ve kıt bir şey mi verirsin?

وقوله: {كذلك نُصَرِّفُ} كما تقدَّم في نظيره. وقرأ ابن أبي عبلة وأبو حيوة وعيسى بن عمر: «يُخْرَج» مبنياً للمفعول. «نباتُه» مرفوعاً لقيامِه مَقامَ

Allah Teâlâ'nın: {كذلك نُصَرِّفُ} “İşte böyle açıklıyoruz...” kavli benzerinde geçtiği gibidir. İbn Ebî Abele, Ebû Hayve ve Îsâ b. Ömer meçhul fiil olarak «يُخْرَجُ» şeklinde okumuşlardır. «نباتُه» kelimesi ise fâil makamına kaim olduğu için ref ile gelmiştir;

الفاعل وهو الله تعالى. وقوله: {والذي خَبُثَ} صفةٌ لموصوفٍ محذوفٍ أي: والبلد الذي خَبُث، وإنما حُذِف لدلالةِ ما قبلَه عليه، كما أنه قد حُذِف منه الجارُّ في قوله «بإذن ربه» ، إذ التقديرُ: والبلد الذي خَبُث لا يَخْرُج بإذن ربه إلا نكداً. ولا بد من مضاف محذوف: إمَّا من الأول تقديره: وبيان الذي خَبُث لا يَخْرُج، وإمَّا من الثاني تقديرُه: والذي خَبُث لا يخرج نباته إلا نكداً. وغايَر بين الموصولين فجاء بالأول بالألف واللام، وفي الثاني جاء بالذي، ووُصِلَتْ بفعل ماضٍ.

fâil ise Allah Teâlâ'dır. Cenâb-ı Hakk'ın: {والذي خَبُثَ} “Kötü ve verimsiz olana gelince...” kavli, mahzuf bir mevsûfun sıfatıdır; yani: 'Kötü ve verimsiz olan belde' demektir; kendisinden öncekinin delaleti sebebiyle hazfedilmiştir; nitekim «بإذن ربه» ifadesindeki câr-mecrûr da ondan hazfedilmiştir, zira takdiri: 'Kötü olan beldenin [bitkisi] Rabbinin izniyle ancak kıt ve faydasız çıkar' şeklindedir. Mahzuf bir muzâfın takdiri de zorunludur: Ya birincisinden takdir edilir ki takdiri: 'Kötü olanın açıklaması ise [şudur]: Çıkmaz' şeklindedir; ya da ikincisinden takdir edilir ki takdiri: 'Kötü olanın bitkisi ancak kıt çıkar' şeklindedir. İki ism-i mevsûl arasında farklılık gözetmiş; birincisini elif ve lâm ile getirmiş, ikincisinde ise «الذي» lafzıyla getirip mazi fiil ile sıla yapmıştır.

قوله تعالى: {لَقَدْ أَرْسَلْنَا} : جوابُ قسمٍ محذوف تقديره: واللهِ لقد أرسَلْنا. قال الزمخشري: «فإن قلتَ: ما لهم لا يكادون ينطقون بهذه اللام إلا مع» قد «، وقلَّ عنهم قولُه:

Allah Teâlâ'nın: {لَقَدْ أَرْسَلْنَا} “Andolsun ki biz gönderdik...” kavli mahzuf bir kasemin cevabıdır; takdiri: 'Vallahi andolsun ki biz gönderdik' şeklindedir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: 'Şayet: Bu lâm'ı «قد» olmaksızın neredeyse hiç telaffuz etmemelerinin ve şairin şu sözünün onlardan pek az nakledilmesinin sebebi nedir dersen:'

٢٢٢٤ - حَلَفْتُ لها بالله حَلْفَةَ فاجرٍ ... لَناموا. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2224 - Ona Allah adına günahkâr bir yeminle yemin ettim ki ... Elbette uyudular . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

قلت: إنما كان ذلك لأن الجملةَ القسَمية لا تُساقُ إلا تأكيداً للجملة المقسمِ عليها التي هي جوابُها فكانت مَظَنَّةً لمعنى التوقع الذي هو معنى» قد «عند استماع المخاطب كلمة» القسم «، وأمَّا غير أبي القاسم من النحاة فإنه قال:» إذا كان جواب القسم ماضياً مثبتاً متصرفاً: فإمَّا أن يكون قريباً مِنْ زمن الحال فتأتي ب «قد» وإلاَّ أَتَيْتَ باللام وحدها «فظاهر هذه العبارة جوازُ الوجهَيْن باعتبارَيْن.

Derim ki: Bu, kasem cümlesinin ancak kendisi üzerine yemin edilen ve onun cevabı olan cümleyi pekiştirmek için sevk edilmesinden ötürüdür; dolayısıyla muhatap 'kasem' kelimesini işittiğinde «قد» lafzının manası olan beklenti (et-tevakkū') manasının oluştuğu yer olmuştur. Ebu'l-Kāsım [ez-Zemahşerî] dışındaki nahivciler ise şöyle demiştir: 'Kasemin cevabı mazi, müspet ve mutasarrıf bir fiil olduğunda: Şayet şimdiki zamana yakınsa «قد» getirirsin, aksi takdirde lâm'ı tek başına getirirsin.' Bu ifadenin zâhiri iki farklı mülahazayla her iki vechin de caiz olduğunu göstermektedir.

وقال هنا:» لقد «من غير عاطفٍ وفي هود والمؤمنين:» ولقد «بعاطف. وأجاب الكرماني بأن في هود قد تقدَّم ذِكْرُ الرسول مرات، وفي المؤمنين ذُكِر نوح ضمناً في قوله» وعلى الفلك «لأنه أولُ مَنْ صنعها [فَحَسُنَ أن يُؤْتَى بالعاطف على ما تقدم] بخلافه في هذه السورة/.

Burada atıf harfi olmaksızın «لقد» demiş; Hûd ve Mü'minûn surelerinde ise atıf harfiyle «ولقد» buyurmuştur. el-Kirmânî buna şöyle cevap vermiştir: Hûd Suresi'nde elçinin zikri defalarca geçmiştir; Mü'minûn Suresi'nde ise Nûh, gemiyi ilk yapan kişi olduğu için «وعلى الفلك» kavlinde zımnen zikredilmiştir [dolayısıyla önceki zikre atfedilerek atıf harfinin getirilmesi güzel olmuştur], bu surenin hilafınadır.

قوله» غيره «قرأه الكسائي بخفض الراء في جميع القرآن، والباقون برفعها. وقرأ عيسى بن عمر» غيرَه «بالنصب. فالجرُّ على النعت أو البدل من» إله «لفظاً. والرفعُ على النعتِ أو البدل من موضع» إله «لأنَّ» مِن «مزيدةٌ فيه، وموضعهُ رفع: إمَّا بالابتداء وإمَّا بالفاعلية. ومنع مكي في وجهِ الجر أن يكونَ بدلاً من» إله «على اللفظ قال:» كما لا يجوزُ دخولُ «مِنْ» لو حَذَفْتَ المبدل منه لأنها لا تدخل في الإِيجاب «وهذا كلامٌ متهافت. والنصبُ على الاستثناء، والقراءتان الأُوْلَيان أرجحُ؛ لأن الكلامَ متى كان غيرَ إيجاب رَجَحَ الإِتباع على النصب على الاستثناء، وحكمُ» غير «حكمُ الاسمِ الواقعِ بعد» إلا «. و» من إله «إذا جَعَلْته مبتدأ فلك في الخبر وجهان أظهرهما: أنه» لكم «، والثاني: أنه محذوفٌ أي: ما لكم مِنْ إلهٍ في الوجود أو في العالم غير الله، و» لكم «على هذا تخصيصٌ وتبيين.

Cenâb-ı Hakk'ın: «غيره» kavlini el-Kisâî Kur'an'ın tamamında râ harfinin cerri ile [«غيرِهِ» şeklinde], geri kalanlar ise ref ile [«غيرُهُ» şeklinde] okumuşlardır. Îsâ b. Ömer ise nasb ile «غيرَه» şeklinde okumuştur. Cer vechi lafzen «إله» kelimesinden sıfat veya bedel oluşu üzeredir. Ref vechi ise «إله» kelimesinin mahalli üzere sıfat veya bedel oluşu sebebiyledir; zira «مِنْ» onda zaiddir ve mahalli -mübteda veya fâil olması hasebiyle- ref'tir. Mekkî cer vechinde lafız üzere «إله» kelimesinden bedel olmasını menetmiş ve şöyle demiştir: 'MübdScripten minhi hazfettiğinde «مِنْ» edatının dahil olması caiz olmadığı gibi; zira o olumlu cümleye dahil olmaz.' Bu ise tutarsız bir sözdür. Nasb vechi ise istisna üzeredir; ilk iki kıraat daha racihtir; zira kelâm olumlu (müspet) olmadığında istisna üzere nasba nazaran teb'iyet (iraba tabi kılma) racih olur; «غير» lafzının hükmü ise «إلا» lafzından sonra gelen ismin hükmüdür. {مِّنْ إله} lafzını mübteda kıldığında haberinde senin için iki vecih vardır; en açık olanı: Haberin {لَكُم} olmasıdır; ikincisi: Mahzuf olmasıdır, yani: 'Sizin için varlıkta yahut âlemde Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur' demektir; {لَكُم} ise buna göre tahsis ve beyan bildirir.

وجيء هنا بفاء العطف حيث قيل» فقال «وكذا في المؤمنين، وفي قصة هود وصالح وشعيب هنا بغير فاء، والأصل الفاء، وإنما حُذِفَتْ تخفيفاً

Burada «فقال» denilerek atıf fâ'sı getirilmiştir, Mü'minûn Suresi'nde de böyledir; buradaki Hûd, Sâlih ve Şuayb kıssasında ise fâ olmaksızın gelmiştir. Asıl olan fâ harfidir; ancak hafifletme,

وتوسُّعاً واكتفاءً بالربط المعنوي، وكانت الثواني فما بعدها بالحذف أوْلى، وأمَّا في هود فيقدَّر قبل قوله» إني لكم «: فقال، بالفاء على الأصل. وجاء هنا {مَا لَكُمْ مِّنْ إله غَيْرُهُ} فلم يَعْطِفْ هذه الجملةَ المنفيَّة بفاءٍ ولا غيرها لأنها مبينة ومنبِّهة على اختصاص الله تعالى بالعبادة ورَفْضِ ما سواه وكانت في غاية الاتصال.

genişletme ve manevi irtibatla yetinme gayesiyle hazfedilmiştir; ikinciler ve sonrakiler hazfe daha layıktır. Hûd Suresi'nde ise «إني لكم» kavlinden önce asıl üzere fâ harfiyle takdir edilerek 'fe-kāle' (dedi ki) takdir olunur. Burada ise {مَا لَكُمْ مِّنْ إله غَيْرُهُ} “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” şeklinde gelmiş ve bu menfi cümle fâ yahut başka bir harfle [öncesine] atfedilmemiştir; çünkü bu cümle ibadetin Allah Teâlâ'ya tahsis edildiğini ve O'ndan başkasının reddedildiğini açıklayan ve bildiren bir cümledir ve [öncesiyle] tam bir irtibat (kemâl-i ittisâl) halindedir.

وقال ابن عطية: «وقرأ ابن عامر» المَلَوُ «بواو وهي كذلك في مصاحف الشام، وهذه القراءة ليست مشهورةً عنه» .

İbn Atıyye şöyle demiştir: «İbn Âmir ise Şam mushaflarında da böyle olduğu üzere vâv ile «المَلَوُ» şeklinde okumuştur; ancak bu kıraat ondan meşhur olarak nakledilmemiştir».

قوله {لَنَرَاكَ} يجوز أن تكون القلبيةَ فتتعدَّى لاثنين ثانيهما «في ضلال» ، وأن تكون البصريةَ وليس بظاهر فالجارُّ حال، وجعل الضلالَ ظرفاً مبالغةً في وَصْفهم له بذلك، وزادوا في المبالغة بأن أكَّدوا ذلك بأنْ صَدَّروا الجملة ب «إنَّ» وفي خبرها اللام.

Cenâb-ı Hakk'ın: {لَنَرَاكَ} “Biz seni elbette görüyoruz” kavlinde fiilin kalbî (zihinsel/bilme bildiren) olması caizdir; bu takdirde iki mef'ûle geçişli olur ki ikincisi «في ضلال» “bir sapıklık içinde” ifadesidir. Basarî (gözle görme) olması da caizdir fakat açık olan bu değildir; bu durumda câr-mecrûr hal olur. Sapıklığı bir zarf (içinde bulunulan kap/mekân) kılmaları, onu bununla nitelemelerindeki mübalağadandır. Cümleyi «إنَّ» ile başlatıp haberinde de lâm harfini getirerek bu pekiştirmeyle mübalağayı daha da artırmışlardır.

وقوله تعالى: {لَيْسَ بِي ضَلاَلَةٌ} : مِنْ أحسنِ الردَّ وأبلغه لأنه نفى أن تلتبسَ به ضلالةٌ واحدة فضلاً عن أن يحيطَ به الضلال، ولو قال لستُ ضالاً لم يؤدِّ هذا المؤدَّى. وقوله: «ولكني» جاءت «لكن» هنا أحسنَ مجيء لأنها بين نقيضين، لأن الإِنسان لا يخلو من أحد شيئين: ضلال أو هدى، والرسالة لا تجامع الضلالَ. و «من رب» صفة لرسول و «مِنْ» لابتداء الغاية المجازية.

Allah Teâlâ'nın: {لَيْسَ بِي ضَلاَلَةٌ} “Bende hiçbir sapıklık yoktur” kavli, en güzel ve en beliğ bir cevaptır; zira sapıklığın kendisini çepeçevre kuşatması şöyle dursun, kendisine tek bir sapıklığın dahi bulaşmış olmasını nefyetmiştir (reddetmiştir). Şayet 'Sapık değilim' (لستُ ضالاً) deseydi bu manayı ifade etmezdi. Cenâb-ı Hakk'ın: «ولكني» “Fakat ben...” kavlindeki «لكن» burada iki zıt (nakîz) arasında yer aldığı için en güzel şekilde gelmiştir; çünkü insan iki şeyden birinden hâlî olamaz: ya sapıklık ya da hidayet. Peygamberlik ise sapıklıkla asla bir arada bulunmaz. «من رب» ifadesi ise «رسول» lafzının sıfatıdır; «مِنْ» edatı ise mecazi gaye başlangıcı (iptidâ-i gâye) içindir.

وقوله تعالى: {أُبَلِّغُكُمْ} : يجوز أن تكونَ جملةً مستأنفة أُتي بها لبيان كونِه رسولاً، ويجوز أن تكونَ صفةً لرسول، ولكنه راعى الضمير السابق الذي للمتكلم فقال: «أُبَلِّغُكُمْ» ولو راعى الاسمَ الظاهر بعده لقال: يُبَلِّغكم، والاستعمالان جائزان في كل اسم ظاهر سبقه ضميرٌ حاضر من متكلم أو مخاطب فتحرَّر لك فيه وجهان: مراعاةُ الضميرِ السابق وهو الأكثر ومراعاةُ الاسمِ الظاهر، فتقول: «أنا رجلٌ أفعل كذا» مراعاةً ل: أنا. وإن شئت «أنا رجلٌ يفعل كذا» مراعاةً لرجل، ومثله: «أنت رجل تفعل ويفعل» بالخطاب والغيبة. وقوله {بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ} [النمل: ٤٧] جاء على الأكثر. ومثله ما لو وقع بعد الضمير موصولٌ نحو: «أنا الذي فَعَلْتُ وفعل» ، و «أنت الذي فعل وفعلت» . ومنه:

Allah Teâlâ'nın: {أُبَلِّغُكُمْ} “Size tebliğ ediyorum” kavlinin, onun elçi olduğunu açıklamak üzere getirilmiş istînâf (başlangıç) cümlesi olması caiz olduğu gibi, «رسول» lafzının sıfatı olması da caizdir. Ancak mütekellim (birinci şahıs) olan önceki zamiri gözeterek «أُبَلِّغُكُمْ» demiştir; şayet kendisinden sonraki zahir ismi gözetseydi «يُبَلِّغكم» derdi. Mütekellim veya muhataptan hazır bir zamirin öncesinde geçtiği her zahir isimde bu iki kullanım da caizdir. Böylece bu hususta iki vecih ortaya çıkmaktadır: Önceki zamiri gözetmek ki ekseriyetle tercih edilen budur, bir de zahir ismi gözetmek. Nitekim «أنا» zamirini gözeterek «أنا رجلٌ أفعل كذا» (Ben şöyle yapan bir adamım) dersin; dilersen «رجل» lafzını gözeterek «أنا رجلٌ يفعل كذا» (Ben şöyle yapan bir adamım) da diyebilirsin. Muhatap ve gaib sigalarıyla «أنت رجل تفعل ويفعل» (Sen şöyle yapan bir adamsın) denilmesi de böyledir. Cenâb-ı Hakk'ın: {بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ} “Doğrusu siz imtihana çekilen bir kavimsiniz” kavli ekseriyet üzere gelmiştir. Zamirden sonra ism-i mevsulün gelmesi durumu da buna benzer; nitekim «أنا الذي فَعَلْتُ وفعل» (Yapan benim) ve «أنت الذي فعل وفعلت» (Yapan sensin) denir. Şu beyitte de bu durum görülmektedir:

٢٢٢٥ - نحن الذين بايَعُوا محمَّداً ... على الجهاد ما بقينا أبدا

2225 - Biziz Muhammed'e biat edenler ... Yaşadığımız müddetçe cihat üzere ebediyen.

فَجَمَعَ بين الاستعمالين، وقد تقدَّم هذا بأوضحَ منه هنا.

Böylece iki kullanımı bir arada toplamıştır; bu konu daha önce buradakinden daha açık bir şekilde geçmişti.

وقرأ أبو عمرو: «أُبْلِغُكم» بالتخفيف والباقون بالتشديد، وهذا الخلافُ جارٍ هنا في الموضعَيْن وفي الأحقاف. والتضعيف والهمزةُ للتعدية كأنزل ونَزَّل. وجمع «رسالة» باعتبار أنواعها من أمرٍ ونهيٍ ووَعْظٍ وزجر وإنذار وإعذار. وقد جاء الماضي على أفْعَل في قوله {فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ} [هود: ٥٧] فهذا شاهدٌ لقراءة أبي عمرو، وجاء على فَعَّل في قوله: {فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ} [المائدة: ٦٧] فهذا شاهدٌ لقراءة الجماعة.

Ebu Amr [bu kelimeyi] hafifletme (şeddesiz) ile «أُبْلِغُكم» şeklinde, diğerleri ise şeddeli olarak okumuştur. Bu ihtilaf burada iki yerde ve el-Ahkâf [suresin]de geçerlidir. Şeddeleme (taz'îf) ve hemze, enzele (أَنْزَلَ) ve nezzele (نَزَّلَ) gibi geçişlilik (ta‘diye) içindir. "Risâlet" [kelimesinin] çoğul yapılması; emir, nehiy, vaaz, sakındırma, uyarı ve mazereti ortadan kaldırma gibi türleri itibarıyladır. Geçmiş zaman kipi, {فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ} [Hûd: 57] “Eğer yüz çevirirseniz, şüphesiz ben tebliğ ettim” kavlinde ef'ale (أَفْعَلَ) vezninde gelmiştir ki bu, Ebu Amr'ın kıraatine bir delildir. {فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ} [el-Mâide: 67] “O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun” kavlinde ise fa''ale (فَعَّلَ) vezninde gelmiştir ki bu da çoğunluğun kıraatine bir delildir.