وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عَطاء ﵁ قَالَ: الْأذن الَّذِي يسمع من كل أحد ويصدقه
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Atâ'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kulak (üzn), herkesten [her söyleneni] dinleyen ve onu doğrulayan kimsedir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {يُؤمن بِاللَّه} قَالَ: يصدق الله بِمَا أنزل إِلَيْهِ {ويؤمن للْمُؤْمِنين} يصدق الْمُؤمنِينَ فِيمَا بَينهم فِي شهاداتهم وَإِيمَانهمْ على حُقُوقهم وفروجهم وَأَمْوَالهمْ
Ebû'ş-Şeyh'in ed-Dahhâk'tan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o, {يُؤْمِنُ بِاللَّهِ} “Allah'a inanır” ifadesi hakkında: "Kendisine indirdiği şeyler konusunda Allah'ı tasdik eder", {وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ} “ve müminlere güvenir” ifadesi hakkında da: "Müminlerin kendi aralarındaki hakları, nikâhları ve malları konusundaki şahitliklerini ve yeminlerini tasdik eder" demiştir.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن عَسَاكِر وَابْن مرْدَوَيْه عَن عُمَيْر بن سعد قَالَ: فيَّ أنزلت هَذِه الْآيَة {وَيَقُولُونَ هُوَ أذن} وَذَلِكَ أَن عُمَيْر بن سعد كَانَ يسمع أَحَادِيث أهل الْمَدِينَة فَيَأْتِي النَّبِي ﷺ فيساره حَتَّى كَانُوا يتأذون بعمير بن سعد وكرهوا مُجَالَسَته وَقَالُوا {هُوَ أذن} وَالله أعلم
Taberânî, İbn Asâkir ve İbn Merdûye'nin Umeyr b. Sa'd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: {وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ} “ve «O [her söyleneni dinleyen] bir kulaktır» derler” ayeti benim hakkımda indi. Şöyle ki; Umeyr b. Sa'd Medine halkının konuşmalarını dinler, sonra Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip gizlice fısıldardı. Hatta insanlar Umeyr b. Sa'd yüzünden rahatsız olmaya başladılar, onunla bir arada oturmaktan hoşlanmadılar ve: "{هُوَ أُذُنٌ} «O bir kulaktır»" dediler. Doğrusunu Allah bilir.
الْآيَة ٦٢
[Tevbe Suresi] 62. Ayet
أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: ذكر لنا أَن رجلا من الْمُنَافِقين قَالَ: وَالله إِن هَؤُلَاءِ لخيارنا وَأَشْرَافنَا وَإِن كَانَ مَا يَقُول مُحَمَّد حَقًا لَهُم أشر من حمير
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre münafıklardan bir adam: "Vallahi bunlar bizim en hayırlılarımız ve en şereflilerimizdir. Şayet Muhammed'in söyledikleri doğruysa, onlar merkeplerden daha kötüdür" dedi.
فَسَمعَهَا رجل من الْمُسلمين فَقَالَ: وَالله مَا يَقُول مُحَمَّد لحق ولأنت أشر من الْحمار
Bunu Müslümanlardan bir adam duydu ve: "Vallahi Muhammed'in söylediği kesinlikle haktır ve sen merkepten daha kötüsün!" dedi.
فسعى بهَا الرجل إِلَى نَبِي الله ﷺ فَأخْبرهُ فَأرْسل إِلَى الرجل فَدَعَاهُ فَقَالَ: مَا حملك على الَّذِي قلت فَجعل يلتعن وَيحلف بِاللَّه مَا قَالَ ذَلِك وَجعل الرجل الْمُسلم يَقُول: اللَّهُمَّ صدق الصَّادِق وَكذب الْكَاذِب فَأنْزل الله تَعَالَى فِي ذَلِك {يحلفُونَ بِاللَّه لكم ليرضوكم} الْآيَة
Bunun üzerine o adam hemen Allah'ın Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) gidip durumu haber verdi. [Resûlullah] o adama haber gönderip çağırttı ve: "Söylediğin bu söze seni ne sevk etti?" buyurdu. Adam ise lanetleşmeye başladı ve bunu söylemediğine dair Allah'a yemin etti. Müslüman adam ise: "Allahım! Doğru söyleyeni doğrula, yalancıyı da yalanla!" demeye başladı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu hususta {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ} “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler...” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre,
مثله وسمى الرجل الْمُسلم عَامر بن قيس من الْأَنْصَار
Bunun benzeri rivayet edilmiş ve Müslüman adamın Ensâr'dan Âmir b. Kays olduğu belirtilmiştir.
الْآيَة ٦٣
[Tevbe Suresi] 63. Ayet
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك ﵁ {ألم يعلمُوا أَنه من يحادد الله وَرَسُوله} قَالَ: يعادي الله وَرَسُوله
Ebû'ş-Şeyh'in ed-Dahhâk'tan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o, {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Bilmediler mi ki, kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelip sınır tanımazsa...” ayeti hakkında: "Kim Allah'a ve Resûlü'ne düşmanlık ederse" demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن يزِيد بن هرون قَالَ: خطب أَبُو بكر الصّديق ﵁ فَقَالَ فِي خطبَته: يُؤْتى بِعَبْد قد أنعم الله عَلَيْهِ وَبسط لَهُ فِي الرزق قد أصح بدنه وَقد كفر نعْمَة ربه فَيُوقف بَين يَدي الله تَعَالَى فَيُقَال لَهُ: مَاذَا عملت ليومك هَذَا وَمَا قدمت لنَفسك فَلَا يجده قدَّم خيرا فيبكي حَتَّى تنفد الدُّمُوع ثمَّ يعيَّر ويخزى
Ebû'ş-Şeyh'in Yezîd b. Hârûn'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anh) bir hutbe irat etti ve hutbesinde şöyle dedi: "Allah'ın kendisine nimet verdiği, rızkını bollaştırdığı, bedenine sıhhat bahşettiği, fakat Rabbinin nimetine nankörlük etmiş olan bir kul [kıyamet günü] getirilir ve Allah Teâlâ'nın huzurunda durdurulur. Kendisine: «Bu günün için ne yaptın ve kendin için önden ne gönderdin?» denilir. Bakar ki önden hiçbir hayır göndermemiş; bunun üzerine gözyaşları tükeninceye kadar ağlar. Sonra kınanır ve rezil edilir.
بِمَا ضيع من طَاعَة الله فيبكي الدَّم ثمَّ يعير ويخزى حَتَّى يَأْكُل يَدَيْهِ إِلَى مرفقيه ثمَّ يعير ويخزى بِمَا ضيع من طَاعَة الله فينتحب حَتَّى تسْقط حدقتاه على وجنتيه وكل وَاحِد مِنْهُمَا فَرسَخ فِي فَرسَخ ثمَّ يعير ويخزى حَتَّى يَقُول: يَا رب ابعثني إِلَى النَّار وارحمني من مقَامي هَذَا
Allah'a itaati zayi ettiği için kan ağlar. Sonra kınanır ve dirseklerine kadar ellerini yiyecek derecede rezil edilir. Sonra Allah'a itaati zayi ettiği için kınanır ve rezil edilir; öyle ki feryat figan ağlar, sonunda her biri birer fersah olan iki gözbebeği yanaklarının üzerine düşer. Sonra yine kınanır ve rezil edilir, ta ki: «Ey Rabbim! Beni ateşe gönder de şu durduğum makamdan beni kurtar!» deyinceye kadar."
وَذَلِكَ قَوْله {أَنه من يحادد الله وَرَسُوله فَأن لَهُ نَار جَهَنَّم} إِلَى قَوْله {الْعَظِيم}
İşte bu, Allah'ın: {أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ} “Kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse, şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır...” ayetinden {الْعَظِيمُ} “[büyük bir rezilliktir]” buyruğuna kadar olan kısmıdır.
الْآيَة ٦٤
[Tevbe Suresi] 64. Ayet
أخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {يحذر المُنَافِقُونَ أَن تنزل عَلَيْهِم سُورَة تنبئهم بِمَا فِي قُلُوبهم} قَالَ: يَقُولُونَ القَوْل فِيمَا بَينهم ثمَّ يَقُولُونَ عَسى الله أَن لَا يفشي علينا هَذَا
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o, {يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ} “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin tepelerine inmesinden çekinirler” ayeti hakkında şöyle demiştir: Kendi aralarında bir söz söylerler, sonra da "Umarız ki Allah bunu aleyhimize ifşa etmez" derler.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: كَانَت هَذِه السُّورَة تسمى الفاضحة فاضحة الْمُنَافِقين وَكَانَ يُقَال لَهَا المثيرة أنبأت بمثالبهم وعوراتهم
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu sure el-Fâdiha (münafıkları rezil edip ayıplarını ortaya çıkaran) diye isimlendirilirdi. Ona el-Müdsîre (ortaya çıkarıcı) de denilirdi; çünkü onların kusurlarını ve gizli hallerini haber vermiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْمسيب بن رَافع ﵁ قَالَ: مَا عمل رجل من حَسَنَة فِي سَبْعَة أَبْيَات إِلَّا أظهرها الله وَلَا عمل رجل من سَيِّئَة فِي سَبْعَة أَبْيَات إِلَّا أظهرها الله وتصديق ذَلِك كَلَام الله تَعَالَى {إِن الله مخرج مَا تحذرون}
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in el-Müseyyeb b. Râfi'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir kimse yedi kat evin içinde bir iyilik yapsa Allah onu mutlaka açığa çıkarır; bir kimse yedi kat evin içinde bir kötülük yapsa Allah onu da mutlaka açığa çıkarır. Bunun doğrulaması ise Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ} “Şüphesiz Allah, çekindiğiniz şeyi ortaya çıkaracaktır” kelamıdır.
الْآيَات ٦٥ - ٦٦
[Tevbe Suresi] 65 - 66. Ayetler
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن شُرَيْح بن عبيد ﵁
Ebû Nuaym el-Hilye'de Şüreyh b. Ubeyd'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre,
أَن رجلا قَالَ لأبي
Bir adam Ebû
الدَّرْدَاء ﵁: يَا معشر الْقُرَّاء مَا بالكم أجبن منا وأبخل إِذا سئلتم وَأعظم لقماً إِذا أكلْتُم فَأَعْرض عَنهُ أَبُو الدَّرْدَاء وَلم يرد عَلَيْهِ شَيْئا فَأخْبر بذلك عمر بن الْخطاب ﵁ فَانْطَلق عمر إِلَى الرجل الَّذِي قَالَ ذَلِك فقاله بِثَوْبِهِ وخنقه وقاده إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ الرجل: إِنَّمَا كُنَّا نَخُوض وَنَلْعَب
ed-Derdâ'ya (radıyallâhu anh) şöyle dedi: "Ey kurrâ topluluğu! Size ne oluyor ki bizden daha korkak, bir şey istendiğinde en cimri ve yemek yediğinizde en büyük lokmaları yutansınız?" Ebû'd-Derdâ ondan yüz çevirdi ve ona hiçbir karşılık vermedi. Bu durum Ömer b. el-Hattâb'a (radıyallâhu anh) haber verildi. Bunun üzerine Ömer o sözü söyleyen adama gitti, elbisesinden yakalayıp boğazını sıktı ve onu Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) götürdü. Adam: "Biz sadece lafa dalıp eğleniyorduk" dedi.
فَأوحى الله تَعَالَى إِلَى نبيه ﷺ {وَلَئِن سَأَلتهمْ ليَقُولن إِنَّمَا كُنَّا نَخُوض وَنَلْعَب}
Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ} “Andolsun onlara soracak olsan: «Biz sadece lafa dalmış, eğleniyorduk» derler” ayetini vahyetti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن عمر قَالَ قَالَ رجل فِي غَزْوَة تَبُوك فِي مجْلِس يَوْمًا: مَا رَأينَا مثل قرائنا هَؤُلَاءِ لَا أَرغب بطونا وَلَا أكذب أَلْسِنَة وَلَا أجبن عِنْد اللِّقَاء
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Tebük Gazvesi'nde bir gün meclisteki bir adam: "Şu kurrâmız gibisini görmedik; midelerine bunlardan daha düşkünü, dilleri bunlardan daha yalancısı ve düşmanla karşılaşma anında bunlardan daha korkağı yoktur!" dedi.
فَقَالَ رجل فِي الْمجْلس: كذبت وَلَكِنَّك مُنَافِق
Bunun üzerine meclisteki bir adam: "Yalan söyledin! Aksine sen bir münafıksın!
لأخبرن رَسُول الله ﷺ
Bunu mutlaka Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) haber vereceğim!" dedi.
فَبلغ ذَلِك رَسُول الله ﷺ وَنزل الْقُرْآن
Bu durum Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaştı ve Kur'an indi.
قَالَ عبد الله: فَأَنا رَأَيْته مُتَعَلقا يحقب نَاقَة رَسُول الله ﷺ وَالْحِجَارَة تنكيه وَهُوَ يَقُول: يَا رَسُول الله إِنَّمَا كُنَّا نَخُوض وَنَلْعَب
Abdullah dedi ki: Ben onu Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) devesinin semer kayışına tutunmuş, taşlar ayaklarını yaralarken şöyle derken gördüm: "Ey Allah'ın Resûlü! Biz sadece lafa dalmış, eğleniyorduk."
وَالنَّبِيّ ﷺ يَقُول: أبالله وآياته وَرَسُوله كُنْتُم تستهزئون
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise: "Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?" diyordu.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والعقيلي فِي الضُّعَفَاء وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه والخطيب فِي رُوَاة مَالك عَن ابْن عمر قَالَ رَأَيْت عبد الله بن أبي وَهُوَ يشْتَد قُدَّام النَّبِي ﷺ والأحجار تنكيه وَهُوَ يَقُول: يَا مُحَمَّد إِنَّمَا كُنَّا نَخُوض وَنَلْعَب وَالنَّبِيّ ﷺ يَقُول: أبالله وآياته وَرَسُوله كُنْتُم تستهزئون
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, ed-Duafâ'da Ukaylî, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Ruvâtü Mâlik'te Hatîb'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Übey'i, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) önünde koşarken, taşlar ayaklarını yaraladığı halde: "Ey Muhammed! Biz sadece lafa dalmış, eğleniyorduk" derken gördüm. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise: "Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?" diyordu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلَئِن سَأَلتهمْ ليَقُولن إِنَّمَا كُنَّا نَخُوض وَنَلْعَب} قَالَ: قَالَ رجل من الْمُنَافِقين يحدثنا مُحَمَّد: أَن نَاقَة فلَان بوادي كَذَا وَكَذَا فِي يَوْم كَذَا وَكَذَا وَمَا يدريه بِالْغَيْبِ
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ} “Andolsun onlara soracak olsan: «Biz sadece lafa dalmış, eğleniyorduk» derler” ayeti hakkında şöyle demiştir: Münafıklardan bir adam: "Muhammed bize falanın devesinin falan günde falan vadide olduğunu haber veriyor. O gaybı nereden bilecek ki!" dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: بَيْنَمَا رَسُول الله ﷺ فِي غزوته إِلَى تَبُوك وَبَين يَدَيْهِ أنَاس من الْمُنَافِقين فَقَالُوا: يَرْجُو هَذَا الرجل أَن تفتح لَهُ قُصُور الشَّام وحصونها هَيْهَات هَيْهَات
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük Gazvesi'nde iken önünde münafıklardan birtakım kimseler vardı. Onlar: "Şu adam Şam saraylarının ve kalelerinin kendisine açılacağını umuyor, heyhat, heyhat!" dediler.
فَأطلع الله نبيه ﷺ على ذَلِك فَقَالَ نَبِي ﷺ الله احْبِسُوا عليَّ هَؤُلَاءِ الركب
Allah bu durumu Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) bildirdi. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Şu kafileyi bana durdurun!" buyurdu.
فَأَتَاهُم فَقَالَ: قُلْتُمْ كَذَا قُلْتُمْ كَذَا
Yanlarına gelerek: "Şöyle şöyle, böyle böyle dediniz!" buyurdu.
قَالُوا: يَا نَبِي الله إِنَّمَا كُنَّا نَخُوض وَنَلْعَب فَأنْزل الله فيهمَا مَا تَسْمَعُونَ
Onlar: "Ey Allah'ın Peygamberi! Biz sadece lafa dalmış, eğleniyorduk" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ haklarında duyduğunuz [ayetleri] indirdi.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن سعيد بن جُبَير قَالَ بَيْنَمَا النَّبِي ﷺ فِي مسيره وأناس من الْمُنَافِقين يَسِيرُونَ أَمَامه فَقَالُوا: إِن كَانَ مَا
Feryâbî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) yolculuğunda iken ve münafıklardan birtakım kimseler onun önünde yürürlerken şöyle dediler: "Şayet
يَقُول مُحَمَّد حَقًا فلنحن أشر من الْحمير
Muhammed'in söyledikleri doğruysa, biz merkeplerden daha kötüyüz."
فَأنْزل الله تَعَالَى مَا قَالُوا فَأرْسل إِلَيْهِم
Allah Teâlâ onların söylediklerini indirdi. [Resûlullah] onlara haber göndererek:
مَا كُنْتُم تَقولُونَ فَقَالُوا: إِنَّمَا كُنَّا نَخُوض وَنَلْعَب
"Ne söylüyordunuz?" dedi. Onlar da: "Biz sadece lafa dalmış, eğleniyorduk" dediler.
وَأخرج إِسْحَق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن كَعْب بن مَالك قَالَ قَالَ محشي بن حمير: لَوَدِدْت أَنِّي أقاضي على أَن يضْرب كل رجل مِنْكُم مائَة على أَن ينجو من أَن ينزل فِينَا قُرْآن
İshâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ka'b b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mahşî b. Humeyr: "Hakkımızda Kur'an inmesinden kurtulmamız karşılığında sizden her bir adama yüzer sopa vurulması şartıyla bir hükme bağlanmayı ne kadar da isterdim!" dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ لعمَّار بن يَاسر أدْرك الْقَوْم فَإِنَّهُم قد احترقوا فسلهم عَمَّا قَالُوا فَإِن هم أَنْكَرُوا وكتموا فَقل بلَى قد قُلْتُمْ كَذَا وَكَذَا فأدركهم فَقَالَ لَهُم
Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ammâr b. Yâsir'e: "O topluluğa yetiş, çünkü onlar helak oldular. Onlara ne söylediklerini sor. Şayet inkâr edip gizlerlerse, «Aksine, siz şöyle şöyle dediniz» de" buyurdu. [Ammâr] onlara yetişip bunu kendilerine söyledi.
فَجَاءُوا يَعْتَذِرُونَ فَأنْزل الله {لَا تعتذروا قد كَفرْتُمْ بعد إيمَانكُمْ إِن نعف عَن طَائِفَة مِنْكُم} الْآيَة
Bunun üzerine özür dileyerek geldiler. Allah da {لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ} “Özür dilemeyin! İmanınızdan sonra kesinlikle kâfir oldunuz. İçinizden bir grubu affetsek bile...” ayetini indirdi.
فَكَانَ الَّذِي عَفا الله عَنهُ محشي بن حمير فتسمى عبد الرَّحْمَن وَسَأَلَ الله أَن يقتل شَهِيدا لَا يعلم بمقتله
Allah'ın kendisini affettiği kişi Mahşî b. Humeyr idi. İsmini Abdurrahman olarak değiştirdi ve Allah'tan nerede öldürüldüğü bilinmeyecek şekilde şehit olarak öldürülmeyi diledi.
فَقتل بِالْيَمَامَةِ لَا يعلم مَقْتَله وَلَا من قَتله وَلَا يرى لَهُ أثر وَلَا عين
Nitekim Yemâme'de öldürüldü; nerede öldürüldüğü, onu kimin öldürdüğü bilinmedi, ne bir izi ne de cesedi görüldü.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي رَهْط من الْمُنَافِقين من بني عَمْرو بن عَوْف فيهم وَدِيعَة بن ثَابت وَرجل من أَشْجَع حَلِيف لَهُم يُقَال لَهُ محشي بن حمير كَانَ يَسِيرُونَ مَعَ رَسُول الله ﷺ وَهُوَ منطلق إِلَى تَبُوك فَقَالَ بَعضهم لبَعض: أتحسبون قتال بني الْأَصْفَر كقتال غَيرهم وَالله لكأنا بكم غَدا تقادون فِي الحبال
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet, Benî Amr b. Avf'tan aralarında Vedîa b. Sâbit'in ve Eşca' kabilesinden müttefikleri olan Mahşî b. Humeyr adlı bir adamın da bulunduğu münafıklardan bir grup hakkında indi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük'e doğru giderken onunla birlikte yol alıyorlardı. Birbirlerine: "Siz Benî Asfar (Romalılar) ile savaşmayı başkalarıyla savaşmak gibi mi sanıyorsunuz? Vallahi yarın sizin iplere bağlanıp sürüklendiğinizi görür gibiyiz!" dediler.
قَالَ محشي بن حمير: لَوَدِدْت أَنِّي أقاضي
Mahşî b. Humeyr: "Hükme bağlanmayı ne kadar da isterdim..." dedi,
فَذكر الحَدِيث مثل الَّذِي قبله
ve önceki hadisin benzerini zikretti.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود
İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre,
نَحوه
Bunun benzeri rivayet edilmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْكَلْبِيّ أَن رَسُول الله ﷺ لما أقبل من غَزْوَة تَبُوك وَبَين يَدَيْهِ ثَلَاثَة رَهْط استهزأوا بِاللَّه وبرسوله وَبِالْقُرْآنِ قَالَ: كَانَ رجل مِنْهُم لم يمالئهم فِي الحَدِيث يسير مجانباً لَهُم يُقَال لَهُ يزِيد بن وَدِيعَة فَنزلت {إِن نعف عَن طَائِفَة مِنْكُم نعذب طَائِفَة} فَسُمي طَائِفَة وَهُوَ وَاحِد
Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in el-Kelbî'den rivayet ettiğine göre; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük Gazvesi'nden dönerken önünde üç kişilik bir grup Allah ile, Resûlü ile ve Kur'an ile alay etti. [Kelbî] dedi ki: Onlardan bu konuşmalara katılmayan ve yan taraflarında yürüyen bir adam vardı ki ona Yezîd b. Vedîa denilirdi. Bunun üzerine {إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً} “İçinizden bir grubu affetsek bile diğer grubu azaplandıracağız” ayeti indi; böylece tek bir kişi olduğu halde ona 'grup' (tâife) adı verildi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن نعف عَن طَائِفَة مِنْكُم نعذب طَائِفَة} قَالَ: الطَّائِفَة الرجل والنفر
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً} “İçinizden bir grubu affetsek bile diğer grubu azaplandıracağız” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Tâife' (grup), bir adam da olabilir, bir topluluk da.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: الطَّائِفَة الْوَاحِد إِلَى الْألف
Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Tâife', birden bine kadar olan sayıdır.
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الطَّائِفَة رجل فَصَاعِدا
Abd b. Humeyd'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Tâife', bir adam ve fazlasıdır.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك {إِن نعف عَن طَائِفَة مِنْكُم نعذب طَائِفَة}
Ebû'ş-Şeyh'in Dahhâk'ten rivayet ettiğine göre {إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً} “İçinizden bir grubu affetsek bile diğer grubu azaplandıracağız” ayeti hakkında,
يَعْنِي إِن عفى بَعضهم فَلَيْسَ بتارك الآخرين أَن يعذبهم {بِأَنَّهُم كَانُوا مجرمين}
Yani bir kısmını affetse bile diğerlerini {بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ} “günahkâr/suçlu kimseler oldukları için” azaplandırmayı terk edecek değildir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: كَانَ فِيمَن تخلف بِالْمَدِينَةِ من الْمُنَافِقين ودَاعَة بن ثَابت أحد بني عَمْرو بن عَوْف فَقيل لَهُ: مَا خَلفك عَن رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: الْخَوْض واللعب
İbn Merdûye'nin Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Münafıklardan Medine'de geride kalanlar arasında Benî Amr b. Avf'tan Vedâa b. Sâbit de vardı. Kendisine: "Seni Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den alıkoyan neydi?" denildiğinde: "Boş lakırdıya dalmak ve eğlenmekti" dedi.
فَأنْزل الله فِيهِ وَفِي أَصْحَابه {وَلَئِن سَأَلتهمْ ليَقُولن إِنَّمَا كُنَّا نَخُوض وَنَلْعَب} إِلَى قَوْله {مجرمين}
Bunun üzerine Allah onun ve arkadaşları hakkında {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ} “Şayet onlara soracak olsan: 'Biz sadece lafa dalmış şakalaşıyorduk' derler” ayetinden {مُجْرِمِينَ} “suçlular/günahkârlar” kavline kadar olan kısmı indirdi.
الْآيَات ٦٧ - ٧٠
67-70. Ayetler
أخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم عَن حُذَيْفَة
İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in Huzeyfe'den rivayet ettiğine göre,
أَنه سُئِلَ عَن الْمُنَافِق
Kendisine münafığın kim olduğu soruldu;
فَقَالَ: الَّذِي يصف الإِسلام وَلَا يعْمل بِهِ
O da: "İslam'ı anlatan fakat onunla amel etmeyendir" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن قَالَ: النِّفَاق نفاقان
Ebû'ş-Şeyh'in Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nifak iki türlüdür:
نفاق تَكْذِيب بِمُحَمد ﷺ فَذَاك كفر ونفاق خَطَايَا وذنوب فَذَاك يُرْجَى لصَاحبه
Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i yalanlama nifakıdır ki bu küfürdür. Bir de hata ve günah nifakıdır ki bunun sahibi için [bağışlanma] umulur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يأمرون بالمنكر} قَالَ: هُوَ التَّكْذِيب
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ} “Kötülüğü emrederler” ayeti hakkında: "O, yalanlamadır" demiştir.
قَالَ: وَهُوَ أنكر الْمُنكر {وَينْهَوْنَ عَن الْمَعْرُوف} قَالَ: شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله والإِقرار بِمَا أنزل الله وَهُوَ أعظم الْمَعْرُوف
[İbn Abbâs] dedi ki: "O, kötülüğün en kötüsüdür. {وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ} 'İyilikten alıkoyarlar' [ayeti hakkında ise]: Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etmek ve Allah'ın indirdiklerini ikrar etmektir ki bu da iyiliğin en büyüğüdür."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: كل آيَة ذكرهَا الله تَعَالَى فِي الْقُرْآن فَذكر الْمُنكر عبَادَة الْأَوْثَان والشيطان
İbn Ebî Hâtim'in Ebu'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın Kur'an'da zikrettiği her ayette geçen münker (kötülük), putlara ve şeytana tapmaktır.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ويقبضون أَيْديهم} قَالَ: لَا يبسطونها بِنَفَقَة فِي حق الله
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ} “Ellerini sıkı tutarlar” ayeti hakkında: "Allah'ın hakkı olan harcamalarda ellerini açmazlar" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ويقبضون أَيْديهم} قَالَ: لَا يبسطونها بِخَير {نسوا الله فنسيهم} قَالَ: نسوا من كل خير وَلم ينسوا من الشَّرّ
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ} “Ellerini sıkı tutarlar” ayeti hakkında: "Ellerini hayır hususunda açmazlar" dedi. {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ} “Onlar Allah'ı unuttular, Allah da onları unuttu” ayeti hakkında ise: "Her türlü hayırdan yana unutuldular, ancak şerden yana unutulmadılar" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {نسوا الله فنسيهم} قَالَ: تركُوا الله فتركهم من كرامته وثوابه
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ} “Onlar Allah'ı unuttular, Allah da onları unuttu” ayeti hakkında: "Onlar Allah'ı terk ettiler; Allah da ikramından ve sevabından onları terk etti (mahrum bıraktı)" demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك {نسوا الله} قَالَ: تركُوا أَمر الله {فنسيهم} تَركهم من رَحمته أَن يعطيهم إِيمَانًا وَعَملا صَالحا
Ebû'ş-Şeyh'in Dahhâk'ten rivayet ettiğine göre o, {نَسُوا اللَّهَ} “Onlar Allah'ı unuttular” ayeti hakkında: "Allah'ın emrini terk ettiler", {فَنَسِيَهُمْ} “Allah da onları unuttu” ayeti hakkında ise: "Onlara iman ve salih amel vermeyerek rahmetinden onları terk etti (mahrum bıraktı)" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي الْآيَة قَالَ: إِن الله لَا ينسى من خلقه وَلَكِن نسيهم من الْخَيْر يَوْم الْقِيَامَة
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: Şüphesiz ki Allah yarattıklarından hiçbirini unutmaz; lakin kıyamet gününde onları hayırdan yana unutmuştur (mahrum bırakmıştır).
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: نسوا فِي الْعَذَاب
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: "Azap içinde unutuldular (bırakıldılar)" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {كَالَّذِين من قبلكُمْ} قَالَ: صَنِيع الْكفَّار كالكفار
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden öncekiler gibi” ayeti hakkında: "[Bu] kâfirlerin tutumu diğer kâfirler gibidir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا أشبه اللَّيْلَة بالبارحة {كَالَّذِين من قبلكُمْ كَانُوا أَشد مِنْكُم قُوَّة} إِلَى قَوْله {وخضتم كَالَّذي خَاضُوا} هَؤُلَاءِ بَنو إِسْرَائِيل أشبهناهم وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لنتبعنهم حَتَّى لَو دخل رجل جُحْر ضبٍّ لدخلتموه
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu gece dünkü geceye ne kadar da benziyor! {كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً} “Sizden öncekiler gibi; onlar sizden daha kuvvetliydiler...” ayetinden {وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا} “onların daldığı gibi siz de daldınız” kavline kadar zikredilenler İsrâiloğullarıdır. Onlara ne kadar da benzedik! Canım elinde olana yemin ederim ki, onlardan bir adam bir kelerin deliğine girmiş olsa siz de mutlaka o deliğe gireceksiniz.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {بخلاقهم} قَالَ: بدينهم
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {بِخَلَاقِهِمْ} “paylarından” kavli hakkında: "Dinlerinden" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: الخلاق الدّين
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o: "Halâk (خَلَاق), dindir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {فاستمتعوا بخلاقهم} قَالَ: بنصيبهم من الدُّنْيَا
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ} “Paylarından yararlandılar” ayeti hakkında: "Dünyadaki nasipleriyle" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وخضتم كَالَّذي خَاضُوا} قَالَ: لعبتم كَالَّذي لعبوا
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا} “Onların daldığı gibi siz de daldınız” ayeti hakkında: "Onların eğlendiği gibi siz de eğlendiniz" demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع أَن رَسُول الله ﷺ حذركُمْ أَن تحدثُوا حَدثا فِي الإِسلام وَعلم أَنه سيفعل ذَلِك أَقوام من هَذِه الْأمة فَقَالَ الله {فاستمتعوا بخلاقهم} الْآيَة
Ebû'ş-Şeyh'in Rebî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sizi İslam'da yeni bir şey (bid'at) ihdas etmekten sakındırmış ve bu ümmetten birtakım toplulukların bunu yapacağını bilmiştir. Allah da {فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ} “Paylarından yararlandılar...” ayetini buyurmuştur.
الْآيَات ٧١ - ٧٢
71-72. Ayetler
أخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {والمؤتفكات} قَالَ: قوم لوط ائتفكت بهم أَرضهم فَجعل عَلَيْهَا سافلها
Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَالْمُؤْتَفِكَاتِ} “altüst olan şehirler” ayeti hakkında: "Lût'un kavmidir; toprakları kendileriyle birlikte altüst olmuş ve üstü altına getirilmiştir" demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {والمؤمنون وَالْمُؤْمِنَات بَعضهم أَوْلِيَاء بعض يأمرون بِالْمَعْرُوفِ وَينْهَوْنَ عَن الْمُنكر} يدعونَ إِلَى الإِيمان بِاللَّه وَرَسُوله والنفقات فِي سَبِيل الله وَمَا كَانَ من طَاعَة الله {وَينْهَوْنَ عَن الْمُنكر} ينهون عَن الشّرك وَالْكفْر وَالْأَمر بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْي عَن الْمُنكر فَرِيضَة من فَرَائض الله كتبهَا الله على الْمُؤمنِينَ
Ebû'ş-Şeyh'in Dahhâk'ten rivayet ettiğine göre o, {وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir; iyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar” ayeti hakkında [şöyle demiştir]: Allah'a ve Resûlü'ne imana, Allah yolunda infakta bulunmaya ve Allah'a itaat kabilinden olan her şeye çağırırlar. {وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} 'Kötülükten alıkoyarlar' [kavli ise]: Şirkten ve küfürden menederler. İyiliği emredip kötülükten alıkoymak, Allah'ın müminlere farz kıldığı farzlardan bir farzdır.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {والمؤمنون وَالْمُؤْمِنَات بَعضهم أَوْلِيَاء بعض} قَالَ: اخاؤهم فِي الله يتحابون بِجلَال الله وَالْولَايَة لله
Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir” ayeti hakkında [İbn Abbâs] şöyle demiştir: Onların Allah yolundaki kardeşliğidir; Allah'ın celali için birbirlerini severler ve velayetleri Allah içindir.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب قَضَاء الْحَوَائِج وَالطَّبَرَانِيّ عَن سلمَان قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أهل الْمَعْرُوف فِي الدُّنْيَا أهل الْمَعْرُوف فِي الْآخِرَة وَأهل الْمُنكر فِي الدُّنْيَا أهل الْمُنكر فِي الْآخِرَة وَأخرجه ابْن أبي شيبَة عَن أبي عُثْمَان مُرْسلا
İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbu Kazâi'l-Havâic'te ve Taberânî'nin Selmân'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Dünyada maruf ehli (iyilik yapanlar) olanlar, ahirette de maruf ehlidirler. Dünyada münker ehli (kötülük yapanlar) olanlar ise ahirette de münker ehlidirler." Bunu İbn Ebî Şeybe de Ebû Osmân'dan mürsel olarak rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن أبي مُوسَى أَن نَبِي الله ﷺ قَالَ: إِن الْمَعْرُوف وَالْمُنكر خليقتان ينصبان يَوْم الْقِيَامَة فَأَما الْمَعْرُوف فيبشر أَهله ويعدهم الْخَيْر وَأما الْمُنكر فَيَقُول لأَصْحَابه: إِلَيْكُم وَمَا تَسْتَطِيعُونَ لَهُ إِلَّا لُزُوما
İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Ebû Mûsâ'dan rivayet ettiğine göre Allah'ın Nebîsi (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz ki maruf (iyilik) ve münker (kötülük), kıyamet günü dikilecek iki yaratıktır. Maruf, kendi ehline müjde verir ve onlara hayır vadeder. Münkera gelince, o da kendi yandaşlarına: 'Benden uzak durun; oysa siz ancak ona yapışıp kalmaya güç yetirebilirsiniz' der."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي الدُّنْيَا عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ رَأس الْعقل بعد الإِيمان بِاللَّه مداراة النَّاس وَلنْ يهْلك رجل بعد مشورة وَأهل الْمَعْرُوف فِي الدُّنْيَا أهل الْمَعْرُوف فِي الْآخِرَة وَأهل الْمُنكر فِي الدُّنْيَا أهل الْمُنكر فِي الْآخِرَة
İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Allah'a imandan sonra aklın başı, insanlarla iyi geçinmektir (müdârâ). İstişareden sonra hiçbir kimse helak olmaz. Dünyada maruf ehli olanlar, ahirette de maruf ehlidirler; dünyada münker ehli olanlar ise ahirette de münker ehlidirler."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن أهل الْمَعْرُوف فِي الدُّنْيَا هم أهل الْمَعْرُوف فِي الْآخِرَة وَأهل الْمُنكر فِي الدُّنْيَا أهل الْمُنكر فِي الْآخِرَة أَن الله ليَبْعَث الْمَعْرُوف يَوْم القيانة فِي صُورَة الرجل الْمُسَافِر فَيَأْتِي صَاحبه إِذا انْشَقَّ قَبره فيمسح عَن وَجهه التُّرَاب وَيَقُول: اُبْشُرْ يَا ولي الله بِأَمَان الله وكرامته لَا يهولنَّك مَا ترى من أهوال يَوْم الْقِيَامَة
İbn Ebî'd-Dünyâ'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz dünyada maruf ehli olanlar, ahirette de maruf ehlidirler. Dünyada münker ehli olanlar ise ahirette de münker ehlidirler. Allah kıyamet gününde marufu bir yolcu suretinde diriltip gönderir; kabri yarıldığında sahibine gelir, yüzündeki toprağı siler ve şöyle der: 'Müjdeler olsun ey Allah'ın veli kulu! Allah'ın güvencesi ve ikramı seninledir; kıyamet gününün gördüğün dehşetleri sakın seni korkutmasın!'
فَلَا يزَال يَقُول لَهُ: احذر هَذَا وَاتَّقِ هَذَا يسكن بذلك روعه حَتَّى يُجَاوز بِهِ الصِّرَاط فَإِذا جَاوز بِهِ الصِّرَاط عدل ولي الله إِلَى مَنَازِله فِي الْجنَّة ثمَّ يثنى عَنهُ الْمَعْرُوف فَيتَعَلَّق بِهِ فَيَقُول: يَا عبد الله من أَنْت خذلني الْخَلَائق فِي أهوال الْقِيَامَة غَيْرك فَمن أَنْت فَيَقُول لَهُ: أما تعرفنِي فَيَقُول: لَا
Ona sürekli: 'Bundan sakın, şundan korun' diyerek onun korkusunu yatıştırır ve nihayet onu Sırat'tan geçirir. Sırat'ı geçirdiğinde Allah'ın veli kulu cennetteki konaklarına yönelir. Sonra maruf ondan ayrılmak ister; [kul] ona sarılarak şöyle der: 'Ey Allah'ın kulu, sen kimsin? Kıyametin dehşetleri içinde senden başka bütün yaratılmışlar beni yapayalnız bıraktı. Sen kimsin?' O da ona: 'Beni tanımadın mı?' der. Kul: 'Hayır' der.
فَيَقُول: أَنا الْمَعْرُوف الَّذِي عملته فِي الدُّنْيَا بَعَثَنِي الله خلقا لأجازيك بِهِ يَوْم الْقِيَامَة
Bunun üzerine [maruf]: 'Ben dünyada yaptığın o marufum (iyiliğim). Kıyamet günü seni bununla mükâfatlandırmam için Allah beni bir yaratık olarak gönderdi' der."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَضَعفه الذَّهَبِيّ عَن عَليّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ اطْلُبُوا الْمَعْرُوف من رحماء أمتِي تعيشوا فِي أَكْنَافهم وَلَا تطلبوه من القاسية قُلُوبهم فَإِن اللَّعْنَة تنزل عَلَيْهِم يَا عَليّ إِن الله خلق الْمَعْرُوف وَخلق لَهُ أَهلا فحببه إِلَيْهِم وحبب إِلَيْهِم فعاله وَوجه إِلَيْهِم طلابه كَمَا وَجه المَاء فِي الأَرْض الجدبة لتحيا بِهِ وَيحيى بِهِ أَهلهَا إِن أهل الْمَعْرُوف فِي الدُّنْيَا هم أهل الْمَعْرُوف فِي الْآخِرَة
Hâkim'in rivayet edip sahihlediği, Zehebî'nin ise zayıf saydığı Ali'den gelen bir rivayette Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Marufu ümmetimin merhametlilerinden isteyin ki onların kanatları altında yaşayasınız; onu kalpleri katı olanlardan istemeyin, zira lanet onların üzerine iner. Ey Ali! Şüphesiz ki Allah marufu yaratmış, onun için bir ehil de yaratmıştır; marufu onlara sevdirdiği gibi onun yapılmasını da onlara sevdirmiş ve çorak toprağın canlanması ve halkının onunla hayat bulması için suyu oraya yönelttiği gibi maruf taliplilerini de onlara yöneltmiştir. Şüphesiz dünyada maruf ehli olanlar, ahirette de maruf ehlidirler."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَضَعفه الذَّهَبِيّ عَن عليّ قَالَ: قَالَ لي رَسُول الله ﷺ اطْلُبُوا الْمَعْرُوف من رحماء أمتِي تعيشوا فِي أَكْنَافهم
Hâkim'in rivayet edip sahihlediği, Zehebî'nin ise zayıf saydığı rivayete göre Ali şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bana: "Marufu ümmetimin merhametlilerinden isteyin ki onların kanatları altında yaşayasınız" buyurdu.
وَأخرج الْحَاكِم عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ صانع الْمَعْرُوف تَقِيّ مصَارِع السوء والآفات والهلكات وَأهل الْمَعْرُوف فِي الدُّنْيَا هم أهل الْمَعْرُوف فِي الْآخِرَة
Hâkim'in Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "İyilik yapmak, kötü ölümlerden, afetlerden ve helak edici durumlardan korur. Dünyada maruf ehli olanlar, ahirette de maruf ehlidirler."
وَأخرج ابْن مردوية عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة جمع الله الأوّلين والآخرين ثمَّ أَمر منادياً يُنَادي: أَلا ليقمْ أهل الْمَعْرُوف فِي الدُّنْيَا
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Kıyamet günü olduğunda Allah öncekileri ve sonrakileri toplar; ardından bir münadiye nida etmesini emreder: 'Haberiniz olsun, dünyada maruf ehli olanlar ayağa kalksın!'
فَيقومُونَ
Bunun üzerine onlar kalkarlar;
حَتَّى يقفوا بَين يَدي الله فَيَقُول الله: أَنْتُم أهل الْمَعْرُوف فِي الدُّنْيَا فَيَقُولُونَ: نعم
Nihayet Allah'ın huzurunda dururlar. Allah: 'Dünyada maruf ehli olanlar siz misiniz?' diye sorar. Onlar da: 'Evet' derler.
فَيَقُول: وَأَنْتُم أهل الْمَعْرُوف فِي الْآخِرَة فَقومُوا مَعَ الْأَنْبِيَاء وَالرسل فاشفعوا لمن أَحْبَبْتُم فادخلوه الْجنَّة حَتَّى تدْخلُوا عَلَيْهِم الْمَعْرُوف فِي الْآخِرَة كَمَا أدخلتم عَلَيْهِم الْمَعْرُوف فِي الدُّنْيَا
[Allah Teâlâ]: 'Siz ahirette de maruf ehlisiniz. Peygamberler ve resullerle birlikte durun da sevdiklerinize şefaat edin ve onları cennete girdirin; böylece dünyada onlara iyilik ulaştırdığınız gibi ahirette de iyilik ulaştırmış olun' buyurur."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب قَضَاء الْحَوَائِج عَن بِلَال قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ كل مَعْرُوف صَدَقَة وَالْمَعْرُوف يقي سبعين نوعا من الْبلَاء ويقي ميتَة السوء وَالْمَعْرُوف وَالْمُنكر خلقان منصوبان للنَّاس يَوْم الْقِيَامَة فالمعروف لَازم لأَهله وَالْمُنكر لَازم لأَهله يقودهم ويسوقهم إِلَى النَّار
İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbu Kazâi'l-Havâic'te Bilâl'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Her maruf (iyilik) bir sadakadır. Maruf, belanın yetmiş çeşidini ve kötü ölümü engeller. Maruf ve münker kıyamet gününde insanlar için dikilecek iki yaratıktır; maruf kendi ehline yapışır, münker de kendi ehline yapışarak onları cehenneme sürükler ve sevk eder."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن أحب عباد الله إِلَى الله ﷿ من حبَّب إِلَيْهِ الْمَعْرُوف وحبَّب إِلَيْهِ فعاله
İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Allah'ın azze ve celle kulları arasında O'na en sevimli olanı; kendisine maruf sevdirilmiş ve onun yapılması sevdirilmiş kimsedir."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن الله جعل للمعروف وُجُوهًا من خلقه وحبب إِلَيْهِم فعاله وَوجه طلاب الْمَعْرُوف إِلَيْهِم وَيسر عَلَيْهِم إعطاءه كَمَا يسر الْغَيْث إِلَى الأَرْض الجدبة ليحييها ويحيي بِهِ أَهلهَا وَإِن الله جعل للمعروف أَعدَاء من خلقه بغض إِلَيْهِم الْمَعْرُوف وبغض إِلَيْهِم فعاله وحظر عَلَيْهِم اعطاءه كَمَا يحظر الْغَيْث عَن الأَرْض الجدبة ليهلكها وَيهْلك بهَا أَهلهَا وَمَا يعْفُو الله أَكثر
İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah maruf için yarattıklarından bazı yüzler kılmış, onun yapılmasını onlara sevdirmiş, maruf talep edenleri onlara yönlendirmiş ve çorak toprağı ve onun halkını ihya etmek için yağmuru oraya kolaylaştırdığı gibi marufu vermeyi de onlara kolaylaştırmıştır. Yine Allah maruf için yarattıklarından bazı düşmanlar kılmış, marufu ve onun yapılmasını onlara sevimsiz kılmış, çorak toprağı ve onun halkını helak etmek için yağmuru oradan engellediği gibi marufu vermeyi de onlara yasaklamıştır. Allah'ın affettiği ise pek çoktur."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ عَلَيْكُم باصطناع الْمَعْرُوف فَإِنَّهُ يمْنَع مصَارِع السوء وَعَلَيْكُم بِصَدقَة السِّرّ فَإِنَّهَا تُطْفِئ غضب الله ﷿
İbn Ebî'd-Dünyâ'nın İbn Abbâs'tan, onun da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: "İyilik yapmaya gayret ediniz; çünkü o, kötü ölümleri engeller. Gizli sadaka vermeye de devam ediniz; zira o, Allah azze ve celle'nin gazabını söndürür."