وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن حُذَيْفَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ كل مَعْرُوف صَدَقَة
İbn Ebî'd-Dünyâ Huzeyfe'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Her maruf (iyilik) bir sadakadır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة والقضاعي والعسكري وَابْن أبي الدُّنْيَا من طَرِيق مُحَمَّد بن الْمُنْكَدر عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ كل مَعْرُوف صَدَقَة وكل مَا أنْفق الرجل على نَفسه وَأَهله كتب لَهُ بِهِ صَدَقَة وَمَا وقِي بِهِ عرضه كتب لَهُ بِهِ صَدَقَة وَقد قيل لمُحَمد بن الْمُنْكَدر مَا يَعْنِي مَا وقى بِهِ عرضه قَالَ: الشَّيْء يعْطى الشَّاعِر وَذَا اللِّسَان المتقي
İbn Ebî Şeybe, el-Kudâî, el-Askerî ve İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Muhammed b. el-Münkedir yoluyla Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Her maruf bir sadakadır. Kişinin kendisine ve ailesine harcadığı her şey onun için sadaka olarak yazılır. Kişinin ırzını/onurunu koruduğu şey de onun için sadaka olarak yazılır." Muhammed b. el-Münkedir'e: "Irzını koruduğu şey nedir?" diye sorulunca: "Şaire ve dilinden sakınılan kimseye verilen şeydir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَزَّار وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ كل مَعْرُوف صَنعته إِلَى غَنِي أَو فَقير فَهُوَ صَدَقَة
İbn Ebî'd-Dünyâ, el-Bezzâr ve et-Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Zengine veya fakire yaptığın her maruf bir sadakadır."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن ابْن عمر عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: كل مَعْرُوف يصنعه أحدكُم إِلَى غَنِي فَقير فَهُوَ صَدَقَة
İbn Ebî'd-Dünyâ'nın İbn Ömer'den, onun da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: "Sizden birinin bir zengine veya fakire yaptığı her maruf bir sadakadır."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ كل مَعْرُوف صَدَقَة
İbn Ebî'd-Dünyâ'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Her maruf bir sadakadır."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن جَابر الْجعْفِيّ رَفعه قَالَ: الْمَعْرُوف خلق من خلق الله تَعَالَى كريم
İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Câbir el-Cu'fî'den merfû olarak rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Maruf, Allah Teâlâ'nın şerefli yarattıklarından bir yaratıktır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن الْحسن قَالَ: سَأَلت عمرَان بن حُصَيْن وَأَبا هُرَيْرَة عَن تَفْسِير {ومساكن طيبَة فِي جنَّات عدن} قَالَا: على الْخَبِير سَقَطت
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İmrân b. Husayn'a ve Ebû Hureyre'ye {ومساكن طيبَة فِي جنَّات عدن} “Ve Adn cennetlerinde güzel meskenler” [ayetinin] tefsirini sordum, dediler ki: 'İşi tam ehline sordun!
سَأَلنَا عَنْهَا رَسُول الله ﷺ فَقَالَ قصر من لؤلؤة فِي الْجنَّة فِي ذَلِك الْقصر سَبْعُونَ دَارا من ياقوتة حَمْرَاء فِي كل دَار سَبْعُونَ بَيْتا من زمردة خضراء فِي كل بَيت سَبْعُونَ سريراً على كل سَرِير سَبْعُونَ فراشا من كل لون على كل فرَاش امْرَأَة من الْحور الْعين فِي كل بَيت سَبْعُونَ مائدة فِي كل مائدة سَبْعُونَ لوناً من كل طَعَام فِي كل بَيت سَبْعُونَ وصيفاً ووصيفة فَيعْطى الْمُؤمن من الْقُوَّة فِي كل غَدَاة مَا يَأْتِي على ذَلِك كُله
Biz bunu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e sorduk da şöyle buyurdu: 'Cennette inciden bir köşktür; o köşkte kırmızı yakuttan yetmiş saray, her sarayda yeşil zümrütten yetmiş ev, her evde yetmiş yatak, her yatakta her renkten yetmiş döşek, her döşekte hûrü'l-înden (iri gözlü hurilerden) bir kadın, her evde yetmiş sofra, her sofrada her yemekten yetmiş çeşit, her evde yetmiş erkek ve kadın hizmetçi vardır. Mümin kimseye her sabah bütün bunların hakkından gelecek güç verilir.'"
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سليم بن عَامر عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ الْجنَّة مائَة دَرَجَة: فأولها من فضَّة أرْضهَا فضَّة ومساكنها فضَّة وآنيتها فضَّة وترابها مسك
İbn Ebî Hâtim'in Süleym b. Âmir'den, onun da Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: "Cennet yüz derecedir: İlki gümüştendir; toprağı gümüş, meskenleri gümüş, kapları gümüş ve tozu misktir.
وَالثَّانيَِة من ذهب أرْضهَا ذهب ومساكنها ذهب وآنيتها ذهب وترابها مسك
İkincisi altındandır; toprağı altın, meskenleri altın, kapları altın ve tozu misktir.
وَالثَّالِثَة لُؤْلُؤ أرْضهَا لُؤْلُؤ وآنيتها لُؤْلُؤ وترابها مسك
Üçüncüsü incidir; toprağı inci, kapları inci ve tozu misktir.
وَسبع وَتسْعُونَ بعد ذَلِك مَا لَا عين رَأَتْ وَلَا أذن سَمِعت وَلَا خطر على قلب بشر
Ondan sonraki doksan yedisi ise hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir insanın kalbine gelmeyen şeylerdir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي حَازِم قَالَ: إِن الله ليعد للْعَبد من عبيده فِي الْجنَّة لؤلؤة مسيرَة أَرْبَعَة برد أَبْوَابهَا وغرفها ومغاليقها لَيْسَ فِيهَا قضم وَلَا قَصم وَالْجنَّة مائَة دَرَجَة: فَثَلَاث مِنْهَا ورق وَذهب ولؤلؤ وَزَبَرْجَد وَيَاقُوت وَسبع وَتسْعُونَ لَا يعلمهما إِلَّا الَّذِي خلقهَا
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hâzim'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah, cennette kullarından bir kul için dört berîd (yaklaşık iki günlük yol) mesafesinde bir inci hazırlar; kapıları, odaları ve kilitleri [ondan olup], içinde hiçbir kırık ve çatlak yoktur. Cennet yüz derecedir: Üçü gümüş, altın, inci, zeberced ve yakuttur; doksan yedisini ise ancak onları yaratan bilir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عمر قَالَ: إِن أدنى أهل الْجنَّة منزلَة رجل لَهُ ألف قصر مَا بَين كل قَصْرَيْنِ مسيرَة سنة يرى أقصاها كَمَا يرى أدناها فِي كل قصر من الْحور الْعين والرياحين والولدان مَا يَدْعُو شَيْئا إِلَّا أَتَى بِهِ
İbn Ebî Şeybe'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Cennet ehlinin en alt derecesinde olanı, her iki köşkünün arası bir yıllık mesafe olan bin köşke sahip bir adamdır; en yakınını gördüğü gibi en uzağını da görür. Her köşkte hûrü'l-înden, güzel kokulardan ve hizmetkârlardan öyle şeyler vardır ki ne istese hemen ona getirilir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مغيث بن سمي قَالَ: إِن فِي الْجنَّة قصوراً من ذهب وقصوراً من فضَّة وقصوراً من ياقوت وقصوراً من زبرجد جبالها الْمسك وترابها الورس والزعفران
İbn Ebî Şeybe'nin Muğîs b. Semiyy'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Cennette altından köşkler, gümüşten köşkler, yakuttan köşkler ve zebercedden köşkler vardır. Dağları misk, toprağı vers ve safrandır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن كَعْب قَالَ: إِن فِي الْجنَّة ياقوتة لَيْسَ فِيهَا صدع وَلَا وصل وفيهَا سَبْعُونَ ألف دَار فِي كل دَار سَبْعُونَ ألفا من الْحور الْعين لَا يدخلهَا إِلَّا نَبِي أَو صديق أَو شَهِيد أَو إِمَام عَادل أَو مُحكم فِي نَفسه
İbn Ebî Şeybe'nin Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Cennette içinde hiçbir çatlak ve ek yeri olmayan bir yakut vardır. Onda yetmiş bin saray, her sarayda yetmiş bin hûrü'l-în vardır. Oraya sadece bir peygamber, bir sıddîk, bir şehit, âdil bir idareci veya nefsine hâkim olan [bir kimse] girer."
قيل لكعب: وَمَا الْمُحكم فِي نَفسه قَالَ: الرجل يَأْخُذهُ العدوّ فيحكمونه بَين أَن يكفر أَو يلْزم الإِسلام فَيقْتل فيختار أَن يلْزم الإِسلام
Ka'b'a: "Nefsine hâkim olan kimdir?" denilince: "Düşmanın esir aldığı, küfre girmek ile İslâm üzere kalmak arasında serbest bıraktıkları ve [ikincisini seçerse] öldürülecek olup da İslâm üzere kalmayı seçen kimsedir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {جنَّات عدن} قَالَ: مَعْدن الرجل الَّذِي يكون فِيهِ
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {جنَّات عدن} “Adn cennetleri” sözü hakkında şöyle demiştir: "Kişinin içinde bulunacağı ikametgâhıdır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {جنَّات عدن} قَالَ: معدنهم فِيهَا
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {جنَّات عدن} “Adn cennetleri” sözü hakkında: "Onların oradaki ikametgâhlarıdır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن خَالِد بن معدان قَالَ: إِن الله خلق فِي الْجنَّة جنَّة عدن دملج لؤلؤة وغرس فِيهَا قَضِيبًا ثمَّ قَالَ لَهَا: امتدي حَتَّى أرْضى
İbn Ebî Hâtim'in Hâlid b. Ma'dân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah cennette inciden bir bilezik gibi olan Adn cennetini yarattı ve içine bir çubuk dikti. Sonra ona: 'Ben razı oluncaya kadar uzan' buyurdu.
ثمَّ قَالَ لَهَا: أَخْرِجِي مَا فِيك من الْأَنْهَار وَالثِّمَار فَفعلت
Sonra ona: 'İçindeki nehirleri ve meyveleri çıkar' buyurdu; o da [bunu] yaptı.
فَقَالَت (قد أَفْلح الْمُؤْمِنُونَ) (الْمُؤْمِنُونَ الْآيَة ١)
Bunun üzerine o: (قد أَفْلح الْمُؤْمِنُونَ) “Müminler gerçekten kurtuluşa ermiştir” (Mü'minûn Suresi: 1) dedi."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {ورضوان من الله أكبر} يَعْنِي إِذا أخبروا أَن الله عَنْهُم رَاض فَهُوَ أكبر عِنْدهم من التحف وَالتَّسْلِيم
Ebû'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, {ورضوان من الله أكبر} “Allah'ın rızası ise en büyüktür” sözü hakkında şöyle demiştir: "Yani onlara Allah'ın kendilerinden razı olduğu bildirildiğinde, bu onların yanında hediyelerden ve selamdan daha büyüktür."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِذا دخل أهل الْجنَّة الْجنَّة قَالَ الله: هَل تشتهون شَيْئا فأزيدكم قَالُوا: يَا رَبنَا وَهل بَقِي شَيْء إِلَّا قد أنلتناه فَيَقُول: نعم
İbn Merdûye'nin Câbir'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Cennet ehli cennete girdiğinde Allah: 'Arzuladığınız bir şey var mı, size onu artırayım?' buyurur. Onlar: 'Ey Rabbimiz! Bize vermediğin bir şey kaldı mı ki?' derler. [Allah Teâlâ]: 'Evet,
رضائي فَلَا أَسخط عَلَيْكُم أبدا
rızamdır; artık size ebediyen gazap etmem' buyurur."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي عبد الْملك الْجُهَنِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله لنعيم أهل الْجنَّة برضوان الله عَنْهُم أفضل من نعيمهم بِمَا فِي الْجنان
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Abdilmelik el-Cühenî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah [(sallallâhu aleyhi ve sellem)] şöyle buyurmuştur: "Cennet ehlinin Allah'ın kendilerinden razı olmasıyla elde edeceği nimet, cennetlerde bulunan şeylerle elde edecekleri nimetten daha üstündür."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن شمر بن عَطِيَّة قَالَ: يَجِيء الْقُرْآن يَوْم الْقِيَامَة فِي صُورَة الرجل الشاحب حِين ينشق عَنهُ قَبره فَيَقُول: أبشر بكرامة الله تَعَالَى
Ebû'ş-Şeyh'in Şimr b. Atiyye'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kur'an kıyamet gününde, kabri yarıldığı esnada solgun yüzlü bir adam suretinde gelir ve: 'Allah Teâlâ'nın ikramıyla müjdelen!' der.
قَالَ: فَلهُ حلَّة الْكَرَامَة
Dedi ki: Ona keramet elbisesi giydirilir.
فَيَقُول: يَا رب زِدْنِي
O: 'Ey Rabbim, bana artır' der.
فَيَقُول: رِضْوَانِي ورضوان من الله أكبر
[Allah Teâlâ]: 'Rızam [seninledir] ve Allah'ın rızası en büyüktür' buyurur."
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي سعيد قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن الله يَقُول لأهل الْجنَّة: يَا أهل الْجنَّة
Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Ebû Saîd'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah cennet ehline: 'Ey cennet ehli!' buyurur.
فَيَقُولُونَ: لبيْك يَا رَبنَا وَسَعْديك وَالْخَيْر فِي يَديك
Onlar da: 'Buyur Rabbimiz, emrine âmâdeyiz; bütün hayır Senin elindedir' derler.
فَيَقُول: هَل رَضِيتُمْ فَيَقُولُونَ: رَبنَا وَمَا لنا لَا نرضى وَقد أَعطيتنَا مَا لم تعطه أحدا من خلقك فَيَقُول: أَلا أُعْطِيكُم أفضل من ذَلِك قَالُوا: يَا رب وَأي شَيْء أفضل من ذَلِك قَالَ: أحل عَلَيْكُم رِضْوَانِي فَلَا أَسخط عَلَيْكُم بعده أبدا
[Allah Teâlâ]: 'Razı oldunuz mu?' buyurur. Onlar: 'Rabbimiz, yarattıklarından hiçbir kimseye vermediğin şeyleri bize vermişken nasıl razı olmayalım?' derler. [Allah Teâlâ]: 'Size bundan daha üstününü vereyim mi?' buyurur. Onlar: 'Ey Rabbimiz, bundan daha üstün ne olabilir ki?' derler. [Allah]: 'Rızamı üzerinize indiriyorum; bundan sonra size ebediyen gazap etmeyeceğim' buyurur."
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن الْحسن قَالَ: بَلغنِي أَنا أَبَا بكر الصّديق كَانَ يَقُول فِي دُعَائِهِ: اللهمَّ أَسأَلك الَّذِي هُوَ خير فِي عَاقِبَة الْخَيْر اللهمَّ اجْعَل آخر مَا تُعْطِينِي الْخَيْر رضوانك والدرجات العلى فِي جنَّات النَّعيم
Ahmed'in ez-Zühd'de el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bana ulaştı ki Ebû Bekir es-Sıddîk duasında şöyle derdi: 'Allahım! Senden hayrın akıbetinde hayır olanı dilerim. Allahım! Bana vereceğin son hayrı rızan ve Naîm cennetlerindeki yüce dereceler kıl.'"
الْآيَة ٧٣
Ayet 73
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يَا أَيهَا النَّبِي جَاهد الْكفَّار} قَالَ: بِالسَّيْفِ
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {يَا أَيهَا النَّبِي جَاهد الْكفَّار} “Ey Peygamber! Kâfirlerle cihat et” sözü hakkında: "Kılıçla" demiştir.
{وَالْمُنَافِقِينَ} قَالَ: بِاللِّسَانِ {وَاغْلُظْ عَلَيْهِم} قَالَ: اذْهَبْ الرِّفْق عَنْهُم
{وَالْمُنَافِقِينَ} “Ve münafıklarla” [sözü hakkında]: "Dille", {وَاغْلُظْ عَلَيْهِم} “Onlara karşı sert davran” [sözü hakkında da]: "Onlara yumuşaklığı bırak" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الْأَمر بِالْمَعْرُوفِ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {جَاهد الْكفَّار وَالْمُنَافِقِينَ} قَالَ: بِيَدِهِ فَإِن لم يسْتَطع فبلسانه فَإِن لم يسْتَطع فبقلبه وليلقه بِوَجْه مكفهر
İbn Ebî Şeybe, Kitâbü'l-Emr bi'l-Ma'rûf'ta İbn Ebî'd-Dünyâ, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o, {جَاهد الْكفَّار وَالْمُنَافِقِينَ} “Kâfirlerle ve münafıklarla cihat et” sözü hakkında şöyle demiştir: "Eliyle; güç yetiremezse diliyle; güç yetiremezse kalbiyle [cihat etsin] ve onu asık bir yüzle karşılasın."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: لما نزلت {يَا أَيهَا النَّبِي جَاهد الْكفَّار وَالْمُنَافِقِينَ} أَمر رَسُول الله ﷺ أَن يُجَاهد بِيَدِهِ فَإِن لم يسْتَطع فقلبه فَإِن لم يسْتَطع فبلسانه فَإِن لم يسْتَطع فليلقه بِوَجْه مكفهر
Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: {يَا أَيهَا النَّبِي جَاهد الْكفَّار وَالْمُنَافِقِينَ} “Ey Peygamber! Kâfirlerle ve münafıklarla cihat et” ayeti indiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e eliyle cihat etmesi emredildi; şayet güç yetiremezse kalbiyle, şayet güç yetiremezse diliyle, şayet güç yetiremezse onu asık bir yüzle karşılasın.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {جَاهد الْكفَّار} قَالَ: بِالسَّيْفِ {وَالْمُنَافِقِينَ} بالْقَوْل بِاللِّسَانِ {وَاغْلُظْ عَلَيْهِم} قَالَ: على الْفَرِيقَيْنِ جَمِيعًا ثمَّ نسخهَا فَأنْزل بعْدهَا (قَاتلُوا الَّذين يلونكم من الْكفَّار وليجدوا فِيكُم غلظة) (التَّوْبَة الْآيَة ١٢٣)
Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {جَاهد الْكفَّار} “Kâfirlerle cihat et” sözü hakkında: "Kılıçla", {وَالْمُنَافِقِينَ} “Ve münafıklarla” [sözü hakkında]: "Sözle, dille", {وَاغْلُظْ عَلَيْهِم} “Onlara karşı sert davran” [sözü hakkında da]: "Her iki gruba birden [sert davran]" demiştir. Sonra [Allah] bunu nesh etmiş ve ardından (قَاتلُوا الَّذين يلونكم من الْكفَّار وليجدوا فِيكُم غلظة) “Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın; sizde bir sertlik bulsunlar” (Tevbe Suresi: 123) [ayetini] indirmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: أَمر الله نبيه ﷺ إِن يُجَاهد الْكفَّار بِالسَّيْفِ ويغلظ على الْمُنَافِقين فِي الْحُدُود
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Allah Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e kâfirlerle kılıçla cihat etmesini, had cezalarında da münafıklara sert davranmasını emretmiştir."
الْآيَة ٧٤
Ayet 74
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن أبي حَاتِم عَن كَعْب بن مَالك قَالَ لما نزل الْقُرْآن فِيهِ ذكر الْمُنَافِقين قَالَ الْجلاس: وَالله لَئِن كَانَ هَذَا الرجل صَادِقا لنَحْنُ شَرّ من الْحمير
İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim'in Ka'b b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Münafıkların zikredildiği Kur'an [ayetleri] indiğinde el-Cülâs: "Vallahi eğer bu adam doğru söylüyorsa biz eşeklerden daha kötüyüz" dedi.
فَسَمعهُ عُمَيْر بن سعد فَقَالَ: وَالله يَا جلاس إِنَّك لأحب النَّاس إليَّ وَأَحْسَنهمْ عِنْدِي أشراً وأعزهم عَليّ أَن يدْخل عَلَيْهِ شَيْء يكرههُ وَلَقَد قلت مقَالَة لَئِن ذكرتها لتفضحنك وَلَئِن سكت عَنْهَا لتهلكني ولأحدهما أَشد عليَّ من الْأُخْرَى
Umeyr b. Sa'd bunu işitince şöyle dedi: "Vallahi ey Cülâs! Sen bana insanların en sevimli olanı, yanımda en güzel muamele göreni ve kendisine hoşlanmadığı bir şeyin gelmesi bana en ağır gelenisin. Fakat sen öyle bir söz söyledin ki eğer bunu [Resûlullah'a] söylersem seni rezil eder; şayet bundan susarsam beni helak eder. İkisinden biri bana diğerinden daha ağırdır."
فَمشى إِلَى رَسُول الله ﷺ فَذكر لَهُ مَا قَالَ فَأتى الْجلاس فَجعل يحلف بِاللَّه مَا قَالَ وَلَقَد كذب على عُمَيْر فَأنْزل الله {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا وَلَقَد قَالُوا كلمة الْكفْر} الْآيَة
Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gidip onun söylediklerini anlattı. el-Cülâs geldi ve bunu söylemediğine, Umeyr'in kendisine yalan isnat ettiğine dair Allah'a yemin etmeye başladı. Bunun üzerine Allah {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا وَلَقَد قَالُوا كلمة الْكفْر} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar; oysa küfür sözünü kesinlikle söylediler” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ كَانَ الْجلاس بن سُوَيْد بن الصَّامِت مِمَّن تخلف عَن رَسُول الله ﷺ فِي غَزْوَة تَبُوك وَقَالَ: لَئِن كَانَ هَذَا الرجل صَادِقا لنَحْنُ شَرّ من الْحمير
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: el-Cülâs b. Süveyd b. es-Sâmit, Tebük Gazvesi'nde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den geri kalanlardandı ve: "Eğer bu adam doğru söylüyorsa biz eşeklerden daha kötüyüz" demişti.
فَرفع عُمَيْر بن سعد مقَالَته إِلَى رَسُول الله ﷺ فَحلف الْجلاس بِاللَّه لقد كذب عليَّ وَمَا قلت
Umeyr b. Sa'd onun bu sözünü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e iletti. el-Cülâs: "Bana yalan isnat etti, ben [böyle bir şey] söylemedim" diye Allah'a yemin etti.
فَأنْزل الله {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا} الْآيَة
Bunun üzerine Allah {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar” ayetini indirdi.
فزعموا أَنه تَابَ وَحسنت تَوْبَته
Rivayet edildiğine göre o tövbe etmiş ve tövbesi de güzel olmuştur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أنس بن مَالك ﵁ قَالَ سمع زيد بن أَرقم ﵁ رجلا من الْمُنَافِقين يَقُول - وَالنَّبِيّ ﷺ يخْطب -: إِن كَانَ هَذَا صَادِقا لنَحْنُ شَرّ من الْحمير
İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Enes b. Mâlik (radıyallâhu anh)'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Zeyd b. Erkam (radıyallâhu anh) -Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hutbe verirken- münafıklardan bir adamın: "Eğer bu [adam] doğru söylüyorsa biz eşeklerden daha kötüyüz" dediğini işitti.
فَقَالَ
Bunun üzerine [şöyle] dedi:
زيد ﵁: هُوَ - وَالله - صَادِق ولأنت أشر من الْحمار فَرفع ذَلِك إِلَى النَّبِي ﷺ فَجحد الْقَائِل فَأنْزل الله {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا} الْآيَة
Zeyd (radıyallâhu anh): "Vallahi o doğrudur, sen ise kesinlikle eşekten daha kötüsün!" [dedi]. Bu durum Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e iletildi. [Sözün] sahibi inkâr etti. Bunun üzerine Allah {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar” ayetini indirdi.
فَكَانَت الْآيَة فِي تَصْدِيق زيد
Böylece bu ayet Zeyd'in doğrulanması hakkında oldu.
وَأخرج ابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵁ قَالَ كَانَ رَسُول الله ﷺ جَالِسا فِي ظلّ شَجَرَة فَقَالَ: إِنَّه سَيَأْتِيكُمْ إِنْسَان ينظر إِلَيْكُم بعيني شَيْطَان فَإِذا جَاءَ فَلَا تُكَلِّمُوهُ فَلم يَلْبَثُوا إِلَّا أَن طلع رجل أَزْرَق فَدَعَاهُ رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: علام تَشْتمنِي أَنْت وَأَصْحَابك فَانْطَلق الرجل فجَاء بِأَصْحَابِهِ فَحَلَفُوا بِاللَّه مَا قَالُوا حَتَّى تجَاوز عَنْهُم وَأنزل الله {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا} الْآيَة
İbn Cerîr, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir ağacın gölgesinde otururken şöyle buyurdu: "Size öyle bir insan gelecek ki size şeytanın iki gözüyle bakacaktır. Geldiği zaman onunla konuşmayın." Çok geçmeden gök gözlü bir adam çıkageldi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu çağırıp: "Sen ve arkadaşların bana niçin sövüyorsunuz?" buyurdu. Adam gidip arkadaşlarını getirdi ve [böyle bir şey] söylemediklerine dair Allah'a yemin ettiler; nihayet [Resûlullah] onları bağışladı. Allah da {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ ذكر لنا أَن رجلَيْنِ اقتتلا أَحدهمَا من جُهَيْنَة وَالْآخر من غفار وَكَانَت جُهَيْنَة حلفاء الْأَنْصَار فَظهر الْغِفَارِيّ على الْجُهَنِيّ فَقَالَ عبد الله بن أبي لِلْأَوْسِ: انصروا أَخَاكُم وَالله مَا مثلنَا وَمثل مُحَمَّد إِلَّا كَمَا قَالَ الْقَائِل: سمن كلبك يَأْكُلك
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde (radıyallâhu anh)'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre iki adam birbiriyle kavga etti; biri Cüheyne'den diğeri Gıfâr'dandı. Cüheyne, Ensâr'ın müttefiki idi. Gıfârî olan Cühenî'ye üstün geldi. Bunun üzerine Abdullah b. Übey, Evs'e şöyle dedi: "Kardeşinize yardım edin! Vallahi bizimle Muhammed'in durumu, söyleyenin şu sözü gibidir: 'Besle köpeğini, yesin seni!'"
وَالله لَئِن رَجعْنَا إِلَى الْمَدِينَة ليخرجن الْأَعَز مِنْهَا الْأَذَل
"Vallahi Medine'ye dönersek, en üstün olan en alçak olanı oradan mutlaka çıkaracaktır."
فسعى بهَا رجل من الْمُسلمين إِلَى رَسُول الله ﷺ فَأرْسل إِلَيْهِ فَسَأَلَهُ فَجعل يحلف بِاللَّه مَا قَالَه فَأنْزل الله {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا وَلَقَد قَالُوا كلمة الْكفْر} الْآيَة
Müslümanlardan bir adam bunu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e iletti. [Resûlullah] ona haber gönderip sordu. O ise bunu söylemediğine dair Allah'a yemin etmeye başladı. Bunun üzerine Allah {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا وَلَقَد قَالُوا كلمة الْكفْر} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar; oysa küfür sözünü kesinlikle söylediler” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا وَلَقَد قَالُوا كلمة الْكفْر} قَالَ: نزلت فِي عبد الله بن أبي بن سلول
İbn Cerîr'in Katâde (radıyallâhu anh)'tan {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا وَلَقَد قَالُوا كلمة الْكفْر} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar; oysa küfür sözünü kesinlikle söylediler” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "[Bu ayet] Abdullah b. Übey b. Selûl hakkında indi."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عُرْوَة أَن رجلا من الْأَنْصَار يُقَال الْجلاس بن سُوَيْد قَالَ لَيْلَة فِي غَزْوَة تَبُوك وَالله لَئِن كَانَ مَا يَقُول مُحَمَّد حَقًا لنَحْنُ شَرّ من الْحمير
Abdurrezzâk, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Urve'den rivayet ettiğine göre Ensâr'dan el-Cülâs b. Süveyd denilen bir adam Tebük Gazvesi'nde bir gece: "Vallahi Muhammed'in söylediği hak ise biz eşeklerden daha kötüyüz" dedi.
فَسَمعهُ غُلَام يُقَال لَهُ عُمَيْر بن سعد وَكَانَ ربيبه فَقَالَ لَهُ: أَي عَم تب إِلَى الله
Kendisine Umeyr b. Sa'd denilen bir çocuk bunu işitti. O, onun üvey oğluydu. Ona: "Ey amca! Allah'a tövbe et" dedi.
وَجَاء الْغُلَام إِلَى النَّبِي ﷺ فَأخْبرهُ فَأرْسل النَّبِي ﷺ إِلَيْهِ فَجعل يحلف وَيَقُول: وَالله مَا قلت يَا رَسُول الله
Çocuk Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip haber verdi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona haber gönderdi. O ise yemin etmeye başlayıp: "Vallahi [böyle bir şey] söylemedim ey Allah'ın Resûlü!" diyordu.
فَقَالَ الْغُلَام: بلَى وَالله لقد قلته فتب إِلَى الله وَلَوْلَا أَن ينزل الْقُرْآن فيجعلني مَعَك مَا قلته فجَاء الْوَحْي إِلَى النَّبِي ﷺ فَسَكَتُوا فَلَا يتحركون إِذا نزل الْوَحْي فَرفع عَن النَّبِي فَقَالَ {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا وَلَقَد قَالُوا كلمة الْكفْر} إِلَى قَوْله {فَإِن يتوبوا يَك خيرا لَهُم} فَقَالَ: قد قلته وَقد عرض الله عليّ التَّوْبَة فَأَنا أَتُوب فَقبل ذَلِك مِنْهُ وَقتل لَهُ قَتِيل
Çocuk: "Hayır, vallahi sen bunu söyledin! Allah'a tövbe et. Kur'an inip de beni seninle bir tutmasaydı bunu söylemezdim" dedi. O sırada Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e vahiy geldi. Vahiy indiği zaman sustular ve kımıldamazlardı. Vahiy hâli Peygamber'den kalkınca {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا وَلَقَد قَالُوا كلمة الْكفْر} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar; oysa küfür sözünü kesinlikle söylediler” ifadesinden {فَإِن يتوبوا يَك خيرا لَهُم} “Eğer tövbe ederlerse kendileri için hayırlı olur” kavline kadar okudu. Bunun üzerine [el-Cülâs]: "Onu söylemiştim. Allah bana tövbeyi sundu, ben de tövbe ediyorum" dedi. [Resûlullah] bunu ondan kabul etti. Onun bir yakını öldürülmüştü
فِي الإِسلام فوداه رَسُول الله ﷺ فَأعْطَاهُ دِيَته فاستغنى بذلك وَكَانَ همَّ أَن يلْحق بالمشركين وَقَالَ النَّبِي ﷺ للغلام: وعت أُذُنك
İslam'da [öldürülen bu yakını için] Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) diyet ödedi ve ona diyetini verdi; böylece zenginleşti. Oysa o müşriklere katılmaya niyetlenmişti. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) çocuğa: "Kulağın [hakkı] bellemiş" buyurdu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن ابْن سِيرِين ﵁ قَالَ: لما نزل الْقُرْآن أَخذ النَّبِي ﷺ بأذن عُمَيْر فَقَالَ وعت أُذُنك يَا غُلَام وصدقك رَبك
Abdurrezzâk'ın İbn Sîrîn (radıyallâhu anh)'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kur'an indiğinde Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Umeyr'in kulağını tuttu ve: "Kulağın [hakkı] bellemiş ey çocuk, Rabbin seni doğruladı" buyurdu.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن سِيرِين ﵁ قَالَ: قَالَ رجل من الْمُنَافِقين: لَئِن كَانَ مُحَمَّد صَادِقا فِيمَا يَقُول لنَحْنُ شَرّ من الْحمير
İbnu'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Sîrîn (radıyallâhu anh)'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Münafıklardan bir adam: "Eğer Muhammed söylediklerinde doğruysa biz eşeklerden daha kötüyüz" dedi.
فَقَالَ لَهُ زيد بن أَرقم ﵄: إِن مُحَمَّدًا لصَادِق ولأنت شَرّ من الْحمار
Zeyd b. Erkam (radıyallâhu anhümâ) ona: "Muhammed kesinlikle doğrudur, sen ise eşekten daha kötüsün" dedi.
فَكَانَ فِيمَا بَينهمَا ذَلِك كَلَام فَلَمَّا قدمُوا على النَّبِي ﷺ فَأخْبرهُ فَأَتَاهُ الآخر فَحلف بِاللَّه مَا قَالَ فَنزلت {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا وَلَقَد قَالُوا كلمة الْكفْر} فَقَالَ رَسُول الله ﷺ لزيد بن أَرقم وعت أُذُنك
Aralarında böyle bir konuşma geçti. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanına geldiklerinde [Zeyd] ona haber verdi. Diğeri de gelip [böyle bir şey] söylemediğine dair Allah'a yemin etti. Bunun üzerine {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا وَلَقَد قَالُوا كلمة الْكفْر} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar; oysa küfür sözünü kesinlikle söylediler” ayeti indi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de Zeyd b. Erkam'a: "Kulağın [hakkı] bellemiş" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: قَالَ أحدهم: إِن كَانَ مَا يَقُول مُحَمَّد حَقًا لنَحْنُ شَرّ من الْحمير
İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bu ayet hakkında Mücâhid (radıyallâhu anh)'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Onlardan biri: "Eğer Muhammed'in söylediği hak ise biz eşeklerden daha kötüyüz" dedi.
فَقَالَ رجل من الْمُؤمنِينَ: فوَاللَّه إِن مَا يَقُول مُحَمَّد لحق ولأنت شَرّ من الْحمار
Müminlerden bir adam: "Vallahi Muhammed'in söylediği kesinlikle haktır, sen ise eşekten daha kötüsün!" dedi.
فهمَّ بقتْله الْمُنَافِق فَذَلِك هَمهمْ بِمَا لم ينالوا
Bunun üzerine münafık onu öldürmeye yeltendi. İşte onların başaramadıkları şeye yeltenmeleri budur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا} قَالَ هم الَّذين أَرَادوا أَن يدفعوا النَّبِي ﷺ لَيْلَة الْعقبَة وَكَانُوا قد أَجمعُوا أَن يقتلُوا رَسُول الله ﷺ وهم مَعَه فِي بعض أَسْفَاره فَجعلُوا يَلْتَمِسُونَ غرته حَتَّى أَخذ فِي عقبَة فَتقدم بَعضهم وَتَأَخر بَعضهم وَذَلِكَ لَيْلًا قَالُوا: إِذا أَخذ فِي الْعقبَة دفعناه عَن رَاحِلَته فِي الْوَادي فَسمع حُذَيْفَة ﵁ وَهُوَ يَسُوق النَّبِي ﷺ وَكَانَ قائده تِلْكَ اللَّيْلَة عمار وسائقه حُذَيْفَة بن الْيَمَان ﵁ فَسمع حُذَيْفَة اخفاف الابل فَالْتَفت فَإِذا هُوَ بِقوم مُتَلَثِّمِينَ: فَقَالَ: إِلَيْكُم إِلَيْكُم يَا أَعدَاء الله فأمسكوا
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar” ayeti hakkında Dahhâk (radıyallâhu anh)'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Onlar, Akabe gecesinde Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i [uçurumdan aşağı] itmek isteyen kimselerdir. Yolculuklarının birinde onunla beraberken Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i öldürmeye karar vermişlerdi. Bir boğaza (akabe) girinceye kadar onun dalgın bir anını gözetlediler. Bir kısmı öne geçti, bir kısmı geride kaldı; bu da gece vaktiydi. "Boğaza girdiği zaman onu binek hayvanından vadiye iteriz" dediler. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in [bineğini] sürmekte olan Huzeyfe (radıyallâhu anh) bunu işitti. O gece onun [devesini] önden çeken Ammâr, arkadan süren ise Huzeyfe b. el-Yemân (radıyallâhu anh) idi. Huzeyfe develerin ayak seslerini işitip dönüp baktığında yüzleri örtülü bir topluluk gördü. Bunun üzerine: "Geri durun, geri durun ey Allah'ın düşmanları!" dedi. Onlar da durdular.
وَمضى النَّبِي ﷺ حَتَّى نزل منزله الَّذِي أَرَادَ فَلَمَّا أصبح أرسل إِلَيْهِم كلهم فَقَالَ: أردتم كَذَا وَكَذَا فَحَلَفُوا بِاللَّه مَا قَالُوا وَلَا أَرَادوا الَّذِي سَأَلَهُمْ عَنهُ فَذَلِك قَوْله {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا وَلَقَد قَالُوا كلمة الْكفْر} الْآيَة
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) yoluna devam edip istediği konaklama yerine indi. Sabah olunca onların hepsine haber gönderip: "Şöyle şöyle yapmak istediniz" buyurdu. Onlar ise [bunu] söylemediklerine ve kendisine sorduğu şeyi kastetmediklerine dair Allah'a yemin ettiler. İşte {يحلفُونَ بِاللَّه مَا قَالُوا وَلَقَد قَالُوا كلمة الْكفْر} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar; oysa küfür sözünü kesinlikle söylediler” ayeti bu durumu anlatmaktadır.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وهموا بِمَا لم ينالوا} قَالَ: همَّ رجل يُقَال لَهُ الْأسود بقتل رَسُول الله صلى الله عَلَيْهِ وَسلم
İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin {وهموا بِمَا لم ينالوا} “Ve başaramadıkları bir şeye yeltendiler” kavli hakkında İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "el-Esved denilen bir adam Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i öldürmeye yeltendi."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن عُرْوَة ﵁ قَالَ رَجَعَ رَسُول الله ﷺ قَافِلًا من تَبُوك إِلَى الْمَدِينَة حَتَّى إِذا كَانَ بِبَعْض الطَّرِيق مكر برَسُول الله ﷺ من أَصْحَابه فتآمروا أَن يطرحوه من عقبَة فِي الطَّرِيق فَلَمَّا بلغُوا الْعقبَة أَرَادوا أَن يسلكوها مَعَه فَلَمَّا غشيهم رَسُول الله ﷺ أخبر خبرهم فَقَالَ: من شَاءَ مِنْكُم أَن يَأْخُذ بطن الْوَادي فَإِنَّهُ أوسع لكم وَأخذ رَسُول الله ﷺ الْعقبَة وَأخذ النَّاس بِبَطن الْوَادي إِلَّا النَّفر الَّذين مكروا برَسُول الله ﷺ لما سمعُوا ذَلِك اسْتَعدوا وتلثموا وَقد هموا بِأَمْر عَظِيم وَأمر رَسُول الله ﷺ حُذَيْفَة بن الْيَمَان ﵁ وعمار بن يَاسر ﵁ فمشيا مَعَه شَيْئا فَأمر عمار أَن يَأْخُذ بزمام النَّاقة وَأمر حُذَيْفَة بسوقها
Beyhakî'nin ed-Delâil'de Urve (radıyallâhu anh)'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük'ten Medine'ye dönüyordu. Yolun bir yerine vardığında ashabından bazıları Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e tuzak kurarak yoldaki bir sarp geçitten (akabe) onu aşağı atmak için anlaştılar. Geçide vardıklarında onunla birlikte oradan geçmek istediler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların yanına gelince durumları kendisine bildirildi ve: "Sizden kim isterse vadinin içinden gitsin; çünkü orası sizin için daha geniştir" buyurdu. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) geçit yolunu tuttu, insanlar da vadinin içini tuttular. Yalnız Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e tuzak kuran o grup bunu işitince hazırlandılar ve yüzlerini örttüler; büyük bir işe kalkışmışlardı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Huzeyfe b. el-Yemân (radıyallâhu anh) ve Ammâr b. Yâsir (radıyallâhu anh)'a emretti, onlar da kendisiyle birlikte bir miktar yürüdüler. Ammâr'a devenin yularından tutmasını, Huzeyfe'ye de deveyi arkadan sürmesini emretti.
فَبَيْنَمَا هم يَسِيرُونَ إِذْ سمعُوا وكرة الْقَوْم من ورائهم قد غشوه فَغَضب رَسُول الله ﷺ وَأمر حُذَيْفَة أَن يردهم وَأبْصر حُذَيْفَة ﵁ غضب رَسُول الله ﷺ فَرجع وَمَعَهُ محجن فَاسْتقْبل وُجُوه رواحلهم فضربها ضربا بالمحجن وَأبْصر الْقَوْم وهم مُتَلَثِّمُونَ لَا يَشْعُرُونَ إِنَّمَا ذَلِك فعل الْمُسَافِر فرعبهم الله حِين أبصروا حُذَيْفَة ﵁ وظنوا أَن مَكْرهمْ قد ظهر عَلَيْهِ فَأَسْرعُوا حَتَّى خالطوا النَّاس وَأَقْبل حُذَيْفَة ﵁ حَتَّى أدْرك رَسُول الله ﷺ فَلَمَّا أدْركهُ قَالَ: اضْرِب الرَّاحِلَة يَا حُذَيْفَة وامشِ أَنْت يَا عمار فَأَسْرعُوا حَتَّى اسْتَووا بِأَعْلَاهَا فَخَرجُوا من الْعقبَة يتنظرون النَّاس فَقَالَ النَّبِي ﷺ لِحُذَيْفَة: هَل عرفت يَا حُذَيْفَة من هَؤُلَاءِ الرَّهْط أحدا قَالَ حُذَيْفَة: عرفت رَاحِلَة فلَان وَفُلَان وَقَالَ: كَانَت ظلمَة اللَّيْل وَغَشِيَتْهُمْ وهم مُتَلَثِّمُونَ
Onlar yürürken arkalarından kendilerine doğru yaklaşan topluluğun gürültüsünü işittiler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) öfkelendi ve Huzeyfe'ye onları geri püskürtmesini emretti. Huzeyfe (radıyallâhu anh) Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in öfkesini gördü ve elinde ucu eğri bir değnekle (mihcen) geri dönüp onların bineklerinin yüzlerine değnekle vurdu. Topluluğu yüzleri örtülü vaziyette gördü; onlar farkında olmadan sadece bir yolcunun yaptığı gibi davranıyorlardı. Huzeyfe (radıyallâhu anh)'ı görünce Allah onların kalplerine korku saldı ve tuzaklarının ortaya çıktığını zannedip hemen hızla uzaklaşarak insanların arasına karıştılar. Huzeyfe (radıyallâhu anh) dönüp Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e yetişti. Yetişince [Resûlullah]: "Bineği sür ey Huzeyfe! Sen de yürü ey Ammâr!" buyurdu. Hızlanıp tepesine çıktılar ve geçitten çıkarak insanları beklemeye başladılar. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Huzeyfe'ye: "Ey Huzeyfe! Bu gruptan birini tanıdın mı?" buyurdu. Huzeyfe: "Filanın ve falanın bineğini tanıdım" dedi ve şöyle ekledi: "Gecenin karanlığıydı, yüzleri de örtülüydü."
فَقَالَ النَّبِي ﷺ: هَل علمْتُم مَا كَانَ شَأْنهمْ وَمَا أَرَادوا قَالُوا: لَا وَالله يَا رَسُول الله
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Onların durumunun ne olduğunu ve ne yapmak istediklerini bildiniz mi?" buyurdu. Onlar: "Hayır vallahi ey Allah'ın Resûlü!" dediler.
قَالَ: فَإِنَّهُم مكروا ليسيروا معي حَتَّى إِذا طلعت فِي الْعقبَة طرحوني مِنْهَا
[Resûlullah]: "Onlar benimle beraber yürüyüp geçide çıktığımda beni oradan aşağı atmak için tuzak kurdular" buyurdu.
قَالُوا: أَفلا تَأمر بهم يَا رَسُول الله فَنَضْرِب أَعْنَاقهم قَالَ: أكره أَن يتحدث النَّاس ويقولوا: إِن مُحَمَّد وضع يَده فِي أَصْحَابه فسماهم لَهما وَقَالَ: اكتماهم
Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Onlar hakkında emir buyursan da boyunlarını vursak olmaz mı?" dediler. [Resûlullah]: "İnsanların: 'Muhammed ashabını öldürmeye başladı' diye konuşmalarını hoş görmem" buyurdu. Sonra isimlerini ikisine söyledi ve: "Onları gizli tutun" buyurdu.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن إِسْحَق نَحوه وَزَاد بعد قَوْله لِحُذَيْفَة هَل عرفت من الْقَوْم أحدا فَقَالَ: لَا
Beyhakî ed-Delâil'de İbn İshâk'tan benzerini rivayet etti ve Huzeyfe'ye "Topluluktan birini tanıdın mı?" sorusundan sonra [Huzeyfe'nin]: "Hayır" dediğini ekledi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ إِن الله قد أَخْبرنِي بِأَسْمَائِهِمْ وَأَسْمَاء آبَائِهِم وسأخبرك بهم إِن شَاءَ الله عِنْد وَجه الصُّبْح فَلَمَّا أصبح سماهم بِهِ: عبد الله بن أبي سعد وَسعد بن أبي سرح وَأَبا حاصر الْأَعرَابِي وعامراً وَأَبا عَامر والجلاس بن سُوَيْد بن صَامت وَمجمع بن حَارِثَة ومليحاً التَّيْمِيّ وحصين بن نمير وطعمة بن أُبَيْرِق وَعبد الله بن عُيَيْنَة وَمرَّة بن ربيع
Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Allah bana onların isimlerini ve babalarının isimlerini bildirdi. İnşallah sabahleyin onları sana haber vereceğim" buyurdu. Sabah olunca onları şöyle saydı: Abdullah b. Ebî Sa'd, Sa'd b. Ebî Serh, Ebû Hâsır el-A'râbî, Âmir, Ebû Âmir, el-Cülâs b. Süveyd b. Sâmit, Mücemmi' b. Câriye, Melîh et-Teymî, Husayn b. Nümeyr, Tu'me b. Übeyrık, Abdullah b. Uyeyne ve Mürre b. Rebî'.
فهم اثْنَا
İşte onlar on
عشر رجلا حَاربُوا الله وَرَسُوله وَأَرَادُوا قَتله فَأطلع الله نبيه ﷺ على ذَلِك وَذَلِكَ قَوْله ﷿ {وهموا بِمَا لم ينالوا} وَكَانَ أَبُو عَامر رَأْسهمْ وَله بنوا مَسْجِد الضرار وَهُوَ أَبُو حَنْظَلَة غسيل الْمَلَائِكَة
iki adamdı; Allah ve Resûlü'ne karşı savaştılar ve onu öldürmek istediler. Allah da peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bunu bildirdi. İşte Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وهموا بِمَا لم ينالوا} “Ve başaramadıkları bir şeye yeltendiler” kavli budur. Ebû Âmir onların başıydı ve Dırâr Mescidi'ni onun için inşa etmişlerdi; o da meleklerin yıkadığı Hanzale'nin babasıydı.
وَأخرج ابْن سعد عَن نَافِع بن جُبَير بن مطعم قَالَ: لم يخبر رَسُول الله ﷺ بأسماء الْمُنَافِقين الَّذين تحسوه لَيْلَة الْعقبَة بتبوك غير حُذَيْفَة ﵁ وهم اثْنَا عشر رجلا لَيْسَ فيهم قرشي وَكلهمْ من الْأَنْصَار وَمن حلفائهم
İbn Sa'd'ın Nâfi' b. Cübeyr b. Mut'ım'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Tebük'te Akabe gecesinde kendisini gizlice takip eden münafıkların isimlerini Huzeyfe (radıyallâhu anh)'tan başkasına bildirmedi. Onlar on iki adamdı; içlerinde Kureyşli yoktu, hepsi Ensâr'dan ve onların müttefiklerindendi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن حُذَيْفَة بن الْيَمَان ﵁ قَالَ: كنت آخِذا بِخِطَام نَاقَة رَسُول الله ﷺ أَقُود بِهِ وعمار يَسُوقهُ أَو أَنا أسوقه وعمار يَقُودهُ حَتَّى إِذا كُنَّا بِالْعقبَةِ فَإِذا أَنا بِاثْنَيْ عشر رَاكِبًا قد اعْترضُوا فِيهَا قَالَ: فَأَنْبَهْت رَسُول الله ﷺ فَصَرَخَ بهم فَوَلوا مُدبرين فَقَالَ لنا رَسُول الله ﷺ هَل عَرَفْتُمْ الْقَوْم قُلْنَا لَا يَا رَسُول الله كَانُوا مُتَلَثِّمِينَ وَلَكنَّا قد عرفنَا الركاب
Beyhakî'nin ed-Delâil'de Huzeyfe b. el-Yemân (radıyallâhu anh)'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ben Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in devesinin yularından tutmuş önden çekiyordum, Ammâr da arkadan sürüyordu -yahut ben arkadan sürüyordum, Ammâr da önden çekiyordu-. Geçide vardığımızda önümüze çıkıp yolu kesen on iki süvari ile karşılaştım. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i uyardım; o da onlara bağırdı, bunun üzerine arkalarını dönüp kaçtılar. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize: "Bu topluluğu tanıdınız mı?" buyurdu. Biz: "Hayır ey Allah'ın Resûlü, yüzleri örtülüydü fakat bineklerini tanıdık" dedik.
قَالَ: هَؤُلَاءِ المُنَافِقُونَ إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
[Resûlullah]: "Bunlar kıyamet gününe kadar münafıktırlar.
هَل تَدْرُونَ مَا أَرَادوا قُلْنَا: لَا
Ne istediklerini biliyor musunuz?" buyurdu. Biz: "Hayır" dedik.
قَالَ: أَرَادوا أَن يزحموا رَسُول الله ﷺ فِي الْعقبَة فَيُلْقُوهُ مِنْهَا
[Resûlullah]: "Geçitte Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i sıkıştırıp oradan aşağı atmak istediler" buyurdu.
قُلْنَا يَا رَسُول الله أَلا تبْعَث إِلَى عَشَائِرهمْ حَتَّى يبْعَث إِلَيْك كل قوم بِرَأْس صَاحبهمْ قَالَ: لَا إِنِّي أكره أَن تحدث الْعَرَب بَينهَا: أَن مُحَمَّد قَاتل بِقوم حَتَّى إِذا أظهره الله بهم أقبل عَلَيْهِم يقتلهُمْ ثمَّ قَالَ: اللهمَّ اِرْمِهِمْ بِالدُّبَيْلَةِ
Biz: "Ey Allah'ın Resûlü! Kabilelerine haber gönderseniz de her kabile size kendi adamının başını getirse olmaz mı?" dedik. [Resûlullah]: "Hayır, Arapların aralarında: 'Muhammed bir kavimle savaştı, nihayet Allah onları onun eliyle galip kılınca dönüp onları öldürdü' diye konuşmalarını hoş görmem" buyurdu. Sonra şöyle dua etti: "Allahım! Onlara dübeyleyi (ölümcül ur/çıban) musallat et!"
قُلْنَا يَا رَسُول الله وَمَا الدُّبَيْلَة قَالَ: شهَاب من نَار يوضع على نِيَاط قلب أحدهم فَيهْلك
Biz: "Ey Allah'ın Resûlü, dübeyle nedir?" dedik. "Onlardan birinin kalp damarına yerleştirilen ve onu helak eden ateşten bir kordur" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وهموا بِمَا لم ينالوا} قَالَ: أَرَادوا أَن يتوّجوا عبد الله بن أبي وَإِن لم يرض مُحَمَّد ﷺ
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in {وهموا بِمَا لم ينالوا} “Ve başaramadıkları bir şeye yeltendiler” kavli hakkında Süddî (radıyallâhu anh)'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) razı olmasa bile Abdullah b. Übey'e taç giydirmek istediler."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي صَالح {وهموا بِمَا لم ينالوا} قَالَ: هموا أَن يتوجوا عبد الله بن أبي بتاج
Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Sâlih'ten {وهموا بِمَا لم ينالوا} “Ve başaramadıkları bir şeye yeltendiler” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Abdullah b. Übey'e taç giydirmeye yeltendiler."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عِكْرِمَة ﵁
Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İkrime (radıyallâhu anh)'tan rivayet ettiğine göre:
أَن مولى لبني عدي بن كَعْب قتل رجلا من الْأَنْصَار فَقضى النَّبِي ﷺ بِالدِّيَةِ اثْنَي عشر ألفا وَفِيه نزلت {وَمَا نقموا إِلَّا أَن أغناهم الله وَرَسُوله من فَضله}
Benî Adiyy b. Ka'b'ın bir azatlısı Ensâr'dan bir adamı öldürmüştü. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) on iki bin [dirhem] diyete hükmetti. Bunun üzerine {وَمَا نقموا إِلَّا أَن أغناهم الله وَرَسُوله من فَضله} “Onların intikam almaya kalkışmaları, sırf Allah ve Resûlü'nün lütfundan onları zengin etmesindendir” ayeti indi.
وَأخرج ابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قتل رجل على عهد النَّبِي ﷺ فَجعل
İbn Mâce, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakî'nin İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) döneminde bir adam öldürüldü. Bunun üzerine [Resûlullah]
دِيَته اثْنَي عشر ألفا وَذَلِكَ قَوْله {وَمَا نقموا إِلَّا أَن أغناهم الله وَرَسُوله من فَضله} قَالَ: بأخذهم الدِّيَة
onun diyetini on iki bin [dirhem] olarak belirledi. İşte {وَمَا نقموا إِلَّا أَن أغناهم الله وَرَسُوله من فَضله} “Onların intikam almaya kalkışmaları, sırf Allah ve Resûlü'nün lütfundan onları zengin etmesindendir” kavli budur. [İbn Abbâs]: "Diyeti almalarıyla [zengin kıldı]" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمَا نقموا إِلَّا أَن أغناهم الله وَرَسُوله من فَضله} قَالَ: كَانَت لَهُ دِيَة قد غلب عَلَيْهَا فأخرجها لَهُ رَسُول الله ﷺ
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in {وَمَا نقموا إِلَّا أَن أغناهم الله وَرَسُوله من فَضله} “Onların intikam almaya kalkışmaları, sırf Allah ve Resûlü'nün lütfundan onları zengin etmesindendir” ayeti hakkında Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Onun alamadığı bir diyeti vardı; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu onun için tahsil edip verdi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عُرْوَة قَالَ: كَانَ جلاس يحمل حمالَة أَو كَانَ عايه دين فَأدى عَنهُ رَسُول الله ﷺ فَذَلِك قَوْله {وَمَا نقموا إِلَّا أَن أغناهم الله وَرَسُوله من فَضله}
İbn Ebî Hâtim'in Urve'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cülâs bir kan bedeli borcu yüklenmişti yahut üzerinde borç vardı; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun yerine bunu ödedi. İşte {وَمَا نقموا إِلَّا أَن أغناهم الله وَرَسُوله من فَضله} “Onların intikam almaya kalkışmaları, sırf Allah ve Resûlü'nün lütfundan onları zengin etmesindendir” kavli budur.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك قَالَ: ثمَّ دعاهم إِلَى التَّوْبَة فَقَالَ {فَإِن يتوبوا يَك خيرا لَهُم وَإِن يتولوا يعذبهم الله عذَابا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة} فاما عَذَاب الدُّنْيَا فالقتل وَأما عَذَاب الْآخِرَة فَالنَّار
Ebû'ş-Şeyh'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Sonra onları tövbeye çağırarak şöyle buyurdu: {فَإِن يتوبوا يَك خيرا لَهُم وَإِن يتولوا يعذبهم الله عذَابا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة} “Eğer tövbe ederlerse kendileri için hayırlı olur. Şayet yüz çevirirlerse Allah onları dünyada da ahirette de can yakıcı bir azapla cezalandırır”. Dünyadaki azap öldürülmek, ahiretteki azap ise ateştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: ان قوما قد هموا بهم سوءا وَأَرَادُوا أمرا فليقوموا فليستغفروا فَلم يقم أحد ثَلَاث مرار فَقَالَ: قُم يَا فلَان قُم يَا فلَان
Ebû'ş-Şeyh'in Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Bir topluluk kötü bir şeye yeltendi ve bir işe kalkıştı. Kalksınlar da mağfiret dilesinler!" Üç defa [söylediği hâlde] kimse kalkmadı. Bunun üzerine: "Kalk ey falan! Kalk ey falan!" buyurdu.
فَقَالُوا: نَسْتَغْفِر الله تَعَالَى
Bunun üzerine: "Yüce Allah'tan bağışlanma dileriz" dediler.