فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: وَالله لانا دعوتكم إِلَى التَّوْبَة وَالله أسْرع إِلَيْكُم بهَا وَأَنا أطيب لكم نفسا بالاستغفار أخرجُوا
Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Allah'a yemin olsun ki ben sizi tövbeye çağırdım. Allah tövbe hususunda size [icabet etmede] daha hızlıdır ve ben de sizin için bağışlanma dilemeye pek istekliydim. Çıkın!" buyurdu.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك قَالَ: قَالَ لي ابْن عَبَّاس ﵄: احفظ عني كل شَيْء فِي الْقُرْآن {وَمَا لَهُم فِي الأَرْض من ولي وَلَا نصير} فَهِيَ للْمُشْرِكين فَأَما الْمُؤْمِنُونَ فَمَا أَكثر شفعاءهم وأنصارهم
Ebû'ş-Şeyh'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) bana şöyle dedi: "Benden şunu ezberle: Kur'an'daki bütün {وَمَا لَهُم فِي الأَرْض من ولي وَلَا نصير} “Yeryüzünde onlar için ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” [ifadeleri] müşrikler hakkındadır. Müminlere gelince; onların şefaatçileri ve yardımcıları ne kadar da çoktur!"
الْآيَات ٧٥ - ٧٨
75 - 78. AYETLER
أخرج الْحسن بن سُفْيَان وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ والعسكري فِي الْأَمْثَال وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مَنْدَه والباوردي وَأَبُو نعيم فِي معرفَة الصَّحَابَة وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل وَابْن عَسَاكِر عَن أبي أُمَامَة الْبَاهِلِيّ ﵁ قَالَ جَاءَ ثَعْلَبَة بن حَاطِب إِلَى رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُول الله ادْع الله أَن يَرْزُقنِي مَالا
Hasan b. Süfyân, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, el-Emsâl'de Askerî, Taberânî, İbn Mende, Bâverdî, Ma'rifetü's-Sahâbe'de Ebû Nuaym, İbn Merdûye, ed-Delâil'de Beyhakî ve İbn Asâkir'in Ebû Ümâme el-Bâhilî (radıyallâhu anh)'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Sa'lebe b. Hâtıb, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a dua et de bana mal rızkı versin" dedi.
قَالَ: وَيحك يَا ثَعْلَبَة
[Resûlullah]: "Yazık sana ey Sa'lebe!
أما ترْضى أَن تكون مثلي فَلَو شِئْت أَن يسير رَبِّي هَذِه الْجبَال معي لَسَارَتْ
Benim gibi olmaya razı olmaz mısın? Şayet dileseydim Rabbim şu dağları benimle birlikte yürütürdü" buyurdu.
قَالَ: يَا رَسُول الله ادْع الله أَن يَرْزُقنِي مَالا فوالذي بَعثك بِالْحَقِّ إِن آتَانِي الله مَالا لَأُعْطيَن كل ذِي حق حَقه
[Sa'lebe]: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a dua et de bana mal rızkı versin. Seni hak ile gönderene yemin olsun ki eğer Allah bana mal verirse her hak sahibine hakkını mutlaka veririm" dedi.
قَالَ: وَيحك يَا ثَعْلَبَة
[Resûlullah]: "Yazık sana ey Sa'lebe!
قَلِيل تطِيق شكره خير من كثير لَا تطِيق شكره
Şükrünü eda edebileceğin az [mal], şükrünü eda edemeyeceğin çok [mal]dan daha hayırlıdır" buyurdu.
فَقَالَ: يَا رَسُول الله ادْع الله تَعَالَى
[Sa'lebe tekrar]: "Ey Allah'ın Resûlü! Yüce Allah'a dua et!" dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: اللهمَّ ارزقه مَالا
Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Allahım! Ona mal rızkı ver" diye dua etti.
فاتَّجَرَ وَاشْترى غنما فبورك لَهُ فِيهَا ونمت كَمَا يَنْمُو الدُّود حَتَّى ضَاقَتْ بِهِ الْمَدِينَة فَتنحّى بهَا - فَكَانَ يشْهد الصَّلَاة بِالنَّهَارِ مَعَ رَسُول الله ﷺ وَلَا يشهدها بِاللَّيْلِ ثمَّ نمت كَمَا يَنْمُو الدُّود فَتنحّى بهَا فَكَانَ لَا يشْهد الصَّلَاة بِالنَّهَارِ وَلَا بِاللَّيْلِ إِلَّا من جُمُعَة إِلَى جُمُعَة مَعَ رَسُول الله ﷺ ثمَّ نمت كَمَا يَنْمُو الدُّود فَضَاقَ بِهِ مَكَانَهُ فَتنحّى بِهِ فَكَانَ لَا يشْهد جُمُعَة وَلَا جَنَازَة مَعَ رَسُول الله ﷺ فَجعل يتلَقَّى الركْبَان ويسألهم عَن الْأَخْبَار
Bunun üzerine [Sa'lebe] ticaret yaptı ve koyun satın aldı; koyunlarına bereket verildi ve kurtçukların üremesi gibi üreyip çoğaldı. Öyle ki Medine ona dar geldi ve [koyunlarıyla] kenara çekildi. Gündüz namazlarına Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte katılır, gece [namazlarına] katılmaz oldu. Sonra koyunlar kurtçuklar gibi üreyip çoğaldı; [daha da uzağa] çekildi. Artık Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte cumadan cumaya olan hariç ne gündüz ne de gece namazlarına katılır oldu. Sonra koyunlar kurtçuklar gibi yine üreyip çoğaldı; bulunduğu yer de ona dar geldi ve [daha da uzağa] çekildi. Artık Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte ne cumaya ne de cenazeye katılmaz oldu. Yoldan geçen kervanları karşılayıp onlara haberleri sormaya başladı.
وفقده رَسُول الله ﷺ فَسَأَلَ عَنهُ فأخبروه أَن اشْترى غنما وَأَن الْمَدِينَة ضَاقَتْ بِهِ وَأَخْبرُوهُ بِخَبَرِهِ
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu göremeyince durumunu sordu. Ona koyun satın aldığını, Medine'nin kendisine dar geldiğini söylediler ve durumunu haber verdiler.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ وَيْح ثَعْلَبَة بن حَاطِب
Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Yazık Sa'lebe b. Hâtıb'a!" buyurdu.
ثمَّ إِن الله تَعَالَى أَمر رَسُوله أَن يَأْخُذ الصَّدقَات وَأنزل الله تَعَالَى (خُذ من أَمْوَالهم صَدَقَة) (التَّوْبَة الْآيَة ١٠٣)
Daha sonra Yüce Allah Resûlü'ne zekâtları almasını emretti ve Yüce Allah: {خُذ من أَمْوَالهم صَدَقَة} “Onların mallarından bir sadaka (zekât) al” (Tevbe 103) [ayetini] indirdi.
فَبعث رَسُول الله ﷺ رجلَيْنِ رجلا من جُهَيْنَة ورجلاً من بني سَلمَة يأخذان الصَّدقَات فَكتب لَهما اسنان الابل وَالْغنم كَيفَ يأخذانها على وَجههَا وَأَمرهمَا أَن يمرا على ثَعْلَبَة بن حَاطِب وبرجل من بني سليم فَخَرَجَا فمرا بِثَعْلَبَة فَسَأَلَاهُ الصَّدَقَة
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) zekâtları toplamak üzere biri Cüheyne'den, biri de Selimeoğulları'ndan iki adam gönderdi; onlara deve ve koyunların yaşlarını ve bunları usulünce nasıl alacaklarını yazıp verdi. Onlara Sa'lebe b. Hâtıb'a ve Süleymoğulları'ndan bir adama uğramalarını emretti. Yola çıkıp Sa'lebe'ye uğradılar ve ondan zekâtı istediler.
فَقَالَ: ارياني كتابكما فَنظر فِيهِ فَقَالَ: مَا هَذَا إِلَّا جِزْيَة انْطَلقَا حَتَّى تفرغا ثمَّ مرا بِي
[Sa'lebe]: "Yazınızı bana gösterin" dedi. Ona baktı ve: "Bu cizyeden başka bir şey değil! İşinizi bitirene kadar gidin, sonra bana uğrayın" dedi.
قَالَ: فَانْطَلقَا وَسمع بهما السليمي فَاسْتَقْبَلَهُمَا بِخِيَار إبِله فَقَالَا: إِنَّمَا عَلَيْك دون هَذَا
[Râvi] dedi ki: [Görevliler] gittiler. Süleymî onların geldiğini duyunca develerinin en iyileriyle onları karşıladı. Görevliler: "Senin vermen gereken bundan daha düşüğüdür" dediler.
فَقَالَ: مَا كنت أَتَقَرَّب إِلَى الله إِلَّا بِخَير مَالِي فقبلاه فَلَمَّا فرغا مرا بِثَعْلَبَة فَقَالَ: أرياني كتابكما
[Süleymî]: "Ben Allah'a ancak malımın en hayırlısıyla yakınlaşmak isterim" dedi. Onlar da bunu kabul ettiler. İşlerini bitirince Sa'lebe'ye uğradılar. [Sa'lebe]: "Yazınızı bana gösterin" dedi.
فَنظر فِيهِ فَقَالَ: مَا هَذَا إِلَّا جِزْيَة
Ona baktı ve: "Bu cizyeden başka bir şey değil!
انْطَلقَا حَتَّى أرى رَأْيِي
Gidin de ben bir düşüneyim" dedi.
فَانْطَلقَا حَتَّى قدما الْمَدِينَة فَلَمَّا رآهما رَسُول الله ﷺ قَالَ قبل أَن يكلمهما: وَيْح ثَعْلَبَة بن حَاطِب
Yola çıkıp Medine'ye geldiler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları görünce, onlarla konuşmadan önce: "Yazık Sa'lebe b. Hâtıb'a!" buyurdu.
ودعا للسليمي بِالْبركَةِ وَأنزل الله
Süleymî'ye de bereketle dua etti. Ve Allah:
{وَمِنْهُم من عَاهَدَ الله لَئِن آتَانَا من فَضله لنصدقن} الثَّلَاث آيَات
{وَمِنْهُم من عَاهَدَ الله لَئِن آتَانَا من فَضله لنصدقن} “Onlardan kimi de: 'Eğer Allah bize lütfundan verirse kesinlikle sadaka veririz...' diye Allah'a ahdetmiştir” [ayetinden itibaren] üç ayeti indirdi.
قَالَ: فَسمع بعض من أقَارِب ثَعْلَبَة فَأتى ثَعْلَبَة فَقَالَ: وَيحك يَا ثَعْلَبَة
[Râvi] dedi ki: Sa'lebe'nin akrabalarından biri bunu işitip Sa'lebe'ye geldi ve: "Yazık sana ey Sa'lebe!
أنزل الله فِيك كَذَا وَكَذَا
Allah senin hakkında şöyle şöyle [ayetler] indirdi" dedi.
قَالَ: فَقدم ثَعْلَبَة على رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُول الله هَذِه صَدَقَة مَالِي
[Râvi] dedi ki: Sa'lebe Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! İşte malımın sadakası" dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أَن الله تَعَالَى قد مَنَعَنِي أَن أقبل مِنْك
Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Yüce Allah senin [sadakanı] kabul etmemi bana yasakladı" buyurdu.
قَالَ: فَجعل يبكي ويحثي التُّرَاب على رَأسه فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: هَذَا عَمَلك بِنَفْسِك أَمرتك فَلم تُطِعْنِي
[Râvi] dedi ki: [Sa'lebe] ağlamaya ve başına toprak saçmaya başladı. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Bu kendi kendine yaptığındır; ben sana emrettim de bana itaat etmedin" buyurdu.
فَلم يقبل مِنْهُ رَسُول الله ﷺ حَتَّى مضى
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat edinceye kadar ondan [zekâtını] kabul etmedi.
ثمَّ أَتَى أَبَا بكر فَقَالَ: يَا أَبَا بكر اقبل مني صدقتي فقد عرفت منزلتي من الْأَنْصَار
Sonra Ebû Bekir'e gelip: "Ey Ebû Bekir! Sadakamı kabul et; Ensâr arasındaki yerimi biliyorsun" dedi.
فَقَالَ أَبُو بكر: لم يقبلهَا رَسُول الله ﷺ وأقبلها فَلم يقبلهَا أَبُو بكر ثمَّ ولي عمر بن الْخطاب ﵁ فَأَتَاهُ فَقَالَ: يَا أَبَا حَفْص يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ اقبل مني صدقتي
Ebû Bekir: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu kabul etmemişken ben mi kabul edeceğim?" dedi ve Ebû Bekir onu kabul etmedi. Sonra Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) halife olunca ona gelip: "Ey Ebû Hafs! Ey Müminlerin Emîri! Benden sadakamı kabul et" dedi.
وتوسل إِلَيْهِ بالمهاجرين وَالْأَنْصَار وَأَزْوَاج النَّبِي ﷺ
Muhacirleri, Ensâr'ı ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in eşlerini ona aracı koydu.
فَقَالَ عمر: لم يقبلهَا رَسُول الله ﷺ وَلَا أَبُو بكر أقبلها أَنا فَأبى أَن يقبلهَا ثمَّ ولي عُثْمَان فَهَلَك فِي خلَافَة عُثْمَان وَفِيه نزلت (الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات) (التَّوْبَة الْآيَة ٧٩) قَالَ: وَذَلِكَ فِي الصَّدَقَة
Ömer: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Ebû Bekir kabul etmemişken ben mi kabul edeceğim?" dedi ve onu kabul etmekten kaçındı. Sonra Osman halife oldu; Sa'lebe Osman'ın hilafeti döneminde öldü. {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات} “Sadakalar hususunda gönüllü davranan müminleri ayıplayanlar...” (Tevbe 79) ayeti de onun hakkında indi. [Râvi]: "Bu, sadaka hakkındadır" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمِنْهُم من عَاهَدَ الله لَئِن آتَانَا من فَضله لنصدقن ولنكونن من الصَّالِحين} وَذَلِكَ أَن رجلا كَانَ يُقَال لَهُ ثَعْلَبَة من الْأَنْصَار أَتَى مَجْلِسا فاشهدهم فَقَالَ: لَئِن آتَانِي الله من فَضله آتيت كل ذِي حق حَقه وتصدقت مِنْهُ وَجعلت مِنْهُ لِلْقَرَابَةِ
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {وَمِنْهُم من عَاهَدَ الله لَئِن آتَانَا من فَضله لنصدقن ولنكونن من الصَّالِحين} “Onlardan kimi de: 'Eğer Allah bize lütfundan verirse kesinlikle sadaka veririz ve elbette salihlerden oluruz' diye Allah'a ahdetmiştir” ayeti hakkında şöyle demiştir: Ensâr'dan Sa'lebe denilen bir adam bir meclise gelip oradakileri şahit tutarak şöyle dedi: "Eğer Allah bana lütfundan verirse her hak sahibine hakkını veririm, ondan sadaka çıkarırım ve akrabalara da pay ayırırım."
فابتلاه الله فَأَتَاهُ من فَضله
Bunun üzerine Allah onu imtihan etti ve ona lütfundan verdi.
فأخلف مَا وعده فأغضب الله بِمَا أخلفه مَا وعده نقص الله شَأْنه فِي الْقُرْآن
Fakat o, O'na verdiği sözden döndü. O'na verdiği sözden dönmesi sebebiyle Allah'ı öfkelendirdi. Allah da Kur'an'da onun durumunu anlattı.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن مَسْعُود قَالَ: اعتبروا الْمُنَافِق بِثَلَاث: إِذا حدث كذب وَإِذا وعد أخلف وَإِذا عَاهَدَ غدر وَذَلِكَ بِأَن الله تَعَالَى يَقُول {وَمِنْهُم من عَاهَدَ الله لَئِن آتَانَا من فَضله لنصدقن} إِلَى آخر الْآيَة
Saîd b. Mansûr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin rivayet ettiğine göre Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: Münafığı üç şeyle tanıyın: Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde sözünden döner, ahdettiğinde hıyanet eder. Nitekim Yüce Allah: {وَمِنْهُم من عَاهَدَ الله لَئِن آتَانَا من فَضله لنصدقن} “Onlardan kimi de: 'Eğer Allah bize lütfundan verirse kesinlikle sadaka veririz...' diye Allah'a ahdetmiştir” ayetinin sonuna kadar böyle buyurmaktadır.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن عبد الله بن عمر قَالَ: ثَلَاث من كن فِيهِ فَهُوَ مُنَافِق
İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in rivayet ettiğine göre Abdullah b. Ömer şöyle demiştir: Üç şey vardır ki kimde bulunursa o kimse münafıktır:
إِذا حدث كذب وَإِذا وعد أخلف وَإِذا ائْتمن خَان
Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde sözünden döner ve kendisine güvenildiğinde hıyanet eder.
وتلا هَذِه الْآيَة {وَمِنْهُم من عَاهَدَ الله لَئِن آتَانَا من فَضله} إِلَى آخر الْآيَة
Ve şu {وَمِنْهُم من عَاهَدَ الله لَئِن آتَانَا من فَضله} “Onlardan kimi de: 'Eğer Allah bize lütfundan verirse...' diye Allah'a ahdetmiştir” ayetini sonuna kadar okudu.
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ آيَة الْمُنَافِق ثَلَاث
Buhârî, Müslim, Tirmizî ve Nesâî'nin Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Münafığın alameti üçtür:
إِذا حدث كذب وَإِذا وعد أخلف وَإِذا ائْتمن خَان
Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde sözünden döner ve kendisine güvenildiğinde hıyanet eder."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ والخرائطي فِي مَكَارِم الْأَخْلَاق عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: سَمِعت بِالثلَاثِ الَّتِي تذكر فِي الْمُنَافِق
Ebû'ş-Şeyh ve Mekârimü'l-Ahlâk'ta Harâitî'nin Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Münafık hakkında zikredilen şu üç şeyi işittim:
إِذا ائْتمن خَان وَإِذا وعد أخلف وَإِذا حدث كذب فالتمستها فِي الْكتاب زَمَانا طَويلا حَتَّى سَقَطت عَلَيْهَا بعد حِين وجدنَا الله تَعَالَى يذكر فِيهِ {وَمِنْهُم من عَاهَدَ الله لَئِن آتَانَا من فَضله} إِلَى قَوْله {وَبِمَا كَانُوا يكذبُون} و (إِنَّا عرضنَا الْأَمَانَة على السَّمَوَات وَالْأَرْض) (الْأَحْزَاب الْآيَة ٧٢) إِلَى آخر الْآيَة (وَإِذا جَاءَك المُنَافِقُونَ) (المُنَافِقُونَ الْآيَة ١) إِلَى قَوْله (وَالله يشْهد إِن الْمُنَافِقين لَكَاذِبُونَ)
"Kendisine güvenildiğinde hıyanet eder, söz verdiğinde sözünden döner ve konuştuğunda yalan söyler." Bunları Kitap'ta uzun bir süre aradım, nihayet bir müddet sonra onlara rastladım. Yüce Allah'ın onda: {وَمِنْهُم من عَاهَدَ الله لَئِن آتَانَا من فَضله} “Onlardan kimi de: 'Eğer Allah bize lütfundan verirse...' diye Allah'a ahdetmiştir” [ayetinden] {وَبِمَا كَانُوا يكذبُون} “ve yalan söylemekte olduklarından ötürü” kavline kadar zikrettiğini; {إِنَّا عرضنَا الْأَمَانَة على السَّمَوَات وَالْأَرْض} “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere... sunduk” (Ahzâb 72) ayetinin sonuna kadar ve {وَإِذا جَاءَك المُنَافِقُونَ} “Münafıklar sana geldikleri zaman...” (Münâfikûn 1) [ayetinden] {وَالله يشْهد إِن الْمُنَافِقين لَكَاذِبُونَ} “Allah da şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar” kavline kadar zikrettiğini gördük.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن أَن رجلا من الْأَنْصَار هُوَ الَّذِي قَالَ هَذَا فَمَاتَ ابْن عَم لَهُ فورث مِنْهُ مَالا فبخل بِهِ وَلم يَفِ الله بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهِ فأعقبه بذلك نفَاقًا إِلَى أَن يلقاه قَالَ: ذَلِك {بِمَا أخْلفُوا الله مَا وعدوه وَبِمَا كَانُوا يكذبُون}
Ebû'ş-Şeyh'in Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre bunu söyleyen Ensâr'dan bir adamdı. Bir amcaoğlu öldü ve ondan kendisine mal miras kaldı; o da bunda cimrilik etti ve ahdettiği şey konusunda Allah'a vefa göstermedi. Allah da O'na kavuşacağı güne kadar bunun sonucunu nifak kıldı. [Hasan]: "İşte bu, {بِمَا أخْلفُوا الله مَا وعدوه وَبِمَا كَانُوا يكذبُون} 'Allah'a verdikleri sözden dönmeleri ve yalan söylemekte olduklarından ötürüdür' [kavlidir]" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي قلَابَة قَالَ: مثل أَصْحَاب الْأَهْوَاء مثل الْمُنَافِقين كَلَامهم شَتَّى وجماع أَمرهم النِّفَاق ثمَّ تَلا {وَمِنْهُم من عَاهَدَ الله} {وَمِنْهُم من يَلْمِزك} التَّوْبَة الْآيَة ٥٨ {وَمِنْهُم الَّذين يُؤْذونَ النَّبِي} التَّوْبَة الْآيَة ٦١
Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Kılâbe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hevâ ehlinin durumu münafıkların durumu gibidir; sözleri çeşit çeşittir, işlerinin esası ise nifaktır. Sonra {وَمِنْهُم من عَاهَدَ الله} “Onlardan kimi de Allah'a ahdetmiştir”, {وَمِنْهُم من يَلْمِزك} “Onlardan kimi de seni ayıplar” (Tevbe 58) ve {وَمِنْهُم الَّذين يُؤْذونَ النَّبِي} “Onlardan Peygamber'i incitenler de vardır” (Tevbe 61) ayetlerini okudu.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {بِمَا أخْلفُوا الله مَا وعدوه وَبِمَا كَانُوا يكذبُون} قَالَ: اجتنبوا الْكَذِب فَإِنَّهُ بَاب من النِّفَاق وَعَلَيْكُم بِالصّدقِ فَإِنَّهُ بَاب من الإِيمان وَذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ حدث أَن مُوسَى ﵊ لما جَاءَ بِالتَّوْرَاةِ لبني إِسْرَائِيل قَالَت بَنو إِسْرَائِيل: إِن التَّوْرَاة كَثِيرَة وانا لَا نفرغ لَهَا فسل لنا جماعاً من الْأَمر نحافظ عَلَيْهِ ونتفرغ لمعايشنا
Ebû'ş-Şeyh'in {بِمَا أخْلفُوا الله مَا وعدوه وَبِمَا كَانُوا يكذبُون} “Allah'a verdikleri sözden dönmeleri ve yalan söylemekte olduklarından ötürü” ayeti hakkında Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yalandan sakının; zira o nifak kapılarından bir kapıdır. Doğruluğa sarılın; zira o iman kapılarından bir kapıdır. Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle rivayet etmiştir: Mûsâ (aleyhisselâm) İsrâiloğulları'na Tevrat'ı getirdiğinde İsrâiloğulları: "Tevrat pek çoktur ve biz ona vakit ayıramıyoruz. Bizim için [yerine getirmemiz gereken] özlü birtakım emirler iste ki onları koruyalım ve geçim işlerimize de vakit ayıralım" dediler.
قَالَ: مهلا مهلا أَي قوم هَذَا كتاب الله وَبَيَان الله وَنور الله وعصمة الله
[Mûsâ]: "Yavaş olun, yavaş olun ey kavmim! Bu Allah'ın Kitabı'dır, Allah'ın açıklamasıdır, Allah'ın nurudur ve Allah'ın korumasıdır" dedi.
فَردُّوا عَلَيْهِ مثل مقالتهم فعل ذَلِك ثَلَاث مَرَّات فَقَالَ الرب ﵎: فَإِنِّي آمُرهُم إِن هم حَافظُوا عَلَيْهِنَّ دخلُوا الْجنَّة بِهن: أَن يتناهوا إِلَى قسْمَة مواريثهم وَلَا يتظالموا فِيهَا وَأَن لَا يدخلُوا أَبْصَارهم الْبيُوت حَتَّى يُؤذن لَهُم وَأَن لَا يطعموا طَعَاما حَتَّى يتوضأوا كوضوء الصَّلَاة
Onlar sözlerini aynen tekrarladılar. Bunu üç defa yaptı[lar]. Bunun üzerine Rab (celle ve alâ) şöyle buyurdu: "Eğer bunları korurlarsa bunlar vesilesiyle cennete girecekleri şu hususları onlara emrediyorum: Miraslarını taksim ederken [hükümlere] riayet etsinler ve onda birbirlerine haksızlık etmesinler; kendilerine izin verilmedikçe evlere gözlerini dikip bakmasınlar; namaz abdesti gibi abdest almadıkça hiçbir yemek yemesinler."
فَرجع مُوسَى ﵇ إِلَى قومه بِهن فَفَرِحُوا وَرَأَوا أَن سيقومون بِهن فوَاللَّه إِن لبث الْقَوْم إِلَّا قَلِيلا حَتَّى جنحوا فَانْقَطع بهم فَلَمَّا حدث نَبِي الله ﷺ هَذَا
Bunun üzerine Mûsâ (aleyhisselâm) bunlarla kavmine döndü; onlar da sevindiler ve bunları yerine getirebileceklerini düşündüler. Allah'a yemin olsun ki kavim, çok az bir süre sonra yüz çevirip yarı yolda kaldı. Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu
عَن بني إِسْرَائِيل قَالَ: تكفلوا لي بست أتكفل لكم بِالْجنَّةِ
İsrâiloğulları'ndan naklederek anlatınca şöyle buyurdu: 'Bana altı şey için kefil olun, ben de size cennete kefil olayım:
إِذا حدثتم فَلَا تكذبوا وَإِذا وعدتم فَلَا تخلفوا وَإِذا ائتمنتم فَلَا تخونوا وغضوا أبصاركم وَكفوا أَيْدِيكُم وفروجكم
Konuştuğunuz zaman yalan söylemeyin, söz verdiğiniz zaman sözünüzden dönmeyin, size bir şey emanet edildiğinde hıyanet etmeyin, gözlerinizi [harama] yumun, ellerinizi ve iffetinizi [günahtan] çekin.'
قَالَ قَتَادَة: شَدَّاد وَالله إِلَّا من عصم الله
Katâde: 'Allah'a yemin olsun ki bunlar pek çetindir, ancak Allah'ın koruduğu kimse müstesna' dedi.
الْآيَة ٧٩
79. Ayet
أخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْمعرفَة عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: لما نزلت آيَة الصَّدَقَة كُنَّا نتحامل على ظُهُورنَا فجَاء رجل فَتصدق بِشَيْء كثير فَقَالُوا مراء وَجَاء أَبُو عقيل بِنصْف صَاع فَقَالَ المُنَافِقُونَ: إِن الله لَغَنِيّ عَن صَدَقَة هَذَا
Buhârî, Müslim, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Ma'rife'de Ebû Nuaym'ın İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Sadaka ayeti indiğinde sırtlarımızda yük taşırdık. Bir adam gelip çok miktarda sadaka verdi. [Münafıklar]: 'Gösteriş yapıyor' dediler. Ebû Akîl de yarım sâ' [hurma] ile geldi. Bunun üzerine münafıklar: 'Şüphesiz Allah bunun sadakasına muhtaç değildir' dediler.
فَنزلت {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات وَالَّذين لَا يَجدونَ إِلَّا جهدهمْ} الْآيَة
Bunun üzerine {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات وَالَّذين لَا يَجدونَ إِلَّا جهدهمْ} “Sadakalar konusunda, hem müminlerden gönüllü verenleri hem de güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplayanlar...” ayeti indi.
وَأخرج الْبَزَّار وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ تصدقوا فَإِنِّي أُرِيد أَن أبْعث بعثاً فجَاء عبد الرَّحْمَن فَقَالَ: يَا رَسُول الله عِنْدِي أَرْبَعَة آلَاف أَلفَيْنِ أقْرضهُمَا رَبِّي وألفين لِعِيَالِي
Bezzâr, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Sadaka verin; zira ben bir askeri birlik göndermek istiyorum' buyurdu. Bunun üzerine Abdurrahman [b. Avf] gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, yanımda dört bin [dirhem] var; iki binini Rabbime borç veriyorum (sadaka olarak bağışlıyorum), iki binini de aileme [bırakıyorum]' dedi.
فَقَالَ: بَارك الله لَك فِيمَا أَعْطَيْت وَبَارك لَك فِيمَا أَمْسَكت وَجَاء رجل من الْأَنْصَار فَقَالَ: يَا رَسُول الله إِنِّي بت أجر الْحَرِير فَأَصَبْت صَاعَيْنِ من تمر فصاعاً أقْرضهُ رَبِّي وصاعاً لِعِيَالِي فَلَمَزَهُ المُنَافِقُونَ قَالُوا: وَالله مَا أعْطى ابْن عَوْف الَّذِي أعْطى إِلَّا رِيَاء
[Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)]: 'Verdiğinde de tuttuğunda da Allah sana bereket versin' buyurdu. Ensâr'dan bir adam da gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Geceleyin ip çekip [su taşıdım da] iki sâ' hurma kazandım. Bir sâ'ı Rabbime borç veriyorum (sadaka ediyorum), bir sâ'ı da aileme [bırakıyorum]' dedi. Münafıklar onu ayıplayarak: 'Allah'a yemin olsun ki İbn Avf verdiğini sadece gösteriş olsun diye verdi' dediler.
وَقَالُوا: أَو لم يكن الله وَرَسُوله غَنِيَّيْنِ عَن صَاع هَذَا فَأنْزل الله {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين} الْآيَة
Ayrıca: 'Allah ve Resûlü bunun bir sâ'ına muhtaç mıydı sanki?' dediler. Bunun üzerine Allah {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين} “Gönüllü verenleri ayıplayanlar...” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن مردوية عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ أَمر رَسُول الله ﷺ بِالصَّدَقَةِ فجَاء عبد الرَّحْمَن بن عَوْف بِصَدَقَتِهِ وَجَاء المطوعون من الْمُؤمنِينَ وَجَاء أَبُو عقيل بِصَاع فَقَالَ: يَا رَسُول الله بت أجر الْحَرِير فَأَصَبْت صَاعَيْنِ من تمر فجئتك باحدهما وَتركت الآخر لأهلي قوتهم فَقَالَ المُنَافِقُونَ: مَا جَاءَ عبد الرَّحْمَن وَأُولَئِكَ إِلَّا رِيَاء وَإِن الله لَغَنِيّ عَن صَدَقَة أبي عقيل فَأنْزل الله {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين} الْآيَة
İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadaka vermeyi emretti. Abdurrahman b. Avf sadakasıyla geldi, müminlerden gönüllü verenler de geldi. Ebû Akîl de bir sâ' ile gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Geceleyin ip çekip [su taşıdım da] iki sâ' hurma kazandım; birini sana getirdim, diğerini de aileme azık olarak bıraktım' dedi. Münafıklar ise: 'Abdurrahman ve diğerleri sırf gösteriş için geldiler; şüphesiz Allah Ebû Akîl'in sadakasına muhtaç değildir' dediler. Bunun üzerine Allah {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين} “Gönüllü verenleri ayıplayanlar...” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَغوِيّ فِي مُعْجَمه وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْمعرفَة عَن أبي عقيل قَالَ بت أجر الْحَرِير على ظَهْري على صَاعَيْنِ من تمر فَانْقَلَبت بِأَحَدِهِمَا إِلَى أَهلِي يتبلغون بِهِ وَجئْت بِالْآخرِ إِلَى رَسُول الله ﷺ أَتَقَرَّب بِهِ إِلَى رَبِّي فاخبرته بِالَّذِي كَانَ فَقَالَ: اُنْثُرْهُ فِي الْمَسْجِد
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Begavî (Mu'cem'inde), Taberânî, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Ma'rife'de Ebû Nuaym'ın Ebû Akîl'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Geceleyin sırtımda ip çekerek iki sâ' hurma karşılığında çalıştım. Bir sâ' ile geçinsinler diye ailemin yanına döndüm, diğerini de Rabbime yakınlaşmak üzere Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdim ve olanı ona haber verdim. [Resûlullah]: 'Onu mescide dök' buyurdu.
فَسخرَ الْقَوْم وَقَالُوا: لقد كَانَ الله غَنِيا عَن صَاع هَذَا الْمِسْكِين فَأنْزل الله {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ} الْآيَتَيْنِ
Bunun üzerine o topluluk [münafıklar] alay edip: 'Allah bu miskinin bir sâ'ına muhtaç değildi' dediler. Bunun üzerine Allah {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ} “Müminlerden gönüllü verenleri ayıplayanlar...” ile başlayan iki ayeti indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {الَّذين يَلْمِزُونَ المطوّعين} الْآيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin {الَّذين يَلْمِزُونَ المطوّعين} “Gönüllü verenleri ayıplayanlar...” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre
قَالَ: جَاءَ عبد الرَّحْمَن بن عَوْف بِأَرْبَعِينَ أُوقِيَّة إِلَى النَّبِي ﷺ وَجَاء رجل من الْأَنْصَار بِصَاع من طَعَام فَقَالَ بعض الْمُنَافِقين: وَالله مَا جَاءَ عبد الرَّحْمَن بِمَا جَاءَ بِهِ إلاّ رِيَاء وَقَالُوا: إِن كَانَ الله وَرَسُوله لغَنِيَّيْنِ عَن هَذَا الصَّاع
o şöyle demiştir: Abdurrahman b. Avf Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) kırk ukıyye [altın/gümüş] getirdi; Ensâr'dan bir adam da bir sâ' yiyecek getirdi. Münafıkların bazısı: 'Allah'a yemin olsun ki Abdurrahman getirdiği şeyi sadece gösteriş için getirdi' dediler ve: 'Şüphesiz Allah ve Resûlü bu bir sâ'dan müstağnidirler' dediler.
وَأخرج ابْن جرير عَن عبد الرَّحْمَن بن عبد الله بن كَعْب بن مَالك قَالَ: الَّذِي تصدق بِصَاع التَّمْر فَلَمَزَهُ المُنَافِقُونَ: أَبُو خَيْثَمَة الْأنْصَارِيّ
İbn Cerîr'in Abdurrahman b. Abdillâh b. Ka'b b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir sâ' hurmayı sadaka olarak veren ve münafıkların kendisini ayıpladığı kimse, Ebû Hayseme el-Ensârî'dir.
وَأخرج الْبَغَوِيّ فِي مُعْجَمه وَابْن قَانِع وَابْن مرْدَوَيْه عَن سعيد بن عُثْمَان البلوي عَن جدته ليلى بن عدي
Begavî (Mu'cem'inde), İbn Kâni' ve İbn Merdûye'nin Saîd b. Osmân el-Belevî'den, onun da ninesi Leylâ bint Adiy'den rivayet ettiğine göre,
أَن أمهَا عميرَة بنت سهل بن رَافع صَاحب الصاعين الَّذِي لمزه المُنَافِقُونَ أخْبرتهَا أَنه خرج بِصَاع من تمر وَابْنَته عميرَة حَتَّى أَتَى النَّبِي ﷺ بِصَاع من تمر فَصَبَّهُ
annesi Umeyre bint Sehl b. Râfi' —ki o, münafıkların kendisini ayıpladığı iki sâ' sahibidir— ona haber verip demiştir ki: O, bir sâ' hurma ve kızı Umeyre ile birlikte çıkıp nihayet Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir sâ' hurma getirdi ve onu döktü.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن عَسَاكِر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات} قَالَ: تصدق عبد الرَّحْمَن بن عَوْف بِشَطْر مَاله ثَمَانِيَة آلَاف دِينَار فَقَالَ نَاس من الْمُنَافِقين: إِن عبد الرَّحْمَن لعَظيم الرِّيَاء
Abdurrezzâk ve İbn Asâkir'in {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü verenleri ayıplayanlar...” ayeti hakkında Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Abdurrahman b. Avf malının yarısını, yani sekiz bin dinarı sadaka olarak verdi. Münafıklardan bazı kimseler: 'Şüphesiz Abdurrahman pek büyük bir gösteriş yapmaktadır' dediler.
فَقَالَ الله ﷿ {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات} وَكَانَ لرجل من الْأَنْصَار صَاعَانِ من تمر فجَاء بِأَحَدِهِمَا فَقَالَ نَاس من الْمُنَافِقين: إِن كَانَ الله عَن صَاع هَذَا لَغَنِيّ وَكَانَ المُنَافِقُونَ يطعنون عَلَيْهِم ويسخرون مِنْهُم فَقَالَ الله ﷿ {وَالَّذين لَا يَجدونَ إِلَّا جهدهمْ فيسخرون مِنْهُم} الْآيَة
Bunun üzerine Allah Teâlâ: {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü verenleri ayıplayanlar...” ayetini indirdi. Ensâr'dan bir adamın da iki sâ' hurması vardı ve birini getirdi. Münafıklardan bazıları: 'Şüphesiz Allah bunun bir sâ'ına muhtaç değildir' dediler. Münafıklar onları ayıplıyor ve onlarla alay ediyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَالَّذين لَا يَجدونَ إِلَّا جهدهمْ فيسخرون مِنْهُم} “...ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları [ayıplayıp] onlarla alay edenler...” ayetini indirdi.
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْمعرفَة عَن قَتَادَة قَالَ أقبل رجل من فُقَرَاء الْمُسلمين يُقَال لَهُ الْحجاب أَبُو عقيل قَالَ: يَا نَبِي الله بت أجر الْحَرِير اللَّيْلَة على صَاعَيْنِ من تمر فاما صَاع فأمسكته لأهلي وَأما صَاع فَهُوَ ذَا
Ebû Nuaym'ın el-Ma'rife'de Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Müslümanların fakirlerinden el-Haccâb Ebû Akîl adında bir adam gelip şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Bu gece iki sâ' hurma karşılığında ip çektim [çalıştım]. Bir sâ'ı aileme ayırdım, diğer sâ' ise işte budur.'
فَقَالَ المُنَافِقُونَ: إِن كَانَ الله وَرَسُوله لغَنِيَّيْنِ عَن
Bunun üzerine münafıklar: 'Şüphesiz Allah ve Resûlü,
صَاع هَذَا فَأنْزل الله {الَّذين يَلْمِزُونَ المطوّعين من الْمُؤمنِينَ} الْآيَة
bunun bir sâ'ından müstağnidirler' dediler. Allah da {الَّذين يَلْمِزُونَ المطوّعين من الْمُؤمنِينَ} “Müminlerden gönüllü verenleri ayıplayanlar...” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أنس أَن النَّبِي ﷺ دَعَا النَّاس للصدقة فجَاء عبد الرَّحْمَن بن عَوْف بأَرْبعَة آلَاف فَقَالَ: يَا رَسُول الله هَذِه صَدَقَة
İbn Ebî Hâtim'in Enes'ten rivayet ettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanları sadaka vermeye çağırdı. Abdurrahman b. Avf dört bin ile gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bu sadakadır' dedi.
فَلَمَزَهُ بعض الْقَوْم فَقَالَ: مَا جَاءَ بِهَذِهِ عبد الرَّحْمَن إِلَّا رِيَاء وَجَاء أَبُو عقيل بِصَاع من تمر فَقَالَ بعض الْقَوْم: مَا كَانَ الله أغْنى عَن صَاع أبي عقيل فَنزلت {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات} إِلَى قَوْله {فَلَنْ يغْفر الله لَهُم}
Topluluktan bazıları onu ayıplayıp: 'Abdurrahman bunu ancak gösteriş olsun diye getirdi' dedi. Ebû Akîl de bir sâ' hurma ile geldi. Topluluktan bazıları: 'Allah, Ebû Akîl'in bir sâ'ına muhtaç değildir' dediler. Bunun üzerine {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü verenleri ayıplayanlar...” ayetinden {فَلَنْ يغْفر الله لَهُم} “...Allah onları asla bağışlamayacaktır” kavline kadar olan kısım indi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: أَمر النَّبِي ﷺ الْمُسلمين أَن يجمعوا صَدَقَاتهمْ وَكَانَ لعبد الرَّحْمَن بن عَوْف ثَمَانِيَة آلَاف دِينَار فجَاء بأَرْبعَة آلَاف دِينَار صَدَقَة فَقَالَ: هَذَا مَا أفرضه الله وَقد بَقِي مثله
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Müslümanlara sadakalarını toplamalarını emretti. Abdurrahman b. Avf'ın sekiz bin dinarı vardı; dört bin dinar sadaka getirip: 'Bu, Allah'ın [bana] farz kıldığıdır, bir o kadarı da [bende] kaldı' dedi.
فَقَالَ النَّبِي ﷺ بورك لَك فِيمَا أَعْطَيْت وَفِيمَا أَمْسَكت وَجَاء أَبُو نهيك رجل من الْأَنْصَار بِصَاع تمر نزع عَلَيْهِ ليله كُله لما أصبح جَاءَ بِهِ إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ رجل من الْمُنَافِقين: إِن عبد الرَّحْمَن بن عَوْف لعَظيم الرِّيَاء وَقَالَ للْآخر: إِن الله لَغَنِيّ عَن صَاع هَذَا
Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Verdiğinde de tuttuğunda da senin için bereket olsun' buyurdu. Ensâr'dan bir adam olan Ebû Nüheyk de bütün gece boyunca [su] çektiği bir sâ' hurma getirdi; sabah olunca onu Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdi. Münafıklardan bir adam: 'Şüphesiz Abdurrahman b. Avf pek büyük bir gösteriş yapmaktadır' dedi; diğeri için de: 'Şüphesiz Allah bunun bir sâ'ına muhtaç değildir' dedi.
فَأنْزل الله {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات} عبد الرَّحْمَن بن عَوْف {وَالَّذين لَا يَجدونَ إِلَّا جهدهمْ} صَاحب الصَّاع
Bunun üzerine Allah Teâlâ: Abdurrahman b. Avf hakkında {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü verenleri ayıplayanlar...” ayetini; bir sâ' sahibi hakkında da {وَالَّذين لَا يَجدونَ إِلَّا جهدهمْ} “...ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları...” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس فِي الْآيَة قَالَ: أصَاب النَّاس جهد عَظِيم فَأَمرهمْ رَسُول الله ﷺ أَن يتصدقوا فَقَالَ أَيهَا النَّاس تصدقوا
İbn Ebî Hâtim'in bu ayet hakkında Rebî' b. Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İnsanlara büyük bir darlık isabet etmişti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara sadaka vermelerini emrederek: 'Ey insanlar! Sadaka verin' buyurdu.
فَجعل أنَاس يتصدقون فجَاء عبد الرَّحْمَن بن عَوْف بأربعمائة أُوقِيَّة من ذهب فَقَالَ: يَا رَسُول الله كَانَ لي ثَمَانمِائَة أُوقِيَّة من ذهب فَجئْت بأربعمائة أُوقِيَّة
Bunun üzerine insanlar sadaka vermeye başladılar. Abdurrahman b. Avf dört yüz ukıyye altın ile gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sekiz yüz ukıyye altınım vardı; dört yüz ukıyyeyi getirdim' dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: اللهمَّ بَارك لَهُ فِيمَا أعْطى وَبَارك فِيمَا أمسك
Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Allah'ım! Verdiğinde de tuttuğunda da ona bereket ihsan eyle' buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: لما كَانَ يَوْم فطر أخرج عبد الرَّحْمَن بن عَوْف مَالا عَظِيما وَأخرج عَاصِم بن عدي كَذَلِك وَأخرج رجل صَاعَيْنِ وَآخر صَاعا
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Fıtır günü olunca Abdurrahman b. Avf büyük bir mal çıkardı, Âsım b. Adiy de aynı şekilde [büyük bir mal] çıkardı; bir adam da iki sâ', bir başkası ise bir sâ' çıkardı.
فَقَالَ قَائِل من النَّاس: إِن عبد الرَّحْمَن إِنَّمَا جَاءَ بِمَا جَاءَ بِهِ فخراً ورياء واما صَاحب الصَّاع أَو الصاعين فَإِن الله وَرَسُوله غنيان عَن صَاع وَصَاع فسخروا بهم فَأنْزل الله فيهم هَذِه الْآيَة {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات}
İnsanlardan bir sözcü: 'Abdurrahman getirdiği şeyi ancak övünmek ve gösteriş yapmak için getirdi. Bir sâ' veya iki sâ' sahibine gelince; şüphesiz Allah ve Resûlü bir sâ'dan da [iki] sâ'dan da müstağnidirler' dedi ve onlarla alay ettiler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında şu ayeti indirdi: {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü verenleri ayıplayanlar...”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد قَالَ: أَمر رَسُول الله ﷺ الْمُسلمين أَن يتصدقوا فَقَالَ عمر بن الْخطاب ﵁: انما ذَلِك مَال وافر فَأخذ نصفه
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Müslümanlara sadaka vermelerini emretti. Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh): 'Benim çok malım var' deyip yarısını aldı.
قَالَ: فَجئْت أحمل مَالا كثيرا
[Ömer] dedi ki: 'Böylece çokça mal taşıyarak geldim.'
فَقَالَ لَهُ رجل من الْمُنَافِقين: أترائي يَا عمر قَالَ: نعم
Münafıklardan bir adam ona: 'Gösteriş mi yapıyorsun ey Ömer?' dedi. [Ömer]: 'Evet,
أرائي الله وَرَسُوله فاما غَيرهمَا فَلَا
Allah'a ve Resûlü'ne gösteriş yapıyorum; bu ikisinden başkasına ise hayır!' dedi.
قَالَ: وَجَاء رجل من الْأَنْصَار لم يكن عِنْده شَيْء فأجر نَفسه بجر الْحَرِير على رقبته بصاعين ليلته فَترك صَاعا لِعِيَالِهِ وَجَاء بِصَاع يحملهُ فَقَالَ لَهُ بعض الْمُنَافِقين: إِن الله وَرَسُوله عَن صاعك لَغَنِيَّانِ
[İbn Zeyd] dedi ki: Ensâr'dan yanında hiçbir şeyi olmayan bir adam da geldi. Gece boyunca iki sâ' [hurma] karşılığında boynunda ip çekerek çalışmıştı; bir sâ'ı ailesine bıraktı, bir sâ'ı da taşıyarak getirdi. Münafıkların bazısı ona: 'Şüphesiz Allah ve Resûlü senin bir sâ'ına muhtaç değildir' dediler.
فَذَلِك قَوْله {الَّذين يَلْمِزُونَ المطوّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات}
İşte {الَّذين يَلْمِزُونَ المطوّعين من الْمُؤمنِينَ فِي الصَّدقَات} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü verenleri ayıplayanlar...” kavli budur.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {الَّذين يَلْمِزُونَ المطوّعين} أَي يطعنون على الْمُطوِّعين
Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {الَّذين يَلْمِزُونَ المطوّعين} ayetini: 'Yani gönüllü verenleri ayıplayıp kınayanlar' şeklinde açıklamıştır.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وَالَّذين لَا يَجدونَ إِلَّا جهدهمْ} قَالَ: هُوَ رِفَاعَة بن سعد
İbn Ebî Hâtim'in {وَالَّذين لَا يَجدونَ إِلَّا جهدهمْ} “...ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanlar” ayeti hakkında İkrime'den rivayet ettiğine göre o: 'Bu kimse Rifâa b. Sa'd'dır' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الشّعبِيّ فِي قَوْله {وَالَّذين لَا يَجدونَ إِلَّا جهدهمْ} قَالَ: الْجهد فِي الْقُوت والجهد فِي الْعَمَل
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in {وَالَّذين لَا يَجدونَ إِلَّا جهدهمْ} “...ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanlar” ayeti hakkında Şa'bî'den rivayet ettiğine göre o: 'Cühd (cehd), azıkta olan güç ve ameldeki emektir' demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سُفْيَان فِي الْآيَة قَالَ: الْجهد جهد الإِنسان والجهد فِي ذَات الْيَد
Ebû'ş-Şeyh'in bu ayet hakkında Süfyân'dan rivayet ettiğine göre o: 'Cühd (cehd), insanın gücüdür; cühd, eldeki imkandır' demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن إِسْحَق قَالَ: كَانَ الَّذِي تصدق بِجهْدِهِ أَبُو عقيل واسْمه سهل بن رَافع أَتَى بِصَاع من تمر فافرغها فِي الصَّدَقَة فَتَضَاحَكُوا بِهِ وَقَالُوا: إِن الله لَغَنِيّ عَن صَدَقَة أبي عقيل
İbnü'l-Münzir'in İbn İshâk'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Gücünün yettiğini sadaka olarak veren kimse, adı Sehl b. Râfi' olan Ebû Akîl idi. Bir sâ' hurma getirip onu sadakanın içine döktü. Onlar [münafıklar] da onunla alay edip gülüştüler ve: 'Şüphesiz Allah Ebû Akîl'in sadakasına muhtaç değildir' dediler.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن قَالَ: قَامَ رَسُول الله ﷺ مقَاما للنَّاس فَقَالَ يَا أَيهَا النَّاس تصدقوا أشهد لكم بهَا يَوْم الْقِيَامَة أَلا لَعَلَّ أحدكُم أَن يبيت فصاله راو وَابْن عَمه طاو أَلا لَعَلَّ أحدكُم أَن يُثمر مَاله وجاره مِسْكين لَا يقدر على شَيْء الا رجل منح نَاقَة من ابله يَغْدُو برفد وَيروح برفد يَغْدُو بصبوح أهل بَيت وَيروح بغبوقهم أَلا إِن أجرهَا لعَظيم
Ebû'ş-Şeyh'in Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanlara hitap etmek üzere kalkıp şöyle buyurdu: 'Ey insanlar! Sadaka verin, kıyamet gününde buna sizin lehinize şahitlik edeyim. Dikkat edin! Olur ki biriniz sütten kesilmiş yavrusu doymuş halde geceler de amcasının oğlu aç yatar! Dikkat edin! Olur ki birinizin malı çoğalır da komşusu hiçbir şeye gücü yetmeyen bir yoksul olur! Develerinden birini bağışlayıp da sabah akşam [süt kabıyla] gidip gelen, bir ailenin sabah ve akşam içeceğini karşılayan kimse müstesna. Dikkat edin, bunun ecri pek büyüktür!'
فَقَامَ رجل فَقَالَ: يَا رَسُول الله عِنْدِي أَرْبَعَة ذود
Bunun üzerine bir adam kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü, yanımda dört deve var' dedi.
فَقَامَ آخر قصير الْقَامَة قَبِيح السّنة يَقُود نَاقَة لَهُ حسناء جميلَة فَقَالَ رجل من الْمُنَافِقين كلمة خُفْيَة لَا يرى أَن النَّبِي ﷺ سَمعهَا: نَاقَته خير مِنْهُ
Derken kısa boylu, çirkin yüzlü başka biri kalktı; güzel ve alımlı bir devesini yediyordu. Münafıklardan bir adam, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) duymayacağını sanarak gizlice: 'Devesi kendisinden daha hayırlı' dedi.
فَسَمعَهَا النَّبِي ﷺ فَقَالَ: كذبت هُوَ خير مِنْك وَمِنْهَا ثمَّ قَامَ عبد الرَّحْمَن بن عَوْف فَقَالَ: يَا رَسُول الله عِنْدِي ثَمَانِيَة آلَاف تركت أَرْبَعَة مِنْهَا لِعِيَالِي وَجئْت بأَرْبعَة أقدمها لله فتكاثر المُنَافِقُونَ مَا جَاءَ بِهِ ثمَّ قَامَ عَاصِم بن عدي الْأنْصَارِيّ فَقَالَ: يَا رَسُول الله عِنْدِي سَبْعُونَ وسْقا جذاذ الْعَام فتكاثر المُنَافِقُونَ مَا جَاءَ بِهِ وَقَالُوا: جَاءَ هَذَا بأَرْبعَة آلَاف
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu işitip: 'Yalan söyledin! O, senden de [devesinden] de daha hayırlıdır' buyurdu. Sonra Abdurrahman b. Avf kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Yanımda sekiz bin [dirhem] var; dördünü aileme bıraktım, dördünü de Allah için sunmak üzere getirdim' dedi. Münafıklar onun getirdiği şeyi çok bulup [ayıpladılar]. Sonra Âsım b. Adiy el-Ensârî kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Yanımda bu yılın hasadı olan yetmiş vesk [hurma] var' dedi. Münafıklar onun getirdiğini de çok bulup: 'Şu dört bin getirdi,
وَجَاء هَذَا بسبعين وسْقا للرياء والسمعة فَهَلا أخفياها فَهَلا فرقاها
bu da yetmiş veski gösteriş ve şöhret için getirdi. Bunları gizleselerdi ya, dağıtsalardı ya!' dediler.
ثمَّ قَامَ رجل من الْأَنْصَار اسْمه الْحجاب يكنى أَبَا عقيل فَقَالَ: يَا رَسُول الله مَا لي من مَال غير اني أجرت نَفسِي من بني فلَان أجر الْحَرِير فِي عنقِي على صَاعَيْنِ من تمر فَتركت صَاعا لِعِيَالِي وحئت بِصَاع أقربه إِلَى الله تَعَالَى فَلَمَزَهُ المُنَافِقُونَ وَقَالُوا: جَاءَ أهل الابل بالابل وَجَاء أهل الْفضة بِالْفِضَّةِ وَجَاء هَذَا بتمرات يحملهَا فَأنْزل الله {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين} الْآيَة
Sonra Ensâr'dan el-Haccâb adında, Ebû Akîl künyeli bir adam kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Falan oğullarından iki sâ' hurma karşılığında boynumda ip çekip çalışmam dışında hiçbir malım yoktur. Bir sâ'ı aileme bıraktım, bir sâ'ı da Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak üzere getirdim' dedi. Münafıklar onu ayıplayarak: 'Deve sahipleri develerle, gümüş sahipleri gümüşle geldi; bu adam ise taşıdığı birkaç hurma ile geldi' dediler. Bunun üzerine Allah {الَّذين يَلْمِزُونَ الْمُطوِّعين} “Gönüllü verenleri ayıplayanlar...” ayetini indirdi.