Binûn

Tevbe Suresi — 15. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد عَن أبي السَّلِيل قَالَ: وقف علينا شيخ فِي مَجْلِسنَا فَقَالَ: حَدثنِي أبي أَو عمي أَنه شهد رَسُول الله ﷺ بِالبَقِيعِ قَالَ من يتَصَدَّق الْيَوْم بِصَدقَة أشهد لَهُ بهَا عِنْد الله يَوْم الْقِيَامَة

Abdullah b. Ahmed, Zevâidü'z-Zühd'de Ebü's-Selîl'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Meclisimizde bir yaşlı adam karşımıza dikilip şöyle dedi: 'Babam veya amcam bana, Bakî'de Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) şahit olduğunu, [şöyle] buyurduğunu anlattı: Bugün kim bir sadaka verirse, kıyamet gününde Allah katında onun lehine buna şahitlik edeceğim.'

فجَاء رجل - لَا وَالله مَا البقيع رجل أَشد سَواد وَجه مِنْهُ وَلَا أقصر قامة وَلَا أَذمّ فِي عين مِنْهُ - بِنَاقَة - لَا وَالله مَا بِالبَقِيعِ شَيْء أحسن مِنْهَا - فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: هَذِه صَدَقَة قَالَ: نعم يَا رَسُول الله

Bunun üzerine -vallahi Bakî'de yüzü ondan daha siyah, boyu ondan daha kısa ve gözde ondan daha değersiz bir adam yoktu- bir adam, -vallahi Bakî'de ondan daha güzeli olmayan- bir deve getirdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Bu sadaka mıdır?' buyurdu. [Adam]: 'Evet, ey Allah'ın Resûlü' dedi.

فَلَمَزَهُ رجل فَقَالَ: يتَصَدَّق بهَا وَالله لهي خير مِنْهُ

Bir adam onu ayıplayıp: 'Bunu sadaka veriyor ama vallahi o [deve] kendisinden daha hayırlıdır!' dedi.

فَسمع رَسُول الله ﷺ كَلمته فَقَالَ: كذبت بل هُوَ خير مِنْك وَمِنْهَا كذبت بل هُوَ خير مِنْك وَمِنْهَا ثَلَاث مَرَّات ثمَّ قَالَ رَسُول الله ﷺ: الا من قَالَ بِيَدِهِ هَكَذَا وَهَكَذَا وَقَلِيل مَا هم ثمَّ قَالَ: قد أَفْلح المزهد المجهد قد أَفْلح المزهد المجهد

Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun sözünü işitip üç defa: 'Yalan söyledin! Bilakis o, senden de ondan da daha hayırlıdır! Yalan söyledin! Bilakis o, senden de ondan da daha hayırlıdır!' buyurdu. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Eliyle şöyle ve şöyle [sağa sola bolca infak] eden kimse müstesna; onlar da ne kadar azdır!' buyurdu. Sonra: 'Aza kanaat edip var gücüyle çabalayan kurtuluşa ermiştir; aza kanaat edip var gücüyle çabalayan kurtuluşa ermiştir' buyurdu.

وَأخرج أَبُو دَاوُد وَابْن خُزَيْمَة وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة

Ebû Dâvûd, İbn Huzeyme ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir;

أَنه قَالَ: يَا رَسُول الله أَي الصَّدَقَة أفضل قَالَ جهد الْمقل وابدأ بِمن تعول

O: 'Ey Allah'ın Resûlü! Hangi sadaka daha faziletlidir?' dedi. [Resûlullah]: 'Darlıkta olanın gücünün yettiğidir; bakmakla yükümlü olduklarından başla' buyurdu.

الْآيَة ٨٠

80. Ayet

أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عُرْوَة أَن عبد الله بن أبي قَالَ لأَصْحَابه: لَوْلَا أَنكُمْ تنفقون على مُحَمَّد وَأَصْحَابه لانفضوا من حوله وَهُوَ الْقَائِل (ليخرجن الْأَعَز مِنْهَا الْأَذَل) (المُنَافِقُونَ الْآيَة ٨) فَأنْزل الله ﷿ {اسْتغْفر لَهُم أَو لَا تستغفر لَهُم إِن تستغفر لَهُم سبعين مرّة فَلَنْ يغْفر الله لَهُم}

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Urve'den rivayet etmişlerdir: Abdullah b. Übey, arkadaşlarına: 'Muhammed ve ashabına harcama yapmasanız, etrafından dağılıp giderler' demişti. Ayrıca o, (Daha üstün olan, daha aşağı olanı oradan çıkaracaktır) (Münâfikûn Suresi, 8. ayet) diyen kimsedir. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle {اسْتغْفر لَهُم أَو لَا تستغفر لَهُم إِن تستغفر لَهُم سبعين مرّة فَلَنْ يغْفر الله لَهُم} “Onlar için ister bağışlanma dile, ister dileme; onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” [ayetini] indirdi.

قَالَ النَّبِي لأزيدن على السّبْعين

Nebi: 'Yetmişin üzerine kesinlikle çıkacağım' buyurdu.

فَأنْزل الله (سَوَاء عَلَيْهِم أَسْتَغْفَرْت لَهُم أم لم تستغفر لَهُم لن يغْفر الله لَهُم) (المُنَافِقُونَ الْآيَة ٦)

Bunun üzerine Allah: (Onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de birdir, Allah onları asla bağışlamayacaktır) (Münâfikûn Suresi, 6. ayet) [ayetini] indirdi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد قَالَ: لما نزلت {إِن تستغفر لَهُم سبعين مرّة فَلَنْ يغْفر الله لَهُم} قَالَ النَّبِي ﷺ سأزيد على سبعين فَأنْزل الله فِي السُّورَة الَّتِي يذكر فِيهَا المُنَافِقُونَ (لن يغْفر الله لَهُم) (المُنَافِقُونَ الْآيَة ٦)

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den rivayet etmişlerdir: {إِن تستغفر لَهُم سبعين مرّة فَلَنْ يغْفر الله لَهُم} “Onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” [ayeti] indiğinde Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Yetmişten fazla dileyeceğim' buyurdu. Bunun üzerine Allah, münafıkların anıldığı surede (Allah onları asla bağışlamayacaktır) (Münâfikûn Suresi, 6. ayet) [ayetini] indirdi.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة اسْمَع رَبِّي قد رخص لي فيهم فوَاللَّه لأَسْتَغْفِرَن أَكثر من سبعين مرّة لَعَلَّ الله أَن يغْفر لَهُم

İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Bu ayet indiğinde Rabbimin bana onlar hakkında ruhsat verdiğini işittim. Allah'a yemin ederim ki, Allah'ın onları bağışlaması ümidiyle yetmiş defadan daha fazla bağışlanma dileyeceğim.'

فَقَالَ الله من شدَّة غَضَبه عَلَيْهِم (سَوَاء عَلَيْهِم أَسْتَغْفَرْت لَهُم أم لم تستغفر لَهُم لن يغْفر الله لَهُم إِن الله لَا يهدي الْقَوْم الْفَاسِقين) (المُنَافِقُونَ الْآيَة ٦)

Bunun üzerine Allah onlara olan şiddetli gazabından dolayı: (Onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de birdir, Allah onları asla bağışlamayacaktır. Şüphesiz Allah, yoldan çıkmış topluluğu doğru yola iletmez) (Münâfikûn Suresi, 6. ayet) buyurdu.

وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن أبي حَاتِم والنحاس وَابْن حبَان وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: سَمِعت عمر يَقُول: لما توفّي عبد الله بن أبي دعِي رَسُول الله ﷺ للصَّلَاة عَلَيْهِ فَقَامَ عَلَيْهِ فَلَمَّا وقف قلت أَعلَى عدوّ الله عبد الله بن أبي الْقَائِل كَذَا وَكَذَا وَالْقَائِل كَذَا وَكَذَا أعدد أَيَّامه وَرَسُول الله ﷺ يتبسم حَتَّى إِذا أكثرت قَالَ يَا عمر أخر عني اني قد خيرت قد قيل لي {اسْتغْفر لَهُم أَو لَا تستغفر لَهُم إِن تستغفر لَهُم سبعين مرّة} فَلَو أعلم أَنِّي إِن زِدْت على السّبْعين غفر لَهُ لزدت عَلَيْهَا ثمَّ صلى عَلَيْهِ رَسُول الله ﷺ وَمَشى مَعَه حَتَّى قَامَ على قَبره حَتَّى فرغ مِنْهُ فعجبت لي ولجراءتي على رَسُول الله ﷺ وَالله رَسُوله أعلم - فوَاللَّه مَا كَانَ إِلَّا يَسِيرا حَتَّى نزلت هَاتَانِ الْآيَتَانِ (وَلَا تصلِّ على أحد مِنْهُم مَاتَ أبدا وَلَا تقم على قَبره) (التَّوْبَة الْآيَة ٨٤) فَمَا صلى رَسُول الله ﷺ على مُنَافِق بعده حَتَّى قَبضه الله ﷿

Ahmed, Buhârî, Tirmizî, Nesâî, İbn Ebî Hâtim, en-Nahhâs, İbn Hibbân, İbn Merdûye ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir: Ömer'i şöyle derken işittim: Abdullah b. Übey vefat ettiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun cenaze namazını kıldırmak üzere davet edildi. Bunun üzerine [kıldırmak için] kalktı. O namaza durunca ben: 'Şöyle şöyle diyen, böyle böyle diyen Allah düşmanı Abdullah b. Übey'in cenaze namazını mı [kıldıracaksın]?' dedim ve onun yaptıklarını saymaya başladım. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) tebessüm ediyordu. Çok uzatınca şöyle buyurdu: 'Ey Ömer, benden geri dur! Ben muhayyer bırakıldım; bana {اسْتغْفر لَهُم أَو لَا تستغفر لَهُم إِن تستغفر لَهُم سبعين مرّة} “Onlar için ister bağışlanma dile, ister dileme; onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de...” denildi. Eğer yetmişin üzerine çıktığımda onun bağışlanacağını bilseydim, kesinlikle bunun üzerine çıkardım.' Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun namazını kıldırdı ve kabrine kadar onunla yürüdü, defin bitene kadar başında durdu. Kendime ve Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı olan bu cesaretime şaştım; Allah ve Resûlü daha iyi bilir. Vallahi çok az bir zaman geçmişti ki şu iki ayet indi: (Onlardan ölen hiçbir kimsenin asla cenaze namazını kılma ve kabrinin başında durma!) (Tevbe Suresi, 84. ayet). Bundan sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Allah Azze ve Celle canını alıncaya kadar hiçbir münafığın cenaze namazını kılmadı.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ أَن عمر بن الْخطاب ﵁ قَالَ: لقد أصبت فِي الإِسلام هفوة مَا أصبت مثلهَا قطّ أَرَادَ رَسُول الله ﷺ أَن يُصَلِّي على عبد الله بن أبي فَأخذت بِثَوْبِهِ فَقلت: وَالله مَا أَمرك الله بِهَذَا لقد قَالَ الله {اسْتغْفر لَهُم أَو لَا تستغفر لَهُم إِن تستغفر لَهُم سبعين مرّة فَلَنْ يغْفر الله لَهُم} فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: قد خيرني رَبِّي فَقَالَ {اسْتغْفر لَهُم أَو لَا تستغفر لَهُم} فَقعدَ رَسُول

İbn Ebî Hâtim, Şa'bî'den rivayet etmiştir: Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: 'İslam'da hiçbir zaman işlemediğim bir hataya düştüm. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Abdullah b. Übey'in cenaze namazını kılmak istediğinde elbisesinden tutarak: 'Vallahi Allah sana bunu emretmedi! Allah {اسْتغْفر لَهُم أَو لَا تستغفر لَهُم إِن تستغفر لَهُم سبعين مرّة فَلَنْ يغْفر الله لَهُم} “Onlar için ister bağışlanma dile, ister dileme; onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” buyurmuştur' dedim. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Rabbim beni muhayyer bıraktı ve {اسْتغْفر لَهُم أَو لَا تستغفر لَهُم} “Onlar için ister bağışlanma dile, ister dileme” buyurdu' dedi. Sonra Resûlullah

الله ﷺ على شَفير الْقَبْر فَجعل النَّاس يَقُولُونَ لِابْنِهِ: يَا حباب افْعَل كَذَا يَا حباب افْعَل كَذَا: فَقَالَ رَسُول الله ﷺ الْحباب اسْم شَيْطَان أَنْت عبد الله

(sallallâhu aleyhi ve sellem) kabrin kenarına oturdu. İnsanlar [Abdullah b. Übey'in] oğluna: 'Ey Hubâb, şöyle yap! Ey Hubâb, şöyle yap!' demeye başladılar. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Hubâb bir şeytan ismidir; sen Abdullah'sın' buyurdu.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {اسْتغْفر لَهُم} الْآيَة

Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den {اسْتغْفر لَهُم} “Onlar için bağışlanma dile...” ayeti hakkında rivayet etmiştir;

قَالَ: نزلت فِي الصَّلَاة على الْمُنَافِقين قَالَ: لما مَاتَ عبد الله بن أُبي بن سلول الْمُنَافِق قَالَ النَّبِي ﷺ لَو أعلم إِن استغفرت لَهُ إِحْدَى وَسبعين مرّة غفر لَهُ لفَعَلت فصلى عَلَيْهِ الله الصَّلَاة على الْمُنَافِقين وَالْقِيَام على قُبُورهم فَأنْزل الله (وَلَا تصلِّ على أحد مِنْهُم مَاتَ أبدا وَلَا تقم على قَبره) (التَّوْبَة الْآيَة ٨٤) وَنزلت العزمة فِي سُورَة الْمُنَافِقين (سَوَاء عَلَيْهِم أَسْتَغْفَرْت لَهُم أم لم تستغفر لَهُم) (المُنَافِقُونَ الْآيَة ٦) الْآيَة

Dedi ki: [Bu ayet] münafıkların cenaze namazı hakkında indi. Münafık Abdullah b. Übey b. Selûl öldüğünde Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Onun için yetmiş bir defa bağışlanma dilediğimde affedileceğini bilsem bunu yapardım' buyurdu. Sonra Allah münafıkların cenaze namazını kılmayı ve kabirleri başında durmayı yasaklayarak: (Onlardan ölen hiçbir kimsenin asla cenaze namazını kılma ve kabrinin başında durma!) (Tevbe Suresi, 84. ayet) [ayetini] indirdi. Kesin hüküm ise Münâfikûn Suresi'nde indi: (Onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de birdir...) (Münâfikûn Suresi, 6. ayet).

الْآيَة ٨١

81. Ayet

أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {بِمَقْعَدِهِمْ خلاف رَسُول الله} قَالَ: عَن غَزْوَة تَبُوك

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den {بِمَقْعَدِهِمْ خلاف رَسُول الله} “Resûlullah'ın arkasından oturup kalmalarıyla...” [ifadesi] hakkında: 'Tebük Gazvesi'nden [geri kalmalarıdır]' dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: يَعْنِي المتخلفون بِأَن قعدوا خلاف رَسُول الله

Ebû'ş-Şeyh, Dahhâk'ten bu ayet hakkında: 'Yani Resûlullah'ın hilafına oturup kalarak geri kalan kimseler' dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن جَعْفَر بن مُحَمَّد عَن أَبِيه قَالَ: كَانَت تَبُوك آخر غَزْوَة غَزَاهَا رَسُول الله ﷺ وَهِي غَزْوَة الْحر

İbn Ebî Hâtim, Ca'fer b. Muhammed'den, o da babasından rivayet etmiştir: 'Tebük, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaptığı son gazve idi ve o, sıcak [mevsimin] gazvesi idi.'

قَالُوا: لَا تنفرُوا فِي الْحر وَهِي غَزْوَة الْعسرَة

Onlar: 'Sıcakta sefere çıkmayın' dediler; oysa o, Zorluk (Usre) Gazvesi idi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس أَن رَسُول الله ﷺ أَمر النَّاس أَن ينبعثوا مَعَه وَذَلِكَ فِي الصَّيف

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanlara kendisiyle birlikte sefere çıkmalarını emretti; bu ise yaz mevsimindeydi.

فَقَالَ رجال: يَا رَسُول الله الْحر شَدِيد وَلَا نستطيع الْخُرُوج فَلَا تنفرُوا فِي الْحر

Bazı adamlar: 'Ey Allah'ın Resûlü, sıcak çok şiddetlidir ve biz çıkmaya güç yetiremiyoruz, sıcakta sefere çıkmayın' dediler.

فَقَالَ الله {قل نَار جَهَنَّم أَشد حرا لَو كَانُوا يفقهُونَ} فَأمره بِالْخرُوجِ

Bunun üzerine Allah: {قل نَار جَهَنَّم أَشد حرا لَو كَانُوا يفقهُونَ} “De ki: Cehennem ateşi daha sıcaktır; keşke anlasalardı!” buyurdu ve [Nebi'ye] sefere çıkmayı emretti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {لَا تنفرُوا فِي الْحر} قَالَ: قَول الْمُنَافِقين يَوْم غزا رَسُول الله ﷺ تَبُوك

İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {لَا تنفرُوا فِي الْحر} “Sıcakta sefere çıkmayın” [ifadesi] hakkında: 'Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük gazvesine çıktığı gün münafıkların söylediği sözdür' dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ وَغَيره قَالُوا: خرج رَسُول الله ﷺ فِي حر شَدِيد إِلَى تَبُوك فَقَالَ رجل من بني سَلمَة: لَا تنفرُوا فِي الْحر

İbn Cerîr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve başkalarından rivayet etmiştir; onlar şöyle dediler: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şiddetli bir sıcakta Tebük'e sefere çıktı. Benî Selime'den bir adam: 'Sıcakta sefere çıkmayın' dedi.

فَأنْزل الله {قل نَار جَهَنَّم أَشد حرا} الْآيَة

Bunun üzerine Allah {قل نَار جَهَنَّم أَشد حرا} “De ki: Cehennem ateşi daha sıcaktır...” ayetini indirdi.

وَأخرج ابْن مردوية عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: اسْتَدَارَ برَسُول الله ﷺ رجال من الْمُنَافِقين حِين أذن للْجدّ بن قيس ليستأذنوه ويقولوا: يَا رَسُول الله ائْذَنْ لنا فَإنَّا لَا نستطيع أَن ننفر فِي الْحر فَأذن لَهُم واعرض عَنْهُم

İbn Merdûye, Câbir b. Abdullah'tan rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Cedd b. Kays'a [sefere katılmama] izni verdiğinde, münafıklardan bir grup adam onun etrafını sararak izin istemeye ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, bize izin ver; biz sıcakta sefere çıkmaya güç yetiremiyoruz' demeye başladılar. O da onlara izin verdi ve onlardan yüz çevirdi.

فَأنْزل الله {قل نَار جَهَنَّم أَشد حرا} الْآيَة

Bunun üzerine Allah {قل نَار جَهَنَّم أَشد حرا} “De ki: Cehennem ateşi daha sıcaktır...” ayetini indirdi.

الْآيَة ٨٢

82. Ayet

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فليضحكوا قَلِيلا وليبكوا كثيرا} قَالَ: هم المُنَافِقُونَ وَالْكفَّار الَّذين اتَّخذُوا من دينهم هزوا وَلَعِبًا يَقُول الله تَعَالَى {فليضحكوا قَلِيلا} فِي الدُّنْيَا {وليبكوا كثيرا} فِي الْآخِرَة

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {فليضحكوا قَلِيلا وليبكوا كثيرا} “Artık kazandıklarının cezası olarak az gülsünler, çok ağlasınlar!” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Onlar dinlerini alay ve eğlence edinen münafıklar ve kâfirlerdir. Allah Teâlâ dünyada {فليضحكوا قَلِيلا} “az gülsünler”, ahirette ise {وليبكوا كثيرا} “çok ağlasınlar” buyurmaktadır.'

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فليضحكوا قَلِيلا} قَالَ: الدُّنْيَا قَلِيل فليضحكوا فِيهَا مَا شاؤوا فَإِذا انْقَطَعت الدُّنْيَا وصاروا إِلَى الله تَعَالَى استأنفوا بكاء لَا يَنْقَطِع أبدا

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan {فليضحكوا قَلِيلا} “Az gülsünler” [ifadesi] hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Dünya azdır; bu yüzden orada diledikleri kadar gülsünler. Dünya sona erip Allah Teâlâ'ya vardıklarında, hiç kesilmeyecek bir ağlayışa başlarlar.'

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي رزين

İbn Ebî Şeybe, Ebû Rezîn'den rivayet etmiştir;

مثله

Bunun bir benzerini [rivayet etti].

وَأخرج البُخَارِيّ وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: لَو تعلمُونَ مَا أعلم لضحكتم قَلِيلا ولبكيتم كثيرا

Buhârî, Tirmizî ve İbn Merdûye, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Benim bildiğimi bilseydiniz, az güler çok ağlardınız' buyurmuştur.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِنِّي أرى مَا لَا ترَوْنَ وأسمع مَا لَا تَسْمَعُونَ أطت السَّمَاء وَحقّ لَهَا أَن تئط مَا فِيهَا مَوضِع أَربع أَصَابِع إِلَّا وَملك وَاضع جَبهته لله سَاجِدا وَالله لَو تعلمُونَ مَا أعلم لضحكتم قَلِيلا ولبكيتم كثيرا وَمَا تلذذتم بِالنسَاء على الْفرش ولخرجتم إِلَى الصعدات تجارون إِلَى الله لَوَدِدْت أَنِّي كنت شَجَرَة تعضد

İbn Merdûye, Enes'ten rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Ben sizin görmediğinizi görür, işitmediğinizi işitirim. Gökyüzü gıcırdadı ve gırdaması da hakkıdır; onda bir meleğin alnını Allah için secdeye koymadığı dört parmaklık bir yer bile yoktur. Vallahi benim bildiğimi bilseydiniz, az güler çok ağlardınız, yataklarda kadınlarla lezzetlenemezdiniz ve Allah'a yalvarıp yakararak yollara dökülürdünüz. Keşke kesilip yok edilen bir ağaç olsaydım!'

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن ماجة وَأَبُو يعلى عَن أنس سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: يَا أَيهَا النَّاس ابكوا فَإِن لم تبكوا فتباكوا فَإِن أهل النَّار يَبْكُونَ حَتَّى تسيل

İbn Ebî Şeybe, İbn Mâce ve Ebû Ya'lâ, Enes'ten rivayet etmişlerdir: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: 'Ey insanlar! Ağlayın, eğer ağlayamazsanız ağlar gibi yapın. Zira cehennemlikler

دموعهم فِي وُجُوههم كَأَنَّهَا جداول حَتَّى تَنْقَطِع الدُّمُوع فتسيل فتقرح الْعُيُون فَلَو أَن سفناً أرخيت فِيهَا لجرت

gözyaşları yüzlerinde dereler gibi akıncaya kadar ağlarlar; nihayet gözyaşları kesilir, arkasından kan akar ve gözleri yara olur. Öyle ki içlerinde gemiler yürütülse yüzerdi.'

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة النَّار عَن زيد بن رفيع رَفعه قَالَ: إِن أهل النَّار إِذا دخلُوا النَّار بكوا الدُّمُوع زَمَانا ثمَّ بكوا الْقَيْح زَمَانا فَتَقول لَهُم الخزنة: يَا معشر الأشقياء تركْتُم الْبكاء فِي الدَّار المرحوم فِيهَا أَهلهَا فِي الدُّنْيَا هَل تَجِدُونَ الْيَوْم من تَسْتَغِيثُونَ بِهِ فيرفعون أَصْوَاتهم: يَا أهل الْجنَّة يَا معشر الْآبَاء والأمهات وَالْأَوْلَاد خرجنَا من الْقُبُور عطاشاً وَكُنَّا طول الْموقف عطاشا وَنحن الْيَوْم عطاشاً فافيضوا علينا من المَاء أَو مِمَّا رزقكم الله

İbn Ebî'd-Dünyâ, Sıfatü'n-Nâr'da Zeyd b. Refî'den merfû olarak rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cehennemlikler cehenneme girdiklerinde bir müddet gözyaşı dökerler, sonra bir müddet cerahat ağlarlar. Bunun üzerine [cehennem] bekçileri onlara: 'Ey bedbahtlar topluluğu! Dünyada ehline merhamet olunan yurtta ağlamayı terk ettiniz; bugün kendisinden yardım isteyeceğiniz birini bulabilir misiniz?' derler. Onlar da seslerini yükseltip: 'Ey cennet ehli! Ey babalar, anneler ve evlatlar topluluğu! Kabirlerden susuz çıktık, mahşer yerinde durduğumuz sürece susuzduk ve bugün de susuzuz; bize biraz su veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden akıtın!' derler.

فَيدعونَ أَرْبَعِينَ سنة لَا يُجِيبهُمْ ثمَّ يُجِيبهُمْ إِنَّكُم مَاكِثُونَ

Kırk yıl boyunca yalvarırlar, onlara cevap verilmez. Sonra onlara: 'Siz burada kalıcılarsınız' diye cevap verilir.

فييأسون من كل خير

Bunun üzerine her türlü hayırdan ümitlerini keserler.

وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد عَن أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ

İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe ve ez-Zühd'de Ahmed, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet etmişlerdir;

أَنه خطب النَّاس بِالْبَصْرَةِ فَقَالَ: يَا أَيهَا النَّاس ابكوا فَإِن لم تبكوا فتباكوا فَإِن أهل النَّار يَبْكُونَ الدُّمُوع حَتَّى تَنْقَطِع ثمَّ يَبْكُونَ الدِّمَاء حَتَّى لَو أجري فِيهَا السفن لجرت

O, Basra'da insanlara hitap edip şöyle dedi: 'Ey insanlar! Ağlayın, ağlayamazsanız ağlar gibi yapın. Zira cehennem ehli gözyaşları kesilinceye kadar ağlar, sonra kan ağlarlar; öyle ki içlerinde gemiler yüzdürülse yüzerdi.'

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن عبد الله بن عمر قَالَ: لَو تعلمُونَ مَا أعلم لضحكتم قَلِيلا ولبكيتم كثيرا وَلَو تعلمُونَ حق الْعلم لصرخ أحدكُم حَتَّى يَنْقَطِع صَوته ولسجد حَتَّى يَنْقَطِع صلبه

Ahmed ez-Zühd'de Abdullah b. Ömer'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: 'Benim bildiğimi bilseydiniz, az güler çok ağlardınız. Eğer hakkıyla bilseydiniz, biriniz sesi kısılıncaya kadar feryat eder, beli kırılıncaya kadar secde ederdi.'

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: لَو تعلمُونَ مَا أعلم لضحكتم قَلِيلا ولبكيتم كثيرا ولخرجتم تَبْكُونَ لَا تَدْرُونَ تنجون أَو لَا تنجون

Ahmed ez-Zühd'de Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle dedi: 'Benim bildiğimi bilseydiniz, az güler çok ağlardınız ve kurtulup kurtulamayacağınızı bilmeyerek ağlayarak [yollara] çıkardınız.'

الْآيَة ٨٣

83. Ayet

أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فَإِن رجعك الله إِلَى طَائِفَة مِنْهُم} قَالَ: ذكر لنا أَنهم كَانُوا اثْنَي عشر رجلا من الْمُنَافِقين وَفِيهِمْ قيل مَا قيل

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den {فَإِن رجعك الله إِلَى طَائِفَة مِنْهُم} “Eğer Allah seni onlardan bir grubun yanına döndürürse...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Bize onların münafıklardan on iki adam oldukları ve haklarında söylenenlerin onlar hakkında söylendiği zikredildi.'

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة يَقُول: أَرَأَيْت إِن نفرت فاستأذنوك أَن ينفروا مَعَك فَقل: لن تخْرجُوا معي أبدا

Ebû'ş-Şeyh, Dahhâk'ten bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Gördün mü, eğer sen sefere çıkarsan ve onlar da seninle birlikte sefere çıkmak için senden izin isterlerse: 'Benimle asla çıkmayacaksınız' de.'

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فاقعدوا مَعَ الخالفين} قَالَ: هم الرِّجَال الَّذين تخلفوا عَن النفور

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {فاقعدوا مَعَ الخالفين} “...artık geride kalanlarla beraber oturun!” ayeti hakkında: "Onlar sefere çıkmaktan geri kalan adamlardır" dediğini rivayet etmişlerdir.

الْآيَات ٨٤ - ٨٥

84 - 85. Ayetler

أخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عمر قَالَ: لما توفّي عبد الله بن أُبي بن سلول أَتَى ابْنه عبد الله رَسُول الله ﷺ فَسَأَلَهُ أَن يُعْطِيهِ قَمِيصه ليكفنه فِيهِ

Buhârî, Müslim, İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir; o şöyle dedi: Abdullah b. Übey b. Selûl vefat edince, oğlu Abdullah Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip onu içine kefenlemek için gömleğini kendisine vermesini istedi.

فَأعْطَاهُ ثمَّ سَأَلَهُ أَن يُصَلِّي عَلَيْهِ

O da [gömleğini] ona verdi; sonra cenaze namazını kıldırmasını istedi.

فَقَامَ رَسُول الله ﷺ فَقَامَ عمر بن الْخطاب فَأخذ ثَوْبه فَقَالَ: يَا رَسُول الله أَتُصَلِّي عَلَيْهِ وَقد نهاك الله أَن تصلي على الْمُنَافِقين فَقَالَ إِن رَبِّي خيَّرني وَقَالَ (اسْتغْفر لَهُم أَو لَا تستغفر لَهُم إِن تستغفر لَهُم سبعين مرّة فَلَنْ يغْفر الله لَهُم) (التَّوْبَة الْآيَة ٨٠) وسأزيد على السّبْعين فَقَالَ: إِنَّه مُنَافِق فصلى عَلَيْهِ

Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalktı. Ömer b. el-Hattâb da kalkıp onun elbisesinden tuttu ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah seni münafıkların cenaze namazını kılmaktan nehyetmişken onun namazını mı kılacaksın?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Rabbim beni muhayyer bıraktı ve (اسْتغْفر لَهُم أَو لَا تستغفر لَهُم إِن تستغفر لَهُم سبعين مرّة فَلَنْ يغْفر الله لَهُم) [Onlar için ister mağfiret dile, ister mağfiret dileme; onlar için yetmiş defa mağfiret dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır] (et-Tevbe: 80) buyurdu; ben ise yetmişten fazlasını yapacağım" buyurdu. [Ömer]: "O bir münafıktır" dedi, fakat o namazını kıldırdı.

فَأنْزل الله تَعَالَى {وَلَا تصلِّ على أحد مِنْهُم مَاتَ أبدا وَلَا تقم على قَبره} فَترك الصَّلَاة عَلَيْهِم

Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَا تصلِّ على أحد مِنْهُم مَاتَ أبدا وَلَا تقم على قَبره} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin asla cenaze namazını kılma ve kabrinin başında durma!” ayetini indirdi; böylece [Resûlullah] onların cenaze namazını kılmayı terk etti.

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس أَن عبد الله بن عبد الله بن أبي قَالَ لَهُ أَبوهُ: أَي بني اطلب لي ثوبا من ثِيَاب النَّبِي ﷺ فَكَفِّنِّي فِيهِ ومره أَن يُصَلِّي عليَّ

Taberânî, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir: Abdullah b. Abdullah b. Übey'e babası şöyle dedi: "Ey oğulcuğum! Benim için Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in elbiselerinden bir elbise iste de beni ona kefenle ve ona benim cenaze namazımı kılmasını söyle."

قَالَ فَأَتَاهُ فَقَالَ: يَا رَسُول الله قد عرفت شرف عبد الله وَهُوَ يطْلب إِلَيْك ثوبا من ثِيَابك نكفنه فِيهِ وَتصلي عَلَيْهِ فَقَالَ عمر: يَا رَسُول الله قد عرفت عبد الله ونفاقه

Dedi ki: Bunun üzerine [oğlu] ona gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Abdullah'ın şerefini bilirsin; o, kendisini içine kefenlememiz için elbiselerinden bir elbise ve cenaze namazını kılmanı senden istiyor" dedi. Ömer ise: "Ey Allah'ın Resûlü! Sen Abdullah'ı ve onun nifakını bilirsin" dedi.

أَتُصَلِّي عَلَيْهِ وَقد نهاك الله أَن تصلي عَلَيْهِ فَقَالَ: وَابْن فَقَالَ (اسْتغْفر لَهُم أَو لَا تستغفر لَهُم إِن تستغفر لَهُم سبعين مرّة فَلَنْ يغْفر الله لَهُم) (التَّوْبَة الْآيَة ٨٠) قَالَ: فَإِنِّي سأزيد على سبعين

"Allah seni onun namazını kılmaktan nehyetmişken ona namaz mı kılacaksın?" dedi. [Resûlullah]: ... ve [Allah] şöyle buyurdu: (اسْتغْفر لَهُم أَو لَا تستغفر لَهُم إِن تستغفر لَهُم سبعين مرّة فَلَنْ يغْفر الله لَهُم) [Onlar için ister mağfiret dile, ister dileme; onlar için yetmiş defa mağfiret dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır] (et-Tevbe: 80). "Ben yetmişten fazlasını yapacağım" buyurdu.

فَأنْزل الله ﷿ {وَلَا تصلِّ على أحد مِنْهُم مَاتَ أبدا وَلَا تقم على قَبره} الْآيَة

Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {وَلَا تصلِّ على أحد مِنْهُم مَاتَ أبدا وَلَا تقم على قَبره} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin asla cenaze namazını kılma ve kabrinin başında durma!” ayetini indirdi.

قَالَ: فَأرْسل إِلَى عمر فَأخْبرهُ بذلك وَأنزل الله (سَوَاء عَلَيْهِم أَسْتَغْفَرْت لَهُم أم لم تستغفر لَهُم) (المُنَافِقُونَ الْآيَة ٦)

Dedi ki: [Resûlullah] Ömer'e haber gönderip bunu ona bildirdi ve Allah: (سَوَاء عَلَيْهِم أَسْتَغْفَرْت لَهُم أم لم تستغفر لَهُم) [Onlar için mağfiret dilesen de dilemesen de onlar için birdir] (el-Münâfikûn: 6) [ayetini] indirdi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عمر بن الْخطاب قَالَ: لما مرض عبد الله بن أُبي بن سلول مَرضه الَّذِي مَاتَ فِيهِ عَاده رَسُول الله ﷺ فَلَمَّا مَاتَ صلى عَلَيْهِ وَقَامَ على قَبره

İbnü'l-Münzir, Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Abdullah b. Übey b. Selûl içinde öldüğü hastalığına yakalandığında, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu ziyaret etti. Vefat edince de cenaze namazını kıldırdı ve kabrinin başında durdu.

قَالَ: فوَاللَّه إِن مكثنا إِلَّا ليَالِي حَتَّى نزلت {وَلَا تصلِّ على أحد مِنْهُم مَاتَ أبدا} الْآيَة

Dedi ki: "Vallahi aradan ancak birkaç gece geçmişti ki {وَلَا تصلِّ على أحد مِنْهُم مَاتَ أبدا} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin asla cenaze namazını kılma...” ayeti indi."

وَأخرج ابْن ماجة وَالْبَزَّار وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر قَالَ مَاتَ رَأس الْمُنَافِقين بِالْمَدِينَةِ فأوصى أَن يُصَلِّي عَلَيْهِ النَّبِي ﷺ وَأَن يُكَفِّنهُ فِي قَمِيصه فجَاء ابْنه إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: أبي أوصى أَن يُكفن فِي قَمِيصك فصلى عَلَيْهِ وَألبسهُ قَمِيصه وَقَامَ على قَبره فَأنْزل الله {وَلَا تصلِّ على أحد مِنْهُم مَاتَ أبدا وَلَا تقم على قَبره}

İbn Mâce, el-Bezzâr, İbn Cerîr, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Câbir'den rivayet etmişlerdir; o şöyle dedi: Medine'de münafıkların reisi vefat etti ve cenaze namazını Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıldırmasını ve kendisini gömleğine kefenlemesini vasiyet etti. Oğlu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Babam senin gömleğine kefenlenmeyi vasiyet etti" dedi. [Bunun üzerine Nebî] cenaze namazını kıldırdı, ona gömleğini giydirdi ve kabrinin başında durdu. Bunun üzerine Allah: {وَلَا تصلِّ على أحد مِنْهُم مَاتَ أبدا وَلَا تقم على قَبره} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin asla cenaze namazını kılma ve kabrinin başında durma!” ayetini indirdi.

وَأخرج أَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس أَن رَسُول الله ﷺ أَرَادَ أَن يُصَلِّي على عبد الله بن أبي فَأخذ جِبْرِيل ﵇ بِثَوْبِهِ وَقَالَ {وَلَا تصلِّ على أحد مِنْهُم مَاتَ أبدا وَلَا تقم على قَبره}

Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Enes'ten rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abdullah b. Übey'in cenaze namazını kılmak istediğinde, Cebrâîl aleyhisselâm elbisesinden tuttu ve: {وَلَا تصلِّ على أحد مِنْهُم مَاتَ أبدا وَلَا تقم على قَبره} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin asla cenaze namazını kılma ve kabrinin başında durma!” dedi.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة قَالَ: وقف نَبِي الله ﷺ على عبد الله بن أبي فَدَعَاهُ فَأَغْلَظ لَهُ وَتَنَاول لحية النَّبِي ﷺ فَقَالَ أَبُو أَيُّوب: كف يدك عَن لحية رَسُول الله ﷺ فوَاللَّه لَئِن أذن لأضعن فِيك السِّلَاح وَأَنه مرض فَأرْسل إِلَى نَبِي الله ﷺ يَدعُوهُ فَدَعَا بِقَمِيصِهِ فَقَالَ عمر: وَالله مَا هُوَ بِأَهْل أَن تَأتيه

Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdullah b. Übey'in yanında durup onu [İslam'a] davet etti. O ise ona kaba davrandı ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in sakalına el uzattı. Bunun üzerine Ebû Eyyûb: "Elini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sakalından çek! Vallahi eğer izin verirse sana kılıç vururum" dedi. Sonra [İbn Übey] hastalandı ve Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e [haber] gönderip onu çağırdı ve gömleğini istedi. Ömer: "Vallahi o senin yanına gitmene layık biri değildir" dedi.

قَالَ: بلَى

[Resûlullah]: "Hayır, [gideceğim]" dedi.

فَأَتَاهُ فَقَالَ: أهلكتك موادّتك الْيَهُود قَالَ: إِنَّمَا دعوتك لِتَسْتَغْفِر لي وَلم أدعك لِتؤَنِّبنِي

Yanına varınca: "Yahudilere olan sevgin seni helak etti" buyurdu. [İbn Übey]: "Ben seni bana mağfiret dileyesin diye çağırdım, beni azarlayasın diye çağırmadım" dedi.

قَالَ: أَعْطِنِي قَمِيصك لأكفن فِيهِ

[İbn Übey]: "Beni içine kefenlemeleri için gömleğini bana ver" dedi.

فَأعْطَاهُ وَنَفث فِي جلده وَنزل فِي قَبره فَأنْزل الله {وَلَا تصلِّ على أحد مِنْهُم مَاتَ أبدا} الْآيَة قَالَ: فَذكرُوا الْقَمِيص

O da [gömleğini] ona verdi, tenine üfledi ve kabrine indi. Bunun üzerine Allah: {وَلَا تصلِّ على أحد مِنْهُم مَاتَ أبدا} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin asla cenaze namazını kılma...” ayetini indirdi. Dedi ki: Bunun üzerine gömleği dile getirdiler.

قَالَ: وَمَا يُغني عَنهُ قَمِيصِي وَالله إِنِّي لأرجو أَن يسلم بِهِ أَكثر من ألف من بني الْخَزْرَج فَأنْزل الله {وَلَا تعجبك أَمْوَالهم وَأَوْلَادهمْ} الْآيَة

[Resûlullah]: "Benim gömleğim ona ne fayda sağlar ki! Vallahi ben onun sebebiyle Hazrec oğullarından binden fazla kişinin müslüman olmasını umuyorum" buyurdu. Bunun üzerine Allah: {وَلَا تعجبك أَمْوَالهم وَأَوْلَادهمْ} “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin...” ayetini indirdi.

الْآيَة ٨٦

86. Ayet

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أولُوا الطول} قَالَ: أهل الْغنى

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan {أولُوا الطول} “...servet sahipleri...” ifadesi hakkında: "Zenginlik sahipleri" dediğini rivayet etmişlerdir.

الْآيَات ٨٧ - ٨٩

87 - 89. Ayetler

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {رَضوا بِأَن يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِف} قَالَ: مَعَ النِّسَاء

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan {رَضوا بِأَن يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِف} “Geride kalanlarla beraber olmaya razı oldular...” ayeti hakkında: "Kadınlarla beraber [olmaya]" dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن سعد بن أبي وَقاص أَن عَليّ بن أبي طَالب خرج مَعَ النَّبِي ﷺ حَتَّى جَاءَ ثنية الْوَدَاع يُرِيد تَبُوك وَعلي يبكي وَيَقُول: تخلفني مَعَ الْخَوَالِف فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أَلا ترْضى أَن تكون مني بِمَنْزِلَة هرون من مُوسَى إِلَّا النبوّة

İbn Merdûye, Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet etmiştir: Ali b. Ebî Tâlib, Tebük'e gitmek isteyen Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Seniyyetü'l-Vedâ'a kadar çıktı; Ali ağlıyor ve: "Beni geride kalanlarla beraber mi bırakıyorsun?" diyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Peygamberlik müstesna, bana göre Hârûn'un Mûsâ'ya olan konumunda olmaya razı olmaz mısın?" buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {رَضوا بِأَن يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِف} قَالَ: رَضوا بِأَن يقعدوا كَمَا قعدت النِّسَاء

İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den {رَضوا بِأَن يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِف} “Geride kalanlarla beraber olmaya razı oldular...” ayeti hakkında: "Kadınların oturduğu gibi oturmaya razı oldular" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {رَضوا بِأَن يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِف} أَي النِّسَاء {وطبع على قُلُوبهم} أَي بأعمالهم

Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den {رَضوا بِأَن يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِف} “Geride kalanlarla beraber olmaya razı oldular...” yani kadınlarla; {وطبع على قُلُوبهم} “...ve kalpleri mühürlendi...” yani amelleri sebebiyle, dediğini rivayet etmiştir.

الْآيَة ٩٠

90. Ayet

أخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَجَاء المعذرون من الْأَعْرَاب} يَعْنِي أهل الْعذر مِنْهُم ليؤذن لَهُم

İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {وَجَاء المعذرون من الْأَعْرَاب} “Bedevilerden mazeret beyan edenler geldiler...” ayeti hakkında: "Kendilerine izin verilsin diye onlardan mazeret sahipleri olanlar [geldiler]" dediğini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَجَاء المعذرون من الْأَعْرَاب} قَالَ: هم أهل الْأَعْذَار وَكَانَ يقْرؤهَا {وَجَاء المعذرون} خَفِيفَة

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَجَاء المعذرون من الْأَعْرَاب} “Bedevilerden mazeret beyan edenler geldiler...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onlar mazeret sahipleridir." [İbn Abbâs] bu kelimeyi {وَجَاء المعذرون} “Mazeret sahipleri geldiler” şeklinde şeddesiz (hafif) okurdu.

وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي كتاب الأضداد عَن ابْن عَبَّاس

İbnü'l-Enbârî Kitâbü'l-Ezdâd'da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir:

أَنه كَانَ يقْرَأ {وَجَاء المعذرون من الْأَعْرَاب} وَيَقُول: لعن الله المعذرين

O, {وَجَاء المعذرون من الْأَعْرَاب} [şeddesiz] okur ve: "Allah sahte mazeret uyduranlara (el-mu'azzirîn) lanet etsin" derdi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: من قَرَأَهَا {وَجَاء المعذرون من الْأَعْرَاب} خَفِيفَة قَالَ: بَنو مقرن وَمن قَرَأَهَا {وَجَاء المعذرون} قَالَ: اعتذروا بِشَيْء لَيْسَ لَهُم عذر بِحَق

İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Bunu {وَجَاء المعذرون من الْأَعْرَاب} şeklinde şeddesiz (hafif) okuyan kimse: "Onlar Mukarrin oğullarıdır" demiştir. Onu {وَجَاء المعذرون} [şeddeli] okuyan ise: "Gerçekte bir mazeretleri olmadığı halde bir şey mazeret gösterdiler" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن

İbn Ebî Hâtim el-Hasan'dan rivayet etmiştir:

أَنه كَانَ يقْرَأ {وَجَاء المعذرون} قَالَ: اعتذروا بِشَيْء لَيْسَ لَهُم عذر بِحَق

O, {وَجَاء المعذرون} [şeddeli] okur ve: "Gerçekte bir mazeretleri olmadığı halde bir şey mazeret gösterdiler" derdi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن إِسْحَق فِي قَوْله {وَجَاء المعذرون من الْأَعْرَاب} قَالَ: ذكر لي أَنهم نفر من بني غفار جاؤوا فاعتذروا مِنْهُم خفاف بن إِيمَاء من خرصة

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn İshâk'tan {وَجَاء المعذرون من الْأَعْرَاب} “Bedevilerden mazeret beyan edenler geldiler...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bana onların Gıfâr oğullarından gelip mazeret bildiren bir grup oldukları zikredildi; aralarında Hırsa'dan Hıfâf b. Îmâ da vardı."

الْآيَة ٩١

91. Ayet

أخرج ابْن أبي حَاتِم وَالدَّارَقُطْنِيّ فِي الافراد وَابْن مرْدَوَيْه عَن زيد بن ثَابت قَالَ: كنت أكتب لرَسُول الله ﷺ بَرَاءَة فَكنت أكتب مَا أنزل الله عَلَيْهِ فَإِنِّي لواضع الْقَلَم على أُذُنِي إِذْ أمرنَا بِالْقِتَالِ فَجعل رَسُول الله ﷺ ينظر مَا ينزل عَلَيْهِ إِذْ جَاءَ أعمى فَقَالَ: كَيفَ بِي يَا رَسُول الله وَأَنا أعمى فَنزلت {لَيْسَ على الضُّعَفَاء} الْآيَة

İbn Ebî Hâtim, el-Efrâd'da Dârekutnî ve İbn Merdûye, Zeyd b. Sâbit'ten rivayet etmişlerdir; o şöyle dedi: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Berâe [suresini] yazıyordum; Allah'ın ona indirdiklerini yazmaktaydım. Bize savaş emredildiğinde kalemi kulağımın üzerine koymuştum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine ne indirileceğini beklerken bir âmâ geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben bir âmâyım, benim durumum ne olacak?" dedi. Bunun üzerine: {لَيْسَ على الضُّعَفَاء} “Zayıflara hiçbir sorumluluk yoktur...” ayeti indi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {لَيْسَ على الضُّعَفَاء} الْآيَة

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den {لَيْسَ على الضُّعَفَاء} “Zayıflara hiçbir sorumluluk yoktur...” ayeti hakkında rivayet etmişlerdir:

قَالَ نزلت فِي عَائِذ بن عَمْرو وَفِي غَيره

Dedi ki: "[Bu ayet] Âiz b. Amr ve başkaları hakkında indi."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: نزل من عِنْد قَوْله (عَفا الله عَنْك) (التَّوْبَة الْآيَة ٤٣) إِلَى قَوْله {مَا على الْمُحْسِنِينَ من سَبِيل وَالله غَفُور رَحِيم} فِي الْمُنَافِقين

İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: (عَفا الله عَنْك) [Allah seni affetti] (et-Tevbe: 43) sözünden {مَا على الْمُحْسِنِينَ من سَبِيل وَالله غَفُور رَحِيم} “...İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” sözüne kadar [olan kısım] münafıklar hakkında inmiştir.

أما قَوْله تَعَالَى: {إِذا نصحوا لله وَرَسُوله}

Allah Teâlâ'nın: {إِذا نصحوا لله وَرَسُوله} “Allah'a ve Resûlü'ne samimi oldukları takdirde...” buyruğuna gelince;

أخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد والحكيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي ثُمَامَة الصائدي قَالَ: قَالَ الحواريون: يَا روح الله أخبرنَا من

İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd'de Ahmed, Nevâdirü'l-Usûl'de el-Hakîm et-Tirmizî ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Sümâme es-Sâidî'den rivayet etmişlerdir; o şöyle dedi: Havariler: "Ey Rûhullâh! Bize bildir, kimdir..." dediler.

الناصح لله قَالَ: الَّذِي يُؤثر حق الله على حق النَّاس وَإِذا حدث لَهُ أَمْرَانِ أَو بدا لَهُ أَمر الدُّنْيَا وَأمر الْآخِرَة بَدَأَ الَّذِي للآخرة ثمَّ تفرغ للَّذي الدُّنْيَا

"...Allah'a karşı samimi (nâsih) olan?" [İsâ] şöyle dedi: "Allah'ın hakkını insanların hakkına tercih eden; başına iki iş geldiğinde yahut karşısına bir dünya işi ile bir ahiret işi çıktığında önce ahirete ait olanla başlayıp sonra dünyaya ait olana vakit ayıran kimsedir."

وَأخرج مُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ عَن تَمِيم الدَّارِيّ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: الدّين النَّصِيحَة

Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî, Temîm ed-Dârî'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Din samimiyettir (nasihattir)" buyurdu.

قَالُوا: لمن يَا رَسُول الله قَالَ: لله ولكتابه وَلِرَسُولِهِ ولأئمة الْمُسلمين وعامتهم

"Kime karşı ey Allah'ın Resûlü?" dediler. "Allah'a, Kitabı'na, Resûlü'ne, Müslümanların yöneticilerine ve onların geneline karşı" buyurdu.

وَأخرج ابْن عدي عَن ابْن عمر أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن الدّين النَّصِيحَة

İbn Adiy, İbn Ömer'den rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz din samimiyettir (nasihattir)" buyurdu.

قيل: لمن يَا رَسُول الله قَالَ: لله وَلِرَسُولِهِ ولأئمة الْمُسلمين وعامتهم

"Kime karşı ey Allah'ın Resûlü?" denildi. "Allah'a, Resûlü'ne, Müslümanların yöneticilerine ve onların geneline karşı" buyurdu.

وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ عَن جرير قَالَ بَايَعت النَّبِي ﷺ على إِقَامَة الصَّلَاة وإيتاء الزَّكَاة والنصح لكل مُسلم

Buhârî, Müslim ve Tirmizî, Cerîr'den rivayet etmişlerdir; o şöyle dedi: "Namazı kılmak, zekâtı vermek ve her Müslümana karşı samimi ve hayırhah olmak üzere Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat ettim."