وَأخرج خَيْثَمَة بن سُلَيْمَان الاطرابلسي فِي فَضَائِل الصَّحَابَة وَابْن عَسَاكِر عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ قَالَ: إِن الله ذمّ النَّاس كلهم ومدح أَبَا بكر ﵁ فَقَالَ {إِلَّا تنصروه فقد نَصره الله إِذْ أخرجه الَّذين كفرُوا ثَانِي اثْنَيْنِ إِذْ هما فِي الْغَار إِذْ يَقُول لصَاحبه لَا تحزن إِن الله مَعنا}
Hayseme b. Süleyman el-Atrablusî Fedâilü's-Sahâbe'de ve İbn Asâkir'in Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz Allah bütün insanları yerdi ve Ebû Bekir'i (radıyallâhu anh) övdü de şöyle buyurdu: {إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا} “Eğer siz ona yardım etmezseniz, [bilesiniz ki] inkâr edenler onu iki kişiden biri olarak çıkardıklarında Allah ona yardım etmişti. Hani ikisi mağaradaydılar; hani o arkadaşına: ‘Korkma, şüphesiz Allah bizimle beraberdir’ diyordu.””
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن أبي بكر ﵁ أَن قَالَ: مَا دخلني اشفاق من شَيْء وَلَا دخلني فِي الدّين وَحْشَة إِلَى أحد بعد لَيْلَة الْغَار فَإِن رَسُول الله ﷺ حِين رأى اشفاقي عَلَيْهِ وعَلى الدّين قَالَ لي هوّن عَلَيْك فَإِن الله قد قضى لهَذَا الْأَمر بالنصر والتمام
İbn Asâkir'in Ebû Bekir'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Mağara gecesinden sonra artık içime hiçbir şeyden ötürü bir endişe girmedi ve din konusunda [kimseye karşı] bir yalnızlık hissetmedim. Çünkü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) benim onun ve din hakkındaki endişemi görünce bana: ‘Sakin ol; çünkü Allah bu iş için yardım ve tamamlanma hükmünü vermiştir’ buyurdu.”
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة ﵁ قَالَ: عَاتب الله
İbn Asâkir'in Süfyân b. Uyeyne'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah,
الْمُسلمين جَمِيعًا فِي نبيه ﷺ غير أبي بكر ﵁ وَحده فَإِنَّهُ خرج من المعاتبة ثمَّ قَرَأَ {إِلَّا تنصروه فقد نَصره الله} الْآيَة
Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) konusunda -yalnızca Ebû Bekir (radıyallâhu anh) hariç- bütün Müslümanları uyardı/azarladı. Zira o, bu azarlamadan muaf tutulmuştur.” Sonra şu ayeti okudu: {إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ} “Eğer siz ona yardım etmezseniz, [bilesiniz ki] Allah ona yardım etmişti...”
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن الْحسن ﵁ قَالَ: لقد عَاتب الله جَمِيع أهل الأَرْض فَقَالَ {إِلَّا تنصروه فقد نَصره الله إِذْ أخرجه الَّذين كفرُوا ثَانِي اثْنَيْنِ}
Hakîm et-Tirmizî'nin Hasan'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Andolsun ki Allah bütün yeryüzü ehlini uyardı ve şöyle buyurdu: {إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ} “Eğer siz ona yardım etmezseniz, [bilesiniz ki] inkâr edenler onu iki kişiden biri olarak çıkardıklarında Allah ona yardım etmişti.””
وَأخرج ابْن عَسَاكِر من طَرِيق مُحَمَّد بن يحيى قَالَ: أَخْبرنِي بعض أَصْحَابنَا قَالَ: قَالَ شَاب من أَبنَاء الصَّحَابَة فِي مجْلِس فِيهِ الْقَاسِم بن مُحَمَّد بن أبي بكر الصّديق: وَالله مَا كَانَ لرَسُول الله ﷺ من موطن إِلَّا وَأبي فِيهِ مَعَه
İbn Asâkir'in Muhammed b. Yahyâ kanalıyla rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Arkadaşlarımızdan biri bana şunu anlattı: Sahâbe çocuklarından bir genç, Kāsım b. Muhammed b. Ebî Bekr es-Sıddîk'ın bulunduğu bir mecliste: “Vallahi Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) babamın onunla birlikte bulunmadığı hiçbir mevkisi/yeri yoktur” dedi.
قَالَ: يَا ابْن أخي لَا تحلف
[Kāsım]: “Ey kardeşimin oğlu, yemin etme!” dedi.
قَالَ: هلمَّ
[Genç]: “Getir [söyle de görelim]!” dedi.
قَالَ: بلَى مَا لَا ترده قَالَ الله {ثَانِي اثْنَيْنِ إِذْ هما فِي الْغَار}
[Kāsım]: “Evet, reddedemeyeceğin bir şey var; Allah Teâlâ: {ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ} “İkisi mağarada bulundukları vakit iki kişiden ikincisi...” buyurmuştur” dedi.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَأَبُو عوَانَة وَابْن حبَان وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس ﵁ قَالَ: حَدثنِي أَبُو بكر ﵁ قَالَ كنت مَعَ النَّبِي ﷺ فِي الْغَار فَرَأَيْت آثَار الْمُشْركين فَقلت: يَا رَسُول الله لَو أَن أحدهم رفع قدمه لَأَبْصَرنَا تَحت قدمه
İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Ebû Avâne, İbn Hibbân, İbnu'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Enes'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Ebû Bekir (radıyallâhu anh) ona şöyle anlatmıştır: “Ben mağarada Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraberken müşriklerin ayak izlerini gördüm de: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Şayet onlardan biri ayağını kaldırsa, ayağının altından bizi görür’ dedim.”
فَقَالَ: يَا أَبَا بكر مَا ظَنك بِاثْنَيْنِ الله ثالثهما
Bunun üzerine Resûlullah: “Ey Ebû Bekir! Üçüncüleri Allah olan iki kişi hakkında ne zannediyorsun?” buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ وَأَبُو نعيم فِي الدَّلَائِل عَن أبي بكر ﵁
İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh ve ed-Delâil'de Ebû Nuaym'ın Ebû Bekir'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiklerine göre:
انهما لما انتهيا إِلَى الْغَار إِذا جُحر فالقمه أَبُو بكر ﵁ رجلَيْهِ قَالَ: يَا رَسُول الله إِن كَانَت لدغة أَو لسعة كَانَت فيَّ
İkisi mağaraya vardıklarında [Ebû Bekir] bir delik gördü ve iki ayağını deliğe tıkadı. Sonra: “Ey Allah'ın Resûlü! Eğer bir sokma veya ısırma olacaksa bana olsun” dedi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس بن مَالك ﵁ قَالَ: لما كَانَت لَيْلَة الْغَار قَالَ أَبُو بكر الصّديق ﵁: يَا رَسُول الله دَعْنِي فلأدخل قبلك فَإِن كانْت حَيَّة أَو شَيْء كَانَت فيَّ قبلك
İbn Merdûye'nin Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mağara gecesi olunca Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anh): “Ey Allah'ın Resûlü! Bırak senden önce ben gireyim; şayet bir yılan veya başka bir şey varsa senden önce bana isabet etsin” dedi.
قَالَ ادخل
Resûlullah: “Gir” buyurdu.
فَدخل أَبُو بكر ﵁ فَجعل يلمس بيدَيْهِ فَكلما رأى جحراً قَالَ بِثَوْبِهِ فشقه ثمَّ ألقمه الْجُحر حَتَّى فعل ذَلِك بِثَوْبِهِ أجمع وَبَقِي جُحر فَوضع عَلَيْهِ عقبه وَقَالَ: أَدخل
Ebû Bekir (radıyallâhu anh) içeri girdi ve elleriyle yoklamaya başladı. Her delik gördüğünde elbisesinden bir parça yırtıp deliğe tıkadı; ta ki elbisesinin tamamını bu şekilde harcayıncaya kadar. Geriye bir delik kaldı, onun üzerine de topuğunu koydu ve: “İçeri gir” dedi.
فَلَمَّا أصبح قَالَ لَهُ النَّبِي ﷺ: فَأَيْنَ ثَوْبك فَأخْبرهُ بِالَّذِي صنع فَرفع النَّبِي ﷺ يَدَيْهِ وَقَالَ: اللهمَّ اجْعَل أَبَا بكر معي فِي درجتي يَوْم الْقِيَامَة
Sabah olunca Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: “Elbisen nerede?” buyurdu. O da yaptığını haber verdi. Bunun üzerine Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ellerini kaldırıp: “Allahım! Kıyamet gününde Ebû Bekir'i benimle aynı derecede kıl” diye dua etti.
فَأوحى الله إِلَيْهِ أَن الله قد اسْتَجَابَ لَك
Bunun üzerine Allah ona, duasını kabul ettiğini vahyetti.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن جُنْدُب بن سُفْيَان ﵁ قَالَ: لما انْطلق أَبُو بكر ﵁ مَعَ رَسُول الله ﷺ إِلَى الْغَار قَالَ لَهُ أَبُو بكر ﵁: لَا تدخل يَا رَسُول الله حَتَّى استبرئه
İbn Merdûye'nin Cündüb b. Süfyân'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Bekir (radıyallâhu anh) Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte mağaraya gittiğinde, Ebû Bekir (radıyallâhu anh) ona: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben kontrol edip emniyete almadıkça içeri girme” dedi.
فَدخل أَبُو بكر ﵁ الْغَار
Bunun üzerine Ebû Bekir (radıyallâhu anh) mağaraya girdi.
فَأصَاب يَده شَيْء فحعل يمسح الدَّم عَن أُصْبُعه وَهُوَ يَقُول:
Eline bir şey isabet etti de parmağından kanı silmeye başladı ve şöyle diyordu:
هَل أَنْت إِلَّا أصْبع دميت وَفِي سَبِيل الله مَا لقِيت وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن جعدة بن هُبَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَت عَائِشَة ﵂: قَالَ أَبُو بكر ﵁: لَو رَأَيْتنِي مَعَ رَسُول الله ﷺ إِذْ صعدنا الْغَار فَأَما قدما رَسُول الله ﷺ فتفطرتا دَمًا وَأما قَدَمَايَ فعادتا كَأَنَّهُمَا صَفْوَان
“Sen kanayan bir parmaktan başka nesin ki? Zaten başına gelen de Allah yolundadır.” İbn Merdûye'nin Ca'de b. Hübeyre'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Âişe (radıyallâhu anhâ) şöyle demiştir: Ebû Bekir (radıyallâhu anh) dedi ki: “Mağaraya tırmandığımızda beni Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte bir görseydin! Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ayakları yarılıp kanamıştı; benim ayaklarım ise sanki iki kaya gibi [sertleşmişti].”
قَالَت عَائِشَة ﵂: أَن رَسُول الله ﷺ لم يتعوّد الحفية
Âişe (radıyallâhu anhâ): “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalınayak yürümeye alışkın değildi” dedi.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مُصعب قَالَ: أدْركْت أنس بن مَالك وَزيد بن أَرقم والمغيرة بن شُعْبَة فَسَمِعتهمْ يتحدثون أَن النَّبِي ﷺ لَيْلَة الْغَار أَمر الله شَجَرَة فَنَبَتَتْ فِي وَجه النَّبِي فَسترته وَأمر الله العنكبوت فَنسجَتْ فِي وَجه النَّبِي ﷺ فَسترته وَأمر الله حَمَامَتَيْنِ وَحْشِيَّتَيْنِ فوقفتا بِفَم الْغَار وَأَقْبل فتيَان قُرَيْش من كل بطن رجل بِعِصِيِّهِمْ وأسيافهم وهراويهم حَتَّى إِذا كَانُوا من النَّبِي ﷺ قدر أَرْبَعِينَ ذِرَاعا فَنزل بَعضهم فَنظر فِي الْغَار فَرجع إِلَى أَصْحَابه فَقَالُوا: مَا لَك لم تنظر فِي الْغَار فَقَالَ: رَأَيْت حَمَامَتَيْنِ بِفَم الْغَار فَعرفت أَن لَيْسَ فِيهِ أحد
İbn Sa'd ve İbn Merdûye'nin İbn Mus'ab'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Enes b. Mâlik, Zeyd b. Erkam ve el-Mugīre b. Şu'be'ye yetiştim; onların şöyle anlattıklarını işittim: “Mağara gecesi Allah bir ağaca emretti, o da Nebî'nin önünde bitip onu gizledi. Allah örümceğe emretti, o da Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) önünde ağ örüp onu gizledi. Allah iki yabani güvercine emretti, onlar da mağaranın ağzında durdular. Kureyş gençleri her kabileden birer adam olarak sopaları, kılıçları ve değnekleriyle çıkageldiler. Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) kırk arşın kadar yaklaştıklarında, içlerinden biri aşağı inip mağaraya baktı, sonra arkadaşlarının yanına döndü. Arkadaşları: ‘Sana ne oldu da mağaranın içine bakmadın?’ dediler. O da: ‘Mağaranın ağzında iki güvercin gördüm ve içeride kimse olmadığını anladım’ dedi.
فَسمع النَّبِي ﷺ مَا قَالَ فَعرف أَن الله دَرأ عَنهُ بهما فَسَمت النَّبِي ﷺ عَلَيْهِنَّ وَفرض جزاءهن وانحدرن فِي الْحرم فَأخْرج ذَلِك الزَّوْج كل شَيْء فِي الْحرم
Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun söylediklerini işitti ve Allah'ın bu iki güvercin vesilesiyle tehlikeyi kendisinden savdığını anladı. Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlar için dua etti ve [öldürülmelerine karşılık] ceza takdir etti; onlar da Harem bölgesine indiler. Harem'deki bütün [güvercinler] o çiftten türemiştir.”
وَأخرج ابْن عَسَاكِر فِي تَارِيخه بسندٍ واهٍ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَ أَبُو بكر مَعَ رَسُول الله ﷺ فِي الْغَار فعطش فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ اذْهَبْ إِلَى صدر الْغَار فَاشْرَبْ
İbn Asâkir'in Tarih'inde zayıf bir senetle İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Bekir, mağarada Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikteyken susadı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: “Mağaranın iç tarafına git ve iç” buyurdu.
فَانْطَلق أَبُو بكر ﵁ إِلَى صدر الْغَار فَشرب مِنْهُ مَاء أحلى من الْعَسَل وأبيض من اللَّبن وأزكى رَائِحَة من الْمسك ثمَّ عَاد فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله أَمر الْملك الْمُوكل بأنهار الْجنَّة أَن خرق نَهرا من جنَّة الفردوس إِلَى صدر الْغَار لتشرب
Ebû Bekir (radıyallâhu anh) mağaranın iç tarafına gitti ve oradan baldan daha tatlı, sütten daha beyaz ve kokusu miskten daha hoş bir su içti, sonra geri döndü. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Şüphesiz Allah cennet nehirleriyle görevli meleğe emretti de o, sen içesin diye Firdevs cennetinden mağaranın içine bir nehir akıttı” buyurdu.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الشّعبِيّ ﵁ قَالَ: وَالَّذِي لَا إِلَه غَيره لقد عوتب أَصْحَاب مُحَمَّد ﷺ فِي نصرته إِلَّا أَبَا بكر ﵁ فَإِن الله تَعَالَى {إِلَّا تنصروه فقد نَصره الله إِذْ أخرجه الَّذين كفرُوا ثَانِي اثْنَيْنِ إِذْ هما فِي الْغَار} خرج أَبُو بكر ﵁ وَالله من المعتبة
İbnu'l-Münzir'in Şa'bî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kendisinden başka ilah olmayana yemin olsun ki, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı -Ebû Bekir (radıyallâhu anh) müstesna- ona yardım etme konusunda uyarılmışlardır. Çünkü Allah Teâlâ: {إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ} “Eğer siz ona yardım etmezseniz, [bilesiniz ki] inkâr edenler onu iki kişiden biri olarak çıkardıklarında -ikisi mağarada bulundukları vakit- Allah ona yardım etmişti” [buyurmuştur]. Vallahi Ebû Bekir (radıyallâhu anh) bu uyarıdan muaf tutulmuştur.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سَالم بن عبيد الله ﵁ وَكَانَ من أهل الصّفة - قَالَ: أَخذ عمر بيد أبي بكر ﵄ فَقَالَ: من لَهُ هَذِه الثَّلَاث
İbn Abi Hâtim'in Suffe ehlinden olan Sâlim b. Ubeydillâh'tan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer, Ebû Bekir'in (radıyallâhu anhümâ) elini tuttu ve: “Şu üç özelliğe kim sahiptir?” dedi:
(إِذْ يَقُول لصَاحبه) من صَاحبه (إِذْ هما فِي الْغَار) من هما (لَا تحزن إِن الله مَعنا)
“(Arkadaşına dediği vakit): Arkadaşı kimdir? (İkisi mağaradayken): Bu ikisi kimdir? (Korkma, şüphesiz Allah bizimle beraberdir): [Bunu kime söylemiştir?]”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَمْرو بن الْحَارِث عَن أَبِيه أَن أَبَا بكر الصّديق ﵁ قَالَ: أَيّكُم يقْرَأ سُورَة التَّوْبَة قَالَ: رجل: أَنا
İbn Ebî Hâtim'in Amr b. el-Hâris'ten, onun da babasından rivayet ettiğine göre Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anh): “Hanginiz Tevbe sûresini okur?” diye sordu. Bir adam: “Ben” dedi.
قَالَ: اقْرَأ
[Ebû Bekir]: “Oku!” dedi.
فَلَمَّا بلغ {إِذْ يَقُول لصَاحبه لَا تحزن} بَكَى وَقَالَ: وَالله أَنا صَاحبه
{إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ} “Hani o arkadaşına: ‘Korkma!’ diyordu” ayetine ulaşınca [Ebû Bekir] ağladı ve: “Vallahi onun arkadaşı benim!” dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: كَانَ صَاحبه أَبَا بكر ﵁ والغار جبل بِمَكَّة يُقَال لَهُ ثَوْر
Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Onun arkadaşı Ebû Bekir (radıyallâhu anh) idi. Mağara ise Mekke'de Sevr denilen bir dağdadır.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أَبُو بكر أخي وصاحبي فِي الْغَار فاعرفوا ذَلِك لَهُ فَلَو كنت متخذا خَلِيلًا لَا تخذت أَبَا بكر خَلِيلًا سدوا كل خوخة فِي هَذَا الْمَسْجِد غير خوخة أبي بكر
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ebû Bekir benim kardeşim ve mağaradaki arkadaşımdır; onun bu kadrini bilin. Eğer bir dost edinecek olsaydım Ebû Bekir'i dost edinirdim. Ebû Bekir'in kapısı hariç bu mescitteki bütün kapıları kapatın.”
وَأخرج ابْن مردوية عَن عبد الله بن الزبير ﵄ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لَو اتَّخذت خَلِيلًا غير رَبِّي لاتخذت أَبَا بكر خَلِيلًا وَلَكِن أخي وصاحبي فِي الْغَار
İbn Merdûye'nin Abdullah b. ez-Zübeyr'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Rabbimden başka bir dost edinecek olsaydım Ebû Bekir'i dost edinirdim. Lakin o benim kardeşim ve mağaradaki arkadaşımdır.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن الزُّهْرِيّ ﵁ فِي قَوْله {إِذْ هما فِي الْغَار} قَالَ: الْغَار الَّذِي فِي الْجَبَل الَّذِي يُسمى ثوراً
Abdurrezzâk ve İbnu'l-Münzir'in Zührî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o, {إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ} “Hani ikisi mağaradaydılar” ayeti hakkında şöyle demiştir: “O, Sevr denilen dağdaki mağaradır.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: رَأَيْت قوما يصعدون حراء فَقلت: مَا يلْتَمس هَؤُلَاءِ فِي حراء فَقَالُوا: الْغَار الَّذِي اخْتَبَأَ فِيهِ رَسُول الله ﷺ وَأَبُو بكر ﵁
İbn Merdûye'nin Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bir grubun Hira'ya tırmandığını gördüm ve: ‘Bunlar Hira'da ne arıyorlar?’ diye sordum. Onlar da: ‘Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile Ebû Bekir'in (radıyallâhu anh) saklandığı mağarayı [arıyorlar]’ dediler.”
قَالَت عَائِشَة ﵂: مَا اخْتَبَأَ فِي حراء إِنَّمَا اخْتَبَأَ فِي ثَوْر وَمَا كَانَ أحد يعلم مَكَان ذَلِك الْغَار إِلَّا عبد الرَّحْمَن بن أبي بكر وَأَسْمَاء بنت أبي بكر فَإِنَّهُمَا كَانَا يَخْتَلِفَانِ إِلَيْهِمَا وعامر بن فهَيْرَة مولى أبي بكر ﵁ فَإِنَّهُ كَانَ إِذا سرح غنمه مر بهما فَحلبَ لَهما
Âişe (radıyallâhu anhâ) dedi ki: “Hira'da saklanmadı; ancak Sevr'de saklandı. O mağaranın yerini Abdurrahman b. Ebî Bekr ile Esmâ bint Ebî Bekr'den başka kimse bilmiyordu. Çünkü bu ikisi onların yanına gidip gelirdi. Bir de Ebû Bekir'in (radıyallâhu anh) azatlısı Âmir b. Füheyre [biliyordu]; o da koyunlarını otlatmaya çıkardığında onların yanından geçer ve onlara süt sağardı.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: مكث أَبُو بكر ﵁ مَعَ رَسُول الله ﷺ فِي الْغَار ثَلَاثًا
İbn Ebî Şeybe'nin Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Ebû Bekir (radıyallâhu anh), Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte mağarada üç [gün] kaldı.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأحمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الزُّهْرِيّ عَن عُرْوَة عَن عَائِشَة قَالَت: لم أَعقل أبويَّ قطّ إِلَّا وهما يدينان الدّين وَلم يمر علينا يَوْم إِلَّا يأتينا فِيهِ رَسُول الله ﷺ طرفِي النَّهَار بكرَة وَعَشِيَّة وَلما ابْتُلِيَ الْمُسلمُونَ خرج أَبُو بكر ﵁ مُهَاجرا قبل أَرض الْحَبَشَة حَتَّى إِذا بلغ برك الغماد لقِيه ابْن الدغنة وَسيد القارة فَقَالَ ابْن الدغنة: أَيْن تُرِيدُ يَا أَبَا بكر فَقَالَ أَبُو بكر ﵁: أخرجني قومِي فَأُرِيد أَن أسيح فِي الأَرْض فأعبد رَبِّي
Abdurrezzâk, Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ez-Zührî kanalıyla Urve'den, onun da Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kendimi bildim bileli anne babamı hep bu dine inanır buldum. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) günün iki ucunda, sabah ve akşam bize uğramadığı tek bir gün bile geçmemiştir. Müslümanlar sıkıntıya uğrayınca Ebû Bekir (radıyallâhu anh) Habeşistan tarafına hicret etmek üzere yola çıktı. Nihayet Berkü'l-Gımâd'a ulaştığında, Kâre kabilesinin reisi İbnu'd-Dugunne ile karşılaştı. İbnu'd-Dugunne: ‘Nereye gitmek istiyorsun ey Ebû Bekir?’ dedi. Ebû Bekir (radıyallâhu anh): ‘Kavmim beni çıkardı; ben de yeryüzünde dolaşıp Rabbime ibadet etmek istiyorum’ dedi.
قَالَ ابْن الدغنة: فَإِن مثلك يَا أَبَا بكر لَا يخرج وَلَا يخرج إِنَّك تكسب الْمَعْدُوم
İbnu'd-Dugunne dedi ki: ‘Şüphesiz senin gibisi ey Ebû Bekir, [yurdundan] çıkmaz ve çıkarılmaz! Çünkü sen muhtaç olanı kazandırırsın,
وَتصل الرَّحِم وَتحمل الْكل وتقري الضَّيْف وَتعين على نَوَائِب الْحق فَأَنا لَك جَار
akrabayı gözetirsin, aciz olanın yükünü taşırsın, misafire ikram edersin ve hak yolunda başa gelen musibetlere yardım edersin. Ben sana himaye veriyorum.’
فأنفذت قُرَيْش جوَار ابْن الدغنة وأمنوا أَبَا بكر وَقَالُوا لِابْنِ الدغنة: مر أَبَا بكر فليعبد ربه فِي دَاره وَليصل فِيهَا مَا شَاءَ وليقرأ مَا شَاءَ وَلَا يؤذينا وَلَا يشتغلن بِالصَّلَاةِ وَالْقِرَاءَة فِي غير دَاره
Kureyş, İbnu'd-Dugunne'nin himayesini kabul etti ve Ebû Bekir'e dokunmayacaklarını bildirdiler. İbnu'd-Dugunne'ye şöyle dediler: ‘Ebû Bekir'e söyle, Rabbine evinde ibadet etsin; orada dilediği gibi namaz kılsın, dilediğini okusun. Ancak bize eziyet vermesin ve evinden başka bir yerde namaz ve kıraatle meşgul olmasın.’
فَفعل ثمَّ بدا لأبي بكر ﵁ فابتنى مَسْجِدا بِفنَاء دَاره فَكَانَ يُصَلِّي فِيهِ وَيقْرَأ فيتقصف عَلَيْهِ نسَاء الْمُشْركين وأبناؤهم يعْجبُونَ مِنْهُ وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ وَكَانَ أَبُو بكر رَضِي الله رجلا بكاء لَا يملك دمعه حِين يقْرَأ الْقُرْآن فأفزع ذَلِك أَشْرَاف قُرَيْش فأرسلوا إِلَى ابْن الدغنة فَقدم عَلَيْهِم فَقَالُوا: إنَّا أجرنا أَبَا بكر على أَن يعبد ربه فِي دَاره وَإنَّهُ جَاوز ذَلِك فابتنى مَسْجِدا بِفنَاء دَاره وأعلن الصَّلَاة وَالْقِرَاءَة وَإِنَّا خشينا أَن يفتن نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا فَإِن أحب أَن يقْتَصر أَن يعبد ربه فِي دَاره فعل وَإِن أَبى إِلَّا أَن يعلن ذَلِك فسله أَن يرد إِلَيْك ذِمَّتك فإنَّا قد كرهنا أَن نخفرك ولسنا مقرين لأبي بكر الاستعلان
[Ebû Bekir] bunu uyguladı. Sonra Ebû Bekir'in (radıyallâhu anh) aklına bir fikir geldi ve evinin avlusunda bir mescit inşa etti. Orada namaz kılıyor ve Kur'an okuyordu. Müşriklerin kadınları ve çocukları hayretle etrafına toplanıp ona bakıyorlardı. Ebû Bekir [radıyallâhu anh] ise Kur'an okuduğunda gözyaşlarına hakim olamayan çok duygulu bir adamdı. Bu durum Kureyş'in ileri gelenlerini telaşlandırdı; İbnu'd-Dugunne'ye haber gönderdiler. O da yanlarına geldi. Dediler ki: ‘Biz Ebû Bekir'i Rabbine evinde ibadet etmesi şartıyla himayene izin vermiştik. O ise bunu aşıp evinin avlusunda bir mescit yaptı; namazını ve kıraatini açıktan yapmaya başladı. Biz kadınlarımızın ve çocuklarımızın fitneye düşmesinden korktuk. Eğer Rabbine evinde ibadet etmekle yetinmek isterse öyle yapsın; şayet bunu açıktan yapmaktan başka bir şeye razı olmazsa, ona senin himayeni sana iade etmesini söyle. Zira biz senin ahdini bozmaktan hoşlanmayız, ama Ebû Bekir'in [ibadetini] açığa vurmasını da kabul edecek değiliz.’
فَأتى ابْن الدغنة أَبَا بكر ﵁ فَقَالَ: يَا أَبَا بكر قد علمت الَّذِي عقدت لَك عَلَيْهِ فَأَما أَن تقتصر على ذَلِك وَإِمَّا أَن ترد إِلَيّ ذِمَّتِي فَإِنِّي لَا أحب أَن تسمع الْعَرَب أَنِّي خفرت فِي عقد رجل عقدت لَهُ
Bunun üzerine İbnu'd-Dugunne, Ebû Bekir'e (radıyallâhu anh) gelip şöyle dedi: ‘Ey Ebû Bekir! Seninle ne üzerine ahitleştiğimizi biliyorsun. Ya bununla yetinirsin ya da himayemi bana iade edersin. Çünkü ben, Arapların kendisi için ahit verdiğim bir adamın ahdini bozduğumu duymalarını istemem.’
فَقَالَ أَبُو بكر ﵁: فَإِنِّي أرد إِلَيْك جوارك وأرضى بجوار الله وَرَسُوله ﷺ وَرَسُول الله ﷺ يَوْمئِذٍ بِمَكَّة - قَالَ رَسُول الله ﷺ للْمُسلمين قد أريت دَار هجرتكم رَأَيْت سبخَة ذَات نخل بَين لابتين وهما حرتان فَهَاجَرَ من هَاجر قبل الْمَدِينَة حِين ذكر رَسُول الله ﷺ وَرجع إِلَى الْمَدِينَة بعض من كَانَ هَاجر إِلَى أَرض الْحَبَشَة من الْمُسلمين وتجهز أَبُو بكر ﵁ مُهَاجرا فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ: على رسلك فَإِنِّي أَرْجُو أَن يُؤذن لي
Ebû Bekir (radıyallâhu anh) şöyle dedi: ‘Ben senin himayeni sana iade ediyor, Allah ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) himayesine razı oluyorum.’ -Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) o günlerde Mekke'de idi.- Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Müslümanlara: ‘Hicret edeceğiniz yurt bana gösterildi; iki taşlık arazi arasında bulunan çorak ve hurmalık bir yer gördüm’ buyurdu. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu sözü üzerine hicret edenler Medine tarafına hicret ettiler. Müslümanlardan Habeşistan tarafına hicret etmiş olanların bir kısmı da Medine'ye döndü. Ebû Bekir (radıyallâhu anh) de hicret için hazırlandı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: ‘Acele etme; çünkü bana da izin verilmesini umuyorum’ buyurdu.
فَقَالَ أَبُو بكر ﵁: وترجو ذَلِك بِأبي أَنْت قَالَ: نعم
Ebû Bekir (radıyallâhu anh): ‘Anam babam sana feda olsun, bunu umuyor musun?’ dedi. Resûlullah: ‘Evet’ buyurdu.
فحبس أَبُو بكر ﵁ نَفسه على رَسُول الله ﷺ لصحبته وعلف راحلتين كَانَتَا عِنْده ورق السمر أَرْبَعَة أشهر
Bunun üzerine Ebû Bekir (radıyallâhu anh), ona yoldaşlık etmek için kendisini Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) adayıp bekledi ve yanında bulunan iki binek devesini dört ay boyunca semur ağacı yaprağıyla besledi.
فَبَيْنَمَا نَحن جُلُوس فِي بيتنا فِي نحر الظهيرة قَالَ قَائِل لأبي بكر ﵁: هَذَا رَسُول الله ﷺ مُقبلا فِي سَاعَة لم يكن يأتينا فِيهَا فَقَالَ أَبُو بكر ﵁: فدَاه أبي وَأمي إِن جَاءَ بِهِ فِي هَذِه السَّاعَة إِلَّا أَمر فجَاء رَسُول الله فَاسْتَأْذن ﷺ فَأذن لَهُ فَدخل فَقَالَ رَسُول الله ﷺ حِين دخل لأبي بكر ﵁ أخرج من عنْدك
[Âişe devamla şöyle dedi:] Biz gün ortasının sıcağında evimizde otururken birisi Ebû Bekir'e (radıyallâhu anh): ‘İşte Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), bize gelmediği bir vakitte geliyor!’ dedi. Ebû Bekir (radıyallâhu anh): ‘Anam babam ona feda olsun, onu bu saatte ancak önemli bir iş getirmiştir’ dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip izin istedi, kendisine izin verildi ve içeri girdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) içeri girince Ebû Bekir'e (radıyallâhu anh): ‘Yanındakileri dışarı çıkar’ buyurdu.”
فَقَالَ أَبُو بكر: إِنَّمَا هم أهلك بِأبي أَنْت يَا رَسُول الله فَقَالَ رَسُول الله ﷺ:
Ebû Bekir: “Anam babam sana feda olsun ey Allah’ın Resûlü, onlar sadece senin ehlindir [ailendir]” dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem):
فَإِنَّهُ قد أذن لي بِالْخرُوجِ
“Bana [Mekke'den] çıkış için izin verildi” buyurdu.
فَقَالَ أَبُو بكر ﵁: فالصحابة بِأبي أَنْت يَا رَسُول الله فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: نعم
Ebû Bekir (radıyallâhu anh): “Anam babam sana feda olsun ey Allah’ın Resûlü, yol arkadaşlığı [da var mı]?” dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Evet” buyurdu.
فَقَالَ أَبُو بكر ﵁: فَخذ بِأبي أَنْت يَا رَسُول الله إِحْدَى رَاحِلَتي هَاتين
Ebû Bekir (radıyallâhu anh): “Anam babam sana feda olsun ey Allah’ın Resûlü, şu iki binek devemden birini al!” dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: بِالثّمن
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “[Ancak] bedeliyle” buyurdu.
فَقَالَت عَائِشَة ﵂: فجهزناهما أحسن الجهاز فصنعنا لَهما سفرة من جراب فَقطعت أَسمَاء بنت أبي بكر من نطاقها فأوكت بِهِ الجراب - فَلذَلِك كَانَت تسمى ذَات النطاقين - وَلحق رَسُول الله ﷺ وَأَبُو بكر بِغَار فِي جبل يُقَال لَهُ ثَوْر فمكثا فِيهِ ثَلَاث لَيَال يبيت عِنْدهمَا عبد الله بن أبي بكر وَهُوَ غُلَام شَاب لقن ثقف فَيخرج من عِنْدهمَا سحرًا فَيُصْبِح مَعَ قُرَيْش بِمَكَّة كبائت فَلَا يسمع أَمر يكَاد أَن بِهِ إِلَّا وعاه حَتَّى يأتيهما بِخَبَر ذَلِك حِين يخْتَلط الظلام ويرعى عَلَيْهِمَا عَامر بن فهَيْرَة مولى لأبي بكر منيحة من غنم فيريحها عَلَيْهِمَا حِين يذهب بِغَلَس سَاعَة من اللَّيْل فيبيتان فِي رسلهما حَتَّى ينعق بهما عَامر بن فهَيْرَة بِغَلَس يفعل ذَلِك كل لَيْلَة من تِلْكَ اللَّيَالِي الثَّلَاث
Âişe (radıyallâhu anhâ) dedi ki: Onların hazırlıklarını en güzel şekilde yaptık ve bir deri torba içinde onlar için azık hazırladık. Ebû Bekir'in kızı Esmâ kuşağından bir parça kesti ve onunla torbanın ağzını bağladı. -İşte bundan dolayı o, 'Zâtü'n-Nitâkayn' (iki kuşak sahibi) diye isimlendirildi.- Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile Ebû Bekir, Sevr denilen dağdaki bir mağaraya ulaştılar ve orada üç gece kaldılar. Ebû Bekir'in oğlu Abdullah onların yanında geceliyordu; o zeki, anlayışlı ve çabuk kavrayan bir gençti. Seher vakti onların yanından ayrılır ve geceyi Mekke'de geçirmiş gibi sabahleyin Kureyş ile birlikte olurdu. Onlar aleyhine kurulan hiçbir hileyi ve planı kaçırmaz, iyice beller ve karanlık basınca onlara bu haberi getirirdi. Ebû Bekir'in azatlısı Âmir b. Füheyre de onlar için sağımlık koyunları otlatır, gecenin bir vaktinde karanlıkta onları yanlarına getirip dinlendirirdi. Âmir b. Füheyre sabah karanlığında onları çağırıncaya kadar taze sütlerini içerlerdi. O, bu üç gecenin her birinde böyle yaptı.
واستأجر رَسُول الله ﷺ رجلا من بني الديل ثمَّ من بني عبد بن عدي هاديا خريتا - والخريت الماهر بالهداية - قد غمس يَمِين حلف فِي آل الْعَاصِ بن وَائِل وَهُوَ على دين كفار قُرَيْش فأمناه فدفعا إِلَيْهِ راحلتيهما وواعداه غَار ثَوْر بعد ثَلَاث لَيَال فأتاهما براحلتيهما صَبِيحَة ثَلَاث لَيَال فارتحلا فانطل مَعَهُمَا عَامر بن فهَيْرَة مولى أبي بكر وَالدَّلِيل الديلِي فَأخذ بهم طَرِيقا آخر وَهُوَ طَرِيق السَّاحِل قَالَ الزُّهْرِيّ: أَخْبرنِي عبد الرَّحْمَن بن مَالك المدلجي وَهُوَ ابْن أخي سراقَة بن حعشم: إِن أَبَاهُ أخبرهُ أَنه سمع سراقَة يَقُول: جاءتنا رسل كفار قُرَيْش يجْعَلُونَ فِي رَسُول الله ﷺ وَأبي بكر ﵁ دِيَة كل وَاحِد مِنْهُمَا لمن قَتلهمَا أَو أسرهما
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Benî ed-Dîl'den, sonra da Benî Abd b. Adî'den olan yol izini çok iyi bilen mahir bir kılavuzu ücretle tuttu. -Hirrît, kılavuzlukta mahir olan kimsedir.- Bu adam Âs b. Vâil ailesi ile yeminli bir ittifaka girmişti ve Kureyş kâfirlerinin dini üzereydi. Ona güvendiler ve iki binek develerini ona teslim edip üç gece sonra Sevr Mağarası'nda buluşmak üzere sözleştiler. Adam üç gecenin sabahında binek develeriyle birlikte onların yanına geldi ve yola çıktılar. Ebû Bekir'in azatlısı Âmir b. Füheyre ile Dîlli kılavuz da onlarla birlikte yola çıktı. [Kılavuz] onları başka bir yoldan, sahil yolundan götürdü. Zührî dedi ki: Sürâka b. Cu'şum'un yeğeni Abdurrahman b. Mâlik el-Müdlicî bana haber verdi ki, babası ona Sürâka'yı şöyle derken işittiğini anlatmıştır: Kureyş kâfirlerinin elçileri bize geldi; Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Ebû Bekir'i (radıyallâhu anh) öldüren ya da esir eden kimseye ikisinden her biri için bir diyet koyuyorlardı.
فَبَيْنَمَا أَنا جَالس فِي مجْلِس من مجَالِس قومِي بني مُدْلِج أقبل رجل مِنْهُم حَتَّى قَامَ علينا فَقَالَ: يَا سراقَة إِنِّي رَأَيْت آنِفا أَسْوِدَة بالسَّاحل لَا أَرَاهَا إِلَّا مُحَمَّدًا وَأَصْحَابه قَالَ سراقَة: فَعرفت أَنهم هم
Kavmim Benî Müdlic'in meclislerinden bir mecliste otururken onlardan bir adam çıkageldi, başımızda dikilip şöyle dedi: “Ey Sürâka! Az önce sahilde bazı karaltılar gördüm; onların Muhammed ve arkadaşları olduğunu sanıyorum.” Sürâka dedi ki: Onların gerçekten onlar olduğunu anladım.
فَقلت: إِنَّهُم لَيْسُوا بهم وَلَكِن رَأَيْت فلَانا وَفُلَانًا انْطَلقُوا ثمَّ لَبِثت فِي الْمجْلس حَتَّى قُمْت فَدخلت بَيْتِي وَأمرت جاريتي أَن تخرج لي فرسي وَهِي من وَرَاء أكمة فتحبسها عَليّ وَأخذت رُمْحِي فَخرجت بِهِ من ظهر الْبَيْت فخططت برمحي الأَرْض وخفضت عالية الرمْح حَتَّى أتيت فرسي فركبتها ودفعتها تقرب بِي حَتَّى رَأَيْت أسودتهما فَلَمَّا دَنَوْت مِنْهُم حَيْثُ يسمعهم الصَّوْت
Bunun üzerine: “Onlar onlar değildir, fakat sen falanca ve filancanın gittiklerini gördün” dedim. Sonra kalkıncaya kadar mecliste oyalandım. Evime girdim ve cariyeme atımı bir tepenin arkasından çıkarıp orada benim için tutmasını emrettim. Mızrağımı aldım, evin arkasından çıktım; mızrağımın ucunu yere sürterek ve yukarısını alçakta tutarak atımın yanına geldim, ona bindim ve beni dörtnala koşturması için hızlandırdım, nihayet onların karaltılarını gördüm. Seslerini işitebileceğim bir mesafeye kadar onlara yaklaştığımda,
عثرت بِي فرسي فَخَرَرْت عَنْهَا فَقُمْت فَأَهْوَيْت بيَدي إِلَى كِنَانَتِي فاستخرجت مِنْهَا الأزلام فاستقسمت بهَا أضرهم أم لَا فَخرج الَّذِي أكره أَن لَا أضرهم فركبت فرسي وعصيت الأزلام حَتَّى إِذا سَمِعت قِرَاءَة رَسُول الله ﷺ وَهُوَ لَا يلْتَفت وَأَبُو بكر ﵁ يكثر الِالْتِفَات ساخت يدا فرسي فِي الأَرْض حَتَّى بلغت الرُّكْبَتَيْنِ فَخَرَرْت عَنْهَا فجررتها فَنَهَضت فَلم تكد تخرج يداها فَلَمَّا اسْتَوَت قَائِمَة إِذا لأثر يَديهَا عثان سَاطِع فِي السَّمَاء من الدُّخان فاستقسمت بالأزلام فَخرج الَّذِي أكره أَن لَا أضرهم فناديتهم بالأمان فَوقف وَركبت فرسي حَتَّى جئتهم وَوَقع فِي نَفسِي حِين لقِيت مَا لقِيت من الْحَبْس عَنْهُم أَنه سَيظْهر أَمر رَسُول الله ﷺ فَقلت لَهُ: إِن قَوْمك قد جعلُوا فِيك الدِّيَة وَأَخْبَرتهمْ من أَخْبَار سفرهم وَمَا يُرِيد النَّاس بهم وَعرضت عَلَيْهِم الزَّاد وَالْمَتَاع فَلم يرزآني شَيْئا وَلم يسألاني إِلَّا أَن أخف عَنَّا فَسَأَلته أَن يكْتب لي كتابا موادعة آمن بِهِ فَأمر عَامر بن فهَيْرَة فَكتب لي فِي رقْعَة من أَدِيم ثمَّ مضى
Atımın ayağı tökezledi ve üzerinden düştüm. Hemen kalktım, elimi ok torbama uzatıp oradan fal oklarını çıkardım. Onlara zarar verip veremeyeceğimi anlamak için fal çektim; istemediğim şey, yani 'onlara zarar vermeyeceğim' çıktı. Atıma bindim ve fal oklarına karşı geldim. Nihayet Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) [Kur'an] okuyuşunu duyabileceğim bir yere geldiğimde -o hiç dönüp bakmıyor, Ebû Bekir (radıyallâhu anh) ise sık sık arkasına bakıyordu- atımın ön ayakları dizlerine kadar yere battı. Ben de üzerinden düştüm. Atı çektim, kalktı fakat ön ayaklarını neredeyse çıkaramıyordu. Doğrulup ayağa kalktığında, ön ayaklarının izinden göğe doğru yükselen duman gibi bir toz bulutu yükseldi. Fal oklarıyla tekrar fal çektim, yine istemediğim şey, yani 'onlara zarar vermeyeceğim' çıktı. Bunun üzerine onlara eman dileyerek seslendim. Durdular. Atıma binip yanlarına vardım. Onlara ulaşmaktan engellenmek üzere başıma gelenleri görünce içime Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) davasının muhakkak üstün geleceği doğdu. Ona: “Kavmin senin için [başına] diyet koydu” dedim ve yolculuklarına dair haberleri, insanların onlara ne yapmak istediklerini haber verdim. Onlara azık ve eşya teklif ettim; fakat benden hiçbir şey almadılar ve: “Bizim durumumuzu gizli tut” demekten başka bir şey istemediler. Ben de bana bir güvence belgesi yazmasını istedim. Âmir b. Füheyre'ye emretti, o da bana bir deri parçasına yazdı, sonra yoluna devam etti.
قَالَ الزُّهْرِيّ: وَأَخْبرنِي عُرْوَة بن الزبير أَنه لَقِي الزبير وركبا من الْمُسلمين كَانُوا تجارًا بِالشَّام قابلين إِلَى مَكَّة فعرفوا النَّبِي ﷺ وَأَبا بكر فكساهم ثِيَاب بيض وَسمع الْمُسلمُونَ بِالْمَدِينَةِ بِخُرُوج رَسُول الله ﷺ فَكَانُوا يَغْدُونَ كل غَدَاة إِلَى الْحرَّة فينتظرونه حَتَّى يؤذيهم حر الظهيرة فانقلبوا يَوْمًا بَعْدَمَا أطالوا انْتِظَاره فَلَمَّا أووا إِلَى بُيُوتهم أوفى رجل من يهود أطما من آطامهم لأمر ينظر إِلَيْهِ فَبَصر برَسُول الله ﷺ وَأَصْحَابه مبيضين يَزُول بهم السراب فَنَادَى بِأَعْلَى صَوته يَا معشر الْعَرَب هَذَا جدكم الَّذِي تنتظرون
Zührî dedi ki: Urve b. ez-Zübeyr bana, Zübeyr'e ve Şam'da ticaret yapıp Mekke'ye dönmekte olan Müslüman bir kafileye rastladığını haber verdi. Onlar Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Ebû Bekir'i tanıdılar ve onlara beyaz elbiseler giydirdiler. Medine'deki Müslümanlar Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yola çıktığını işitmişlerdi; bu yüzden her sabah Harre tarafına çıkıp öğle sıcağı onları rahatsız edene kadar onu bekliyorlardı. Bir gün onu uzun süre bekledikten sonra geri döndüler. Evlerine çekildiklerinde, Yahudilerden bir adam bir şeye bakmak için kulelerinden birinin üzerine çıktı. Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve arkadaşlarını, serabın içinden sıyrılıp gelen beyazlar içinde gördü. En yüksek sesiyle: “Ey Arap topluluğu! İşte beklediğiniz talihiniz/nasibiniz!” diye haykırdı.
فثار الْمُسلمُونَ إِلَى السِّلَاح فتلقوا رَسُول الله ﷺ حَتَّى أَتَوْهُ بِظهْر الْحرَّة فَعدل بهم ذَات الْيَمين حَتَّى نزل فِي بني عَمْرو بن عَوْف بقباء وَذَلِكَ يَوْم الْإِثْنَيْنِ من شهر ربيع الأول فَقَامَ رَسُول الله ﷺ وَأَبُو بكر ﵁ يذكر النَّاس وَجلسَ رَسُول الله ﷺ صامتا وطفق من جَاءَ من الْأَنْصَار مِمَّن لم يكن رأى رَسُول الله ﷺ يحسبه أَبَا بكر حَتَّى أَصَابَت رَسُول الله ﷺ الشَّمْس فَأقبل أَبُو بكر ﵁ حَتَّى ظلل عَلَيْهِ برادئه فَعرف النَّاس رَسُول الله ﷺ عِنْد ذَلِك
Müslümanlar silahlara sarıldılar ve Harre'nin arkasında ona ulaşıncaya kadar Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşıladılar. Onları sağ tarafa yöneltti ve Kubâ'da Benî Amr b. Avf yurduna indi. Bu, Rebîülevvel ayının pazartesi günüydü. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) [otururken] Ebû Bekir (radıyallâhu anh) ayağa kalkıp insanlara hitap ediyor, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise suskun oturuyordu. Ensardan Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) daha önce görmemiş olanlar gelip onu Ebû Bekir sanıyordu; ta ki güneş Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) vuruncaya kadar. Bunun üzerine Ebû Bekir (radıyallâhu anh) gelip ridasıyla onun üzerini gölgeledi ve insanlar Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) işte o zaman tanıdılar.
فَلبث رَسُول الله ﷺ فِي بني عَمْرو بن عَوْف بضع عشرَة لَيْلَة وابتنى الْمَسْجِد الَّذِي أسس على التَّقْوَى وَصلى فِيهِ ثمَّ ركب رَسُول الله ﷺ رَاحِلَته فَسَار وَمَشى النَّاس حَتَّى بَركت بِهِ عِنْد مَسْجِد رَسُول الله بِالْمَدِينَةِ وَهُوَ يُصَلِّي فِيهِ يَوْمئِذٍ رجال من الْمُسلمين وَكَانَ مربدا للتمر لسهل وَسُهيْل غلامين يتمين أَخَوَيْنِ فِي حجر أبي
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Benî Amr b. Avf arasında on küsur gece kaldı ve takva üzere kurulan mescidi inşa edip içinde namaz kıldı. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) devesine bindi; o sürdü, insanlar da Medine'deki Resûlullah Mescidi'nin yanında devesi çökünceye kadar yürüdüler. O gün orada Müslümanlardan bazı kimseler namaz kılıyordu. Orası Ebû
أُمَامَة أسعد بن زُرَارَة من بني النجار فَقَالَ رَسُول الله ﷺ حِين بَركت بِهِ رَاحِلَته هَذَا الْمنزل إِن شَاءَ الله ثمَّ دَعَا رَسُول الله ﷺ الغلامين فساومهما بالمربد يَتَّخِذهُ مَسْجِدا
Ümâme Es'ad b. Zürâre'nin (Benî Neccâr'dan) himayesinde bulunan iki yetim kardeş olan Sehl ve Süheyl'e ait bir hurma kurutma yeriydi. Devesi çöktüğünde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “İnşallah konaklama yeri burasıdır” buyurdu. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) o iki çocuğu çağırdı ve mescit yapmak üzere bu hurma kurutma yeri için onlarla pazarlık yaptı.
فَقَالَا: لَا بل نهبه لَك يَا رَسُول الله
Onlar: “Hayır, aksine biz onu sana bağışlarız ey Allah’ın Resûlü!” dediler.
فَأبى النَّبِي ﷺ أَن يقبله مِنْهُمَا حَتَّى ابتاعه مِنْهُمَا وبناه مَسْجِدا وطفق رَسُول الله ﷺ ينْقل مَعَهم اللَّبن فِي بنائِهِ وَهُوَ يَقُول: هَذَا الْجمال لَا جمال خَيْبَر هَذَا أبر رَبنَا وأطهر إِن الْأجر أجر الْآخِرَة فَارْحَمْ الْأَنْصَار والمهاجرة ويتمثل رَسُول الله ﷺ بِشعر رجل من الْمُسلمين لم يسم لي قَالَ ابْن شهَاب: وَلم يبلغنِي فِي الْأَحَادِيث أَن النَّبِي ﷺ تمثل بِبَيْت من الشّعْر تَاما غير هَؤُلَاءِ الأبيات وَلَكِن يرجزهم لبِنَاء الْمَسْجِد
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu kendilerinden satın alıncaya kadar [bağış olarak] kabul etmekten kaçındı ve orayı mescit olarak inşa etti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun inşasında onlarla birlikte kerpiç taşımaya başladı ve şöyle diyordu: “Bu yük Hayber'in yükü değil; bu Rabbimizin katında daha hayırlı ve daha temizdir. Gerçek mükâfat ahiret mükâfatıdır, Sen Ensâr'a ve Muhâcirlere merhamet eyle!” Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Müslümanlardan adı bana bildirilmeyen bir adamın şiirini terennüm ediyordu. İbn Şihâb dedi ki: Hadislerde Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu beyitler dışında tam bir şiir beytini terennüm ettiği bana ulaşmamıştır; ancak mescidin inşası için onları bu recez ile gayrete getiriyordu.
فَلَمَّا قَاتل رَسُول الله ﷺ كفار قُرَيْش حَالَتْ الْحَرْب بَين مُهَاجِرِي أَرض الْحَبَشَة وَبَين الْقدوم على رَسُول الله ﷺ حَتَّى لقوه بِالْمَدِينَةِ زمن الخَنْدَق فَكَانَت أَسمَاء بنت عُمَيْس تحدث: أَن عمر بن الْخطاب ﵁ كَانَ يعيرهم بالمكث فِي أَرض الْحَبَشَة فَذكرت ذَلِك أَسمَاء لرَسُول الله ﷺ فَقَالَ رَسُول الله: لَسْتُم كَذَلِك وَكَانَت أول آيَة أنزلت فِي الْقِتَال (أُذن للَّذين يُقَاتلُون بِأَنَّهُم ظلمُوا) (الْحَج آيَة ٣٩) حَتَّى بلغ (لقوي عَزِيز)
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kureyş kâfirleriyle savaştığında, savaş Habeşistan muhacirleri ile Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına gelmeleri arasına engel oldu; nihayet Hendek zamanında onunla Medine'de buluştular. Esmâ bint Umeys şöyle anlatırdı: Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) Habeşistan yurdunda kalmalarından dolayı onları ayıplıyordu. Esmâ bunu Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) zikretti. Resûlullah: “Siz öyle değilsiniz” buyurdu. Savaş hakkında indirilen ilk ayet {أُذن للَّذين يُقَاتلُون بِأَنَّهُم ظلمُوا} (Hac Suresi, 39. ayet) idi; ta {لقوي عَزِيز} ayetine kadar.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالْبُخَارِيّ عَن أنس ﵁ قَالَ: أقبل النَّبِي ﷺ إِلَى الْمَدِينَة وَهُوَ يردف أَبَا بكر ﵁ وَهُوَ شيخ يعرف وَالنَّبِيّ لَا يعرف فَكَانُوا يَقُولُونَ: يَا أَبَا بكر من هَذَا الْغُلَام بَين يَديك فَيَقُول: هاد يهديني السَّبِيل
İbn Ebî Şeybe, Ahmed ve Buhârî, Enes'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldi; Ebû Bekir'i (radıyallâhu anh) arkasına bindirmişti. Ebû Bekir tanınan bir yaşlıydı, Peygamber ise tanınmıyordu. İnsanlar: “Ey Ebû Bekir, önündeki bu genç kimdir?” diyorlardı. O da: “Bana yolu gösteren bir kılavuzdur” diyordu.
قَالَ: فَلَمَّا دنونا من الْمَدِينَة نزلنَا الْحرَّة وَبعث إِلَى الْأَنْصَار فَجَاءُوا قَالَ: فشهدته يَوْم دخل الْمَدِينَة فَمَا رَأَيْت يَوْمًا كَانَ أحسن مِنْهُ وَمَا رَأَيْت يَوْمًا كَانَ أقبح وَلَا أظلم من يَوْم مَاتَ فِيهِ النَّبِي صلى الله عَلَيْهِ وَسلم
Dedi ki: Medine'ye yaklaştığımızda Harre'ye indik ve Ensâr'a haber gönderdi, onlar da geldiler. [Enes] dedi ki: Medine'ye girdiği gün ben oradaydım; ondan daha güzel bir gün görmedim. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat ettiği günden daha çirkin ve daha karanlık bir gün de görmedim.
وَأخرج ابْن عبد الْبر فِي التَّمْهِيد عَن كثير بن فرقد أَن رَسُول الله ﷺ حِين خرج مُهَاجرا إِلَى الْمَدِينَة وَمَعَهُ أَبُو بكر ﵁ أَتَى براحلة أبي بكر فَسَأَلَ رَسُول الله ﷺ أَن يركب ويردفه فَقَالَ رَسُول الله ﷺ بل أَنْت رَاكب وأردفك أَنا فَإِن الرجل أَحَق بصدر دَابَّته فَلَمَّا خرجا لقيا فِي الطَّرِيق سراقَة بن جعْشم - وَكَانَ أَبُو بكر ﵁ لَا يكذب - فَسَأَلَهُ من الرجل قَالَ: بَاغ
İbn Abdilber et-Temhîd'de Kesîr b. Ferkad'dan rivayet ettiğine göre; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye muhacir olarak çıktığında yanında Ebû Bekir (radıyallâhu anh) vardı. Ebû Bekir'in binek devesi getirildi. Ebû Bekir Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) binmesini ve kendisini arkasına almasını istedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Aksine sen bineceksin ve ben senin arkana bineceğim; zira kişi kendi binek hayvanının ön tarafına daha layıktır” buyurdu. Yola çıktıklarında yolda Sürâka b. Cu'şum ile karşılaştılar. -Ebû Bekir (radıyallâhu anh) asla yalan söylemezdi.- [Sürâka] ona: “Bu adam kimdir?” diye sordu. O: “Arayıcıdır [bâgî]” dedi.
قَالَ: فَمَا الَّذِي وَرَاءَك قَالَ: هاد
“Peki arkandaki kimdir?” dedi. [Ebû Bekir]: “Kılavuzdur” dedi.
قَالَ: أحسست مُحَمَّدًا قَالَ: هُوَ ورائي
[Sürâka]: “Muhammed'i hissettin/gördün mü?” dedi. [Ebû Bekir]: “O arkamdadır” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل وَابْن عَسَاكِر فِي تَارِيخه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فَأنْزل الله سكينته عَلَيْهِ} قَالَ: على أبي بكر ﵁ لِأَن النَّبِي ﷺ لم تزل السكينَة مَعَه
İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye, el-Beyhakî ed-Delâil'de ve İbn Asâkir Târîh'inde İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {فَأنْزل الله سكينته عَلَيْهِ} “Bunun üzerine Allah ona güven duygusu indirdi” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Bu,] Ebû Bekir'in (radıyallâhu anh) üzerinedir; çünkü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte sekîne [güven ve huzur] zaten sürekli bulunmaktaydı.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس بن مَالك ﵁ قَالَ: دخل النَّبِي ﷺ وَأَبُو بكر غَار حراء فَقَالَ أَبُو بكر للنَّبِي ﷺ: لَو أَن أحدهم يبصر موقع قدمه لأبصرني وَإِيَّاك
İbn Merdûye, Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etti: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Ebû Bekir Hira Mağarası'na girdiler. Ebû Bekir, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Onlardan biri ayak bastığı yere bakacak olsa beni ve seni görür” dedi.
فَقَالَ مَا ظَنك بِاثْنَيْنِ الله ثالثهما يَا أَبَا بكر إِن الله أنزل سكينته عَلَيْك وأيدني بِجُنُود لم تَرَوْهَا
Bunun üzerine [Resûlullah]: “Üçüncüleri Allah olan iki kişi hakkında zannın nedir? Ey Ebû Bekir! Allah sekînesini senin üzerine indirdi ve beni göremediğiniz ordularla destekledi” buyurdu.
وَأخرج الْخَطِيب فِي تَارِيخه عَن حبيب بن أبي ثَابت ﵁ {فَأنْزل الله سكينته عَلَيْهِ} قَالَ: على أبي بكر ﵁ فَأَما النَّبِي ﷺ فقد كَانَت عَلَيْهِ السكينَة
el-Hatîb Târîh'inde Habîb b. Ebî Sâbit'ten (radıyallâhu anh) {فَأنْزل الله سكينته عَلَيْهِ} “Bunun üzerine Allah ona güven duygusu indirdi” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Ebû Bekir'in (radıyallâhu anh) üzerinedir. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelince, sekîne zaten onun üzerindeydi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَجعل كلمة الَّذين كفرُوا السُّفْلى} قَالَ: هِيَ الشّرك {وَكلمَة الله هِيَ الْعليا} قَالَ: لَا إِلَه إِلَّا الله
İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre o, {وَجعل كلمة الَّذين كفرُوا السُّفْلى} “Kâfirlerin sözünü alçalttı” ayeti hakkında: “O şirk sözüdür” dedi. {وَكلمَة الله هِيَ الْعليا} “Allah'ın sözü ise en yücedir” ayeti hakkında da: “Lâ ilâhe illallah'tır” dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك
Ebû'ş-Şeyh ed-Dahhâk'tan rivayet etti;
مثله
Aynısını [rivayet etti].
وَأخرج البخاريي وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي مُوسَى ﵁ قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: الرجل يُقَاتل شجاعة وَيُقَاتل حمية وَيُقَاتل رِيَاء فَأَي ذَلِك فِي سَبِيل الله قَالَ من قَاتل لتَكون كلمة الله هِيَ الْعليا فَهُوَ فِي سَبِيل الله تَعَالَى
Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Merdûye, Ebû Mûsâ'dan (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etti: Bir adam Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: “Kişi cesaretinden dolayı savaşır, hamiyet duygusuyla savaşır ve gösteriş için savaşır. Bunlardan hangisi Allah yolundadır?” dedi. Resûlullah: “Kim Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye savaşırsa, işte o Allah Teâlâ'nın yolundadır” buyurdu.
الْآيَة ٤١
41. Ayet
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي الضُّحَى ﵁ قَالَ: أول مَا نزل من بَرَاءَة {انفروا خفافاً وثقالاً} ثمَّ نزل أَولهَا وَآخِرهَا
el-Feryâbî ve Ebû'ş-Şeyh, Ebu'd-Duhâ'dan (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etti: Berâe [Tevbe Suresi]'nden ilk inen {انفروا خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” ayetidir; sonra surenin baş tarafı ve son tarafı indi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن أبي مَالك ﵁ قَالَ: أول شَيْء نزل من بَرَاءَة {انفروا خفافاً وثقالاً} ثمَّ نزل أَولهَا وَآخِرهَا
İbn Ebî Şeybe ve İbnu'l-Münzir, Ebû Mâlik'ten (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etti: Berâe'den ilk inen şey {انفروا خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” ayetidir; sonra surenin baş tarafı ve son tarafı indi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن أبي مَالك ﵁ قَالَ: أول شَيْء نزل من بَرَاءَة {انفروا خفافاً وثقالاً}
İbn Ebî Şeybe ve İbnu'l-Münzir, Ebû Mâlik'ten (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etti: Berâe'den ilk inen şey {انفروا خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” ayetidir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {انفروا خفافاً وثقالاً} قَالَ: نشاطاً وَغير نشاط
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {انفروا خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” ayeti hakkında: “İstekli ve isteksiz olarak” dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الحكم فِي قَوْله {انفروا خفافاً وثقالاً} قَالَ: مشاغيل وَغير مشاغيل
İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, el-Hakem'den {انفروا خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” ayeti hakkında: “Meşguliyeti olanlar ve meşguliyeti olmayanlar olarak” dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {انفروا خفافاً وثقالاً} قَالَ: فِي الْعسر واليسر
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, el-Hasan'dan (radıyallâhu anh) {انفروا خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” ayeti hakkında: “Zorlukta ve kolaylıkta” dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن زيد بن أسلم ﵁ فِي قَوْله {خفافاً وثقالاً} قَالَ: فتياناً وكهولاً
İbnu'l-Münzir, Zeyd b. Eslem'den (radıyallâhu anh) {خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak” sözü hakkında: “Gençler ve orta yaşlılar/yaşlılar olarak” dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {خفافاً وثقالاً} قَالَ: شبَابًا وشيوخاً
İbn Ebî Şeybe ve İbnu'l-Münzir, İkrime'den {خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak” sözü hakkında: “Gençler ve yaşlılar olarak” dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: قَالُوا: إِن فِينَا الثقيل وَذَا الْحَاجة والصنعة والشغل والمنتشر بِهِ أمره فِي ذَلِك فَأنْزل الله {انفروا خفافاً وثقالاً} وأبى أَن يعذرهم دون أَن ينفروا خفافاً وثقالاً وعَلى مَا كَانَ مِنْهُم
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etti: Onlar: “Aramızda ağır olan, ihtiyaç sahibi, meslek sahibi, meşgalesi olan ve bu hususta işleri dağınık olan kimseler var” dediler. Bunun üzerine Allah {انفروا خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” ayetini indirdi ve durumları ne olursa olsun hafif ve ağır olarak sefere çıkmadıkça onları mazeretli saymaktan kaçındı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ قَالَ: جَاءَ رجل زَعَمُوا أَنه الْمِقْدَاد وَكَانَ عَظِيما سميناً فَشَكا إِلَيْهِ وَسَأَلَهُ أَن يَأْذَن لَهُ فَأبى فَنزلت يَوْمئِذٍ فِيهِ {انفروا خفافاً وثقالاً} فَلَمَّا نزلت هَذِه الْآيَة اشْتَدَّ على النَّاس شَأْنهَا فنسخها الله فَقَالَ (لَيْسَ على الضُّعَفَاء وَلَا على المرضى) (التَّوْبَة آيَة ٩١) الْآيَة
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, es-Süddî'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etti: Mikdâd olduğu söylenen iri yarı, şişman bir adam geldi, ona [durumundan] yakındı ve savaştan geri kalmak için kendisine izin vermesini istedi; ancak o kabul etmedi. Bunun üzerine o gün onun hakkında {انفروا خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” ayeti indi. Bu ayet inince durumu insanlara ağır geldi. Bunun üzerine Allah onu neshetti ve: {لَيْسَ على الضُّعَفَاء وَلَا على المرضى} (Tevbe Suresi, 91. ayet) “Güçsüzlere ve hastalara hiçbir sorumluluk yoktur” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن حضرمي قَالَ: ذكر لنا أَن أُنَاسًا كَانُوا عَسى أَن يكون أحدهم عليلا أَو كَبِير فَيَقُول: إِنِّي لَا آثم فَأنْزل الله {انفروا خفافاً وثقالاً} الْآيَة
İbn Cerîr, Hadramî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre, bazı kimseler vardı ki onlardan biri hasta veya yaşlı olabiliyordu ve: “Ben günaha girmiyorum” diyordu. Bunun üzerine Allah {انفروا خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي عمر الْعَدنِي فِي مُسْنده وَعبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد وَأَبُو يعلى وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس بن مَالك
İbn Sa'd, İbn Ebî Ömer el-Adenî Müsned'inde, Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de, Ebû Ya'lâ, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Ebû'ş-Şeyh, el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve İbn Merdûye, Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre;
أَنا أَبَا طَلْحَة قَرَأَ سُورَة بَرَاءَة فَأتى على هَذِه الْآيَة {انفروا خفافاً وثقالاً} قَالَ: أرى رَبنَا يستنفرنا شُيُوخًا وشباباً
Ebû Talha Berâe Suresi'ni okudu ve {انفروا خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” ayetine gelince şöyle dedi: “Rabbimizin bizi yaşlı ve genç olarak sefere çağırdığını görüyorum.”
وَفِي لفظ فَقَالَ: مَا أسمع الله عذر أحد أجهزوني
Bir lafızda ise şöyle dedi: “Allah'ın hiç kimseyi mazeretli saydığını işitmiyorum; beni hazırlayın!”
قَالَ بنوه: يَرْحَمك الله تَعَالَى قد غزوت مَعَ رَسُول الله ﷺ حَتَّى مَاتَ وغزوت مَعَ أبي بكر حَتَّى مَاتَ وغزوت مَعَ عمر ﵁ حَتَّى مَاتَ فَنحْن نغزو عَنْك
Oğulları: “Allah sana rahmet eylesin! Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile vefat edinceye kadar savaştın, Ebû Bekir ile vefat edinceye kadar savaştın, Ömer (radıyallâhu anh) ile vefat edinceye kadar savaştın. Senin yerine biz savaşalım” dediler.
فَأبى فَركب الْبَحْر فَمَاتَ فَلم يَجدوا لَهُ جَزِيرَة يدفنونه فِيهَا إِلَّا بعد تِسْعَة أَيَّام فَلم يتَغَيَّر فدفنوه فِيهَا
O ise kabul etmedi, deniz seferine çıktı ve vefat etti. Onu defnedecek bir ada ancak dokuz gün sonra bulabildiler ve [cesedi] hiç bozulmamıştı; onu oraya defnettiler.
وَأخرج ابْن سعد وَالْحَاكِم عَن ابْن سِيرِين ﵁ قَالَ: شهد أَبُو أَيُّوب ﵁ بَدْرًا ثمَّ لم يتَخَلَّف عَن غَزْوَة للْمُسلمين إِلَّا عَاما وَاحِدًا وَكَانَ يَقُول: قَالَ الله {انفروا خفافاً وثقالاً} فَلَا أجدني إِلَّا خَفِيفا وثقيلاً
İbn Sa'd ve el-Hâkim, İbn Sîrîn'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etti: Ebû Eyyûb (radıyallâhu anh) Bedir'e katıldı, sonra bir yıl hariç Müslümanların hiçbir gazvesinden geri kalmadı ve şöyle derdi: Allah: {انفروا خفافاً وثقالاً} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” buyurmuştur; ben kendimi ya hafif ya da ağır buluyorum.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي رَاشد الحبراني قَالَ: رَأَيْت الْمِقْدَاد فَارس رَسُول الله ﷺ بحمص يُرِيد الْغَزْو فَقلت: لقد أعذر الله تَعَالَى إِلَيْك
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek- Ebû Râşid el-Hubrânî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) süvarisi Mikdâd'ı Humus'ta gazaya gitmek isterken gördüm ve: “Allah Teâlâ seni mazeretli kılmıştır” dedim.
قَالَ: ابت علينا سُورَة التحوب {انفروا خفافاً وثقالاً} يَعْنِي سُورَة التَّوْبَة
O: “Buhûs Suresi {انفروا خفافاً وثقالاً} 'Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın' [ayetiyle] bize [mazeretli sayılmayı] engelledi” dedi; yani Tevbe Suresi'ni kastetti.