فَقَالَ لَهَا جِبْرِيل ﵇: كنت يسارة لَا تحملين فصرت سارة تحملين الْوَلَد وترضعينه
Bunun üzerine Cibrîl (aleyhisselâm) ona: 'Sen [daha önce] Yesâre idin, hamile kalmıyordun; şimdi ise çocuk taşıyıp onu emzirecek olan Sâre oldun' dedi.
فَقَالَت سارة ﵂: يَا جِبْرِيل نقصت اسْمِي قَالَ جِبْرِيل: إِن الله قد وَعدك بِأَن يَجْعَل هَذَا الْحَرْف فِي اسْم ولد من ولدك فِي آخر الزَّمَان وَذَلِكَ أَن اسْمه عِنْد الله حَيّ فَسَماهُ يحيى
Sâre (radıyallâhu anhâ): 'Ey Cibrîl! Adımı eksilttin' dedi. Cibrîl: 'Allah sana, ahir zamanda bu harfi senin soyundan gelecek bir çocuğun isminde kılacağını vadetti. Şöyle ki onun Allah katındaki ismi Hayy idi; onu Yahyâ olarak isimlendirdi' dedi.
وَأخرج ابْن عبد الحكم فِي فتوح مصر من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَ حسن سارة ﵂ حسن حَوَّاء ﵍
İbn Abdilhıkem, Fütûhu Mısr'da Kelbî tarikiyle Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediğini rivayet etti: Sâre'nin (radıyallâhu anhâ) güzelliği, Havvâ'nın (aleyhisselâm) güzelliği gibiydi.
وَأخرج ابْن عبد الحكم فِي فتوح مصر عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ أَن سارة بنت ملك من الْمُلُوك وَكَانَت قد أُوتيت حسنا
İbn Abdilhıkem, Fütûhu Mısr'da Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Sâre, hükümdarlardan bir hükümdarın kızıydı ve kendisine [büyük bir] güzellik verilmişti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فبشرناها بِإسْحَاق وَمن وَرَاء إِسْحَاق يَعْقُوب} قَالَ: هُوَ ولد الْوَلَد
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {فبشرناها بِإسْحَاق وَمن وَرَاء إِسْحَاق يَعْقُوب} “Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yâkub'u müjdeledik” buyruğu hakkında: 'O, çocuğun çocuğudur (torundur)' dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي كتاب الْوَقْف والابتداء عَن حسان بن أبحر قَالَ: كنت عِنْد ابْن عَبَّاس فَجَاءَهُ رجل من هُذَيْل فَقَالَ لَهُ ابْن عَبَّاس: مَا فعل فلَان قَالَ: مَاتَ وَترك أَرْبَعَة من الْوَلَد وَثَلَاثَة من الوراء
İbnü'l-Enbârî, Kitâbü'l-Vakf ve'l-İbtidâ'da Hassân b. Ebhar'dan şöyle dediğini rivayet etti: İbn Abbâs'ın yanındaydım. Hüzeyl kabilesinden bir adam gelip İbn Abbâs ona: 'Filanca ne yaptı?' diye sordu. Adam: 'Öldü ve geride dört çocuk ile üç vera' bıraktı' dedi.
فَقَالَ ابْن عَبَّاس: {فبشرناها بِإسْحَاق وَمن وَرَاء إِسْحَاق يَعْقُوب} قَالَ: ولد الْوَلَد
Bunun üzerine İbn Abbâs {فبشرناها بِإسْحَاق وَمن وَرَاء إِسْحَاق يَعْقُوب} “Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yâkub'u müjdeledik” [ayetini okuyup]: '[Vera'] çocuğun çocuğudur (torundur)' dedi.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن الشّعبِيّ ﵁ فِي قَوْله {وَمن وَرَاء إِسْحَاق يَعْقُوب} قَالَ: ولد الْوَلَد
İbnü'l-Enbârî, Şa'bî'den (radıyallâhu anh) {وَمن وَرَاء إِسْحَاق يَعْقُوب} “...İshak'ın ardından da Yâkub'u [müjdeledik]” buyruğu hakkında: 'Çocuğun çocuğudur (torundur)' dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ضَمرَة بن حبيب
İbn Ebî Hâtim, Damre b. Habîb'den rivayet etti:
أَن سارة لما بشرها الرُّسُل بإسحق قَالَ: بَينا هِيَ تمشي وتحدثهم حِين أَتَت بالحيضة فَحَاضَت قبل أَن تحمل بإسحق فَكَانَ من قَوْلهَا للرسل حِين بشروها: قد كنت شَابة وَكَانَ إِبْرَاهِيم شَابًّا فَلم أحبل فحين كَبرت وَكبر أألد قَالُوا: أَتَعْجَبِينَ من ذَلِك يَا سارة فَإِن الله قد صنع
Elçiler Sâre'ye İshâk'ı müjdelediklerinde şöyle dedi: O, yürüyüp onlarla konuşurken âdet gördü; İshâk'a hamile kalmadan önce âdet görmüştü. Elçiler kendisine müjde verdiklerinde onlara söylediği sözlerden biri şuydu: 'Ben gençtim, İbrâhîm de gençti ama hamile kalmadım. Şimdi ben yaşlanmışken, o da yaşlanmışken mi doğuracağım?' [Melekler] şöyle dediler: 'Ey Sâre! Buna şaşıyor musun? Allah size
بكم مَا هُوَ أعظم من ذَلِك إِن الله قد جعل رَحمته وَبَرَكَاته عَلَيْكُم أهل الْبَيْت إِنَّه حميد مجيد
bundan daha büyüğünü yapmıştır. Şüphesiz Allah rahmetini ve bereketlerini sizin üzerinize kılmıştır, ey hâne halkı! Şüphesiz O, övülmeye lâyıktır, şanı yücedir.'
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {أألد وَأَنا عَجُوز وَهَذَا بعلي شَيخا} قَالَ: وَهِي يَوْمئِذٍ ابْنة سبعين وَهُوَ يَوْمئِذٍ ابْن تسعين سنة
İbnü'l-Enbârî ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den (radıyallâhu anh) {أألد وَأَنا عَجُوز وَهَذَا بعلي شَيخا} “Ben bir yaşlı kadın, şu kocam da bir ihtiyar iken mi doğuracağım?” buyruğu hakkında: 'O gün Sâre yetmiş yaşında, İbrâhîm ise doksan yaşındaydı' dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك ﵁ فِي قَوْله {بعلي} قَالَ: زَوجي
İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten (radıyallâhu anh) {بعلي} “kocam” ifadesi hakkında: 'Eşim' dediğini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ضرار بن مرّة عَن شيخ من أهل الْمَسْجِد قَالَ: بشر إِبْرَاهِيم بعد سبع عشرَة وَمِائَة سنة
Ebü'ş-Şeyh, Dırâr b. Mürre'den, o da mescid ehlinden bir şeyhten rivayet etti; o şöyle dedi: İbrâhîm yüz on yedi yaşından sonra müjdelendi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن زيد بن عَليّ ﵁ قَالَ: قَالَت سارة ﵂ لما بَشرَتهَا الْمَلَائِكَة ﵈ {يَا ويلتى أألد وَأَنا عَجُوز وَهَذَا بعلي شَيخا إِن هَذَا لشَيْء عَجِيب} فَقَالَت الْمَلَائِكَة ترد على سارة {أَتَعْجَبِينَ من أَمر الله رَحْمَة الله وَبَرَكَاته عَلَيْكُم أهل الْبَيْت إِنَّه حميد مجيد} قَالَ: فَهُوَ كَقَوْلِه (وَجعلهَا كلمة بَاقِيَة فِي عقبه) (الزخرف الْآيَة ٢٨) بِمُحَمد ﷺ وَآله من عقب إِبْرَاهِيم
Ebü'ş-Şeyh, Zeyd b. Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: Melekler (aleyhimüsselâm) müjde verince Sâre (radıyallâhu anhâ) {يَا ويلتى أألد وَأَنا عَجُوز وَهَذَا بعلي شَيخا إِن هَذَا لشَيْء عَجِيب} “Vay başıma gelenler! Ben bir yaşlı kadın, şu kocam da bir ihtiyar iken mi doğuracağım? Doğrusu bu şaşılacak bir şey!” dedi. Melekler de Sâre'ye cevap olarak {أَتَعْجَبِينَ من أَمر الله رَحْمَة الله وَبَرَكَاته عَلَيْكُم أهل الْبَيْت إِنَّه حميد مجيد} “Allah'ın işine mi şaşıyorsun? Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir, ey hâne halkı! Şüphesiz O, övülmeye lâyıktır, şanı yücedir” dediler. Dedi ki: Bu, O'nun İbrâhîm'in soyundan gelen Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve âli hakkında [buyurduğu]: (وَجعلهَا كلمة بَاقِيَة فِي عقبه) “Bunu, ardından geleceklere devamlı kalıcı bir söz kıldı” (Zuhruf Sûresi, 28) sözü gibidir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عَطاء بن أبي رَبَاح ﵁ فِي قَوْله {رَحْمَة الله وَبَرَكَاته عَلَيْكُم أهل الْبَيْت إِنَّه حميد مجيد} قَالَ: كنت عِنْد ابْن عَبَّاس إِذْ جَاءَهُ رجل فَسلم عَلَيْهِ فَقلت: وَعَلَيْكُم السَّلَام وَرَحْمَة الله وَبَرَكَاته ومغفرته
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī, Atâ b. Ebî Rabâh'tan (radıyallâhu anh) {رَحْمَة الله وَبَرَكَاته عَلَيْكُم أهل الْبَيْت إِنَّه حميد مجيد} “Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir, ey hâne halkı! Şüphesiz O, övülmeye lâyıktır, şanı yücedir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: İbn Abbâs'ın yanındaydım. O sırada bir adam gelip ona selâm verdi. Ben de: 'Ve aleykümü's-selâm ve rahmetullâhi ve berekâtühû ve magfiratühû' dedim.
فَقَالَ ابْن عَبَّاس: انته إِلَى مَا انْتَهَيْت إِلَيْهِ الْمَلَائِكَة ثمَّ تَلا {رَحْمَة الله وَبَرَكَاته عَلَيْكُم أهل الْبَيْت}
Bunun üzerine İbn Abbâs: 'Meleklerin vardığı sınırda dur' dedi ve ardından {رَحْمَة الله وَبَرَكَاته عَلَيْكُم أهل الْبَيْت} “Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir, ey hâne halkı!” ayetini okudu.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس أَن سَائِلًا قَامَ على الْبَاب وَهُوَ عِنْد مَيْمُونَة ﵂ فَقَالَ: السَّلَام عَلَيْكُم أهل الْبَيْت وَرَحْمَة الله وَبَرَكَاته وصلواته ومغفرته فَقَالَ ابْن عَبَّاس: انْتَهوا بالتحية إِلَى مَا قَالَ الله {رَحْمَة الله وَبَرَكَاته}
Beyhakī, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, o Meymûne'nin (radıyallâhu anhâ) yanındayken kapıda bir dilenci durup: 'Es-selâmü aleyküm ehle'l-beyt ve rahmetullâhi ve berekâtühû ve salevâtühû ve magfiratühû' dedi. İbn Abbâs: 'Selâm verirken Allah'ın buyurduğu {رَحْمَة الله وَبَرَكَاته} “Allah'ın rahmeti ve bereketleri...” ifadesinde durun' dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن عَطاء قَالَ: كنت عِنْد ابْن عَبَّاس ﵄ فجَاء سَائِلًا فَقَالَ: السَّلَام عَلَيْكُم وَرَحْمَة الله وَبَرَكَاته ومغفرته وصلواته
Ebü'ş-Şeyh ve Şuab'da Beyhakī, Atâ'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anhümâ) yanındaydım. Bir dilenci gelip: 'Es-selâmü aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtühû ve magfiratühû ve salevâtühû' dedi.
فَقَالَ ابْن عَبَّاس: مَا هَذَا السَّلَام وَغَضب حَتَّى احْمَرَّتْ وجنتاه إِن
İbn Abbâs: 'Bu nasıl selâm!' dedi ve yanakları kızaracak kadar öfkelendi. [Şöyle devam etti:] 'Şüphesiz
الله حد للسلام حدا ثمَّ انْتهى وَنهى عَمَّا وَرَاء ذَلِك ثمَّ قَرَأَ {رَحْمَة الله وَبَرَكَاته عَلَيْكُم أهل الْبَيْت إِنَّه حميد مجيد}
Allah selâm için bir sınır çizmiş, sonra orada durmuş ve bunun ötesini yasaklamıştır.' Sonra {رَحْمَة الله وَبَرَكَاته عَلَيْكُم أهل الْبَيْت إِنَّه حميد مجيد} “Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir, ey hâne halkı! Şüphesiz O, övülmeye lâyıktır, şanı yücedir” ayetini okudu.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عمر ﵄
Beyhakī, İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet etti:
أَن رجلا قَالَ لَهُ: سَلام عَلَيْكُم وَرَحْمَة الله وَبَرَكَاته ومغفرته
Bir adam ona: 'Selâmün aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtühû ve magfiratühû' dedi.
فانتهره ابْن عمر وَقَالَ: حَسبك إِذا انْتَهَيْت إِلَى وَبَرَكَاته إِلَى مَا قَالَ الله
İbn Ömer adamı azarladı ve: '«Ve berekâtühû»ya vardığında, Allah'ın buyurduğu [sınırda] durman sana yeter' dedi.
الْآيَة ٧٤
Ayet 74
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فَلَمَّا ذهب عَن إِبْرَاهِيم الروع وجاءته الْبُشْرَى} قَالَ: الْغَرق {يجادلنا فِي قوم لوط} قَالَ: يخاصمنا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) {فَلَمَّا ذهب عَن إِبْرَاهِيم الروع وجاءته الْبُشْرَى} “İbrâhim'den korku gidip de kendisine müjde gelince...” buyruğu hakkında: '[Korku] ürperti demektir', {يجادلنا فِي قوم لوط} “...Lût kavmi hakkında bizimle mücadele etmeye başladı” buyruğu hakkında ise: 'Bizimle tartışıyordu' dediğini rivayet ettiler.
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ {فَلَمَّا ذهب عَن إِبْرَاهِيم الروع} قَالَ: الْخَوْف {وجاءته الْبُشْرَى} بإسحق
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den (radıyallâhu anh) {فَلَمَّا ذهب عَن إِبْرَاهِيم الروع} “İbrâhim'den korku gidince...” buyruğu hakkında: 'Korku [gittiğinde]', {وجاءته الْبُشْرَى} “...ve kendisine müjde gelince” buyruğu hakkında ise: 'İshâk ile [müjdelenince]' dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {وجاءته الْبُشْرَى} قَالَ: حِين اخبروه أَنهم أرْسلُوا إِلَى قوم لوط وَأَنَّهُمْ لَيْسُوا إِيَّاه يُرِيدُونَ {يجادلنا فِي قوم لوط} قَالَ: إِنَّه قَالَ لَهُم يَوْمئِذٍ: أَرَأَيْتُم إِن كَانَ فيهم خَمْسُونَ من الْمُسلمين قَالُوا: إِن كَانَ فِيهَا خَمْسُونَ لم نعذبهم
Abdürrezzâk ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den {وجاءته الْبُشْرَى} “kendisine müjde gelince” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Kendisine Lût kavmine gönderildiklerini ve asıl kastettiklerinin kendisi olmadığını haber verdikleri vakit; {يجادلنا فِي قوم لوط} “Lût kavmi hakkında bizimle mücadele etmeye başladı” buyruğu hakkında ise şöyle dedi: O gün onlara: 'Görüşünüz nedir, şayet onların içinde elli Müslüman bulunsa?' dedi. Onlar: 'Eğer orada elli kişi bulunursa onları helak etmeyiz' dediler.
قَالَ: أَرْبَعُونَ قَالُوا: وَأَرْبَعُونَ
'Kırk kişi olsa?' dedi. 'Kırk kişi de olsa [helak etmeyiz]' dediler.
قَالَ: ثَلَاثُونَ قَالُوا: وَثَلَاثُونَ حَتَّى بلغ عشرَة قَالُوا: وَإِن كَانَ فِيهَا عشرَة قَالَ: مَا قوم لَا يكون فيهم عشرَة فيهم خير
'Otuz kişi olsa?' dedi. 'Otuz kişi de olsa' dediler; nihayet on kişiye kadar indi. 'Orada on kişi dahi olsa [helak etmeyiz]' dediler. [İbrâhîm]: 'İçlerinde on kişi dahi bulunmayan bir kavimde hiçbir hayır yoktur' dedi.
قَالَ قَتَادَة: إِنَّه كَانَ فِي قَرْيَة لوط أَرْبَعَة آلَاف ألف إِنْسَان أَو مَا شَاءَ الله من ذَلِك
Katâde dedi ki: Lût'un memleketinde dört milyon insan veya Allah'ın dilediği kadar kişi vardı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله {يجادلنا فِي قوم لوط} قَالَ: لما جَاءَ جِبْرِيل وَمن مَعَه إِلَى إِبْرَاهِيم ﵇ وَأخْبرهُ أَنه مهلك قوم لوط قَالَ: أتهلك قَرْيَة فِيهَا أَرْبَعمِائَة مُؤمن قَالَ: لَا
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den (radıyallâhu anh) {يجادلنا فِي قوم لوط} “Lût kavmi hakkında bizimle mücadele etmeye başladı” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Cibrîl ve beraberindekiler İbrâhîm'e (aleyhisselâm) gelip Lût kavmini helak edeceğini haber verince, [İbrâhîm]: 'İçinde dört yüz mümin bulunan bir şehri helak eder misin?' dedi. O da: 'Hayır' dedi.
قَالَ: ثلثمِائة مُؤمن قَالَ: لَا
'Üç yüz mümin olsa?' dedi. 'Hayır' dedi.
قَالَ: فمائتا مُؤمن قَالَ: لَا
'İki yüz mümin olsa?' dedi. 'Hayır' dedi.
قَالَ: فمائة قَالَ: لَا
'Yüz mümin olsa?' dedi. 'Hayır' dedi.
قَالَ: فخمسون مُؤمنا قَالَ: لَا
'Elli mümin olsa?' dedi. 'Hayır' dedi.
قَالَ: فأربعون مُؤمنا قَالَ: لَا
'Kırk mümin olsa?' dedi. 'Hayır' dedi.
قَالَ: فَأَرْبَعَة عشر مُؤمنا قَالَ: لَا
'On dört mümin olsa?' dedi. 'Hayır' dedi.
وَظن إِبْرَاهِيم أَنهم أَرْبَعَة عشر بِامْرَأَة لوط وَكَانَ فِيهَا ثَلَاثَة عشر مُؤمنا وَقد عرف ذَلِك جِبْرِيل
İbrâhîm, Lût'un karısıyla birlikte onların on dört kişi olduğunu zannediyordu; oysa orada on üç mümin vardı ve Cibrîl bunu biliyordu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لما جَاءَت الْمَلَائِكَة إِلَى إِبْرَاهِيم قَالُوا لإِبراهيم: إِن كَانَ فِيهَا خَمْسَة يصلونَ رفع عَنْهُم الْعَذَاب
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiler; o şöyle dedi: Melekler İbrâhîm'e geldiklerinde İbrâhîm'e: 'Eğer orada namaz kılan beş kişi varsa onlardan azap kaldırılacaktır' dediler.
الْآيَة ٧٥ - ٧٦
Ayet 75 - 76
أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الْحلم يجمع لصَاحبه شرف الدُّنْيَا وَالْآخِرَة ألم تسمع الله وصف نبيه ﷺ بالحلم فَقَالَ {إِن إِبْرَاهِيم لحليم أوّاه منيب}
Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etti; o şöyle dedi: Hilm (yumuşak huyluluk), sahibine dünya ve ahiret şerefini bir arada kazandırır. Allah'ın Peygamberini (sallallâhu aleyhi ve sellem) hilm ile vasfedip {إِن إِبْرَاهِيم لحليم أوّاه منيب} “Şüphesiz İbrâhim çok yumuşak huylu, yüreği yanık ve kendini tamamen Allah'a vermiş biriydi” buyurduğunu duymadın mı?
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ضَمرَة ﵁ قَالَ: الْحلم ارْفَعْ من الْعقل لِأَن الله ﷿ تسمى بِهِ
Ebü'ş-Şeyh, Damre'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: Hilm akıldan daha üstündür; çünkü Azîz ve Celîl olan Allah Kendisini onunla isimlendirmiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عَمْرو بن مَيْمُون ﵁ قَالَ: الأوّاه الرَّحِيم والحليم الشَّيْخ
Ebü'ş-Şeyh, Amr b. Meymûn'dan (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: Evvâh (أوّاه), merhametli; halîm (حليم) ise olgun/vakur kimsedir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {إِن إِبْرَاهِيم لحليم أوّاه منيب} قَالَ: كَانَ إِذا قَالَ: قَالَ الله وَإِذا عمل عمل لله وَإِذا نوى نوى لله
Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī, Hasen'den (radıyallâhu anh) {إِن إِبْرَاهِيم لحليم أوّاه منيب} “Şüphesiz İbrâhim çok yumuşak huylu, yüreği yanık ve kendini tamamen Allah'a vermiş biriydi” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bir söz söylediğinde Allah için söyler, bir amel işlediğinde Allah için işler ve niyet ettiğinde Allah için niyet ederdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الْمُنِيب الْمقبل إِلَى طَاعَة الله
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etti; o: 'Münîb (منيب), Allah'a itaate yönelen kimsedir' dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ قَالَ: الْمُنِيب إِلَى الله الْمُطِيع لله الَّذِي أناب إِلَى طَاعَة الله وَأمره وَرجع إِلَى الْأُمُور الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا قبل ذَلِك
İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: Allah'a münîb olan; Allah'a itaat eden, O'na itaate ve emrine dönen, bundan önceki hallerine rücû eden kimsedir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: الْمُنِيب المخلص فِي عمله لله ﷿
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; o: 'Münîb, amelinde Azîz ve Celîl olan Allah'a karşı ihlaslı olan kimsedir' dedi.
الْآيَة ٧٧
Ayet 77
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَلما جَاءَت رسلنَا لوطاً سيء بهم وضاق بهم ذرعاً} قَالَ: سَاءَ ظنا بقَوْمه وضاق ذرعاً باضيافه وَقَالَ {هَذَا يَوْم عصيب} يَقُول: شَدِيد
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {وَلما جَاءَت رسلنَا لوطاً سيء بهم وضاق بهم ذرعاً} “Elçilerimiz Lût'a gelince, onlar yüzünden fenalaştı ve içi daraldı” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Kavmi hakkında kötü zanda bulundu ve misafirleri sebebiyle içi daraldı. {هَذَا يَوْم عصيب} “«Bu, zorlu bir gündür» dedi” buyruğu hakkında ise: 'Şiddetli [bir gündür]' dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: سَاءَ ظنا بقَوْمه يتخوّفهم على اضيافه وضاق ذرعاً باضيافه مَخَافَة عَلَيْهِم
Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Misafirleri konusunda onlardan endişe ederek kavmi hakkında kötü zanda bulundu ve [başlarına bir şey gelmesinden] korktuğu için misafirleri sebebiyle içi daraldı.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْوَقْف والابتداء والطستي عَن ابْن عَبَّاس
İbnü'l-Enbârî el-Vakf ve'l-İbtidâ'da ve et-Tastî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler ki,
إِن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {يَوْم عصيب} قَالَ: يَوْم شَدِيد
Nâfi' b. el-Ezrak ona: 'Bana Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın {يَوْم عصيب} “zorlu bir gün” buyruğunu haber ver' dedi. O da: 'Şiddetli bir gün [demektir]' dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول: هم ضربوا قوانس خيل حجر بِجنب الردء فِي يَوْم عصيب وَقَالَ عدي بن زيد: فَكنت لَو أَنِّي خصمك لم أعوّد وَقد سلكوك فِي يَوْم عصيب
[Nâfi']: 'Araplar bunu bilir mi?' diye sordu. O: 'Evet, şairin şöyle dediğini işitmedin mi?' dedi: 'Onlar zorlu bir günde pusu tarafındaki Hucr'un atlarının miğferlerini vurdular.' Adiy b. Zeyd de şöyle demiştir: 'Eğer senin hasmın ben olsaydım dönüp bakmazdım; oysa seni zorlu bir güne sürüklediler.'
الْآيَات ٧٨ - ٨٣
Ayet 78 - 83
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وجاءه قومه يهرعون إِلَيْهِ} قَالَ: يسرعون {وَمن قبل كَانُوا يعْملُونَ السَّيِّئَات} قَالَ: يأْتونَ الرِّجَال
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وجاءه قومه يهرعون إِلَيْهِ} “Kavmi ona koşarak geldiler” buyruğu hakkında: 'Aceleyle geldiler' dediğini; {وَمن قبل كَانُوا يعْملُونَ السَّيِّئَات} “Daha önce de o çirkin işleri yapmaktaydılar” buyruğu hakkında da: 'Erkeklere varıyorlardı' dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وجاءه قومه يهرعون إِلَيْهِ} قَالَ: ويسعون إِلَيْهِ
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan {وجاءه قومه يهرعون إِلَيْهِ} “Kavmi ona koşarak geldiler” buyruğu hakkında: 'Ve ona doğru koşturuyorlardı' dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {يهرعون إِلَيْهِ} قَالَ: يقبلُونَ إِلَيْهِ بِالْغَضَبِ
et-Tastî, İbn Abbâs'tan rivayet etti ki Nâfi' b. el-Ezrak ona: 'Bana Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın {يهرعون إِلَيْهِ} “ona koşarak [geldiler]” buyruğunu haber ver' dedi. O da: 'Öfkeyle ona yöneliyorlardı [demektir]' dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول:
[Nâfi']: 'Araplar bunu bilir mi?' diye sordu. O: 'Evet, şairin şöyle dediğini işitmedin mi?' dedi:
أتونا يهرعون وهم أُسَارَى سيوفهم على رغم الأنوف وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وَمن قبل كَانُوا يعْملُونَ السَّيِّئَات} قَالَ: ينْكحُونَ الرِّجَال
'Bize koşarak geldiler, oysa kılıçları burunları sürtülmüş esirlerdi.' İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den (radıyallâhu anh) {وَمن قبل كَانُوا يعْملُونَ السَّيِّئَات} “Daha önce de o çirkin işleri yapmaktaydılar” buyruğu hakkında: 'Erkeklerle cinsel ilişkide bulunuyorlardı' dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس رَضِي اله عَنْهُمَا فِي قَوْله {قَالَ يَا قوم هَؤُلَاءِ بَنَاتِي} قَالَ: مَا عرض لوط ﵇ بَنَاته على قومه لَا سِفَاحًا وَلَا نِكَاحا إِنَّمَا قَالَ: هَؤُلَاءِ بَنَاتِي نِسَاؤُكُمْ لِأَن النَّبِي إِذا كَانَ بَين ظَهْري قوم فَهُوَ أبوهم قَالَ الله فِي الْقُرْآن وأزواجه أمهاتهم (الْأَحْزَاب الْآيَة ٦) وَهُوَ أبوهم فِي قِرَاءَة أبي ﵁
Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {قَالَ يَا قوم هَؤُلَاءِ بَنَاتِي} “[Lût] «Ey kavmim! İşte bunlar benim kızlarım» dedi” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Lût (aleyhisselâm) kendi kızlarını kavmine ne gayrimeşru ilişki ne de nikah yoluyla teklif etmedi. O sadece: 'İşte bunlar benim kızlarım, yani sizin kadınlarınızdır' demek istedi. Zira peygamber bir kavmin içinde bulunduğunda onların babası [hükmünde]dir. Nitekim Allah Kur'an'da: 'Ve onun eşleri de onların analarıdır' (el-Ahzâb, Ayet 6) buyurmuştur; Übey'in (radıyallâhu anh) kıraatinde ise 'O da onların babasıdır' [şeklindedir].
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد {هَؤُلَاءِ بَنَاتِي} قَالَ: لم تكن بَنَاته وَلَكِن كن من أمته وكل نَبِي أَبُو أمته
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den {هَؤُلَاءِ بَنَاتِي} “İşte bunlar benim kızlarım” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Onlar kendi [öz] kızları değildi, aksine ümmetinden idiler. Her peygamber de ümmetinin babasıdır.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: إِنَّمَا دعاهم إِلَى نِسَائِهِم وكل نَبِي أَبُو أمته
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler; o: 'Onları sadece kendi kadınlarına çağırdı; çünkü her peygamber ümmetinin babasıdır' dedi.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَابْن عَسَاكِر عَن السّديّ فِي قَوْله {هَؤُلَاءِ بَنَاتِي} قَالَ: عرض عَلَيْهِم نسَاء أمته كل نَبِي فَهُوَ أَبُو أمته وَفِي قِرَاءَة عبد الله النَّبِي أولى بِالْمُؤْمِنِينَ من أنفسهم وَهُوَ أَب لَهُم وأزواجه أمهاتهم (الْأَحْزَاب الْآيَة ٦)
İbn Ebi'd-Dünyâ ve İbn Asâkir, es-Süddî'den {هَؤُلَاءِ بَنَاتِي} “İşte bunlar benim kızlarım” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Onlara ümmetinin kadınlarını teklif etti; çünkü her peygamber ümmetinin babasıdır. Abdullah'ın kıraatinde ise: 'Peygamber, müminlere kendi canlarından daha yakındır, o onların babasıdır ve onun eşleri de onların analarıdır' (el-Ahzâb, Ayet 6) [şeklindedir].
وَأخرج اسحق بن بشر وَابْن عَسَاكِر من طَرِيق جُوَيْبِر وَمُقَاتِل عَن الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما سَمِعت الفسقة باضياف لوط جَاءَت إِلَى بَاب لوط فاغلق لوط عَلَيْهِم الْبَاب دونهم ثمَّ اطلع عَلَيْهِم فَقَالَ: هَؤُلَاءِ بَنَاتِي
İshak b. Bişr ve İbn Asâkir, Cüveybir ve Mukâtil tarikiyle Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Fasıklar Lût'un misafirlerini haber alınca Lût'un kapısına geldiler. Lût kapıyı onların yüzüne kapattı, sonra onlara bakıp: 'İşte bunlar benim kızlarım' dedi.
فَعرض عَلَيْهِم بَنَاته بِالنِّكَاحِ وَالتَّزْوِيج وَلم يعرضهَا عَلَيْهِم للفاحشة وَكَانُوا كفَّارًا وَبنَاته مسلمات فَلَمَّا رأى الْبلَاء وَخَافَ الفضيحة عرض عَلَيْهِم التَّزْوِيج وَكَانَ اسْم ابْنَتَيْهِ إِحْدَاهمَا رغوثا وَالْأُخْرَى وميثا وَيُقَال: ديونا إِلَى قَوْله {أَلَيْسَ مِنْكُم رجل رشيد} أَي يَأْمر بِالْمَعْرُوفِ وَينْهى عَن الْمُنكر فَلَمَّا لم يتناهوا وَلم يردهم قَوْله وَلم يقبلُوا شَيْئا مِمَّا عرض عَلَيْهِم من أَمر بَنَاته قَالَ {لَو أَن لي بكم قُوَّة أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} يَعْنِي عشيرة أَو شيعَة تنصرني لحلت بَيْنكُم وَبَين هَذَا فكسروا الْبَاب ودخلوا عَلَيْهِ وتحوّل جِبْرِيل فِي صورته الَّتِي يكون فِيهَا فِي السَّمَاء ثمَّ قَالَ: يَا لوط لَا تخف نَحن الْمَلَائِكَة لن يصلوا إِلَيْك وأمرنا بعذابهم
Onlara kızlarını nikah ve evlilik yoluyla teklif etti, fuhuş için teklif etmedi. Onlar kâfir, kızları ise Müslüman idiler. Ancak belayı görüp rezil olmaktan korkunca onlara evliliği teklif etti. İki kızının ismi ise birinin Ragûsâ, diğerinin Vamîsâ -ya da Deyûnâ denilir- idi. {أَلَيْسَ مِنْكُم رجل رشيد} “İçinizde aklı başında bir adam yok mu?” buyruğuna kadar [olan kısımda kastı]: Yani iyiliği emreden ve kötülükten alıkoyan biri [demektir]. Vazgeçmeyip sözü de onları caydırmayınca ve kızları konusunda onlara teklif ettiği hiçbir şeyi kabul etmeyince: {لَو أَن لي بكم قُوَّة أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} “«Keşke size karşı bir gücüm olsaydı veya sağlam bir kaleye sığınabilseydim!» dedi”. Yani bana yardım edecek bir aşiretim veya bir taraftarlarım [olsaydı], sizinle bu [yaptığınız] arasına engel olurdum [demek istedi]. Bunun üzerine kapıyı kırıp içeri girdiler. Cebrâil semada bulunduğu suretine dönüştü ve sonra şöyle dedi: 'Ey Lût! Korkma, biz melekleriz; onlar asla sana ulaşamazlar. Biz onları helak etmekle emrolunduk.'
فَقَالَ لوط: يَا جِبْرِيل الْآن تُعَذبهُمْ - وَهُوَ شَدِيد الأسف عَلَيْهِم - قَالَ جِبْرِيل: موعدهم الصُّبْح أَلَيْسَ الصُّبْح بقريب
Bunun üzerine Lût -onlara karşı duyduğu derin keder içinde-: 'Ey Cebrâil! Onları hemen şimdi azaba uğrat' dedi. Cebrâil: 'Onların vadesi sabah vaktidir. Sabah yakın değil mi?' dedi.
قَالَ ابْن عَبَّاس
İbn Abbâs
رَضِي الله عَنْهُمَا: إِن الله يعبي الْعَذَاب فِي أوّل اللَّيْل إِذا أَرَادَ أَن يعذب قوما ثمَّ يعذبهم فِي وَجه الصُّبْح
(radıyallâhu anhümâ) şöyle dedi: Allah bir kavme azap etmeyi murat ettiğinde gecenin başında azabı hazırlar, sonra sabah vakti onlara azap eder.
قَالَ: فهيئت الْحِجَارَة لقوم لوط فِي أول اللَّيْل لترسل عَلَيْهِم غدْوَة الْحِجَارَة وَكَذَلِكَ عذبت الْأُمَم عَاد وَثَمُود بِالْغَدَاةِ فَلَمَّا كَانَ عِنْد وَجه الصُّبْح عمد جِبْرِيل إِلَى قرى لوط بِمَا فِيهَا من رجالها ونسائها وثمارها وطيرها فحواها وطواها ثمَّ قلعهَا من تخوم الثرى ثمَّ احتملها من تَحت جنَاحه ثمَّ رَفعهَا إِلَى السَّمَاء الدُّنْيَا فَسمع سكان سَمَاء الدُّنْيَا أصوات الْكلاب وَالطير وَالنِّسَاء وَالرِّجَال من تَحت جنَاح جِبْرِيل ثمَّ أرسلها منكوسة ثمَّ أتبعهَا بِالْحِجَارَةِ وَكَانَت الْحِجَارَة للرعاة والتجار وَمن كَانَ خَارِجا عَن مدائنهم
Dedi ki: Taşlar Lût kavmi için gecenin başında hazırlandı ki sabahleyin üzerlerine taş yağdırılsın. Nitekim Âd ve Semûd kavimleri de sabah vakti helak edilmişti. Sabah vakti olunca Cebrâil, içindeki erkekleri, kadınları, meyveleri ve kuşlarıyla birlikte Lût kavminin şehirlerine yöneldi; hepsini toplayıp dürdü, sonra onları toprağın derinliklerinden kökünden söktü, kanadının altına alıp taşıdı ve dünya semasına yükseltti. Dünya semasının sakinleri Cebrâil'in kanadı altındaki köpeklerin, kuşların, kadınların ve erkeklerin seslerini işittiler. Sonra orayı altüst ederek bıraktı ve ardından üzerlerine taş yağdırdı. Bu taşlar çobanlar, tüccarlar ve şehirlerinin dışında bulunanlar içindi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن حُذَيْفَة بن الْيَمَان ﵁ قَالَ: عرض عَلَيْهِم بَنَاته تزويجاً وَأَرَادَ أَن يقي أضيافه بتزويج بَنَاته
İbn Ebî Hâtim, Huzeyfe b. el-Yemân'dan (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: Kızlarını nikah yoluyla onlara teklif etti; kızlarını evlendirerek misafirlerini korumak istemişti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هن أطهر لكم} قَالَ: أَمرهم هود بتزويج النِّسَاء وَقَالَ: هن أطهر لكم
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den {هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هن أطهر لكم} “«İşte bunlar benim kızlarım; onlar sizin için daha temizdir»” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Hûd onlara kadınlarla evlenmeyi emretti ve: 'Onlar sizin için daha temizdir' dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ {وَلَا تخزونِ فِي ضَيْفِي} يَقُول: وَلَا تفضحوني
Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den (radıyallâhu anh) {وَلَا تخزونِ فِي ضَيْفِي} “misafirlerimin yanında beni rezil etmeyin” buyruğu hakkında: 'Beni utandırmayın [demektir]' dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك ﵁ {أَلَيْسَ مِنْكُم رجل رشيد} قَالَ: رجل يَأْمر بِمَعْرُوف وَينْهى عَن الْمُنكر
İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten (radıyallâhu anh) {أَلَيْسَ مِنْكُم رجل رشid} “İçinizde aklı başında bir adam yok mu?” buyruğu hakkında: 'İyiliği emreden ve kötülükten sakındıran bir adam [demektir]' dediğini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {أَلَيْسَ مِنْكُم رجل رشيد} قَالَ: رجل يَأْمر بِمَعْرُوف وَينْهى عَن الْمُنكر
Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {أَلَيْسَ مِنْكُم رجل رشيد} “İçinizde aklı başında bir adam yok mu?” buyruğu hakkında: 'İyiliği emreden ve kötülükten sakındıran bir adam [demektir]' dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {أَلَيْسَ مِنْكُم رجل رشيد} قَالَ: وَاحِد يَقُول لَا إِلَه إِلَّا الله
İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ' ve's-Sıfât'ta Beyhakī, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {أَلَيْسَ مِنْكُم رجل رشيد} “İçinizde aklı başında bir adam yok mu?” buyruğu hakkında: 'Lâ ilâhe illallâh diyen tek bir kişi [yok mu?]' dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة
Ebü'ş-Şeyh, İkrime'den
مثله
bunun benzerini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {قَالُوا لقد علمت مَا لنا فِي بناتك من حق وَإنَّك لتعلم مَا نُرِيد} قَالَ: إِنَّمَا نُرِيد الرِّجَال {قَالَ لَو أَن لي بكم قُوَّة أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} يَقُول: إِلَى جند شَدِيد لقاتلتكم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den {قَالُوا لقد علمت مَا لنا فِي بناتك من حق وَإنَّك لتعلم مَا نُرِيد} “«Sen de bilirsin ki kızlarında bizim bir hakkımız yoktur ve sen bizim ne istediğimizi çok iyi bilirsin» dediler” buyruğu hakkında: 'Biz sadece erkekleri istiyoruz' dediğini; {قَالَ لَو أَن لي بكم قُوَّة أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} “«Keşke size karşı bir gücüm olsaydı veya sağlam bir kaleye sığınabilseydim!» dedi” buyruğu hakkında ise: 'Yani güçlü bir orduya [dayansaydım] sizinle savaşırdım [demek istiyor]' dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم إِلَى ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} قَالَ: عشيرة
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'a (radıyallâhu anhümâ) varan senetle {أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} “veya sağlam bir kaleye sığınabilseydim!” buyruğu hakkında: '[Sağlam bir kale] aşirettir' dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن عَسَاكِر عَن قَتَادَة ﵁ {أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} قَالَ: الْعَشِيرَة
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Asâkir, Katâde'den (radıyallâhu anh) {أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} “veya sağlam bir kaleye sığınabilseydim!” buyruğu hakkında: '[Kastedilen] aşirettir' dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عَليّ ﵁
Ebü'ş-Şeyh, Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet etti ki
أَنه خطب فَقَالَ عشيرة الرجل للرجل خير من الرجل لعشيرته
o bir hutbe irat edip şöyle dedi: 'Kişinin aşireti kişi için, kişinin aşiretine olduğundan daha hayırlıdır.
أَنه إِن كف يدا وَاحِدَة وَكفوا عَنهُ أيدياً كَثِيرَة مَعَ مَوَدَّتهمْ وحفاظتهم ونصرتهم حَتَّى لربما غضب الرجل للرجل وَمَا يعرفهُ إِلَّا بِحَسبِهِ وسأتلو عَلَيْكُم بذلك آيَات من كتاب الله تَعَالَى فَتلا هَذِه الْآيَة {لَو أَن لي بكم قُوَّة أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} قَالَ عَليّ ﵁: والركن الشَّديد: الْعَشِيرَة
Çünkü o bir tek elini çekse, onlar sevgileri, korumaları ve yardımlarıyla birlikte ondan pek çok eli çekerler. Hatta öyle ki bazen bir adam bir başkası için öfkelenir de onu ancak soyu sopu sebebiyle tanır. Ben size buna dair Yüce Allah'ın Kitabı'ndan ayetler okuyacağım.' Sonra şu ayeti okudu: {لَو أَن لي بكم قُوَّة أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} “«Keşke size karşı bir gücüm olsaydı veya sağlam bir kaleye sığınabilseydim!» dedi”. Ali (radıyallâhu anh) dedi ki: 'Sağlam kale, aşirettir.
فَلم يكن للوط ﵇ عشيرة فوالذي لَا إِلَه غَيره مَا بعث الله نَبيا بعد لوط إِلَّا فِي ثروة من قومه
Lût'un (aleyhisselâm) ise bir aşireti yoktu. Kendisinden başka ilah olmayana yemin olsun ki Allah, Lût'tan sonra hiçbir peygamberi kavminin güçlü ve korunaklı bir topluluğu içinde olmaksızın göndermemiştir.'
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج فِي قَوْله {أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} قَالَ: بَلغنِي أَنه لم يبْعَث نبيّ بعد لوط إِلَّا فِي ثروة من قومه حَتَّى النَّبِي ﷺ
İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den {أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} “veya sağlam bir kaleye sığınabilseydim!” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bana ulaştığına göre Lût'tan sonra -Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de dahil olmak üzere- hiçbir peygamber kavminin güçlü ve korunaklı bir topluluğu içinde olmaksızın gönderilmemiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن ﵁
İbn Cerîr, Hasen'den (radıyallâhu anh) rivayet etti ki,
إِن هَذِه الْآيَة لما نزلت {لَو أَن لي بكم قُوَّة أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} قَالَ رَسُول الله ﷺ رحم الله أخي لوطاً لقد كَانَ يأوي إِلَى ركن شَدِيد فلأي شَيْء استكان
{لَو أَن لي بكم قُوَّة أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} “«Keşke size karşı bir gücüm olsaydı veya sağlam bir kaleye sığınabilseydim!» dedi” ayeti indiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Allah kardeşim Lût'a rahmet eylesin; o muhakkak sağlam bir kaleye sığınmaktaydı. O halde neden boyun eğdi?'
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ ذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ كَانَ إِذا قَرَأَ هَذِه الْآيَة قَالَ: رحم الله لوطاً إِن كَانَ ليأوي إِلَى ركن شَدِيد وَذكر لنا إِن الله لم يبْعَث نَبيا بعد لوط إِلَّا فِي ثروة من قومه حَتَّى بعث الله نَبِيكُم ﷺ فِي ثروة من قومه
İbn Cerîr, Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bize aktarıldığına göre Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayeti okuduğunda: 'Allah Lût'a rahmet eylesin; o muhakkak pek sağlam bir kaleye sığınmaktaydı' buyururdu. Bize yine aktarıldığına göre Allah, Lût'tan sonra hiçbir peygamberi kavminin güçlü ve korunaklı bir topluluğu içinde olmaksızın göndermemiştir; nitekim Allah peygamberinizi de (sallallâhu aleyhi ve sellem) kavminin güçlü ve korunaklı bir topluluğu içinde göndermiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ لوط ﵇ {لَو أَن لي بكم قُوَّة أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} فَوجدَ عَلَيْهِ الرُّسُل وَقَالُوا: يَا لوط إِن ركنك لشديد
İbn Cerîr, Vehb b. Münebbih'ten rivayet etti: Lût (aleyhisselâm) {لَو أَن لي بكم قُوَّة أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} “«Keşke size karşı bir gücüm olsaydı veya sağlam bir kaleye sığınabilseydim!» dedi”. Bunun üzerine elçiler ona gücendiler ve: 'Ey Lût! Şüphesiz senin dayanağın pek sağlamdır' dediler.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: مَا بعث الله نَبيا بعد لوط إِلَّا فِي عز من قومه
Saîd b. Mansûr ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediğini rivayet ettiler: Allah, Lût'tan sonra hiçbir peygamberi kavminin izzet ve koruması olmaksızın göndermemiştir.
وَأخرج البُخَارِيّ فِي الْأَدَب وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق أبي سَلمَة عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ فِي قَوْله {أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ رحم الله لوطاً كَانَ يأوي إِلَى ركن شَدِيد - يَعْنِي الله تَعَالَى - فَمَا بعث الله بعده نَبيا إِلَّا فِي ثروة من قومه
Buhârî el-Edeb'de, Tirmizî -hasen bularak-, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, Hâkim -sahih bularak- ve İbn Merdûye; Ebû Seleme tarikiyle Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) {أَو آوي إِلَى ركن شَدِيد} “veya sağlam bir kaleye sığınabilseydim!” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Allah Lût'a rahmet eylesin; o sağlam bir kaleye -yani Yüce Allah'a- sığınmaktaydı. Nitekim Allah ondan sonra hiçbir peygamberi kavminin güçlü ve korunaklı bir topluluğu içinde olmaksızın göndermemiştir.'
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْبُخَارِيّ وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق الْأَعْرَج عَن أبي
Saîd b. Mansûr, Buhârî ve İbn Merdûye, el-A'rec tarikiyle Ebû
هُرَيْرَة ﵁ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: يغْفر الله للوط إِنَّه كَانَ ليأوي إِلَى ركن شَدِيد
Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Allah Lût'u bağışlasın; şüphesiz o sağlam bir kaleye sığınmaktaydı.'
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي بن كَعْب ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ رحم الله لوطاً إِن كَانَ ليأوي إِلَى ركن شَدِيد
İbn Merdûye, Übey b. Ka'b'dan (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Allah Lût'a rahmet eylesin; o muhakkak sağlam bir kaleye sığınmaktaydı.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبد الرَّحْمَن بن بشر الْأنْصَارِيّ ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن النَّاس كَانُوا أنذروا قوم لوط فجاءتهم الْمَلَائِكَة عَشِيَّة فَمروا بناديهم فَقَالَ قوم لوط بَعضهم لبَعض: لَا تنفروهم وَلم يرَوا قوما قطّ أحسن من الْمَلَائِكَة فَلَمَّا دخلُوا على لوط ﵇ راودوه عَن ضَيفه فَلم يزل بهم حَتَّى عرض عَلَيْهِم بَنَاته فَأَبَوا فَقَالَت الْمَلَائِكَة {إِنَّا رسل رَبك لن يصلوا إِلَيْك} قَالَ: رسل رَبِّي قَالُوا: نعم
İbn Ebî Hâtim, Abdurrahman b. Bişr el-Ensârî'den (radıyallâhu anh) rivayet etti ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'İnsanlar Lût kavmini uyarmışlardı. Akşam vakti melekler onlara geldi ve meclislerinin yanından geçtiler. Lût kavmi birbirine: «Onları ürkütüp kaçırmayın» dedi. Meleklerden daha güzel bir topluluğu asla görmemişlerdi. [Melekler] Lût'un (aleyhisselâm) yanına girince, kavmi misafirlerini ondan istediler. [Lût] onlara kızlarını teklif edene kadar onlarla uğraşmaya devam etti; fakat reddettiler. Bunun üzerine melekler: {إِنَّا رسل رَبك لن يصلوا إِلَيْك} «Biz Rabbinin elçileriyiz; onlar sana asla ulaşamayacaklar» dediler. [Lût]: «Rabbimin elçileri misiniz?» dedi. «Evet» dediler.'
قَالَ لوط: فَالْآن كَذَا
Lût: 'Öyleyse hemen şimdi olsun' dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن حُذَيْفَة بن الْيَمَان ﵁ قَالَ: لما أرْسلت الرُّسُل إِلَى قوم لوط ليهلوكهم قيل لَهُم: لَا تهلكوا قوم لوط حَتَّى يشْهد عَلَيْهِم لوط ثَلَاث مَرَّات وَكَانَ طريقهم على إِبْرَاهِيم خَلِيل الرَّحْمَن {فَلَمَّا ذهب عَن إِبْرَاهِيم الروع وجاءته الْبُشْرَى يجادلنا فِي قوم لوط} وَكَانَت مجادلته إيَّاهُم قَالَ: أَرَأَيْتُم إِن كَانَ فِيهَا خَمْسُونَ من الْمُؤمنِينَ أتهلكونهم قَالُوا: لَا
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Huzeyfe b. el-Yemân'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiler; o şöyle dedi: Elçiler Lût kavmini helak etmek üzere gönderildiklerinde onlara: 'Lût onların aleyhine üç defa şahitlik etmedikçe Lût kavmini helak etmeyin' denildi. Onların yolu Rahmân'ın dostu İbrâhim'e uğramıştı. {فَلَمَّا ذهب عَن إِبْرَاهِيم الروع وجاءته الْبُشْرَى يجادلنا فِي قوم لوط} “İbrâhim'den korku gidip kendisine müjde gelince, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı”. Onun onlarla tartışması şöyleydi: 'Ne dersiniz, eğer orada müminlerden elli kişi varsa onları helak eder misiniz?' dedi. 'Hayır' dediler.
قَالَ: فأربعون قَالُوا: لَا
'Kırk kişi olsa?' dedi. 'Hayır' dediler.
حَتَّى انْتهى إِلَى عشرَة أَو خَمْسَة قَالَ: فَأتوا لوطاً وَهُوَ فِي أَرض لَهُ يعْمل فِيهَا فحسبهم ضيفاناً فَأقبل حَتَّى أَمْسَى إِلَى أَهله فَمَشَوْا مَعَه فَالْتَفت إِلَيْهِم فَقَالَ: مَا ترَوْنَ مَا يصنع هَؤُلَاءِ قَالُوا: وَمَا يصنعون قَالَ: مَا من النَّاس أحد شَرّ مِنْهُم
Nihayet on ya da beş kişiye kadar indi. [Huzeyfe] dedi ki: Sonra Lût'a geldiler; o sırada Lût kendisine ait bir arazide çalışıyordu. Onları misafir zannetti ve akşam olunca ailesinin yanına yöneldi. Onlar da onunla birlikte yürüdüler. Lût onlara dönüp: 'Şunların ne yaptığını görmüyor musunuz?' dedi. 'Ne yapıyorlar ki?' dediler. Lût: 'İnsanlar içinde bunlardan daha şerli kimse yoktur' dedi.