أَن شعيباً قَالَ لِقَوْمِهِ: يَا قوم اذْكروا قوم نوح وَعَاد وَثَمُود {وَمَا قوم لوط مِنْكُم بِبَعِيد} وَكَانَ قوم لوط أقربهم إِلَى شُعَيْب وَكَانُوا أقربهم عهدا بِالْهَلَاكِ {وَاسْتَغْفرُوا ربكُم ثمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِن رَبِّي رَحِيم} لمن تَابَ إِلَيْهِ من الذَّنب {ودود} يَعْنِي يُحِبهُ ثمَّ يقذف لَهُ الْمحبَّة فِي قُلُوب عباده
Şuayb kavmine şöyle dedi: "Ey kavmim! Nûh, Âd ve Semûd kavimlerini hatırlayın. {وَمَا قوم لوط مِنْكُم بِبَعِيد} 'Lût kavmi de sizden uzak değildir.'" Lût kavmi Şuayb'a mekânca en yakın olanlarıydı ve helak olma zamanı bakımından da en yakınlarıydı. {وَاسْتَغْفرُوا ربكُم ثمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِن رَبِّي رَحِيم} "Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin. Şüphesiz Rabbim çok merhametlidir" -günahtan dolayı O'na tövbe eden kimseye karşı-, {ودود} "çok sevendir" -yani onu sever, sonra da kullarının kalbine onun sevgisini bırakır-.
فَردُّوا عَلَيْهِ {قَالُوا يَا شُعَيْب مَا نفقه كثيرا مِمَّا تَقول وَإِنَّا لنراك فِينَا ضَعِيفا} كَانَ أعمى {وَلَوْلَا رهطك} يَعْنِي عشيرتك الَّتِي أَنْت بَينهم {لرجمناك} يَعْنِي لقتلناك {وَمَا أَنْت علينا بعزيز} {قَالَ يَا قوم أرهطي أعز عَلَيْكُم من الله} قَالُوا: بل الله
Bunun üzerine ona karşılık verdiler: {قَالُوا يَا شُعَيْب مَا نفقه كثيرا مِمَّا تَقول وَإِنَّا لنراك فِينَا ضَعِيفا} “Dediler ki: Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz ve doğrusu biz seni aramızda zayıf görüyoruz” -[Şuayb] âmâ idi-, {وَلَوْلَا رهطك} “Eğer kabilen olmasaydı” -yani aralarında bulunduğun aşiretin olmasaydı-, {لرجمناك} “seni mutlaka taşlardık” -yani seni mutlaka öldürürdük-, {وَمَا أَنْت علينا بعزيز} “Sen bize karşı üstün/güçlü de değilsin.” {قَالَ يَا قوم أرهطي أعز عَلَيْكُم من الله} “[Şuayb] dedi ki: Ey kavmim! Benim kabilem size Allah'tan daha mı değerli/üstün?” Dediler ki: "Bilakis Allah [daha üstündür]."
قَالَ فاتخذتم الله وراءكم {ظهرياً} يَعْنِي تركْتُم أمره وكذبتم نبيه غير أَن علم رَبِّي أحَاط بكم {إِن رَبِّي بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِيط} قَالَ ابْن عَبَّاس: وَكَانَ بعد الشّرك أعظم ذنوبهم تطفيف الْمِكْيَال وَالْمِيزَان وبخس النَّاس أشياءهم مَعَ ذنُوب كَثِيرَة كَانُوا يأتونها فَبَدَا شُعَيْب فَدَعَاهُمْ إِلَى عبَادَة الله وكف الظُّلم وَترك مَا سوى ذَلِك
Dedi ki: [Böyle iken] Allah'ı arkanıza atıp {ظهرياً} “unuttunuz” -yani O'nun emrini terk ettiniz ve nebîsini yalanladınız. Şu var ki Rabbimin ilmi sizi kuşatmıştır-. {إِن رَبِّي بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِيط} “Şüphesiz Rabbim yaptıklarınızı çepeçevre kuşatandır.” İbn Abbâs dedi ki: Şirkten sonra onların en büyük günahları ölçü ve tartıda hile yapmak ve insanların eşyalarının değerini düşürmekti; bununla beraber işledikleri pek çok günah daha vardı. Şuayb söze başlayıp onları Allah'a ibadete, zulümden el çekmeye ve bunun dışındakileri terk etmeye davet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن خلف بن حَوْشَب قَالَ: هلك قوم شُعَيْب من شعيرَة إِلَى شعيرَة كَانُوا يَأْخُذُونَ بالرزينة ويعطون بالخفيفة
İbn Ebî Hâtim, Halef b. Havşeb'den rivayet etti; o şöyle dedi: Şuayb'ın kavmi bir arpa tanesinden dolayı helak oldu; alırken ağırıyla alıyor, verirken hafifiyle veriyorlardı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وَيَا قوم لَا يجرمنكم شقاقي} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den (radıyallâhu anh), onun {وَيَا قوم لَا يجرمنكم شقاقي} “Ey kavmim! Bana olan muhalefetiniz sakın sizi sürüklemesin...” ayeti hakkındaki rivayetini naklettiler.
قَالَ: لَا يحملنكم عدواتي على أَن تتمادوا فِي الضلال وَالْكفْر فيصيبكم من الْعَذَاب مَا أَصَابَهُم
O şöyle dedi: "Bana olan düşmanlığınız, sapıklık ve küfürde haddi aşmaya sakın sizi sevk etmesin; yoksa onların başına gelen azabın bir benzeri sizin de başınıza gelir."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَمَا قوم لوط مِنْكُم بِبَعِيد} قَالَ: إِنَّمَا كَانُوا حَدِيثي عهد قريب بعد نوح وَثَمُود
Abdurrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler; o, {وَمَا قوم لوط مِنْكُم بِبَعِيد} “Lût kavmi de sizden uzak değildir” kavli hakkında şöyle dedi: "Onlar, Nûh ve Semûd'dan sonra zaman bakımından henüz pek yakın idiler."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي ليلى الْكِنْدِيّ ﵁ قَالَ: أشرف عُثْمَان ﵁ على النَّاس من دَاره وَقد أحاطوا بِهِ فَقَالَ {وَيَا قوم لَا يجرمنكم شقاقي أَن يُصِيبكُم مثل مَا أصَاب قوم نوح أَو قوم هود أَو قوم صَالح وَمَا قوم لوط مِنْكُم بِبَعِيد} يَا قوم لَا تقتلوني إِنَّكُم إِن قتلتموني كُنْتُم هَكَذَا وَشَبك بَين أَصَابِعه
İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Leylâ el-Kindî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler; o şöyle dedi: Osmân (radıyallâhu anh), insanlar etrafını sarmışken evinden onların üzerine baktı ve şöyle dedi: {وَيَا قوم لَا يجرمنكم شقاقي أَن يُصِيبكُم مثل مَا أصَاب قوم نوح أَو قوم هود أَو قوم صَالح وَمَا قوم لوط مِنْكُم بِبَعِيد} “Ey kavmim! Bana olan muhalefetiniz, Nûh kavminin veya Hûd kavminin yahut Sâlih kavminin başına gelenlerin bir benzerinin sizin de başınıza gelmesine sakın yol açmasın! Lût kavmi de sizden uzak değildir. Ey kavmim! Beni öldürmeyin; şüphesiz beni öldürürseniz işte böyle olursunuz!" deyip parmaklarını birbirine kenetledi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن عَسَاكِر عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله {وَإِنَّا لنراك فِينَا ضَعِيفا} قَالَ: كَانَ أعمى وَإِنَّمَا عمي من بكائه من حب الله ﷿
Ebü'ş-Şeyh ve İbn Asâkir, Saîd b. Cübeyr'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler; o, {وَإِنَّا لنراك فِينَا ضَعِيفا} “Ve doğrusu biz seni aramızda zayıf görüyoruz” kavli hakkında şöyle dedi: "O âmâ idi; ancak ve ancak aziz ve celil olan Allah'ın sevgisinden dolayı ağlamaktan gözleri kör olmuştu."
وَأخرج الواحدي وَابْن عَسَاكِر عَن شَدَّاد بن أَوْس ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ بَكَى شُعَيْب ﵇ من حب الله حَتَّى عمي فَرد الله عَلَيْهِ بَصَره وَأوحى الله إِلَيْهِ: يَا شُعَيْب مَا هَذَا الْبكاء أشوقاً إِلَى الْجنَّة أم خوفًا من النَّار فَقَالَ: لَا وَلَكِن اعتقدت حبك بقلبي فَإِذا نظرت إِلَيْك فَمَا أُبَالِي مَا الَّذِي تصنع بِي فَأوحى الله إِلَيْهِ: يَا شُعَيْب إِن يكن ذَلِك حَقًا فهنيأً لَك لقائي يَا شُعَيْب لذَلِك أخدمتك مُوسَى بن عمرَان كليمي
Vâhidî ve İbn Asâkir, Şeddâd b. Evs'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: "Şuayb (aleyhisselâm) Allah sevgisinden dolayı ağladı, nihayet gözleri kör oldu. Bunun üzerine Allah onun görmesini geri verdi. Allah ona şöyle vahyetti: 'Ey Şuayb! Bu ağlama nedir? Cennet arzusuyla mıdır yoksa cehennem korkusuyla mıdır?' Şuayb dedi ki: 'Hayır, fakat sevgini kalbime yerleştirdim; Sana bakınca bana ne yapacağına aldırmam.' Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: 'Ey Şuayb! Eğer bu gerçekse Bana kavuşman sana kutlu ve mübarek olsun! Ey Şuayb! İşte bundan dolayı kendisiyle konuştuğum Mûsâ b. İmrân'ı sana hizmetkâr kıldım.'"
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ والخطيب وَابْن عَسَاكِر من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَإِنَّا لنراك فِينَا ضَعِيفا} قَالَ: كَانَ ضَرِير الْبَصَر
İbn Ebî Hâtim, Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, Hatîb ve İbn Asâkir çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiler; o, {وَإِنَّا لنراك فِينَا ضَعِيفا} “Ve doğrusu biz seni aramızda zayıf görüyoruz” kavli hakkında şöyle dedi: "Gözleri görmüyordu (âmâ idi)."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سُفْيَان فِي قَوْله {وَإِنَّا لنراك فِينَا ضَعِيفا} قَالَ: كَانَ أعمى وَكَانَ يُقَال لَهُ: خطيب الْأَنْبِيَاء ﵈
Ebü'ş-Şeyh, Süfyân'dan rivayet etti; o, {وَإِنَّا لنراك فِينَا ضَعِيفا} “Ve doğrusu biz seni aramızda zayıf görüyoruz” kavli hakkında şöyle dedi: "Âmâ idi ve ona 'Nebîlerin Hatibi' (aleyhimüsselâm) denilirdi."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {وَإِنَّا لنراك فِينَا ضَعِيفا} قَالَ: إِنَّمَا أَنْت وَاحِد
Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den rivayet etti; o, {وَإِنَّا لنراك فِينَا ضَعِيفا} “Ve doğrusu biz seni aramızda zayıf görüyoruz” kavli hakkında: "Sen sadece bir tek kişisin [demek istediler]" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {وَلَوْلَا رهطك لرجمناك} قَالَ: لَوْلَا أَن نتقي قَوْمك ورهطك لرجمناك
Ebü'ş-Şeyh, İbn Zeyd'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; o, {وَلَوْلَا رهطك لرجمناك} “Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlardık” kavli hakkında şöyle dedi: "Kavminden ve kabilenden çekinmeseydik seni mutlaka taşlardık."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن زيد بن ثَابت ﵁ قَالَ: لَو كَانَ للوط مثل أَصْحَاب شُعَيْب لجاهد بهم قومه
Saîd b. Mansûr, Zeyd b. Sâbit'ten (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: "Lût'un Şuayb'ın ashâbı gibi [bir topluluğu] olsaydı onlarla birlikte kavmine karşı cihat ederdi."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁
Ebü'ş-Şeyh, Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) rivayet etti:
أَنه خطب فَتلا هَذِه الْآيَة فِي شُعَيْب {وَإِنَّا لنراك فِينَا ضَعِيفا} قَالَ: كَانَ مكفوفاً فنسبوه إِلَى الضعْف {وَلَوْلَا رهطك لرجمناك} قَالَ عَليّ: فوَاللَّه الَّذِي لَا إِلَه غَيره مَا هابوا جلال رَبهم مَا هابوا إِلَّا الْعَشِيرَة
O bir hutbe irad etti ve Şuayb hakkındaki şu ayeti okudu: {وَإِنَّا لنراك فِينَا ضَعِيفا} “Ve doğrusu biz seni aramızda zayıf görüyoruz.” Dedi ki: "[Şuayb] gözleri görmez biriydi; bu yüzden onu zayıflığa nispet ettiler. {وَلَوْلَا رهطك لرجمناك} 'Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlardık.'" Ali dedi ki: "Kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Allah'a yemin olsun ki, Rablerinin celâlinden korkmadılar, yalnızca aşiretten korktular."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {واتخذتموه وراءكم ظهرياً} قَالَ: نبذتم أمره
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler; o, {واتخذتموه وراءكم ظهرياً} “Onu arkanıza atıp unuttunuz” kavli hakkında: "O'nun emrini arkaya attınız" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {واتخذتموه وراءكم ظهرياً} قَالَ: قَضَاء قضى
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiler; o, {واتخذتموه وراءكم ظهرياً} “Onu arkanıza atıp unuttunuz” kavli hakkında: "Hükme bağlanmış bir kaza/hükümdür" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {واتخذتموه وراءكم ظهرياً} يَقُول: لَا تخافونه
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den rivayet etti; o, {واتخذتموه وراءكم ظهرياً} “Onu arkanıza atıp unuttunuz” kavli hakkında: "O'ndan korkmuyorsunuz demektir" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ {واتخذتموه وراءكم ظهرياً} قَالَ: جعلتموه خلف ظهوركم فَلم تطيعوه وَلم تخافوه
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den rivayet ettiler; {واتخذتموه وراءكم ظهرياً} “Onu arkanıza atıp unuttunuz” kavli hakkında şöyle dedi: "O'nu arkanıza attınız; ne O'na itaat ettiniz ne de O'ndan korktunuz."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك {واتخذتموه وراءكم ظهرياً} قَالَ: تهاونتم بِهِ
Ebü'ş-Şeyh, ed-Dahhâk'tan rivayet etti; {واتخذتموه وراءكم ظهرياً} “Onu arkanıza atıp unuttunuz” kavli hakkında: "O'nu hafife aldınız" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد ﵁ {واتخذتموه وراءكم ظهرياً} قَالَ: الظهري الْفضل مثل الْجمال يحْتَاج مَعَه إِلَى إبل ظَهْري فضل لَا يحمل عَلَيْهَا شَيْئا إِلَّا أَن يحْتَاج إِلَيْهَا فَيَقُول: إِنَّمَا ربكُم عنْدكُمْ هَكَذَا إِن احتجتم إِلَيْهِ فَإِن لم تحتاجوا فَلَيْسَ بِشَيْء
Ebü'ş-Şeyh, İbn Zeyd'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; {واتخذتموه وراءكم ظهرياً} “Onu arkanıza atıp unuttunuz” kavli hakkında şöyle dedi: "Zıhrî (ظهري), ihtiyaç fazlası olandır; tıpkı develeri olan kimsenin, ihtiyaç duyulmadıkça üzerine bir şey yüklenmeyen, ancak muhtaç olunduğunda başvurulan yedek (zıhrî) fazlalık develere ihtiyaç duyması gibidir. Yani [Şuayb onlara] şöyle der: 'Sizin katınızda Rabbiniz ancak böyledir; O'na ihtiyaç duyarsanız [hatırlarsınız], ihtiyaç duymazsanız O hiçbir şey değildir.'"
الْآيَة ٩٨ - ٩٩
98 - 99. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {يقدم قومه يَوْم الْقِيَامَة} يَقُول: أضلهم فأوردهم النَّار
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiler; o, {يقدم قومه يَوْم الْقِيَامَة} “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer” kavli hakkında şöyle dedi: "Onları saptırdı ve ateşe sevk etti."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {يقدم قومه يَوْم الْقِيَامَة} قَالَ: فِرْعَوْن يمْضِي بَين يَدي قومه حَتَّى يهجم بهم على النَّار
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler; o, {يقدم قومه يَوْم الْقِيَامَة} “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer” kavli hakkında şöyle dedi: "Firavun, onları ateşe sokuncaya kadar kavminin önünden yürür gider."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فأوردهم النَّار} قَالَ الْوُرُود الدُّخُول
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o, {فأوردهم النَّار} “Böylece onları ateşe götürdü” kavli hakkında: "Vürûd (suya varır gibi varmak), girmek demektir" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ الْوُرُود فِي الْقُرْآن أَرْبَعَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: Kur'an'da vürûd dört yerdedir:
فِي هود {وَبئسَ الْورْد المورود} وَفِي مَرْيَم (وَإِن مِنْكُم إِلَّا واردها) (مَرْيَم الْآيَة ٧١) وفيهَا أَيْضا (ونسوق الْمُجْرمين إِلَى جَهَنَّم وردا) (مَرْيَم الْآيَة ٨٦) وَفِي الْأَنْبِيَاء (حصب جَهَنَّم أَنْتُم لَهَا وَارِدُونَ) (الْأَنْبِيَاء الْآيَة ٩٨) قَالَ: كل هَذَا الدُّخُول
Hûd'da: {وَبئسَ الْورْد المورود} “Varılan yer ne kötü bir yerdir!”; Meryem'de: (وَإِن مِنْكُم إِلَّا واردها) “İçinizden oraya uğramayacak/girmeyecek hiç kimse yoktur” (Meryem Suresi, 71. ayet); yine orada: (ونسوق الْمُجْرمين إِلَى جَهَنَّم وردا) “Ve suçluları susuz olarak cehenneme süreriz” (Meryem Suresi, 86. ayet); Enbiyâ'da da: (حصب جَهَنَّم أَنْتُم لَهَا وَارِدُونَ) “Cehennemin odunusunuz; siz oraya gireceksiniz” (el-Enbiyâ Suresi, 98. ayet). Dedi ki: "Bütün bunlar girmek demektir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {وأتبعوا فِي هَذِه الدُّنْيَا لعنة وَيَوْم الْقِيَامَة} أردفوا وزيدوا بلعنة أُخْرَى فَتلك لعنتان {بئس الرفد المرفود} اللَّعْنَة فِي أثر اللَّعْنَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den rivayet ettiler; {وأتبعوا فِي هَذِه الدُّنْيَا لعنة وَيَوْم الْقِيَامَة} “Onlar bu dünyada da kıyamet gününde de bir lanete tabi tutuldular”; [yani] diğer bir lanetle peş peşe bırakıldılar ve artırıldılar, böylece iki lanet oldu. {بئس الرفd المرفود} “Verilen bu bağış ne kötüdür!”; lanet ardına lanettir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {بئس الرفد المرفود} قَالَ: لعنة الدُّنْيَا وَالْآخِرَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiler; o, {بئس الرفد المرفود} “Verilen bu bağış ne kötüdür!” kavli hakkında: "Dünya ve ahiret lanetidir" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: لم يبْعَث نَبِي بعد فِرْعَوْن إِلَّا لعن على لِسَانه وَيَوْم الْقِيَامَة يزِيد لعنة أُخْرَى فِي النَّار
İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den (radıyallâhu anh) bu ayet hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "Firavun'dan sonra hiçbir nebî gönderilmemiştir ki onun diliyle Firavun lanetlenmiş olmasın. Kıyamet gününde de ateşte başka bir lanet daha artırılır."
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْوَقْف والابتداء والطستي عَن ابْن عَبَّاس
İbnü'l-Enbârî 'el-Vakf ve'l-İbtidâ'da ve et-Tastî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler:
إِن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {بئس الرفد المرفود} قَالَ: بئس اللَّعْنَة بعد اللَّعْنَة
Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana aziz ve celil olan Allah'ın {بئس الرفد المرفود} 'Verilen bu bağış ne kötüdür!' kavlini haber ver" dedi. O da: "Lanet ardına gelen lanet ne kötüdür demektir" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت نَابِغَة بني ذبيان وَهُوَ يَقُول: لَا تقدمن بِرُكْن لَا كفاء لَهُ وَإِنَّمَا تفك الْأَعْدَاء بالرفد
[Nâfi'] dedi ki: "Araplar bunu bilir mi?" [İbn Abbâs] "Evet, Zübyân oğullarının [şairi] Nâbiğa'nın şöyle dediğini işitmedin mi?" dedi: 'Eşi ve dengi olmayan bir kalabalıkla/orduyla sakın hücum etme; zira düşmanlar ancak ardı ardına gelen yardımla (rifd) darmadağın edilir.'
الْآيَة ١٠٠
100. Ayet
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {مِنْهَا قَائِم} يَعْنِي بهَا قرى عامرة {وحصيد} يَعْنِي قرى خامدة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiler; o, {مِنْهَا قَائِم} “Onlardan kimi ayaktadır” kavli hakkında: "Bununla bayındır/hâlâ yerinde duran beldeleri kastetmektedir", {وحصيد} “kimi de biçilmiştir” kavli hakkında ise: "Yok olup sönmüş beldeleri kastetmektedir" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ذَلِك من أنباء الْقرى نَقصه عَلَيْك} قَالَ: قَالَ الله ذَلِك لنَبيه مُحَمَّد ﷺ {قَائِما} يرى مَكَانَهُ {وحصيد} إِلَّا يرى لَهُ أثر وَقَالَ فِي آيَة أُخْرَى (هَل تحس مِنْهُم من أحد أَو تسمع لَهُم ركزا) (مَرْيَم الْآيَة ٩٨)
Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den rivayet etti; {ذَلِك من أنباء الْقرى نَقصه عَلَيْك} “İşte bunlar o memleketlerin haberlerindendir; onları sana anlatıyoruz” kavli hakkında şöyle dedi: "Allah bunu Nebîsi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) söylemiştir." {قَائِما} “ayaktadır”; mekânı görülebilir durumdadır. {وحصيد} “biçilmiştir”; hiçbir izi görülmez. Başka bir ayette de şöyle buyurmuştur: (هَل تحس مِنْهُم من أحد أَو تسمع لَهُم ركزا) “Onlardan hiç hissettiğin bir kimse yahut işittiğin gizli bir ses var mı?” (Meryem Suresi, 98. ayet).
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج {مِنْهَا قَائِم} خاو على عروشه {وحصيد} ملصق بِالْأَرْضِ
Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'den rivayet etti; {مِنْهَا قَائِم} “Onlardan kimi ayaktadır”; çatıları üzerine çökmüş durumdadır, {وحصيد} “kimi de biçilmiştir”; yerle bir edilmiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك {مِنْهَا قَائِم وحصيد} قَالَ: الحصيد الَّذِي قد خرب وَدَمرَ
Ebü'ş-Şeyh, ed-Dahhâk'tan rivayet etti; {مِنْهَا قَائِم وحصيد} “Onlardan kimi ayaktadır, kimi de biçilmiştir” kavli hakkında: "Hasîd (biçilmiş olan), harabeye dönüp yerle bir olandır" dedi.
الْآيَة ١٠١
101. Ayet
أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْفضل بن مَرْوَان ﵁ فِي قَوْله {وَمَا ظلمناهم} قَالَ: نَحن أغْنى من أَن نظلم
Ebü'ş-Şeyh, el-Fadl b. Mervân'dan (radıyallâhu anh) rivayet etti; o, {وَمَا ظلمناهم} “Biz onlara zulmetmedik” kavli hakkında şöyle dedi: "Biz zulmetmekten çok müstağniyiz (yüceyiz/ihtiyaçsızız)."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي عَاصِم ﵁ {فَمَا أغنت عَنْهُم آلِهَتهم} قَالَ: مَا نَفَعت
Ebü'ş-Şeyh, Ebû Âsım'dan (radıyallâhu anh) rivayet etti; {فَمَا أغنت عَنْهُم آلِهَتهم} “ilahları onlara hiçbir fayda sağlamadı” kavli hakkında: "Hiçbir yarar vermedi" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عمر ﵄ فِي قَوْله {وَمَا زادوهم غير تتبيب} يَعْنِي غير تخسير
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiler; o, {وَمَا زادوهم غير تتبيب} “Onlara ziyandan başka bir şey artırmadılar” kavli hakkında: "Hüsrana uğratmaktan başka [bir şey artırmadılar] demektir" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {وَمَا زادوهم غير تتبيب} قَالَ: تخسير
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den rivayet ettiler; {وَمَا زادوهم غير تتبيب} “Onlara ziyandan başka bir şey artırmadılar” kavli hakkında: "Hüsran [artırdılar]" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {وَمَا زادوهم غير تتبيب} أَي هلكة
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler; {وَمَا زادوهم غير تتبيب} “Onlara ziyandan başka bir şey artırmadılar” kavli hakkında: "Yani helak [artırdılar]" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد ﵁ {وَمَا زادوهم غير تتبيب} قَالَ: وَمَا زادوهم إِلَّا شرا وَقَرَأَ (تبت يدا أبي لَهب وَتب) (المسد الْآيَة ١) وَقَالَ: التب الخسران والتتبيب مَا زادوهم غير خسران وقرأو (لَا يزِيد الْكَافرين كفرهم إِلَّا خساراً) (فاطر ٣٩)
Ebü'ş-Şeyh, İbn Zeyd'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; {وَمَا زادوهم غير تتبيب} “Onlara ziyandan başka bir şey artırmadılar” kavli hakkında şöyle dedi: "Onlara kötülükten başka bir şey artırmadılar." Ve (تبت يدا أبي لَهب وَتب) “Ebû Leheb'in iki eli kurusun; kurudu da!” (el-Mesed Suresi, 1. ayet) ayetini okuyup şöyle dedi: "Tebb, hüsrandır; tetbîb ise 'onlara hüsrandan başka bir şey artırmadılar' demektir." Ve (لَا يزِيد الْكَافرين كفرهم إِلَّا خساراً) “Kâfirlere inkârları hüsrandan başka bir şey artırmaz” (Fâtır Suresi, 39. ayet) ayetini okudular.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس
et-Tastî, İbn Abbâs'tan rivayet etti:
أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {وَمَا زادوهم غير تتبيب} قَالَ: غير تخسير
Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana {وَمَا زادوهم غير تتبيب} 'Onlara ziyandan başka bir şey artırmadılar' kavlini haber ver" dedi. O da: "Hüsrana uğratmaktan başka bir şey değil demektir" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت بشر بن أبي حَازِم الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول: هم جدعوا الأنوف فارعبوها وهم تركُوا بني سعد تبابا
[Nâfi'] dedi ki: "Araplar bunu bilir mi?" [İbn Abbâs] "Evet, şair Bişr b. Ebî Hâzim'in şöyle dediğini işitmedin mi?" dedi: 'Onlar burunları kestiler ve korkuttular; Sa'd oğullarını da helak olmuş/hüsrana uğramış bir halde bıraktılar.'
الْآيَة ١٠٢
102. Ayet
أخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن الله سُبْحَانَهُ ليملي للظالم حَتَّى إِذا أَخَذته لم يفلته ثمَّ قَرَأَ {وَكَذَلِكَ أَخذ رَبك إِذا أَخذ الْقرى وَهِي ظالمة إِن أَخذه أَلِيم شَدِيد}
Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: "Şüphesiz Allah Teâlâ zalime mühlet verir; nihayet onu yakaladığı zaman da kaçıp kurtulmasına fırsat vermez." Sonra {وَكَذَلِكَ أَخذ رَبك إِذا أَخذ الْقرى وَهِي ظالمة إِن أَخذه أَلِيم شَدِيد} “Halkı zalim olan şehirleri yakaladığı zaman, Rabbinin yakalayışı işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir” ayetini okudu.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي عمرَان الْجونِي ﵁ قَالَ: لَا يَغُرنكُمْ طول النَّسِيئَة وَلَا حسن الطّلب فَإِن أَخذه أَلِيم شَدِيد
Ebü'ş-Şeyh, Ebû İmrân el-Cevnî'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: "Mühletin uzaması ve [dünyalık] talebin güzelliği sizi aldatmasın; zira O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir."
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد عَن سُفْيَان ﵁ قَالَ: فِي قِرَاءَة عبد الله كَذَلِك أَخذ رَبك بِغَيْر وَاو
İbn Ebî Dâvûd, Süfyân'dan (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: "Abdullah'ın kıraatinde [vav harfi olmadan] {كَذَلِك أَخذ رَبك} “Rabbinin yakalayışı işte böyledir” şeklindedir."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد أَنه قَرَأَهَا وَكَذَلِكَ أَخذ رَبك إِذا أَخذ الْقرى بظُلْم
İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den rivayet etti; o bu ayeti {وَكَذَلِكَ أَخذ رَبك إِذا أَخذ الْقرى بظُلْم} “Rabbin zulümleri sebebiyle beldeleri yakaladığı zaman, O'nun yakalayışı işte böyledir” şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد ﵁ قَالَ: إِن الله تَعَالَى حذر هَذِه الْأمة سطوته بقوله {وَكَذَلِكَ أَخذ رَبك إِذا أَخذ الْقرى وَهِي ظالمة إِن أَخذه أَلِيم شَدِيد}
İbn Cerîr, İbn Zeyd'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: "Allah Teâlâ {وَكَذَلِكَ أَخذ رَبك إِذا أَخذ الْقرى وَهِي ظالمة إِن أَخذه أَلِيم شَدِيد} “Halkı zalim olan şehirleri yakaladığı zaman, Rabbinin yakalayışı işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir” kavliyle bu ümmeti Kendi azabına karşı uyarmıştır."
الْآيَات ١٠٣ - ١٠٤
103-104. Ayetler
أخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي قَوْله {إِن فِي ذَلِك لآيَة لمن خَافَ عَذَاب الْآخِرَة} يَقُول: انا سَوف نفي لَهُم بِمَا وعدنا فِي الْآخِرَة كَمَا وَفينَا للأنبياء أَنا ننصرهم
İbn Cerîr, İbn Zeyd'den rivayet etti; o, {إِن فِي ذَلِك لآيَة لمن خَافَ عَذَاب الْآخِرَة} “Şüphesiz bunda, ahiret azabından korkan kimse için bir ibret vardır” kavli hakkında şöyle demektedir: "Biz peygamberlere yardım edeceğimiz konusunda verdiğimiz sözü yerine getirdiğimiz gibi, ahirette de onlara vadettiğimiz şeyi tam olarak vereceğiz."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ذَلِك يَوْم مَجْمُوع لَهُ النَّاس وَذَلِكَ يَوْم مشهود} قَالَ: يَوْم الْقِيَامَة
İbn Ebî Şeybe ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; {ذَلِك يَوْم مَجْمُوع لَهُ النَّاس وَذَلِكَ يَوْم مشهود} “O, bütün insanların kendisinde toplanacağı bir gündür ve o, görülecek bir gündür” kavli hakkında: "Kıyamet günüdür" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den rivayet ettiler:
مثله
Aynısını [rivayet etti].
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: ذَاك يَوْم الْقِيَامَة يجْتَمع فِيهِ الْخلق كلهم ويشهده أهل السَّمَاء وَأهل الأَرْض
İbn Cerîr, ed-Dahhâk'tan ayet hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "O, bütün mahlukatın içinde toplanacağı, gök ehlinin ve yer ehlinin şahit olacağı kıyamet günüdür."
الْآيَة ١٠٥
105. Ayet
أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج فِي قَوْله يَوْم يَأْتِ قَالَ ذَلِك الْيَوْم
Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'den rivayet etti; {يَوْم يَأْتِ} “O [gün] geldiği zaman” kavli hakkında: "O gündür" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الشّعبِيّ ﵁ قَالَ: كَلَام النَّاس يَوْم الْقِيَامَة السريانية
İbn Ebî Şeybe, eş-Şa'bî'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: "İnsanların kıyamet günündeki konuşma dili Süryanicedir."
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن عمر بن ذَر
İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te, Ömer b. Zerr'den rivayet etti:
أَنه قَرَأَ / يَوْم يأْتونَ لَا تكلم مِنْهُم دَابَّة إِلَّا بِإِذْنِهِ /
O, [ayeti] / {يَوْم يأْتونَ لَا تكلم مِنْهُم دَابَّة إِلَّا بِإِذْنِهِ} 'Onların gelecekleri gün, O'nun izni olmadan hiçbir canlı konuşamaz' / şeklinde okumuştur.
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَحسنه وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عمر بن الْخطاب ﵁ قَالَ: لما نزلت {فَمنهمْ شقي وَسَعِيد} قلت: يَا رَسُول الله فعلام نعمل على شَيْء قد فرغ مِنْهُ أَو على شَيْء لم يفرغ مِنْهُ قَالَ بل على شَيْء قد فرغ مِنْهُ وَجَرت بِهِ الأقلام يَا عمر وَلَكِن كل ميسر لما خلق لَهُ
Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Ömer b. el-Hattâb'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiler; o şöyle dedi: {فَمنهمْ شقي وَسَعِيد} “Artık onlardan kimi şakî (bedbaht), kimi de saîd (mutlu)dir” ayeti indiği zaman: "Ey Allah'ın Resûlü! Öyleyse neye göre amel ediyoruz? Bitirilmiş (hükme bağlanmış) bir işe göre mi, yoksa henüz bitirilmemiş (hükme bağlanmamış) bir işe göre mi?" dedim. O da şöyle buyurdu: "Bilakis bitirilmiş ve kalemlerin kendisiyle akıp kuruduğu bir işe göredir ey Ömer! Fakat herkes ne için yaratılmışsa ona kolaylaştırılmıştır."
الْآيَات ١٠٦ - ١٠٨
106-108. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: هَاتَانِ من المخبآت قَول الله {فَمنهمْ شقي وَسَعِيد} وَيَوْم يجمع الله الرُّسُل
İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiler; o şöyle dedi: "Şu iki şey gizli (gaybî) hususlardandır: Allah'ın {فَمنهمْ شقي وَسَعِيد} “Artık onlardan kimi şakî, kimi de saîddir” kavli ve 'Allah elçileri topladığı gün...'
فَيَقُول مَاذَا أجبتم قَالُوا لَا علم لنا) (الْمَائِدَة الْآيَة ١٠٩) أما قَوْله {فَمنهمْ شقي وَسَعِيد} فهم قوم من أهل الْكَبَائِر من أهل هَذِه الْقبْلَة يعذبهم الله بالنَّار مَا شَاءَ بِذُنُوبِهِمْ ثمَّ يَأْذَن فِي الشَّفَاعَة لَهُم فَيشفع لَهُم الْمُؤْمِنُونَ فيخرجهم من النَّار فيدخلهم الْجنَّة فسماهم أشقياء حِين عذبهم فِي النَّار {فَأَما الَّذين شَقوا فَفِي النَّار لَهُم فِيهَا زفير وشهيق خَالِدين فِيهَا مَا دَامَت السَّمَاوَات وَالْأَرْض إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} حِين أذن فِي الشَّفَاعَة لَهُم وأخرجهم من النَّار وأدخلهم الحنة وهم هم {وَأما الَّذين سعدوا} يَعْنِي بعد الشَّقَاء الَّذِي كَانُوا فِيهِ {فَفِي الْجنَّة خَالِدين فِيهَا مَا دَامَت السَّمَاوَات وَالْأَرْض إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} يَعْنِي الَّذين كَانُوا فِي النَّار
(فَيَقُول مَاذَا أجبتم قَالُوا لَا علم لنا) “...ve: 'Size ne cevap verildi?' buyuracağı [gün; onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur' derler]” (el-Mâide Suresi, 109. ayet) kavlidir. {فَمنهمْ شقي وَسَعِيد} “Artık onlardan kimi şakî, kimi de saîddir” kavline gelince, bunlar bu kıble ehlinden büyük günah işleyen bir topluluktur ki Allah günahları sebebiyle dilediği kadar onlara ateşte azap eder. Sonra onlar hakkında şefaate izin verir; müminler de onlara şefaat eder, böylece onları ateşten çıkarıp cennete koyar. Ateşte kendilerine azap ettiği sırada onları şakîler (bedbahtlar) olarak isimlendirmiştir: {فَأَما الَّذين شَقوا فَفِي النَّار لَهُم فِيهَا زفير وشهيق خَالِدين فِيهَا مَا دَامَت السَّمَاوَات وَالْأَرْض إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} “Şakî olanlara gelince, onlar ateştedirler. Orada onlar için bir soluk alıp veriş ve inleme vardır. Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır” ki bu [istisna], onlar hakkında şefaate izin verip onları ateşten çıkardığı ve cennete koyduğu zamandır. Onlar aynı kimselerdir: {وَأما الَّذين سعدوا} “Saîd (mutlu) olanlara gelince” yani içinde bulundukları bedbahtlıktan sonra; {فَفِي الْجنَّة خَالِدين فِيهَا مَا دَامَت السَّمَاوَات وَالْأَرْض إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} “[onlar] cennettedirler. Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar” yani [dilediği hariç kısmı] ateşte kaldıkları süredir.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن قَتَادَة
İbn Cerîr, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Katâde'den rivayet ettiler:
أَنه تَلا هَذِه الْآيَة {فَأَما الَّذين شَقوا} فَقَالَ: حَدثنَا أنس ﵁
O, {فَأَما الَّذين شَقوا} “Şakî olanlara gelince” ayetini okuyup şöyle dedi: Bize Enes (radıyallâhu anh) rivayet etti ki:
أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ يخرج قوم من النَّار وَلَا نقُول كَمَا قَالَ أهل حروراء
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Bir topluluk ateşten çıkar" buyurmuştur. Biz Harûrâ (Hâricî) ehlinin dediği gibi demeyiz.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر ﵁ قَالَ: قَرَأَ رَسُول الله ﷺ {فَأَما الَّذين شَقوا} إِلَى قَوْله {إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن شَاءَ الله أَن يخرج أُنَاسًا من الَّذين شَقوا من النَّار فيدخلهم الْجنَّة فعل
İbn Merdûye, Câbir'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) {فَأَما الَّذين شَقوا} “Şakî olanlara gelince” [kavlinden] {إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} “Rabbinin dilediği hariç” kavline kadar okudu ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Eğer Allah şakî olanlardan bir kısım insanları ateşten çıkarıp cennete koymayı dilerse bunu yapar."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن خَالِد بن معدان فِي قَوْله {إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} قَالَ: إِنَّهَا فِي التَّوْحِيد من أهل الْقبْلَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Hâlid b. Ma'dân'dan rivayet ettiler; o, {إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} “Rabbinin dilediği hariç” kavli hakkında: "Bu, kıble ehlinden tevhid ehli hakkındadır" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك {إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} قَالَ: إِلَّا مَا اسْتثْنى من أهل الْقبْلَة
Ebü'ş-Şeyh, ed-Dahhâk'tan rivayet etti; {إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} “Rabbinin dilediği hariç” kavli hakkında: "Kıble ehlinden istisna kıldığı kimseler hariç demektir" dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الضريس وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي نَضرة عَن جَابر بن عبد الله الْأنْصَارِيّ أَو عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ أَو رجل من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله {إِلَّا مَا شَاءَ رَبك إِن رَبك فعال لما يُرِيد} قَالَ: هَذِه الْآيَة قاضية على الْقُرْآن كُله يَقُول: حَيْثُ كَانَ فِي الْقُرْآن خَالِدين فِيهَا تَأتي عَلَيْهِ
Abdurrezzâk, İbnü'd-Durays, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî; Ebû Nadre'den, o Câbir b. Abdillâh el-Ensârî'den veya Ebû Saîd el-Hudrî'den yahut Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından bir adamdan rivayet ettiler; {إِلَّا مَا شَاءَ رَبك إِن رَبك فعال لما يُرِيد} “Rabbinin dilediği hariç. Şüphesiz Rabbin, dilediğini hakkıyla yapandır” kavli hakkında şöyle dedi: "Bu ayet bütün Kur'an'a hâkimdir; Kur'an'da nerede {خَالِدين فِيهَا} “orada ebedî kalıcılar olarak” ifadesi varsa bu ayet onu kapsar."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي نَضرة قَالَ: يَنْتَهِي الْقُرْآن كُله إِلَى هَذِه الْآيَة {إِن رَبك فعال لما يُرِيد}
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve Beyhakî, Ebû Nadre'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: "Bütün Kur'an şu {إِن رَبك فعال لما يُرِيد} “Şüphesiz Rabbin, dilediğini hakkıyla yapandır” ayetine varıp dayanır."
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {وَأما الَّذين سعدوا} الْآيَة
İbn Cerîr, ed-Dahhâk'tan rivayet etti; {وَأما الَّذين سعدوا} “Saîd (mutlu) olanlara gelince” ayeti hakkında:
قَالَ: هُوَ
Şöyle dedi: "Bu,
فِي الَّذين يخرجُون من النَّار فَيدْخلُونَ الْجنَّة يَقُول: خَالِدين فِي الْجنَّة {مَا دَامَت السَّمَاوَات وَالْأَرْض إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} يَقُول: إِلَّا مَا مَكَثُوا فِي النَّار حَتَّى أدخلُوا الْجنَّة
ateşten çıkıp cennete girecek olanlar hakkındadır." Cennette ebedî kalıcılar olarak {مَا دَامَت السَّمَاوَات وَالْأَرْض إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} “gökler ve yer durdukça; ancak Rabbinin dilediği müstesna” buyurmaktadır; yani cennete sokuluncaya kadar ateşte kaldıkları süre müstesnadır.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سِنَان قَالَ: اسْتثْنى فِي أهل التَّوْحِيد ثمَّ قَالَ {عَطاء غير مجذوذ}
Ebü'ş-Şeyh, Sinân'dan rivayet etti; o şöyle dedi: "Tevhid ehli hakkında istisna yaptı, sonra da {عَطاء غير مجذوذ} “kesintisiz bir lütuf olarak” buyurdu."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {مَا دَامَت السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ: لكل جنَّة سَمَاء وَأَرْض
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o, {مَا دَامَت السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “gökler ve yer durdukça” kavli hakkında: "Her cennetin bir göğü ve bir yeri vardır" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {مَا دَامَت السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ: سَمَاء الْجنَّة وأرضها
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den rivayet ettiler; o, {مَا دَامَت السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “gökler ve yer durdukça” kavli hakkında: "Cennetin göğü ve yeridir" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {مَا دَامَت السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ: تبدل سَمَاء غير هَذِه السَّمَاء وَأَرْض غير هَذِه الأَرْض فَمَا دَامَت تِلْكَ السَّمَاء وَتلك الأَرْض
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, el-Hasan'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiler; {مَا دَامَت السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “gökler ve yer durdukça” kavli hakkında şöyle dedi: "Bu göğün dışında başka bir gök ve bu yerin dışında başka bir yer ile değiştirilir; işte o gök ve o yer durdukça [demektir]."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن قَالَ: إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة أَخذ الله السَّمَوَات السَّبع وَالْأَرضين السَّبع فطهرهن من كل قذر ودنس وفصيرهن أَرضًا بَيْضَاء فضَّة نورا يتلألأ فصيرهن أَرضًا للجنة وَالسَّمَوَات وَالْأَرْض الْيَوْم فِي الْجنَّة كالجنة فِي الدُّنْيَا يصيرهن الله على عرض الْجنَّة وَيَضَع الْجنَّة عَلَيْهَا وَهِي الْيَوْم على أَرض زعفرانية عَن يَمِين الْعَرْش فَأهل الشّرك خَالِدين فِي جَهَنَّم مَا دَامَت أَرضًا للجنة
İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan rivayet etti; o şöyle dedi: "Kıyamet günü olduğunda Allah yedi kat göğü ve yedi kat yeri alır, onları her türlü pislik ve kirden arındırır ve onları bembeyaz gümüşten, parıl parıl parlayan bir nura dönüştürür; böylece onları cennet için bir yer (zemin) kılar. Bugün gökler ve yer cennetin yanında, dünyadaki cennet gibidir. Allah onları cennetin eni kadar yapar ve cenneti onun üzerine koyar; o da bugün Arş'ın sağında safran rengi bir yer üzerindedir. Şirk ehli ise, cennete zemin olduğu müddetçe cehennemde ebedî kalıcılardır."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والنشور عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} قَالَ: فقد شَاءَ رَبك أَن يخلد هَؤُلَاءِ فِي النَّار وَأَن يخلد هَؤُلَاءِ فِي الْجنَّة
el-Ba's ve'n-Nüşûr'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o, {إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} “Rabbinin dilediği hariç” kavli hakkında şöyle dedi: "Rabbin şunları ateşte ebedî kılmayı, bunları da cennette ebedî kılmayı dilemiştir."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {فَأَما الَّذين شَقوا} قَالَ: فجَاء بعد ذَلِك من مَشِيئَة الله فنسخها فَأنْزل الله بِالْمَدِينَةِ (إِن الَّذين كفرُوا وظلموا لم يكن الله ليغفر لَهُم وَلَا ليهديهم طَرِيقا) (النِّسَاء الْآيَة ١٦٨) إِلَى آخر الْآيَة
Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; o, {فَأَما الَّذين شَقوا} “Şakî olanlara gelince” kavli hakkında şöyle dedi: "Bundan sonra Allah'ın dilediği [hüküm] gelip bunu neshetti ve Allah Medine'de (إِن الَّذين كفرُوا وظلموا لم يكن الله ليغفر لَهُم وَلَا ليهديهم طَرِيقا) “İnkâr eden ve zulmedenleri Allah bağışlayacak ve doğru bir yola iletecek değildir” (en-Nisâ Suresi, 168. ayet) ayetinden ayetin sonuna kadar indirdi."
فَذهب الرَّجَاء لأهل النَّار أَن يخرجُوا مِنْهَا وَأوجب لَهُم خُلُود الْأَبَد
Böylece cehennem ehlinin oradan çıkma ümidi ortadan kalktı ve onlara ebedî kalış vacip kılındı.
وَقَوله {وَأما الَّذين سعدوا} الْآيَة
{وَأما الَّذين سعدوا} “Saîd (mutlu) olanlara gelince” ayeti hakkında ise:
قَالَ: فجَاء بعد ذَلِك من مَشِيئَة الله مَا نسخهَا فَأنْزل بِالْمَدِينَةِ (وَالَّذين آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات سندخلهم جنَّات) (النِّسَاء الْآيَة ١٢٢) إِلَى قَوْله (ظلا ظليلا) فَأوجب لَهُم خُلُود الْأَبَد
Şöyle dedi: "Bundan sonra Allah'ın dilediğinden onu nesheden [hüküm] geldi ve Medine'de (وَالَّذين آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات سندخلهم جنَّات) “İman edip salih ameller işleyenleri... cennetlere sokacağız” (en-Nisâ Suresi, 122. ayet) kavlinden (ظلا ظليلا) “koyu bir gölge” kavline kadar indirdi ve onlara ebedî kalışı vacip kıldı."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} قَالَ: اسْتثْنى الله أَمر النَّار أَن تأكلهم
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o, {إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} “Rabbinin dilediği hariç” kavli hakkında: "Allah ateşin onları yemesini istisna kılmıştır" dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الْحسن عَن عمر ﵁ قَالَ: لَو لبث أهل النَّار فِي النَّار كَقدْر رمل عالج لَكَانَ لَهُم يَوْم على ذَلِك يخرجُون فِيهِ
İbnü'l-Münzir; el-Hasan'dan, o da Ömer'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: "Cehennem ehli cehennemde Âlic kumunun miktarı kadar kalsalardı dahi, bunun ardından oradan çıkacakları bir gün mutlaka olurdu."
وَأخرج إِسْحَق بن رَاهَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: سَيَأْتِي على جَهَنَّم يَوْم لَا يبْقى فِيهَا أحد وَقَرَأَ {فَأَما الَّذين شَقوا} الْآيَة
İshak b. Râhûye, Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Cehenneme öyle bir gün gelecektir ki içinde hiç kimse kalmayacaktır." Ve {فَأَما الَّذين شَقوا} “Şakî olanlara gelince” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن إِبْرَاهِيم قَالَ: مَا فِي الْقُرْآن آيَة أَرْجَى لأهل النَّار من هَذِه الْآيَة {خَالِدين فِيهَا مَا دَامَت السَّمَاوَات وَالْأَرْض إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} قَالَ: وَقَالَ ابْن مَسْعُود ليَأْتِيَن عَلَيْهَا زَمَانا تخفق أَبْوَابهَا
İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İbrâhîm'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: "Kur'an'da cehennem ehli için şu {خَالِدين فِيهَا مَا دَامَت السَّمَاوَات وَالْأَرْض إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} “Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır” ayetinden daha çok ümit veren bir ayet yoktur." Dedi ki: İbn Mes'ûd da: "Cehennemin üzerine öyle bir zaman gelecektir ki kapıları [boşluktan] çarpıp duracaktır" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن الشّعبِيّ قَالَ: حهنم أسْرع الدَّاريْنِ عمراناً وأسرعهما خراباً
İbn Cerîr, eş-Şa'bî'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Cehennem iki yurttan imar bakımından en hızlısı, harabiyet bakımından da en çabuk olanıdır."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} قَالَ: الله أعلم بمشيئته على مَا وَقعت
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiler; {إِلَّا مَا شَاءَ رَبك} “Rabbinin dilediği hariç” kavli hakkında: "Dilemesinin ne üzerine gerçekleştiğini Allah daha iyi bilir" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ: قد أخبر الله بِالَّذِي شَاءَ لأهل الْجنَّة فَقَالَ {عَطاء غير مجذوذ} وَلم يخبرنا بِالَّذِي يَشَاء لأهل النَّار
İbn Cerîr, İbn Zeyd'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Allah, cennet ehli için dilediği şeyi {عَطاء غير مجذوذ} “kesintisiz bir lütuf olarak” buyurarak haber vermiş, fakat cehennem ehli için dileyeceği şeyi bize haber vermemiştir."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن أبي وَائِل
İbnü'l-Münzir, Ebû Vâil'den rivayet etti: