وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {ببضاعة مزجاة} قَالَ: قَليلَة
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime radıyallâhu anh'tan {بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “değersiz bir sermaye ile” ayeti hakkında: "Az" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {ببضاعة مزجاة} قَالَ: دَرَاهِم زيوف
İbn Ebî Hâtim, İkrime radıyallâhu anh'tan {بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “değersiz bir sermaye ile” ayeti hakkında: "Sahte dirhemler" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير وَعِكْرِمَة ﵄ فِي قَوْله {ببضاعة مزجاة} قَالَ أَحدهمَا: نَاقِصَة
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh; Saîd b. Cübeyr ve İkrime radıyallâhu anhümâ'dan {بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “değersiz bir sermaye ile” ayeti hakkında, ikisinden birinin: "Eksik" dediğini rivayet etti.
وَقَالَ الآخر: فلوس رَدِيئَة
Diğeri ise: "Adi/düşük ayarlı bakır paralar" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عبد الله بن الْحَارِث ﵁ فِي قَوْله {ببضاعة مزجاة} قَالَ: مَتَاع الإِعراب الصُّوف وَالسمن
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Abdullah b. el-Hâris radıyallâhu anh'tan {بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “değersiz bir sermaye ile” ayeti hakkında: "Bedevilerin malları; yün ve sade yağ" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي صَالح ﵁ فِي قَوْله {ببضاعة مزجاة} قَالَ: حَبَّة الخضراء وصنوبر وقطن
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ebû Sâlih radıyallâhu anh'tan {بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “değersiz bir sermaye ile” ayeti hakkında: "Çitlembik tohumu, çam fıstığı ve pamuk" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {ببضاعة مزجاة} قَالَ: ببعيرات وبقرات عجاف
Abdurrezzâk ve İbnü'l-Münzir, Katâde radıyallâhu anh'tan {بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “değersiz bir sermaye ile” ayeti hakkında: "Zayıf/arık develer ve inekler ile" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {مزجاة} قَالَ: كاسدة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, ed-Dahhâk radıyallâhu anh'tan {مُزْجَاةٍ} “değersiz” ayeti hakkında: "Revaçta olmayan/kesat" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن النجار عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ببضاعة مزجاة} قَالَ: سويق الْمقل
İbnü'n-Neccâr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “değersiz bir sermaye ile” ayeti hakkında: "Mukl (dum/palmiye ağacı meyvesi) kavutu" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مَالك بن أنس ﵄ أَنه سُئِلَ عَن أجر الكيالين: أيؤخذ من المُشْتَرِي قَالَ: الصَّوَاب - وَالَّذِي يَقع فِي قلبِي - أَن يكون على البَائِع
İbn Ebî Hâtim, Mâlik b. Enes radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre kendisine ölçekçilerin ücreti hakkında: "Alıcıdan mı alınır?" diye soruldu. O da: "Doğru olan -ve gönlüme yatan- satıcının üzerinde olmasıdır" dedi.
وَقد قَالَ إخْوَة يُوسُف ﵈: {فأوف لنا الْكَيْل وَتصدق علينا}
Nitekim Yûsuf'un kardeşleri aleyhimüsselâm: {فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا} “Bize ölçeği tam tut ve bize sadaka ver/lütfet” demişlerdi.
وَكَانَ يُوسُف ﵇ هُوَ الَّذِي يَكِيل
Ölçeği ölçen de Yûsuf aleyhisselâm idi.
وَأخرج ابْن جرير عَن إِبْرَاهِيم ﵁ قَالَ: فِي مصحف عبد الله ((فأوف لنا الْكَيْل وأوقر رِكَابنَا))
İbn Cerîr, İbrâhim radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Abdullah'ın mushafında ((فأوف لنا الكيل وأوقر ركابنا)) [şeklindedir]."
وَأخرج ابْن جرير عَن سُفْيَان بن عيينه ﵁ أَنه سُئِلَ: هَل حرمت الصَّدَقَة على أحد الْأَنْبِيَاء قبل النَّبِي ﷺ فَقَالَ: أم تسمع قَوْله {فأوف لنا الْكَيْل وَتصدق علينا إِن الله يَجْزِي المتصدقين}
İbn Cerîr, Süfyân b. Uyeyne radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre kendisine: "Nebi ﷺ'den önceki peygamberlerden herhangi birine sadaka haram kılınmış mıydı?" diye soruldu. O da: "Onların {فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ} “Bize ölçeği tam tut ve bize sadaka ver/lütfet; şüphesiz Allah sadaka verenleri ödüllendirir” sözünü işitmedin mi?" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: الْأَنْبِيَاء ﵈ لَا يَأْكُلُون الصَّدَقَة إِنَّمَا كَانَت دَرَاهِم نفاية لَا تجوز بَينهم فَقَالُوا: تجوّز عَنَّا وَلَا تُنْقِصْنا من السّعر لأجل رَدِيء دراهمنا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Peygamberler aleyhimüsselâm sadaka yemezler. Ancak [onlarınki] aralarında geçerli olmayan döküntü dirhemlerdi. Bu yüzden: 'Bizden [bunu] kabul et ve dirhemlerimizin adiliğinden dolayı bizim fiyatımızı eksiltme' dediler."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {وَتصدق علينا} قَالَ: ارْدُدْ علينا أخانا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan {وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا} “ve bize sadaka ver/lütfet” ayeti hakkında: "Kardeşimizi bize geri ver [demektir]" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عمر بن عبد الْعَزِيز ﵁ أَن رجلا قَالَ لَهُ: تصدق عليَّ تصدق الله عَلَيْك بِالْجنَّةِ فَقَالَ: وَيحك إِن الله لَا يتَصَدَّق وَلَكِن الله يَجْزِي المتصدقين
İbn Ebî Hâtim, Ömer b. Abdilazîz radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre bir adam ona: "Bana sadaka ver, Allah da sana cenneti sadaka olarak versin" dedi. O da: "Yazık sana! Allah sadaka vermez, fakat Allah sadaka verenleri ödüllendirir" dedi.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ أَنه سُئِلَ: أيكره أَن يَقُول الرجل فِي دُعَائِهِ: اللَّهُمَّ تصدق عَليّ فَقَالَ: نعم إِنَّمَا الصَّدَقَة لمن يَبْتَغِي الثَّوَاب
Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre kendisine: "Kişinin duasında 'Allahım, bana sadaka ver' demesi mekruh mudur?" diye soruldu. O da: "Evet, sadaka ancak sevap dileyen kimse içindir" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ثَابت الْبنانِيّ ﵁ قَالَ: قيل لبني يَعْقُوب: إِن بِمصْر رجلا يطعم الْمِسْكِين ويملأ حجر الْيَتِيم
İbn Ebî Hâtim, Sâbit el-Bünânî radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Yâkub'un oğullarına: 'Mısır'da yoksulu doyuran ve yetimin kucağını dolduran bir adam var' denildi.
قَالُوا: يَنْبَغِي أَن يكون هَذَا منا أهل الْبَيْت فنظروا فَإِذا هُوَ يُوسُف بن يَعْقُوب
[Bunun üzerine]: 'Bunun bizim aileden biri olması gerekir' dediler. Baktılar ki meğer o, Yâkub oğlu Yûsuf imiş."
الْآيَات ٨٩ - ٩٠
Ayetler 89 - 90
أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْأَعْمَش ﵁ قَالَ: قَرَأَ يحيى بن وثاب ﵁ أَنَّك لأَنْت يُوسُف بِهَمْزَة وَاحِدَة
Ebü'ş-Şeyh, el-A'meş radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Yahyâ b. Vessâb radıyallâhu anh, tek hemze ile (أَنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ) şeklinde okudu."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك ﵁ قَالَ: فِي حرف عبد الله {قَالَ أَنا يُوسُف وَهَذَا أخي} بيني وَبَينه قربى {قد منّ الله علينا}
Ebü'ş-Şeyh, ed-Dahhâk radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Abdullah'ın kıraatinde: {قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي} “Dedi ki: 'Ben Yûsuf'um, bu da kardeşimdir'”, benimle onun arasında akrabalık vardır {قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا} “Allah bize lütufta bulundu” [şeklindedir]."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي قَوْله {إِنَّه من يتق} الزِّنَا {ويصبر} على الْعُزُوبَة فَإِن الله {لَا يضيع أجر الْمُحْسِنِينَ}
Ebü'ş-Şeyh {إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ} “Şüphesiz kim sakınırsa” zinadan, {وَيَصْبِرْ} “ve sabrederse” bekârlığa; şüphesiz Allah {لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} “iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez” ayeti hakkında rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع بن أنس ﵁ قَالَ: مَكْتُوب فِي الْكتاب الأول أَن الْحَاسِد لَا يضر بحسده إِلَّا نَفسه لَيْسَ ضاراً
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, er-Rebî' b. Enes radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "İlk Kitap'ta şöyle yazılıdır: 'Haset eden kimse, hasediyle ancak kendine zarar verir; zarar verici değildir,
من حسد
haset ettiği kimseye.
وَإِن الْحَاسِد ينقصهُ حسده وَإِن الْمَحْسُود إِذا صَبر نجاه الله بصبره لِأَن الله يَقُول {إِنَّه من يتق ويصبر فَإِن الله لَا يضيع أجر الْمُحْسِنِينَ}
Haset edeni hasedi eksiltir; haset edilen ise sabrettiğinde Allah onu sabrı sebebiyle kurtarır.' Çünkü Allah şöyle buyurmaktadır: {إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz kim sakınır ve sabrederse, bilsin ki Allah iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez”."
الْآيَة ٩١
Ayet 91
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {قَالُوا تالله لقد آثرك الله علينا} وَذَلِكَ بَعْدَمَا عرفهم نَفسه لقوا رجلا حَلِيمًا لم يبث وَلم يثرب عَلَيْهِم أَعْمَالهم
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan {قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا} “Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun, gerçekten Allah seni bize üstün kıldı'” ayeti hakkında rivayet etti: Bu, [Yûsuf] kendini onlara tanıttıktan sonra oldu; yumuşak huylu bir adamla karşılaştılar, [Yûsuf] onların yaptıklarını ne açıp yaydı ne de onları kınadı.
الْآيَات ٩٢ - ٩٣
Ayetler 92 - 93
أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {لَا تَثْرِيب} قَالَ: لَا تعيير
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İkrime radıyallâhu anh'tan {لَا تَثْرِيبَ} “Kınama yok” ayeti hakkında: "Ayıplama yok" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {لَا تَثْرِيب} قَالَ لَا إباء
İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {لَا تَثْرِيبَ} “Kınama yok” ayeti hakkında: "Reddetme yok" dediğini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عَمْرو بن شُعَيْب عَن أَبِيه عَن جده قَالَ: لما استفتح رَسُول الله ﷺ مَكَّة الْتفت إِلَى النَّاس فَقَالَ: مَاذَا تَقولُونَ وماذا تظنون
Ebü'ş-Şeyh, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet etti; o şöyle dedi: "Resûlullah ﷺ Mekke'yi fethettiğinde insanlara dönüp: 'Ne dersiniz ve [hakkımda] ne düşünürsünüz?' diye sordu.
قَالُوا: ابْن عَم كريم
'Cömert bir amcaoğlusun' dediler.
فَقَالَ {لَا تَثْرِيب عَلَيْكُم الْيَوْم يغْفر الله لكم}
Bunun üzerine {لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ} “Bugün size hiçbir kınama yoktur. Allah sizi bağışlasın” buyurdu."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن رَسُول الله ﷺ لما فتح مَكَّة صعد الْمِنْبَر فَحَمدَ الله وَأثْنى عَلَيْهِ ثمَّ قَالَ: يَا أهل مَكَّة مَاذَا تظنون مَاذَا تَقولُونَ قَالُوا: نظن خيرا ونقول خيرا: ابْن عَم كريم قد قدرت قَالَ: فَإِنِّي أَقُول كَمَا قَالَ أخي يُوسُف {لَا تَثْرِيب عَلَيْكُم الْيَوْم يغْفر الله لكم وَهُوَ أرْحم الرَّاحِمِينَ}
İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ Mekke'yi fethettiğinde minbere çıktı; Allah'a hamd ve senâda bulundu, sonra: "Ey Mekke halkı! Ne düşünürsünüz, ne dersiniz?" dedi. Onlar: "Hayır düşünürüz ve hayır söyleriz; cömert bir amcaoğlusun, güç yetirdin/bize galip geldin" dediler. Buyurdu ki: "Ben de kardeşim Yûsuf'un dediği gibi diyorum: {لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “Bugün size hiçbir kınama yoktur. Allah sizi bağışlasın. O, merhametlilerin en merhametlisidir”."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ لما فتح مَكَّة طَاف بِالْبَيْتِ وَصلى رَكْعَتَيْنِ ثمَّ أَتَى الْكَعْبَة فَأخذ بِعضَادَتَيْ
el-Beyhakî ed-Delâil'de Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ Mekke'yi fethettiğinde Beyt'i tavaf etti, iki rekât namaz kıldı, sonra Kâbe'ye gelip iki yan sövesini
الْبَاب فَقَالَ: مَاذَا تَقولُونَ وماذا تظنون قَالُوا: نقُول ابْن أَخ وَابْن عَم حَلِيم رَحِيم فَقَالَ: أَقُول كَمَا قَالَ يُوسُف {لَا تَثْرِيب عَلَيْكُم الْيَوْم يغْفر الله لكم وَهُوَ أرْحم الرَّاحِمِينَ} فَخَرجُوا كَأَنَّمَا نشرُوا من الْقُبُور فَدَخَلُوا فِي الإِسلام
tuttu ve: "Ne dersiniz ve ne düşünürsünüz?" dedi. Onlar: "Yumuşak huylu, merhametli bir kardeş oğlu ve amca oğlusun deriz" dediler. Buyurdu ki: "Yûsuf'un dediği gibi diyorum: {لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “Bugün size hiçbir kınama yoktur. Allah sizi bağışlasın. O, merhametlilerin en merhametlisidir”." Bunun üzerine sanki kabirlerden dirilmişçesine çıktılar ve İslâm'a girdiler.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عَطاء الْخُرَاسَانِي ﵁ قَالَ: طلب الْحَوَائِج إِلَى الشَّبَاب أسهل مِنْهَا إِلَى الشُّيُوخ
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Atâ el-Horasânî radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "İhtiyaçları gençlerden istemek, onları yaşlılardan istemekten daha kolaydır.
ألم تَرَ إِلَى قَول يُوسُف {لَا تَثْرِيب عَلَيْكُم الْيَوْم} وَقَالَ يَعْقُوب ﵇ {سَوف أسْتَغْفر لكم رَبِّي}
Görmez misin Yûsuf'un {لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ} “Bugün size hiçbir kınama yoktur” sözünü; Yâkub aleyhisselâm ise: {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “Sizin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim” dedi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي عمرَان الْجونِي ﵁ قَالَ: أما وَالله مَا سمعنَا بِعَفْو قطّ مثل عَفْو يُوسُف
İbn Ebî Hâtim, Ebû İmrân el-Cevnî radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Haberiniz olsun, Allah'a yemin olsun ki Yûsuf'un affı gibi bir affı asla işitmedik."
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ وَأَبُو الشَّيْخ عَن وهب بن مُنَبّه ﵁ قَالَ: لما كَانَ من أَمر إخْوَة يُوسُف مَا كَانَ كتب يَعْقُوب إِلَى يُوسُف - وَهُوَ لَا يعلم أَنه يُوسُف - بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم
el-Hakîm et-Tirmizî ve Ebü'ş-Şeyh, Vehb b. Münebbih radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Yûsuf'un kardeşlerinin başına gelen olay cereyan ettiğinde Yâkub, onun Yûsuf olduğunu bilmeksizin Yûsuf'a [şöyle] yazdı: Bismillâhirrahmânirrahîm.
من يَعْقُوب بن إِسْحَق بن إِبْرَاهِيم إِلَى عَزِيز آل فِرْعَوْن سَلام عَلَيْك
İshâk oğlu İbrâhim oğlu Yâkub'dan Firavun hanedanının Azîz'ine; selâm senin üzerine olsun.
فَإِنِّي أَحْمد إِلَيْك الله الَّذِي لَا إِلَه إِلَّا هُوَ أما بعد: فَإنَّا أهل بَيت مولع بِنَا أَسبَاب الْبلَاء
Kendisinden başka ilâh olmayan Allah'a hamdederim. İmdi: Bizler, belâ sebeplerine müptela kılınmış bir ev halkıyız.
كَانَ جدي إِبْرَاهِيم خَلِيل الله ﵇ ألقِي فِي النَّار فِي طَاعَة ربه فَجَعلهَا عَلَيْهِ الله بردا وَسلَامًا
Dedem İbrâhim Halîlullah aleyhisselâm, Rabbine itaati uğrunda ateşe atıldı da Allah ateşi ona serinlik ve selâmet kıldı.
وَأمر الله جدي أَن يذبح لَهُ أبي ففاده الله بِمَا فدَاه الله بِهِ
Allah dedeme, babamı Kendisi için kurban etmesini emretti de Allah onu feda ettiği şeyle kurtardı.
وَكَانَ لي ابْن وَكَانَ من أحب النَّاس إِلَيّ فَفَقَدته
Benim bir oğlum vardı, bana insanların en sevimlisiydi; onu kaybettim.
فَأذْهب حزني عَلَيْهِ نور بَصرِي وَكَانَ لَهُ أَخ من أمه كنت إِذا ذكرته ضممته إِلَى صَدْرِي
Ona olan hüznüm gözümün nurunu giderdi. Onun öz bir kardeşi vardı, onu hatırladığımda bağrıma basardım.
فَأذْهب عني وَهُوَ الْمَحْبُوس عنْدك فِي السّرقَة وَأَنِّي أخْبرك أَنِّي لم أسرق وَلم أَلد سَارِقا
O da benden alınıp gitti; hırsızlık iddiasıyla senin yanında hapsedilen odur. Sana bildiririm ki ben hırsızlık yapmadım, hırsız da doğurmadım/benden hırsız doğmadı."
فَلَمَّا قَرَأَ يُوسُف ﵇ الْكتاب بَكَى وَصَاح وَقَالَ {اذْهَبُوا بقميصي هَذَا فألقوه على وَجه أبي يَأْتِ بَصيرًا}
Yûsuf aleyhisselâm mektubu okuyunca ağladı, feryat etti ve: {اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا} “Şu gömleğimi götürün, babamın yüzüne koyun ki görür hale gelsin” dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ فِي قَوْله {اذْهَبُوا بقميصي هَذَا} إِن نمْرُود لما ألقِي إِبْرَاهِيم فِي النَّار نزل إِلَيْهِ جِبْرِيل بقميص من الْجنَّة وطنفسة من الْجنَّة فألبسه الْقَمِيص وَأَقْعَدَهُ على الطنفسة وَقعد مَعَه يتحدث فَأوحى الله إِلَى النَّار (كوني بردا وَسلَامًا على إِبْرَاهِيم) (سُورَة الْأَنْبِيَاء الْآيَة ٦٩) وَلَوْلَا أَنه قَالَ: وَسلَامًا لأذاه الْبرد ولقتله الْبرد
Ebü'ş-Şeyh, el-Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا} “Şu gömleğimi götürün” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: "Nemrud, İbrâhim'i ateşe attığında Cebrâil ona cennetten bir gömlek ve cennetten bir yaygı ile indi; ona gömleği giydirdi, onu yaygının üzerine oturttu ve onunla oturup sohbet etti. Bunun üzerine Allah ateşe: (كوني بردا وَسلَامًا على إِبْرَاهِيم) {قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “'Ey ateş! İbrâhim'e serinlik ve esenlik ol' dedik” (el-Enbiyâ Suresi, 69. Ayet) diye vahyetti. Eğer: 'Ve esenlik' buyurmasaydı, soğuk ona eziyet eder ve soğuk onu öldürürdü."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رجل للنَّبِي ﷺ: يَا خير الْبشر فَقَالَ: ذَاك يُوسُف صديق الله ابْن يَعْقُوب إِسْرَائِيل الله ابْن اسحاق ذبيح الله ابْن إِبْرَاهِيم خَلِيل الله
Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Ey insanların en hayırlısı!' dedi. Bunun üzerine o şöyle buyurdu: 'O, Allah'ın dosdoğru kulu (sıddîkı) olan Yûsuf'tur; o Allah'ın İsrail'i olan Yâkub'un oğludur; o Allah'ın kurbanlığı (zebîhi) olan İshak'ın oğludur; o da Allah'ın dostu (Halîlullah) olan İbrâhim'in oğludur.'
إِن الله كسا إِبْرَاهِيم ثوبا من الْجنَّة فَكَسَاهُ إِبْرَاهِيم إِسْحَاق فَكَسَاهُ اسحاق يَعْقُوب فَأَخذه يَعْقُوب فَجعله فِي قَصَبَة حَدِيد وعلقه فِي عنق يُوسُف وَلَو علم إخْوَته إِذْ ألقوه فِي الْجب لأخذوه فَلَمَّا أَرَادَ الله أَن يرد يُوسُف على يَعْقُوب وَكَانَ بَين رُؤْيَاهُ وتعبيرها أَرْبَعِينَ سنة أَمر البشير أَن يبشره من ثَمَان مراحل فَوجدَ يَعْقُوب رِيحه فَقَالَ {إِنِّي لأجد ريح يُوسُف لَوْلَا أَن تفندون} فَلَمَّا أَلْقَاهُ على وَجهه ارْتَدَّ بَصيرًا وَلَيْسَ يَقع شَيْء من الْجنَّة على عاهة من عاهات الدُّنْيَا إِلَّا أبرأها بِإِذن الله تَعَالَى
Allah, İbrâhim'e cennetten bir elbise giydirdi. İbrâhim onu İshâk'a giydirdi, İshâk da onu Yâkub'a giydirdi. Yâkub onu alıp demirden bir kovanın (tüpün) içine koydu ve Yûsuf'un boynuna astı. Kardeşleri onu kuyuya attıklarında bunu bilselerdi kesinlikle onu alırlardı. Allah, Yûsuf'u Yâkub'a geri döndürmeyi dilediğinde -ki rüyası ile onun yorumu arasında kırk yıl vardı- müjdeciye onu sekiz konaklık mesafeden müjdelemesini emretti. Yâkub onun kokusunu duydu ve: {إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Beni bunaklıkla suçlamazsanız, inanın ki Yûsuf'un kokusunu alıyorum” dedi. [Gömleği] yüzüne koyunca yeniden görür hale geldi. Cennetten gelen bir şey dünyadaki herhangi bir illete dokunursa, Allah Teâlâ'nın izniyle onu mutlaka iyileştirir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْمطلب بن عبد الله بن حنْطَب ﵁ قَالَ: لما ألقِي إِبْرَاهِيم فِي النَّار كَسَاه الله تَعَالَى قَمِيصًا من الْجنَّة فَكَسَاهُ إِبْرَاهِيم إِسْحَاق وكساه اسحاق يَعْقُوب وكساه يَعْقُوب يُوسُف فطواه وَجعله فِي قَصَبَة فضَّة فَجعله فِي عُنُقه وَكَانَ فِي عُنُقه حِين ألقِي فِي الْجب: وَحين سجن وَحين دخل عَلَيْهِ إخْوَته
İbn Ebî Hâtim, el-Muttalib b. Abdillâh b. Hantab radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: İbrâhim ateşe atıldığında Allah Teâlâ ona cennetten bir gömlek giydirdi. İbrâhim onu İshâk'a giydirdi, İshâk onu Yâkub'a giydirdi, Yâkub da onu Yûsuf'a giydirdi. Onu katlayıp gümüşten bir kovanın içine koydu ve boynuna astı. Kuyuya atıldığında, hapsedildiğinde ve kardeşleri yanına girdiğinde o [gömlek] onun boynundaydı.
وَأخرج الْقَمِيص من القصبة فَقَالَ {اذْهَبُوا بقميصي هَذَا فألقوه على وَجه أبي يَأْتِ بَصيرًا} فشم يَعْقُوب ﵇ ريح الْجنَّة وَهُوَ بِأَرْض كنعان بِأَرْض فلسطين فَقَالَ {إِنِّي لأجد ريح يُوسُف}
Gömleği kovandan çıkardı ve: {اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا} “Şu gömleğimi götürün, babamın yüzüne koyun ki görür hale gelsin” dedi. Yâkub aleyhisselâm Kenan diyarında, Filistin topraklarında iken cennet kokusunu duydu da: {إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ} “İnanın ki Yûsuf'un kokusunu alıyorum” dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: كَانَ أَهله حِين أرسل إِلَيْهِم فَأتوا مصر ثَلَاثَة وَتِسْعين إنْسَانا رِجَالهمْ أَنْبيَاء وَنِسَاؤُهُمْ صديقات وَالله مَا خَرجُوا مَعَ مُوسَى ﵇ حَتَّى بلغُوا سِتّمائَة ألف وَسبعين ألفا
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: [Yûsuf] kendilerine haber gönderip de Mısır'a geldiklerinde aile halkı doksan üç kişiydi; erkekleri peygamberler, kadınları ise sıddîkalar idi. Allah'a yemin olsun ki Mûsâ aleyhisselâm ile birlikte [oradan] çıktıklarında altı yüz yetmiş bin kişiye ulaşmışlardı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس ﵁ قَالَ: خرج يَعْقُوب ﵇ إِلَى يُوسُف ﵇ بِمصْر فِي اثْنَيْنِ وَسبعين من وَلَده وَولد وَلَده فَخَرجُوا مِنْهَا مَعَ مُوسَى ﵇ وهم سِتّمائَة ألف
İbn Ebî Hâtim, er-Rebî' b. Enes radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Yâkub aleyhisselâm, Mısır'daki Yûsuf aleyhisselâm'ın yanına çocuklarından ve torunlarından oluşan yetmiş iki kişiyle çıktı. Oradan Mûsâ aleyhisselâm ile çıktıklarında ise altı yüz bin kişiydiler.
الْآيَات ٩٤ - ٩٥
94-95. Ayetler
أخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَأحمد فِي الزّهْد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَلما فصلت العير} قَالَ: خرجت العير هَاجَتْ ريح فَجَاءَت يَعْقُوب برِيح قَمِيص يُوسُف قَالَ {إِنِّي لأجد ريح يُوسُف لَوْلَا أَن تفندون} تسفهون
Abdurrezzâk, el-Firyâbî, ez-Zühd'de Ahmed, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: {وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ} “Kervan [şehirden] ayrılınca” ayeti hakkında şöyle dedi: "Kervan yola çıktı, bir rüzgâr esti ve Yâkub'a Yûsuf'un gömleğinin kokusunu getirdi. [Yâkub]: {إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Beni bunaklıkla suçlamazsanız, inanın ki Yûsuf'un kokusunu alıyorum” dedi." [Tüfennidûn kelimesi], 'bana beyinsiz/akılsız demezseniz' demektir.
قَالَ: فَوجدَ رِيحه من مسيرَة ثَمَانِيَة أَيَّام
Şöyle dedi: Onun kokusunu sekiz günlük mesafeden duydu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {إِنِّي لأجد ريح يُوسُف} قَالَ: وجد رِيحه من مسيرَة عشرَة أَيَّام
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: {إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ} “İnanın ki Yûsuf'un kokusunu alıyorum” sözü hakkında şöyle dedi: "Onun kokusunu on günlük mesafeden duydu."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من وَجه آخر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه سُئِلَ من كم وجد يَعْقُوب ﵇ ريح الْقَمِيص قَالَ: وجده من مسيرَة ثَمَانِينَ فرسخاً
İbn Ebî Hâtim başka bir tarikten İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre kendisine, Yâkub aleyhisselâm'ın gömleğin kokusunu ne kadar mesafeden duyduğu soruldu; o: 'Onu seksen fersahlık mesafeden duydu' dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الْحسن ﵁ قَالَ: وجد ريح يُوسُف من مسيرَة شهر
İbnü'l-Münzir, el-Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Yûsuf'un kokusunu bir aylık mesafeden duydu."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: وجد يَعْقُوب ﵇ ريح يُوسُف من مسيرَة سِتَّة أَيَّام
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: "Yâkub aleyhisselâm, Yûsuf'un kokusunu altı günlük mesafeden duydu."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن كَعْب ﵁ قَالَ: وجد رِيحه من مسيرَة سَبْعَة أَيَّام
Ebü'ş-Şeyh, Muhammed b. Ka'b radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Onun kokusunu yedi günlük mesafeden duydu."
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {لَوْلَا أَن تفندون} يَقُول: تجهلون
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Beni bunaklıkla suçlamazsanız” sözü hakkında şöyle der: 'Beni cahillikle itham etmezseniz.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {لَوْلَا أَن تفندون} قَالَ: تكذبون
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Beni bunaklıkla suçlamazsanız” sözü hakkında: 'Beni yalanlamazsanız' dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {لَوْلَا أَن تفندون} قَالَ: تهرمون تَقولُونَ قد ذهب عقلك
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Beni bunaklıkla suçlamazsanız” sözü hakkında şöyle dedi: 'Beni bunaklıkla itham edip 'Aklın gitmiş' demezseniz.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: المفند الَّذِي لَيْسَ لَهُ عقل
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan ayet hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: 'Müfenned, aklı olmayan kimsedir.'
يَقُولُونَ: لَا يعقل
Onlar: 'Aklı ermiyor' derler.
قَالَ: وَقَالَ الشَّاعِر: مهلا فَإِن من الْعُقُول مفندا وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن الرّبيع ﵁ فِي قَوْله {لَوْلَا أَن تفندون} قَالَ: لَوْلَا أَن تُحَمِّقون
Şair şöyle demiştir: 'Yavaş ol, zira bazı akıllar bunamıştır.' Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, er-Rebî' radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Beni bunaklıkla suçlamazsanız” sözü hakkında: 'Beni ahmaklıkla itham etmezseniz' dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد ﵁ قَالَ: لما بعث يُوسُف ﵇ الْقَمِيص إِلَى يَعْقُوب ﵇ أَخذه فشمه ثمَّ وَضعه على بَصَره فَرد الله عَلَيْهِ بَصَره ثمَّ حملوه إِلَيْهِ فَلَمَّا دخلُوا وَيَعْقُوب متكئ على ابْن لَهُ يُقَال لَهُ يهودا استقبله يُوسُف ﵇ فِي الْجنُود وَالنَّاس فَقَالَ يَعْقُوب: يَا يهودا هَذَا فِرْعَوْن مصر
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Yûsuf aleyhisselâm gömleği Yâkub aleyhisselâm'a gönderdiğinde, onu aldı, kokladı, sonra gözünün üzerine koydu; bunun üzerine Allah onun gözünü kendisine iade etti. Sonra onu [Yûsuf'a] taşıyıp götürdüler. İçeri girdiklerinde Yâkub, Yehûdâ adındaki oğluna dayanmaktaydı. Yûsuf aleyhisselâm ordular ve halk ile onu karşıladı. Yâkub: 'Ey Yehûdâ, bu Mısır Firavunu mu?' dedi.
قَالَ: لَا يَا أَبَت وَلَكِن هَذَا ابْنك يُوسُف قيل لَهُ إِنَّك قادم فتلقاك فِي أهل مَمْلَكَته وَالنَّاس فَلَمَّا لقِيه ذهب يُوسُف ﵇ ليبدأه بِالسَّلَامِ فَمنع من ذَلِك ليعلم أَن يَعْقُوب أكْرم على الله مِنْهُ فاعتنقه وقبّله وَقَالَ: السَّلَام عَلَيْك أَيهَا الذَّاهِب بالأحزان عني
[Yehûdâ]: 'Hayır ey babacığım, bilakis bu oğlun Yûsuf'tur; ona senin gelmekte olduğun söylendi de hükümdarlığının ileri gelenleri ve halk ile seni karşılamaya çıktı' dedi. Yûsuf onunla karşılaştığında, selâmı ilk veren olmak üzere davrandı; fakat Yâkub'un Allah katında kendisinden daha üstün/ikram görmüş olduğunu bilsin diye bundan menedildi. Bunun üzerine ona sarıldı, onu öptü ve: 'Benden hüzünleri giderene selâm olsun!' dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: إِن يَعْقُوب ﵇ لَقِي ملك الْمَوْت ﵇ فَقَالَ: هَل قبضت نفس يُوسُف فِيمَن قبضت قَالَ: لَا
Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Yâkub aleyhisselâm Ölüm Meleği aleyhisselâm ile karşılaştı ve: 'Canını aldığın kimseler arasında Yûsuf'un da canını aldın mı?' dedi. [Melek]: 'Hayır' dedi.
فَعِنْدَ ذَلِك {قَالَ ألم أقل لكم إِنِّي أعلم من الله مَا لَا تعلمُونَ}
İşte o zaman {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Ben size, 'Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum' dememiş miydim? dedi”.
وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد وَأَبُو الشَّيْخ عَن عمر بن يُونُس اليمامي قَالَ: بَلغنِي أَن يَعْقُوب ﵇ كَانَ أحب أهل الأَرْض إِلَى ملك الْمَوْت وَأَن ملك الْمَوْت اسْتَأْذن ربه فِي أَن يَأْتِي يَعْقُوب ﵇ فَأذن لَهُ فَجَاءَهُ فَقَالَ لَهُ يَعْقُوب ﵇: يَا ملك الْمَوْت أَسأَلك بِالَّذِي خلقك: هَل قبضت نفس يُوسُف فِيمَن قبضت من النُّفُوس قَالَ: لَا
Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de ve Ebü'ş-Şeyh, Ömer b. Yûnus el-Yemâmî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bana ulaştığına göre Yâkub aleyhisselâm, yeryüzü halkının Ölüm Meleği'ne en sevimli olanı idi. Ölüm Meleği, Rabbinden Yâkub aleyhisselâm'a gelmek için izin istedi; O da kendisine izin verdi ve onun yanına geldi. Yâkub aleyhisselâm ona: 'Ey Ölüm Meleği! Seni yaratan adına sana soruyorum: Canlarını aldığın kimseler arasında Yûsuf'un da canını aldın mı?' dedi. [Melek]: 'Hayır' dedi.
قَالَ لَهُ ملك الْمَوْت: يَا يَعْقُوب أَلا أعلمك كَلِمَات لَا تسْأَل الله شَيْئا إِلَّا أَعْطَاك قَالَ: بلَى
Ölüm Meleği ona: 'Ey Yâkub! Sana birtakım kelimeler öğreteyim mi ki onlarla Allah'tan ne istersen mutlaka sana versin?' dedi. [Yâkub]: 'Evet' dedi.
قَالَ: قل: يَا ذَا الْمَعْرُوف الَّذِي لَا يَنْقَطِع أبدا وَلَا يُحْصِيه غَيْرك
[Melek]: 'Şöyle de: Ey ihsanı ve lütfu asla kesilmeyen ve Kendisinden başkası onu sayıp bitiremeyen [Allah'ım]!' dedi.
فَدَعَا بهَا يَعْقُوب ﵇ فِي تِلْكَ اللَّيْلَة فَلم يطلع الْفجْر حَتَّى طرح الْقَمِيص على وَجهه فَارْتَد بَصيرًا
Yâkub aleyhisselâm o gece bununla dua etti. Sabah aydınlığı doğmadan önce gömlek yüzüne atıldı da yeniden görür hale geldi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن عبد الرَّحْمَن بن عبد الله بن حسن أَنه حدث أَن ملكا من مُلُوك العمالق خطب إِلَى يَعْقُوب ابْنَته رقية فَأرْسل إِلَيْهِ يَعْقُوب أَن الْمَرْأَة الْمسلمَة المعزوزة لَا تحل للْكَافِرِ الأغرل فَغَضب ذَلِك الْملك وَقَالَ: لأقتلنه ولأقتلن وَلَده فَبعث إِلَيْهِم جَيْشًا فغزا يَعْقُوب وَمَعَهُ بنوه فَجَلَسَ لَهُم على تل مُرْتَفع ثمَّ قَالَ: أَي بني أَي ذَلِك أحب إِلَيْكُم أَن تَقْتُلُوهُمْ بِأَيْدِيكُمْ قتلا أَو يكفيكموهم الله فَإِنِّي قد سَأَلت الله ذَلِك فأعطانيه
Ebü'ş-Şeyh, Muhammed b. Abdirrahmân b. Abdillâh b. Hasan'dan rivayet etti; o şöyle anlattı: Amâlika krallarından bir kral, Yâkub'un kızı Rukıyye'ye talip oldu. Yâkub ona: 'Müslüman ve izzetli bir kadın, kâfir ve sünnetsiz bir adama helâl olmaz' diye haber gönderdi. O kral buna öfkelendi ve: 'Onu da oğullarını da mutlaka öldüreceğim!' dedi ve üzerlerine bir ordu gönderdi. Yâkub ve beraberindeki oğulları savaşa çıktılar. Yâkub yüksek bir tepenin üzerinde onlar için oturdu, sonra: 'Ey oğullarım! Onları bizzat ellerinizle öldürmek mi sizin için daha sevimlidir, yoksa Allah'ın onlara karşı size yetmesi mi? Zira ben bunu Allah'tan istedim, O da bana bunu verdi' dedi.
قَالُوا نقتلهم بِأَيْدِينَا هُوَ أشفى لأنفسنا
Onlar: 'Onları kendi ellerimizle öldürmemiz içimize daha çok şifa verir' dediler.
قَالَ: أَي بني أَو تقبلون كِفَايَة الله قَالَ: فَدَعَا الله عَلَيْهِم يَعْقُوب ﵇ فَخسفَ بهم
[Yâkub]: 'Ey oğullarım! Yoksa Allah'ın kâfi gelmesini kabul mü edersiniz?' dedi. Dedi ki: Yâkub aleyhisselâm onların aleyhine dua etti de yer onları yuttu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {إِنَّك لفي ضلالك الْقَدِيم} يَقُول: خطئك الْقَدِيم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: {إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ} “Doğrusu sen hâlâ eski şaşkınlığındasın” ayeti hakkında şöyle der: 'Eski yanılgındasın.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله {لفي ضلالك الْقَدِيم} يَقُول: جنونك الْقَدِيم
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ} “Hâlâ eski şaşkınlığındasın” sözü hakkında şöyle der: 'Eski çılgınlığındasın/tutkulu sevgindesin.'
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {لفي ضلالك الْقَدِيم} قَالَ: حبك الْقَدِيم
İbn Cerîr, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ} “Hâlâ eski şaşkınlığındasın” sözü hakkında: 'Eski sevgindesin' dedi.
الْآيَة ٩٦
96. Ayet
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فَلَمَّا أَن جَاءَ البشير أَلْقَاهُ على وَجهه} قَالَ: الْبَرِيد
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ} “Müjdeci gelip de [gömleği] onun yüzüne koyunca” ayeti hakkında: 'Ulak (elçi)' dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك ﵁ مثله
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, ed-Dahhâk radıyallâhu anh'tan aynısını rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فَلَمَّا أَن جَاءَ البشير} قَالَ: البشير يهودا بن يَعْقُوب
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ} “Müjdeci gelince” ayeti hakkında şöyle dedi: "Müjdeci, Yâkub oğlu Yehûdâ idi."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان ﵁ قَالَ: البشير هُوَ يهودا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süfyân radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Müjdeci, Yehûdâ idi."
قَالَ: وَكَانَ ابْن مَسْعُود ﵁ يقْرَأ: [وَجَاء البشير من بَين يَدي العير]
Dedi ki: İbn Mes'ûd radıyallâhu anh [bu ayeti]: 'Müjdeci kervanın önünden geldi' şeklinde okurdu.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ قَالَ: لما جَاءَ البشير إِلَى يَعْقُوب ﵇ قَالَ: مَا وجدت عندنَا شَيْئا وَمَا اختبزنا مُنْذُ سَبْعَة أَيَّام
Ebü'ş-Şeyh, el-Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Müjdeci, Yâkub aleyhisselâm'a geldiğinde [Yâkub]: "Yanımızda [sana verecek] bir şey bulamadın; biz yedi gündür ekmek bile pişirmedik"
وَلَكِن هوّن الله عَلَيْك سكرة الْمَوْت
"Fakat Allah ölüm sarhoşluğunu/sekerâtını sana kolaylaştırsın!" dedi.
وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد عَن لُقْمَان الْحَنَفِيّ ﵁ قَالَ: بلغنَا أَن يَعْقُوب ﵇ لما أَتَاهُ البشير قَالَ لَهُ: مَا أَدْرِي مَا أثيبك الْيَوْم وَلَكِن هوّن الله عَلَيْك سَكَرَات الْمَوْت
Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de Lokmân el-Hanefî radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Bize ulaştığına göre Yâkub aleyhisselâm, müjdeci kendisine geldiğinde ona: "Bugün seni ne ile mükâfatlandıracağımı bilemiyorum; fakat Allah ölüm sekerâtını sana kolaylaştırsın!" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ قَالَ: لما أَن جَاءَ البشير إِلَى يَعْقُوب ﵇ فَألْقى عَلَيْهِ الْقَمِيص قَالَ: على أَي دين خلفت عَلَيْهِ يُوسُف ﵇ قَالَ: على الإِسلام
İbn Ebî Hâtim, el-Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Müjdeci, Yâkub aleyhisselâm'a gelip gömleği üzerine koyduğunda [Yâkub]: "Yûsuf aleyhisselâm'ı hangi din üzere geride bıraktın?" dedi. [Müjdeci]: "İslâm üzere" dedi.
قَالَ: الْآن تمت النِّعْمَة
[Yâkub]: "Şimdi nimet tamamlandı" dedi.
الْآيَات ٩٧ - ٩٨
97-98. Ayetler
أخرج أَبُو عبيد وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ عَن عبد الله بن مَسْعُود ﵁ فِي قَوْله (سأستغفر لكم رَبِّي) قَالَ: إِن يَعْقُوب ﵇ أخر بنيه إِلَى السَحَر
Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve et-Taberânî; Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “Sizin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim” sözü hakkında şöyle dedi: "Yâkub aleyhisselâm oğullarını seher vaktine erteledi."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {سَوف أسْتَغْفر لكم رَبِّي} قَالَ: أخرهم إِلَى السَحَرِ وَكَانَ يُصَلِّي بِالسحرِ
İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “Sizin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim” sözü hakkında şöyle dedi: "Onları seher vaktine erteledi; o seher vaktinde namaz kılardı."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن النَّبِي ﷺ سُئِلَ: لم أخر يَعْقُوب بنيه فِي الاسْتِغْفَار
Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Yâkub istiğfar etme konusunda oğullarını niçin erteledi?' diye soruldu.