ادْع لي فَدَعَا لَهُ يُوسُف فَقَالَ: بَارك الله لَك فِي أهلك
[Mâlik:] "Bana dua et" [dedi]. Bunun üzerine Yûsuf ona dua edip: "Allah aileni senin için bereketli kılsın" dedi.
قَالَ: فَحملت امْرَأَته اثْنَي عشر بَطنا فِي كل بطن غلامان
[İbn Abbâs] dedi ki: "Bunun üzerine karısı on iki batın [doğum] yaptı; her batında ikişer erkek çocuk [dünyaya getirdi]."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {أكرمي مثواه} قَالَ: مَنْزِلَته
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {أكرمي مثواه} “Ona güzel bak” kavli hakkında: "[Menzilesi / mevkisi yani] onun makamıdır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة مثله
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den de aynısını rivayet etti.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن سعد وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: أَفرس النَّاس ثَلَاثَة: الْعَزِيز حِين تفرس فِي يُوسُف فَقَالَ لامْرَأَته: أكرمي مثواه عَسى أَن ينفعنا أَو نتخذه ولدا وَالْمَرْأَة الَّتِي أَتَت مُوسَى فَقَالَت لأَبِيهَا: يَا أَبَت اسْتَأْجرهُ وَأَبُو بكر حِين اسْتخْلف عمر
Saîd b. Mansûr, İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "İnsanların en firasetli olanları üç kişidir: Yûsuf'taki [cevheri] sezip hanımına: 'Ona güzel bak, belki bize faydası dokunur yahut onu evlat ediniriz' diyen Azîz; Mûsâ'ya gelip babasına: 'Babacığım, onu ücretle tut!' diyen kadın ve Ömer'i yerine halife tayin ettiği zaman Ebû Bekir."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: بلغنَا أَن الْعَزِيز كَانَ يَلِي عملا من أَعمال الْملك
Abdurrezzâk ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Bize ulaştığına göre Azîz, kralın işlerinden bir işin başındaydı."
وَقَالَ الْكَلْبِيّ: كَانَ خبازه وَصَاحب شرابه وَصَاحب دوائه وَصَاحب السجْن
Kelbî ise şöyle dedi: "O, [kralın] ekmekçisi, sâkîsi (içecek sorumlusu), hekimi (ilaç sorumlusu) ve zindan sorumlusuydu."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {ولنعلمه من تَأْوِيل الْأَحَادِيث} قَالَ: عبارَة الرُّؤْيَا
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {ولنعلمه من تَأْوِيل الْأَحَادِيث} “Ve ona rüyaların tabirini öğretelim diye” kavli hakkında: "Rüya tabiridir" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَالله غَالب على أمره} قَالَ: فعال
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den {وَالله غَالب على أمره} “Allah, emrini yerine getirmeye galiptir” kavli hakkında: "[Dilediğini] hakkıyla yapandır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {وَالله غَالب على أمره} قَالَ: لُغَة عَرَبِيَّة
İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {وَالله غَالب على أمره} “Allah, emrini yerine getirmeye galiptir” [kavli hakkında]: "[Bu ifade] Arapça bir kullanımdır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك ﵁ {وَالله غَالب على أمره} قَالَ: لما يُرِيد أَن يبلغ يُوسُف
Ebü'ş-Şeyh, Dahhâk radıyallâhu anh'tan {وَالله غَالب على أمره} “Allah, emrini yerine getirmeye galiptir” [kavli hakkında]: "Yûsuf'u ulaştırmak istediği şeye [ulaştırmaya kâdirdir]" dediğini rivayet etti.
الْآيَة ٢٢
22. Âyet
أخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي فِي كتاب الأضداد وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَلما بلغ أشده} قَالَ: ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ سنة
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Ezdâd adlı eserinde İbnu'l-Enbârî, el-Evsat'ta Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَلما بلغ أشده} “Erginlik çağına erişince” kavli hakkında: "Otuz üç yaştır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {بلغ أشده} قَالَ: خمْسا وَعشْرين سنة
İbn Ebî Hâtim, İkrime radıyallâhu anh'tan {بلغ أشده} “Erginlik çağına erişince” kavli hakkında: "Yirmi beş yaştır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {بلغ أشده} قَالَ: ثَلَاثِينَ سنة
İbn Ebî Hâtim, Süddî radıyallâhu anh'tan {بلغ أشده} “Erginlik çağına erişince” kavli hakkında: "Otuz yaştır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك ﵁ {وَلما بلغ أشده} قَالَ: عشْرين سنة
İbn Cerîr, Dahhâk radıyallâhu anh'tan {وَلما بلغ أشده} “Erginlik çağına erişince” [kavli hakkında]: "Yirmi yaştır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله {بلغ أشده} قَالَ: عشر سِنِين
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan {بلغ أشده} “Erginlik çağına erişince” kavli hakkında: "On yaştır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ربيعَة فِي قَوْله {بلغ أشده} قَالَ: الْحلم
İbn Ebî Hâtim, Rebîa'dan {بلغ أشده} “Erginlik çağına erişince” kavli hakkında: "Buluğ çağıdır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ ﵁ قَالَ: لأشد الْحلم إِذا كتبت لَهُ الْحَسَنَات وكتبت عَلَيْهِ السَّيِّئَات
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Şa'bî radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Eşüdd (en olgun çağ), lehine iyiliklerin ve aleyhine de kötülüklerin yazıldığı buluğ çağıdır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {آتيناه حكما وعلماً} قَالَ: هُوَ الْفِقْه وَالْعلم وَالْعقل قبل النُّبُوَّة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {آتيناه حكما وعلماً} “Ona hüküm ve ilim verdik” kavli hakkında: "O, peygamberlikten önceki anlayış (fıkıh), ilim ve akıldır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَكَذَلِكَ نجزي الْمُحْسِنِينَ} يَقُول: المهتدين
İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: {وَكَذَلِكَ نجزي الْمُحْسِنِينَ} “Biz güzel davrananları işte böyle mükâfatlandırırız” [kavli hakkında], "Hidayete ermiş olanları [demektedir]" dedi.
الْآيَة ٢٣
23. Âyet
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وراودته الَّتِي هُوَ فِي بَيتهَا} قَالَ: هِيَ امْرَأَة الْعَزِيز
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den {وراودته الَّتِي هُوَ فِي بَيتهَا} “Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murat almak istedi” kavli hakkında: "O, Azîz'in hanımıdır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {وراودته الَّتِي هُوَ فِي بَيتهَا عَن نَفسه} قَالَ: حِين بلغ مبلغ الرِّجَال
İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan {وراودته الَّتِي هُوَ فِي بَيتهَا عَن نَفسه} “Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murat almak istedi” kavli hakkında: "Erkeklik çağına ulaştığı zaman [bunu yaptı]" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْبُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي وَائِل ﵁ قَالَ: قَرَأَهَا عبد الله {هيت لَك} بِفَتْح الْهَاء وَالتَّاء فَقُلْنَا لَهُ: إِن نَاسا يقرؤونها {هيت لَك} فَقَالَ: دَعونِي فَإِنِّي أَقرَأ كَمَا اقرئت أحب إليَّ
Abdurrezzâk, Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Ebû Vâil radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Abdullah [b. Mes'ûd] onu he ve tâ'nın fethasıyla {هيت لَك} “Haydi gelsene!” şeklinde okudu. Biz ona: 'Bazı insanlar bunu {هيت لَك} [he'nin kesresi ile] okuyorlar' deyince, 'Beni bırakın; bana öğretildiği gibi okumam bana daha sevimlidir' dedi."
وَأخرج ابْن جرير وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود ﵁ أَنه قَرَأَ {هيت لَك} بِنصب الْهَاء وَالتَّاء وَلَا يهمز
İbn Cerîr ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet etti: O, {هيت لَك} “Haydi gelsene!” [ifadesini] he ve tâ'nın fethasıyla ve hemzesiz olarak okurdu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: اقرأني رَسُول الله ﷺ {هيت لَك} يَعْنِي هَلُمَّ لَك
İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana {هيت لَك} “Haydi gelsene!” şeklinde -yani 'haydi sana [gel]' anlamında- okuttu."
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه كَانَ يقْرَأ كَمَا يقْرَأ عبد الله {هيت لَك} وَقَالَ: هَلُمَّ لَك تَدعُوهُ إِلَى نَفسهَا
Ebû Ubeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim çeşitli yollarla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: O, Abdullah'ın okuduğu gibi {هيت لَك} “Haydi gelsene!” şeklinde okur ve: "'Haydi sana [gel]' demektir, onu kendisine çağırıyordu" derdi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {هيت لَك} قَالَ: هَلُمَّ لَك وَهِي بالحورانية
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {هيت لَك} “Haydi gelsene!” kavli hakkında: "'Haydi gel' demektir ve bu Havran lehçesindedir" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ ﵁ {هيت لَك} قَالَ: هَلُمَّ لَك وَهِي بالقبطية هُنَا
İbn Cerîr, Süddî radıyallâhu anh'tan {هيت لَك} “Haydi gelsene!” [kavli hakkında]: "'Haydi gel' demektir ve bu buradaki Kıptîce bir ifadedir" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {هيت لَك} قَالَ: تعال
İbn Cerîr, Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan {هيت لَك} “Haydi gelsene!” kavli hakkında: "'Gel' demektir" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {هيت لَك} قَالَ: أَلْقَت نَفسهَا واستلقت لَهُ ودعته إِلَى نَفسهَا وَهِي لُغَة
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {هيت لَك} “Haydi gelsene!” kavli hakkında: "Kendini bıraktı, onun için sırtüstü uzandı ve onu kendisine davet etti; bu bir lehçedir" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {هيت لَك} قَالَ: أَلْقَت بِنَفسِهَا واستلقت لَهُ لُغَة عَرَبِيَّة تَدعُوهُ بهَا إِلَى نَفسهَا
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {هيت لَك} “Haydi gelsene!” kavli hakkında: "Kendini bıraktı ve onun için sırtüstü uzandı; bu, kendisini ona çağırdığı Arapça bir ifadedir" dediğini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن يحيى بن وثاب أَنه قَرَأَهَا {هيت لَك} يَعْنِي بِكَسْر الْهَاء وَضم التَّاء يَعْنِي تهيأت لَك
Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Yahyâ b. Vessâb'dan rivayet etti: O, bunu he'nin kesresi ve tâ'nın dammesiyle {هيت لَك} şeklinde -yani 'senin için hazırlandım' anlamında- okumuştur.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه قَرَأَ / هئت لَك / مَكْسُورَة الْهَاء مَضْمُومَة التَّاء مَهْمُوزَة
Ebû Ubeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: O, he'nin kesresi, tâ'nın dammesi ve hemzeli olarak 'hi'tü leke' şeklinde okumuştur.
قَالَ: تهيأت لَك
[İbn Abbâs] şöyle dedi: "[Manası,] senin için hazırlandım demektir."
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس ﵁ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {هيت لَك} قَالَ: تهيأت لَك
Tastî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana Yüce Allah'ın {هيت لَك} “Haydi gelsene!” kavlini haber ver" dedi. O da: "Senin için hazırlandım demektir" dedi.
قُم فَاقْض حَاجَتك
"Kalk, ihtiyacını gör [demektir]."
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet" dedi.
أما سَمِعت أحيحة الْأنْصَارِيّ وَهُوَ يَقُول: بِهِ أحمى الْمُصَاب إِذا دعال إِذا مَا قيل للأبطال هيتا وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن أبي وَائِل ﵁ أَنه كَانَ يقْرَأ / هئت لَك / رفع أَي تهيأت لَك
"Uhayha el-Ensârî'nin şöyle dediğini işitmedin mi: Kahramanlara 'haydi gelin!' denildiği zaman, çağrıldığında felakete uğrayanı onunla korurum." İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ebû Vâil radıyallâhu anh'tan rivayet etti: O, bunu ref (damme) ile 'hi'tü leke' şeklinde okurdu, yani "senin için hazırlandım" [demektir].
وَأخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة عَن زر بن حُبَيْش ﵁ أَنه كَانَ يقْرَأ {هيت لَك} نصبا أَي هَلُمَّ لَك
İbn Cerîr, İkrime yoluyla Zirr b. Hubeyş radıyallâhu anh'tan rivayet etti: O, {هيت لَك} [ifadesini] nasb (fetha) ile okurdu, yani "haydi sana [gel]" demektir.
وَقَالَ أَبُو عبيد كَذَلِك
Ebû Ubeyd de böyle demiştir.
كَانَ الْكسَائي يحكيها قَالَ: هِيَ لُغَة لأهل نجد وَقعت إِلَى الْحجاز مَعْنَاهَا: تعال
Kisâî de bunu nakleder ve şöyle derdi: "Bu, Necid ehline ait olup Hicaz'a geçmiş bir lehçedir, anlamı da: 'Gel' demektir."
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن عبد الله بن عَامر الْيحصبِي ﵁ أَنه قَرَأَ {هيت لَك} بِكَسْر الْهَاء وَفتح التَّاء
Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir, Abdullah b. Âmir el-Yahsubî radıyallâhu anh'tan rivayet etti: O, {هيت لَك} [ifadesini] he'nin kesresi ve tâ'nın fethasıyla okumuştur.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {إِنَّه رَبِّي} قَالَ: سَيِّدي يَعْنِي زوج الْمَرْأَة
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {إِنَّه رَبِّي} “Şüphesiz o benim efendimdir” kavli hakkında: "Efendimdir; yani kadının kocasıdır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن أبي بكر بن عَيَّاش ﵁ فِي قَوْله {إِنَّه رَبِّي} قَالَ: يَعْنِي زَوجهَا
İbnü'l-Münzir, Ebû Bekr b. Ayyâş radıyallâhu anh'tan {إِنَّه رَبِّي} “Şüphesiz o benim efendimdir” kavli hakkında: "Yani onun kocasıdır" dediğini rivayet etti.
الْآيَة ٢٤
24. Âyet
أخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لما هَمت
Abdurrezzâk, Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: "[Kadın] arzuladığı zaman
بِهِ تزينت ثمَّ استلقت على فراشها وهم بهَا وَجلسَ بَين رِجْلَيْهَا يحل تبانه نُودي من السَّمَاء: يَا بن يَعْقُوب لَا تكن كطائر ينتف ريشه فَبَقيَ لَا ريش لَهُ فَلم يتعظ على النداء شَيْئا حَتَّى رأى برهَان ربه جِبْرِيل ﵇ فِي صُورَة يَعْقُوب عاضاً على اصبعيه فَفَزعَ فَخرجت شَهْوَته من أنامله فَوَثَبَ إِلَى الْبَاب فَوَجَدَهُ مغلقاً فَرفع يُوسُف رجله فَضرب بهَا الْبَاب الْأَدْنَى فانفرج لَهُ واتبعته فَأَدْرَكته فَوضعت يَديهَا فِي قَمِيصه فشقته حَتَّى بلغت عضلة سَاقه فألفيا سَيِّدهَا لَدَى الْبَاب
ona süslendi, sonra yatağına uzandı. [Yûsuf da] onu arzuladı ve şalvarını çözer vaziyette bacaklarının arasına oturdu. Gökten şöyle seslenildi: 'Ey Ya'kûb'un oğlu! Tüyleri yolunup da hiç tüyü kalmayan bir kuş gibi olma!' Ancak bu sesleniş üzerine hiç ibret almadı; nihayet Rabbinin delilini, yani Ya'kûb suretinde iki parmağını ısırmış vaziyette olan Cebrâîl aleyhisselâm'ı gördü. Bunun üzerine dehşete kapıldı ve şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti. Hemen kapıya doğru fırladı fakat kapıyı kilitli buldu. Yûsuf ayağını kaldırıp en yakın kapıya vurdu, kapı ona açıldı. Kadın peşine düşüp ona yetişti ve ellerini onun gömleğine takıp bacağının kasına (baldırına) kadar yırttı. [Tam bu sırada] kapının yanında kadının efendisiyle karşılaştılar."
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه سُئِلَ عَن هم يُوسُف ﵇ مَا بلغ قَالَ: حل الْهِمْيَان - يَعْنِي السَّرَاوِيل - وَجلسَ مِنْهَا مجْلِس الخاتن فصيح بِهِ يَا يُوسُف لَا تكن كالطير لَهُ ريش فَإِذا زنى قعد لَيْسَ لَهُ ريش
İbn Cerîr, Ebü'ş-Şeyh ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: Kendisine Yûsuf aleyhisselâm'ın arzusunun ne dereceye vardığı sorulduğunda şöyle dedi: "Kuşağını -yani şalvarını- çözdü ve sünnetçinin oturduğu gibi kadının karşısına oturdu. Bunun üzerine ona: 'Ey Yûsuf! Kanatları varken zina ettiğinde tüysüz/kanatsız kalan bir kuş gibi olma!' diye seslenildi."
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ فِي قَوْله {وَلَقَد هَمت بِهِ وهم بهَا} قَالَ: طمعت فِيهِ وطمع فِيهَا وَكَانَ من الطمع أَن هم بِحل التكة فَقَامَتْ إِلَى صنم مكلل بالدر والياقوت فِي نَاحيَة الْبَيْت فَسترته بِثَوْب أَبيض بَينهَا وَبَينه فَقَالَ: أَي شَيْء تصنعين فَقَالَت: استحي من الهي أَن يراني على هَذِه الصُّورَة
Ebû Nuaym el-Hilye'de, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan {وَلَقَد هَمت بِهِ وهم بهَا} “Andolsun kadın onu arzuladı, o da kadını arzulamıştı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Kadın ona tamah etti (arzu duydu), o da kadına tamah etti. Bu arzulayıştan dolayı [Yûsuf] donunun bağını çözmeye yeltendi. Bunun üzerine kadın odanın bir köşesinde bulunan, inci ve yakutlarla süslenmiş bir puta yönelip kendisiyle put arasına beyaz bir örtü örterek üzerini kapattı. [Yûsuf]: 'Ne yapıyorsun?' diye sordu. Kadın: 'İlahımın beni bu halde görmesinden utanırım' dedi."
فَقَالَ يُوسُف ﵇: تستحين من صنم لَا يَأْكُل وَلَا يشرب وَلَا استحي أَنا من إلهي الَّذِي هُوَ قَائِم على كل نفس بِمَا كسبت
Yûsuf aleyhisselâm: "Sen yemeyen ve içmeyen bir puttan utanıyorsun da ben, her nefsin kazandığı üzerinde gözetici olan İlahımdan utanmayayım mı?" dedi.
ثمَّ قَالَ: لَا تنالينها مني أبدا
Sonra: "Bunu benden ebediyen elde edemeyeceksin" dedi.
وَهُوَ الْبُرْهَان الَّذِي رأى
İşte gördüğü burhan (delil) budur.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وهم بهَا} قَالَ: حل سراويله حَتَّى بلغ ثنته وَجلسَ مِنْهَا مجْلِس الرجل من امْرَأَته فَمثل لَهُ يَعْقُوب ﵇ فَضرب بِيَدِهِ على صَدره فَخرجت شَهْوَته من أنامله
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وهم بهَا} “ve o da kadını arzulamıştı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Kasığına kadar şalvarını çözdü ve kadının karşısına bir erkeğin eşine oturduğu gibi oturdu. Derken Ya'kûb aleyhisselâm ona temessül etti (göründü) ve eliyle onun göğsüne vurdu. Bunun üzerine şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} قَالَ: رأى صُورَة أَبِيه يَعْقُوب فِي وسط الْبَيْت عاضاً على ابهامه فَأَدْبَرَ هَارِبا وَقَالَ: وحقك يَا أَبَت لَا أَعُود ابداً
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} “Rabbinin burhanını (delilini) görmüş olmasaydı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Evin ortasında babası Ya'kûb'un suretini başparmağını ısırır vaziyette gördü. Bunun üzerine kaçarak arkasını döndü ve: 'Hakkın için ey babacığım, bir daha asla dönmem!' dedi."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة وَسَعِيد بن جُبَير فِي قَوْله {لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} قَالَ: حل السَّرَاوِيل وَجلسَ مِنْهَا مجْلِس الخاتن فَرَأى صُورَة فِيهَا وَجه يَعْقُوب عاضاً على أَصَابِعه فَدفع صَدره فَخرجت الشَّهْوَة من
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime ve Saîd b. Cübeyr'den {لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} “Rabbinin burhanını (delilini) görmüş olmasaydı” kavli hakkında şöyle dediklerini rivayet etti: "Şalvarını çözdü ve sünnetçinin oturduğu gibi kadının karşısına oturdu. Derken içinde Ya'kûb'un yüzünün bulunduğu, parmaklarını ısırır halde bir suret gördü. [Ya'kûb] onun göğsünü itti, böylece şehvet
أنامله فَكل ولد يَعْقُوب قد ولد لَهُ اثْنَا عشر ولدا إِلَّا يُوسُف ﵇ فَإِنَّهُ نقص بِتِلْكَ الشَّهْوَة ولدا وَلم يُولد لَهُ غير أحد عشر ولدا
parmak uçlarından çıktı. Ya'kûb'un çocuklarının her birinin on ikişer çocuğu doğmuştu, sadece Yûsuf aleyhisselâm müstesnadır; çünkü o çıkan şehvet sebebiyle bir çocuk eksilmiş ve kendisine on bir çocuktan başkası doğmamıştır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} قَالَ: تمثل لَهُ يَعْقُوب ﵇ فَضرب فِي صدر يُوسُف ﵇ فطارت شَهْوَته من أَطْرَاف أنامله فولد لكل ولد يَعْقُوب اثْنَا عشر ذكرا غير يُوسُف لم يُولد لَهُ إِلَّا غلامان
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} “Rabbinin burhanını (delilini) görmüş olmasaydı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Ya'kûb aleyhisselâm ona temessül etti (göründü) ve Yûsuf aleyhisselâm'ın göğsüne vurdu, böylece şehveti parmak uçlarından uçup gitti. Ya'kûb'un çocuklarının her birine on ikişer erkek çocuk doğdu, sadece Yûsuf hariç; ona iki erkek çocuktan başkası doğmadı."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} قَالَ: رأى يَعْقُوب عاضاً على أَصَابِعه يَقُول: يُوسُف يُوسُف
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, el-Hasan radıyallâhu anh'tan {لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} “Rabbinin burhanını (delilini) görmüş olmasaydı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Ya'kûb'u parmaklarını ısırarak: 'Yûsuf! Yûsuf!' derken gördü."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: رأى آيَة من آيَات ربه حجزه الله بهَا عَن مَعْصِيَته
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Rabbinin ayetlerinden bir ayet gördü ki Allah onunla kendisini günah işlemekten alıkoydu."
ذكر لنا أَنه مثل لَهُ يَعْقُوب عاضاً على أصبعيه وَهُوَ يَقُول لَهُ: يَا يُوسُف أتهم بِعَمَل السُّفَهَاء وَأَنت مَكْتُوب فِي الْأَنْبِيَاء فَذَلِك الْبُرْهَان فَانْتزع الله كل شَهْوَة كَانَت فِي مفاصله
Bize anlatıldığına göre, Ya'kûb iki parmağını ısırmış vaziyette ona temessül etmiş ve ona şöyle diyordu: 'Ey Yûsuf! Sen peygamberler arasında yazılı olduğun halde beyinsizlerin (sefihlerin) işine mi niyetleniyorsun?' İşte burhan (delil) budur. Böylece Allah onun eklemlerindeki bütün şehveti söküp aldı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن سِيرِين ﵁ فِي قَوْله {لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} قَالَ: مثل لَهُ يَعْقُوب ﵇ عاضاً على أصبعيه يَقُول: يُوسُف بن يَعْقُوب بن إِسْحَق بن إِبْرَاهِيم خَلِيل الرَّحْمَن اسْمك فِي الْأَنْبِيَاء وتعمل عمل السُّفَهَاء
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Muhammed b. Sîrîn radıyallâhu anh'tan {لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} “Rabbinin burhanını (delilini) görmüş olmasaydı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Ya'kûb aleyhisselâm iki parmağını ısırarak ona temessül edip şöyle dedi: 'Rahmân'ın dostu İbrâhîm'in, İshâk'ın, Ya'kûb'un oğlu Yûsuf! Adın peygamberler arasında yer alırken sen beyinsizlerin (sefihlerin) işini mi yapıyorsun?'"
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: رأى صُورَة يَعْقُوب ﵇ فِي الْجِدَار
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Duvarda Ya'kûb aleyhisselâm'ın suretini gördü."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ قَالَ: زَعَمُوا أَن سقف الْبَيْت انفرج فَرَأى يَعْقُوب عاضاً على أصبعيه
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, el-Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Evin tavanının yarıldığını ve [Yûsuf'un] iki parmağını ısırmış vaziyette Ya'kûb'u gördüğünü naklettiler."
وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {وَلَقَد هَمت بِهِ وهم بهَا لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} قَالَ: لما هم قيل لَهُ: يُوسُف ارْفَعْ رَأسك
Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de, el-Hasan radıyallâhu anh'tan {وَلَقَد هَمت بِهِ وهم بهَا لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} “Andolsun kadın onu arzuladı; şayet Rabbinin burhanını (delilini) görmüş olmasaydı, o da kadını arzulamıştı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "[Yûsuf] arzuladığı vakit kendisine: 'Yûsuf! Başını kaldır!' denildi."
فَرفع رَأسه فَإِذا هُوَ بِصُورَة فِي سقف الْبَيْت تَقول: يَا يُوسُف أَنْت مَكْتُوب فِي الْأَنْبِيَاء فعصمه الله ﷿
Başını kaldırdı, bir de baktı ki evin tavanında: 'Ey Yûsuf! Sen peygamberler arasında yazılısın' diyen bir suret var. Böylece Azîz ve Celîl olan Allah onu korudu.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن أبي صَالح ﵁ قَالَ: رأى صُورَة يَعْقُوب فِي سقف الْبَيْت تَقول: يُوسُف يُوسُف
Ebû Ubeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ebû Sâlih radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Evin tavanında 'Yûsuf! Yûsuf!' diyen Ya'kûb'un suretini gördü."
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق الزُّهْرِيّ أَن حميد بن عبد الرَّحْمَن أخبرهُ أَن الْبُرْهَان الَّذِي رأى يُوسُف ﵇ هُوَ يَعْقُوب
İbn Cerîr Zührî tarikiyle rivayet etti: Humeyd b. Abdirrahmân ona, Yûsuf aleyhisselâm'ın gördüğü burhanın (delilin) Ya'kûb olduğunu haber verdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن الْقَاسِم بن أبي بزَّة قَالَ: نُودي: يَا ابْن يَعْقُوب لَا تكونن كالطير لَهُ ريش فَإِذا زنى قعد لَيْسَ لَهُ ريش
İbn Cerîr, Kâsım b. Ebî Bezze'den rivayet etti: "[Yûsuf'a] şöyle seslenildi: 'Ey Ya'kûb'un oğlu! Kanatları varken zina ettiğinde tüysüz/kanatsız kalan bir kuş gibi olma sakın!'"
فَلم يعرض للنداء وَقعد فَرفع رَأسه فَرَأى وَجه يَعْقُوب عاضاً على أُصْبُعه فَقَامَ مَرْعُوبًا استحياء من أَبِيه
Fakat seslenişe aldırmayıp oturdu. Derken başını kaldırdı ve parmağını ısırmış vaziyette Ya'kûb'un yüzünü gördü. Bunun üzerine babasından duyduğu utançla dehşet içinde ayağa fırladı.
وَأخرج ابْن جرير عَن عَليّ بن بديمة قَالَ: كَانَ يُولد لكل رجل مِنْهُم اثْنَا عشر اثْنَا عشر إِلَّا يُوسُف ﵇ ولد لَهُ أحد عشر من أجل مَا خرج من شَهْوَته
İbn Cerîr, Ali b. Bedîme'den rivayet etti: "Onlardan (Ya'kûb'un oğullarından) her bir adamın on ikişer [çocuğu] doğardı; sadece Yûsuf aleyhisselâm müstesnadır, o çıkan şehveti sebebiyle kendisine on bir [çocuk] doğdu."
وَأخرج ابْن جرير عَن شمر بن عَطِيَّة قَالَ: نظر يُوسُف إِلَى صُورَة يَعْقُوب عاضاً على أُصْبُعه يَقُول: يَا يُوسُف فَذَاك حَيْثُ كف وَقَامَ
İbn Cerîr, Şimr b. Atıyye'den rivayet etti: "Yûsuf, parmağını ısırıp 'Ey Yûsuf!' diyen Ya'kûb'un suretine baktı; işte vazgeçip ayağa kalktığı an buydu."
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك ﵁ قَالَ: يَزْعمُونَ أَنه مثل لَهُ يَعْقُوب ﵇ فاستحيا مِنْهُ
İbn Cerîr, Dahhâk radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Ya'kûb aleyhisselâm'ın ona temessül ettiğini (göründüğünü) ve onun da kendisinden utandığını naklederler."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْأَوْزَاعِيّ قَالَ: كَانَ ابْن عَبَّاس ﵄ يَقُول: فِي قَوْله {لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} قَالَ: رأى آيَة من كتاب الله فنهته مثلت لَهُ فِي جِدَار الْحَائِط
İbn Ebî Hâtim, Evzâî'den rivayet etti: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ {لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} “Rabbinin burhanını (delilini) görmüş olmasaydı” kavli hakkında şöyle derdi: "Allah'ın Kitabı'ndan bir ayet gördü ve bu ayet onu engelledi; o ayet oda duvarında ona temessül ettirilmişti."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ ﵁ قَالَ: الْبُرْهَان الَّذِي رأى يُوسُف ﵇ ثَلَاث آيَات من كتاب الله (وَإِن عَلَيْكُم لحافظون كراماً كاتبين يعلمُونَ مَا تَفْعَلُونَ) (الإنفطار الْآيَات ١٠ - ١١ - ١٢) وَقَول الله (وَمَا تكون فِي شَأْن وَمَا تتلو مِنْهُ من قُرْآن وَلَا تعلمُونَ من عمل إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُم شُهُودًا إِذْ تفيضون فِيهِ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Yûsuf aleyhisselâm'ın gördüğü burhan, Allah'ın Kitabı'ndan üç ayetti: (وَإِن عَلَيْكُم لحافظون كراماً كاتبين يعلمُونَ مَا تَفْعَلُونَ) (İnfitâr 10-11-12. ayetler) ve Allah'ın (وَمَا تكون فِي شَأْن وَمَا تتلو مِنْهُ من قُرْآن وَلَا تعلمُونَ من عمل إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُم شُهُودًا إِذْ تفيضون فِيهِ
) (يُونُس الْآيَة ٦١ - ٦٢) وَقَول الله (أَفَمَن هُوَ قَائِم على كل نفس بِمَا كسبت
) (Yûnus 61-62. ayetler) kavli ve Allah'ın (أَفَمَن هُوَ قَائِم على كل نفس بِمَا كسبت
) (الرَّعْد الْآيَة ٣٣)
) (Ra'd 33. ayet) kavlidir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن كَعْب قَالَ: رأى فِي الْبَيْت فِي نَاحيَة الْحَائِط مَكْتُوبًا (وَلَا تقربُوا الزِّنَا إِنَّه كَانَ فَاحِشَة وساء سَبِيلا) (الْإِسْرَاء الْآيَة ٣٢)
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Muhammed b. Ka'b'dan rivayet etti: "Odada, duvarın bir tarafında yazılı olarak şunu gördü: (وَلَا تقربُوا الزِّنَا إِنَّه كَانَ فَاحِشَة وساء سَبِيلا) (İsrâ 32. ayet)."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن وهب بن مُنَبّه ﵁ قَالَ: لما خلا يُوسُف وَامْرَأَة الْعَزِيز خرجت كف بِلَا جَسَد بَينهمَا مَكْتُوب عَلَيْهِ بالعبرانية (أَفَمَن هُوَ قَائِم على كل نفس مَا كسبت
İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Vehb b. Münebbih radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Yûsuf ile Azîz'in karısı baş başa kaldıklarında, aralarında gövdesi olmayan bir el çıktı; üzerinde İbranice olarak (أَفَمَن هُوَ قَائِم على كل نفس مَا كسبت
) (الرَّعْد الْآيَة ٣٣) ثمَّ انصرفت الْكَفّ وقاما مقامهما ثمَّ رجعت الْكَفّ بَينهمَا مَكْتُوب عَلَيْهَا بالعبرانية (ان عَلَيْكُم لحافظين كراماً كاتبين يعلمُونَ مَا تَفْعَلُونَ) (الإنفطار الْآيَات ١٠ - ١١ - ١٢) ثمَّ انصرفت الْكَفّ وقاما مقامهما فَعَادَت الْكَفّ الثَّالِثَة مَكْتُوب عَلَيْهَا (وَلَا تقربُوا الزِّنَا إِنَّه كَانَ فَاحِشَة وساء سَبِيلا) (الْإِسْرَاء الْآيَة ٣٢) وانصرفت الْكَفّ وقاما مقامهما فَعَادَت الْكَفّ الرَّابِعَة مَكْتُوب عَلَيْهَا بالعبرانية (وَاتَّقوا يَوْمًا ترجعون فِيهِ إِلَى الله ثمَّ توفى كل نفس مَا كسبت وهم لَا يظْلمُونَ) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٨١) فولى يُوسُف ﵇ هَارِبا
) (Ra'd 33. ayet) yazılıydı. Sonra el kayboldu, onlar yine durdukları yerde kaldılar. Ardından aralarında el tekrar belirdi, üzerinde İbranice (ان عَلَيْكُم لحافظين كراماً كاتبين يعلمُونَ مَا تَفْعَلُونَ) (İnfitâr 10-11-12. ayetler) yazılıydı. Sonra el kayboldu ve onlar yine durdukları yerde kaldılar. Derken üçüncü defa el geri geldi; üzerinde (وَلَا تقربُوا الزِّنَا إِنَّه كَانَ فَاحِشَة وساء سَبِيلا) (İsrâ 32. ayet) yazılıydı. El yine kayboldu ve onlar durdukları yerde kaldılar. Dördüncü defa el tekrar geldi; üzerinde İbranice (وَاتَّقوا يَوْمًا ترجعون فِيهِ إِلَى الله ثمَّ توفى كل نفس مَا كسبت وهم لَا يظْلمُونَ) (Bakara 281. ayet) yazılıydı. Bunun üzerine Yûsuf aleyhisselâm arkasını dönüp kaçtı."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} قَالَ: آيَات ربه رأى تِمْثَال الْملك
İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {لَوْلَا أَن رأى برهَان ربه} “Rabbinin burhanını (delilini) görmüş olmasaydı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Rabbinin ayetleridir; [yani] hükümdarın/efendisinin suretini gördü."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن جَعْفَر بن مُحَمَّد ﵁ قَالَ: لما دخل يُوسُف ﵇ مَعهَا الْبَيْت وَفِي الْبَيْت صنم من ذهب قَالَت: كَمَا أَنْت حَتَّى أغطي الصَّنَم فَإِنِّي أستحي مِنْهُ
Ebü'ş-Şeyh ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, Ca'fer b. Muhammed radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Yûsuf aleyhisselâm kadınla birlikte odaya girdiğinde -odada altından bir put vardı- kadın: 'Olduğun yerde dur, şu putun üzerini örteyim; çünkü ben ondan utanırım' dedi."
فَقَالَ يُوسُف ﵇: هَذِه تَسْتَحي من الصَّنَم أَنا أَحَق أَن أستحي من الله
Bunun üzerine Yûsuf aleyhisselâm: "Bu [kadın] puttan utanıyor, Allah'tan utanmaya ben daha layığım" dedi.
فَكف عَنْهَا وَتركهَا
Böylece ondan vazgeçti ve onu bıraktı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عبد الرَّحْمَن بن يزِيد بن جَابر ﵁ فِي قَوْله {كَذَلِك لنصرف عَنهُ السوء والفحشاء} قَالَ: الزِّنَا وَالثنَاء الْقَبِيح
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir radıyallâhu anh'tan {كَذَلِك لنصرف عَنهُ السوء والفحشاء} “İşte böylece biz, kötülüğü ve fuhşu ondan uzaklaştırmak için [delil gösterdik]” kavli hakkında: "Zina ve kötü anılma" dediğini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك ﵁ {إِنَّه من عبادنَا المخلصين} قَالَ: الَّذين لَا يعْبدُونَ مَعَ الله شَيْئا
Ebü'ş-Şeyh, Dahhâk radıyallâhu anh'tan {إِنَّه من عبادنَا المخلصين} “Şüphesiz o, ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Onlar, Allah ile birlikte hiçbir şeye ibadet etmeyen kimselerdir."
الْآيَة ٢٥
25. Âyet
أخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {واستبقا الْبَاب} قَالَ: استبق هُوَ وَالْمَرْأَة الْبَاب
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan {واستبقا الْبَاب} “İkisi de kapıya doğru koştular” kavli hakkında: "O ve kadın kapıya doğru yarıştılar" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن يحيى بن زَكَرِيَّا بن أبي زَائِدَة ﵁ قَالَ: فِي قِرَاءَة عبد الله [ووجدا سَيِّدهَا]
İbn Ebî Hâtim, Yahyâ b. Zekeriyyâ b. Ebî Zâide radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Abdullah'ın kıraatinde [bu ayet] [ووجدا سَيِّدهَا] 've kadının efendisini buldular' şeklindedir."
وَأخرج ابْن جرير عَن زيد بن ثَابت ﵁ قَالَ: السَّيِّد الزَّوْج
İbn Cerîr, Zeyd b. Sâbit radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "es-Seyyid (efendi), kocadır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وألفيا سَيِّدهَا} قَالَ: زَوجهَا
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وألفيا سَيِّدهَا} “ve kadının efendisine rastladılar” kavli hakkında: "[Seyyid], onun kocasıdır" dediğini rivayet etti.
{لَدَى الْبَاب} قَالَ: عِنْد الْبَاب
{لَدَى الْبَاب} “Kapının yanında” [kavli hakkında]: "Kapının yanında" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن نوف الشَّامي ﵁ قَالَ: مَا كَانَ يُوسُف ﵇ يُرِيد أَن يذكرهُ حَتَّى {قَالَت مَا جَزَاء من أَرَادَ بأهلك سوءا} فَغَضب يُوسُف ﵇ وَقَالَ {هِيَ راودتني عَن نَفسِي}
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Nevf eş-Şâmî radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Yûsuf aleyhisselâm, kadın {قَالَت مَا جَزَاء من أَرَادَ بأهلك سوءا} “Kadın: 'Senin ehline kötülük etmek isteyenin cezası nedir?' deyinceye” kadar bunu söylemek niyetinde değildi. Fakat [kadın böyle deyince] Yûsuf aleyhisselâm öfkelendi ve {هِيَ راودتني عَن نَفسِي} “O benden murat almak istedi” dedi."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {إِلَّا أَن يسجن أَو عَذَاب أَلِيم} قَالَ: الْقَيْد
Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {إِلَّا أَن يسجن أَو عَذَاب أَلِيم} “Zindana atılmaktan veya can yakıcı bir azaptan başka nedir?” kavli hakkında: "[Can yakıcı azap] bukağıya vurulmaktır (prangadır)" dediğini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: عثر يُوسُف ﵇ ثَلَاث عثرات: حِين هم بهَا فسجن وَحين قَالَ: اذْكُرْنِي عِنْد رَبك فَلبث فِي السجْن بضع سِنِين فأنساه الشَّيْطَان ذكر ربه وَحين قَالَ: إِنَّكُم لسارقون
Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: "Yûsuf aleyhisselâm üç kez sürçtü: Kadını arzuladığı vakit; bu sebeple zindana atıldı. 'Efendinin yanında beni an' dediği vakit; bu sebeple zindanda birkaç yıl kaldı, çünkü şeytan efendisine onu hatırlatmayı unutturdu. Ve 'Siz gerçekten hırsızlarsınız' dediği vakit;
قَالُوا إِن يسرق فقد سرق أَخ لَهُ من قبل
onlar: 'Eğer o çalmışsa, daha önce onun kardeşi de çalmıştı' dediler."
الْآيَات ٢٦ - ٢٨
26 - 28. Âyetler
أخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {وَشهد شَاهد} قَالَ: حكم حَاكم
İbn Cerîr, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وَشهد شَاهد} “Bir şahit şahitlik etti” kavli hakkında: "Bir hüküm verici hükmetti" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَشهد شَاهد من أَهلهَا} قَالَ: صبي فِي المهد
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَشهد شَاهد من أَهلهَا} “Kadının ailesinden bir şahit şahitlik etti” kavli hakkında: "Beşikteki bir çocuktu" dediğini rivayet etti.