وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {وَإِلَّا تصرف عني كيدهن} قَالَ: إِن لَا يكن مِنْك أَنْت القوى والمنعة لَا تكن مني وَلَا عِنْدِي
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan {وَإِلَّا تصرف عني كيدهن} “Eğer onların tuzaklarını benden uzaklaştırmazsan” kavli hakkında: "Eğer güç ve koruma Senden olmazsa, benden ve benim yanımdan olamaz" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {أصب إلَيْهِنَّ} يَقُول: اتبعهن
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan {أصب إلَيْهِنَّ} “onlara meylederim” kavli hakkında: "Onlara uyarım, demektir" dediğini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {أصب إلَيْهِنَّ} قَالَ: أطاوعهن
Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {أصب إلَيْهِنَّ} “onlara meylederim” kavli hakkında: "Onlara itaat ederim" dediğini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عَمْرو بن مرّة ﵁ قَالَ: من أَتَى ذَنبا عمدا
Ebü'ş-Şeyh, Amr b. Mürre radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Kim bilerek bir günah işlerse,
أَو خطأ فَهُوَ جَاهِل حِين يَأْتِيهِ
yahut yanılarak [işlerse], onu işlediği sırada câhildir.
أَلا ترى إِلَى قَول يُوسُف ﵊ {أصب إلَيْهِنَّ وأكن من الْجَاهِلين} قَالَ: فقد عرف يُوسُف أَن الزِّنَا حرَام وَإِن أَتَاهُ كَانَ جَاهِلا
Yûsuf aleyhisselâm'ın {أصب إلَيْهِنَّ وأكن من الْجَاهِلين} “onlara meyleder ve cahillerden olurum” sözünü görmez misin? Yûsuf zinanın haram olduğunu elbette biliyordu, fakat onu işleseydi câhillerden olurdu" dedi.
الْآيَة ٣٤
34. Âyet
أخرج ابْن الْمُنْذر عَن بكر بن عبيد الله ﵁ قَالَ: دخلت امْرَأَة الْعَزِيز على يُوسُف ﵇ فَلَمَّا رَأَتْهُ عَرفته وَقَالَت: الْحَمد لله الَّذِي صير العبيد بِطَاعَتِهِ ملوكاً وَجعل الْمُلُوك بمعصيته عبيدا
İbnü'l-Münzir, Bekr b. Abdillâh radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Azîz'in karısı, Yûsuf aleyhisselâm'ın huzuruna girdi. Onu görünce tanıdı ve: "İtaati sebebiyle köleleri hükümdar kılan, isyanı sebebiyle de hükümdarları köle kılan Allah'a hamdolsun!" dedi.
الْآيَة ٣٥
35. Âyet
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: سَأَلت ابْن عَبَّاس ﵄ عَن قَوْله {ثمَّ بدا لَهُم من بعد مَا رَأَوْا الْآيَات}
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet etti: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya {ثمَّ بدا لَهُم من بعد مَا رَأَوْا الْآيَات} “Sonra bu delilleri gördükleri halde [onu zindana atmak] onlara uygun göründü” kavlini sordum.
قَالَ: مَا سَأَلَني عَنْهَا أحد قبلك
Dedi ki: "Senden önce bunu bana kimse sormamıştı.
من الْآيَات: قد الْقَمِيص وأثرها فِي جسده وَأثر السكين وَقَالَت امْرَأَة الْعَزِيز: إِن أَنْت لم تسجنه ليصدقنه النَّاس
Ayetlerden (delillerden) [biri]: Gömleğin yırtılması, kadının [tırnaklarının] onun bedenindeki izi ve bıçağın izidir. Azîz'in karısı: 'Eğer onu zindana atmazsan, insanlar mutlaka onu doğrulayacaktır' dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: من الْآيَات: شقّ فِي الْقَمِيص وخمش فِي الْوَجْه
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Ayetlerden (delillerden) [bazıları]: Gömlekteki yırtık ve yüzdeki tırmık izidir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {ثمَّ بدا لَهُم من بعد مَا رَأَوْا الْآيَات} قَالَ: قدَّ الْقَمِيص من دبر
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {ثمَّ بدا لَهُم من بعد مَا رَأَوْا الْآيَات} “Sonra bu delilleri gördükleri halde [onu zindana atmak] onlara uygun göründü” kavli hakkında: "Gömleğin arkadan yırtılmış olmasıdır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {من بعد مَا رَأَوْا الْآيَات} قَالَ: من الْآيَات كَلَام الصَّبِي
Ebü'ş-Şeyh, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan {من بعد مَا رَأَوْا الْآيَات} “delilleri gördükleri halde” kavli hakkında: "Ayetlerden (delillerden) biri de çocuğun konuşmasıdır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: الْآيَات جَزَّهن أَيْدِيهنَّ وقدّ الْقَمِيص
İbn Cerîr, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Ayetler (deliller); [kadınların] ellerini kesmeleri ve gömleğin yırtılmasıdır."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: قَالَ رجل ذُو رَأْي مِنْهُم للعزيز إِنَّك مَتى تركت هَذَا العَبْد يعْتَذر إِلَى النَّاس ويقص عَلَيْهِم أمره وامرأةٌ فِي بَيتهَا لَا تخرج إِلَى النَّاس عذروه وفضحوا أهلك
Ebü'ş-Şeyh, İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Onlardan görüş sahibi bir adam Azîz'e: "Sen bu köleyi insanlara mazeret bildirip başından geçenleri anlatır bir halde serbest bıraktığın sürece, kadın da evinde oturup insanların arasına çıkmadıkça [insanlar] onu mazur görecek ve senin aileni rezil edeceklerdir" dedi.
فَأمر بِهِ فسجن
Bunun üzerine onun hakkında emir verdi ve [Yûsuf] hapsedildi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve el-Hâkim rivayet etti
وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: عُوقِبَ يُوسُف ﵇ ثَلَاث مَرَّات أما أول مرّة فبالحبس لما كَانَ من همه بهَا وَالثَّانيَِة لقَوْله: اذْكُرْنِي عِنْد رَبك فَلبث فِي السجْن بضع سِنِين عُوقِبَ بطول الْحَبْس
ve [el-Hâkim] bunu sahih kabul etti; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: "Yûsuf aleyhisselâm üç defa cezalandırıldı: Birincisi, kadına meyletme arzusundan dolayı hapsedilmekle oldu. İkincisi, 'Efendinin yanında beni an' demesi sebebiyle zindanda birkaç yıl kalıp uzun süre hapsedilmekle cezalandırıldı.
وَالثَّالِثَة حَيْثُ قَالَ {أيتها العير إِنَّكُم لسارقون} فَاسْتقْبل فِي وَجهه {إِن يسرق فقد سرق أَخ لَهُ من قبل}
Üçüncüsü ise {أيتها العير إِنَّكُم لسارقون} “Ey kafile! Siz gerçekten hırsızsınız” dediği vakit, yüzüne karşı {إِن يسرق فقد سرق أَخ لَهُ من قبل} “Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” sözüyle karşılaştı."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {ليسجننه حَتَّى حِين} قَالَ: سبع سِنِين
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime radıyallâhu anh'tan {ليسجننه حَتَّى حِين} “Onu bir süreye kadar mutlaka hapsedeceklerdi” kavli hakkında: "Yedi yıl" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي كتاب الْوَقْف والابتداء والخطيب فِي تَارِيخه عَن عبد الرَّحْمَن بن كَعْب بن مَالك ﵁ عَن أَبِيه قَالَ: سمع عمر ﵁ رجلا يقْرَأ هَذَا الْحَرْف {ليسجننه حَتَّى حِين} فَقَالَ لَهُ عمر ﵁: من أَقْرَأَك هَذَا الْحَرْف قَالَ: ابْن مَسْعُود ﵁
İbnü'l-Enbârî Kitâbü'l-Vakf ve'l-İbtidâ'da ve el-Hatîb Târîh'inde, Abdurrahman b. Ka'b b. Mâlik radıyallâhu anh'tan, o da babasından rivayet etti: Ömer radıyallâhu anh bir adamın bu kelimeyi {ليسجننه حَتَّى حِين} [hattâ hîn yerine 'attâ hîn'] şeklinde okuduğunu işitti. Ömer radıyallâhu anh ona: "Bu kelimeyi sana kim okuttu?" dedi. Adam: "İbn Mes'ûd radıyallâhu anh" dedi.
فَقَالَ عمر ﵁ {ليسجننه حَتَّى حِين} ثمَّ كتب إِلَى ابْن مَسْعُود ﵁: سَلام عَلَيْك أما بعد
Ömer radıyallâhu anh {ليسجننه حَتَّى حِين} “Onu bir süreye kadar mutlaka hapsedeceklerdi” [şeklinde okudu]. Sonra İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'a şöyle yazdı: "Selâm üzerine olsun. İmdi;
فَإِن الله أنزل الْقُرْآن فَجعله قُرْآنًا عَرَبيا مُبينًا وأنزله بلغَة هَذَا الْحَيّ من قُرَيْش فَإِذا أَتَاك كتابي هَذَا فأقرئ النَّاس بلغَة قُرَيْش وَلَا تقرئهم بلغَة هُذَيْل
Allah Kur'an'ı indirmiş ve onu apaçık Arapça bir Kur'an kılmıştır. Onu Kureyş'in bu kabilesinin diliyle indirmiştir. Bu mektubum sana ulaştığında insanlara Kureyş lehçesiyle okut, onlara Hüzeyl lehçesiyle okutma."
الْآيَة ٣٦
36. Âyet
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَدخل مَعَه السجْن فتيَان} قَالَ: أَحدهمَا خَازِن الْملك على طَعَامه وَالْآخر سَاقيه على شرابه
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَدخل مَعَه السجْن فتيَان} “Onunla birlikte zindana iki delikanlı da girdi” kavli hakkında: "Onlardan biri kralın yiyecekten sorumlu kâhyası, diğeri ise içecekten sorumlu sakisiydi" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ مثله
İbn Cerîr, Katâde radıyallâhu anh'tan benzerini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن إِسْحَق ﵁ قَالَ: فِي قَوْله {وَدخل مَعَه السجْن فتيَان} قَالَ: غلامان كَانَا للْملك الْأَكْبَر الريان بن الْوَلِيد كَانَ أَحدهمَا على شرابه وَالْآخر على بعض أمره فِي سخطَة سخطها عَلَيْهِمَا اسْم أَحدهمَا مجلب وَالْآخر نبوا الَّذِي كَانَ على الشَّرَاب
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. İshak radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {وَدخل مَعَه السجْن فتيَان} “Onunla birlikte zindana iki delikanlı da girdi” kavli hakkında dedi ki: "En büyük kral Reyyân b. el-Velîd'in iki kölesiydiler. Biri onun içeceğinden sorumluydu, diğeri ise bazı işlerine bakıyordu. Kralın onlara duyduğu bir öfke sebebiyle [zindana atılmışlardı]. Birinin adı Meclib, diğerininki —ki içecekten sorumlu olandı— Nebû idi.
فَلَمَّا رأياه قَالَا: يَا فَتى
Onu gördüklerinde dediler ki: 'Ey genç!
وَالله لقد أَحْبَبْنَاك حِين رَأَيْنَاك قَالَ ابْن إِسْحَق: فَحَدثني عبد الله بن أبي نجيح عَن مُجَاهِد ﵁ أَن يُوسُف ﵊ قَالَ لَهما حِين قَالَا لَهُ ذَلِك: أنشدكما بِاللَّه أَن لَا تحباني فوَاللَّه مَا أَحبَّنِي أحد قطّ إِلَّا دخل عَليّ من حبه بلَاء
Vallahi seni gördüğümüz andan beri sevdik.' İbn İshak dedi ki: Bana Abdullah b. Ebî Necîh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan anlattı ki Yûsuf aleyhisselâm onlar kendisine böyle söyleyince onlara şöyle dedi: 'Allah adına sizden rica ediyorum, beni sevmeyin! Vallahi beni ne zaman biri sevdiyse, onun sevgisi yüzünden başıma bir bela geldi.
قد أحبتني عَمَّتي فَدخل عَليّ من حبها بلَاء ثمَّ أَحبَّنِي أبي فَدخل عَليّ بحبه بلَاء ثمَّ أحبتني زَوْجَة صَاحِبي فَدخل عَليّ بمحبتها إيَّايَ بلَاء
Halam beni sevdi, sevgisi yüzünden başıma bela geldi. Sonra babam beni sevdi, sevgisi yüzünden başıma bela geldi. Sonra efendimin karısı beni sevdi, beni sevmesi yüzünden başıma bela geldi.
فَلَا تحباني بَارك الله فيكما فأبيا إِلَّا حبه وألفه حَيْثُ كَانَ وَجعل يعجبهما مَا يريان من فهمه وعقله
Allah ikinize de bereket versin, beni sevmeyin!' Fakat onlar nerede olursa olsun onu sevmekten ve ona alışmaktan vazgeçmediler; onun anlayış ve aklından gördükleri şeyler hoşlarına gitmeye başladı.
وَقد كَانَا رَأيا حِين ادخلا السجْن رُؤْيا فَرَأى مجلب أَنه رأى فَوق رَأسه خبْزًا تَأْكُل الطير مِنْهُ وَرَأى نبوا أَن يعصر خمرًا فاستفتياه فِيهَا وَقَالا لَهُ {نبئنا بتأويله إِنَّا نرَاك من الْمُحْسِنِينَ} إِن فعلت فَقَالَ لَهما {لَا يأتيكما طَعَام ترزقانه} يَقُول فِي نومكما {إِلَّا نبأتكما بتأويله قبل أَن يأتيكما} ثمَّ دعاهما إِلَى الله وَإِلَى الْإِسْلَام فَقَالَ {يَا صَاحِبي السجْن أأرباب متفرقون خير أم الله الْوَاحِد القهار} أَي خير أَن تعبدوا إِلَهًا وَاحِدًا أم آلِهَة مُتَفَرِّقَة لَا تغني عَنْكُم شَيْئا
Zindana atıldıklarında birer rüya görmüşlerdi. Meclib başının üstünde kuşların yediği bir ekmek gördüğünü, Nebû ise şarap sıktığını görmüştü. Bu konuda ondan fetva (yorum) istediler ve ona: {نبئنا بتأويله إِنَّا نرَاك من الْمُحْسِنِينَ} “Bize bunun yorumunu haber ver; şüphesiz biz seni iyilik edenlerden görmekteyiz” dediler. Eğer bunu yaparsan [iyilik etmiş olursun anlamında]. Onlara şöyle dedi: {لَا يأتيكما طَعَام ترزقانه} “Size rızık olarak verilecek bir yemek gelmez ki” —yani uykunuzda— {إِلَّا نبأتكما بتأويله قبل أَن يأتيكما} “daha o size gelmeden önce onun yorumunu size bildirmiş olmayayım”. Sonra onları Allah'a ve İslâm'a davet ederek şöyle dedi: {يَا صَاحِبي السجْن أأرباب متفرقون خير أم الله الْوَاحِد القهار} “Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip olan bir tek Allah mı?” Yani bir tek ilaha kulluk etmeniz mi daha hayırlıdır, yoksa size hiçbir fayda sağlamayan dağınık ilahlara mı?
ثمَّ قَالَ لمجلب: أما أَنْت فتصلب فتأكل الطير من رَأسك
Sonra Meclib'e: 'Sana gelince, sen asılacaksın ve kuşlar başından yiyecek'
وَقَالَ لنبوا أما أَنْت فَترد على عَمَلك ويرضى عَنْك صَاحبك {قضي الْأَمر الَّذِي فِيهِ تستفتيان}
Nebû'ya ise: 'Sana gelince, sen işine geri döneceksin ve efendin senden razı olacak. {قضي الْأَمر الَّذِي فِيهِ تستفتيان} “Hakkında fetva (yorum) istediğiniz iş olup bitmiştir”' dedi.
وَأخرج وَكِيع فِي الْغرَر عَن عَمْرو بن دِينَار قَالَ: قَالَ يُوسُف ﵇: مَا لَقِي أحد فِي الْحبّ مَا لقِيت أَحبَّنِي أبي فألقيت فِي الْجب وأحبتني امْرَأَة الْعَزِيز فألقيت فِي السجْن
Vekî' el-Gurer'de, Amr b. Dînâr'dan rivayet etti: Yûsuf aleyhisselâm dedi ki: "Sevgi hususunda kimse benim karşılaştığım şeyle karşılaşmadı. Babam beni sevdi, kuyuya atıldım; Azîz'in karısı beni sevdi, zindana atıldım."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {إِنِّي أَرَانِي أعصر خمرًا} قَالَ: عنباً
İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {إِنِّي أَرَانِي أعصر خمرًا} “Ben kendimi şarap sıkarken gördüm” kavli hakkında: "Üzüm [sıkarken]" dediğini rivayet etti.
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه من طرق عَن ابْن مَسْعُود ﵁ أَنه قَرَأَ [اني أَرَانِي أعصر عنباً] وَقَالَ: وَالله لقد أَخَذتهَا من رَسُول الله ﷺ هَكَذَا
Buhârî Târîh'inde, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Enbârî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye çeşitli yollardan İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'ın [Ben kendimi üzüm sıkarken gördüm] şeklinde okuduğunu ve: "Vallahi ben bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den böyle aldım" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {إِنِّي أَرَانِي أعصر خمرًا} يَقُول: أعصر عنباً وَهُوَ بلغَة أهل عمان يسمون الْعِنَب خمرًا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk radıyallâhu anh'tan {إِنِّي أَرَانِي أعصر خمرًا} “Ben kendimi şarap sıkarken gördüm” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Üzüm sıkıyorum, demektir. Bu, Umman halkının lehçesindedir; onlar üzüme hamr (şarap) derler."
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ {نبئنا بتأويله} قَالَ: عِبَارَته
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {نبئنا بتأويله} “Bize bunun yorumunu haber ver” kavli hakkında: "Tabirini [haber ver]" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {إِنِّي أَرَانِي أعصر خمرًا} قَالَ: هُوَ بلغَة عمان
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan {إِنِّي أَرَانِي أعصر خمرًا} “Ben kendimi şarap sıkarken gördüm” kavli hakkında: "Bu, Umman lehçesindedir" dediğini rivayet etti.
وَفِي قَوْله {إِنَّا نرَاك من الْمُحْسِنِينَ} قَالَ: كَانَ احسانه فِيمَا ذكر لنا أَنه كَانَ يعزي حزينهم ويداوي مريضهم وَرَأَوا مِنْهُ عبَادَة واجتهاداً فَأَحبُّوهُ بِهِ وَقَالَ لما انْتهى يُوسُف ﵇ إِلَى السجْن وجد فِيهِ قوما قد انْقَطع رجاؤهم وَاشْتَدَّ بلاؤهم وَطَالَ حزنهمْ فَجعل يَقُول: أَبْشِرُوا اصْبِرُوا تؤجروا إِن لهَذَا أجرا إِن لهَذَا ثَوابًا
{إِنَّا نرَاك من الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz biz seni iyilik edenlerden görmekteyiz” kavli hakkında da şöyle dedi: "Bize anlatıldığına göre onun iyiliği; üzüntülülerine teselli vermesi, hastalarını tedavi etmesiydi. Ondan ibadet ve gayret gördüler de bu yüzden onu sevdiler." Dedi ki: Yûsuf aleyhisselâm zindana vardığında, orada umutları kesilmiş, belaları şiddetlenmiş ve üzüntüleri uzamış bir topluluk buldu. Şöyle demeye başladı: "Müjdelenin, sabredin, mükâfatlandırılacaksınız; şüphesiz bunun bir ecri, bunun bir sevabı vardır."
فَقَالُوا: يَا فَتى بَارك الله فِيك
Dediler ki: "Ey genç, Allah seni mübarek kılsın!
مَا أحسن وَجهك وَأحسن خلقك وَأحسن خلقك
Yüzün ne kadar güzel, ahlakın ne kadar güzel ve yaratılışın ne kadar güzel!
لقد بورك لنا فِي جوارك إِنَّا كُنَّا فِي غير هَذَا مُنْذُ حبسنا لما تخبرنا من الْأجر وَالْكَفَّارَة وَالطَّهَارَة فَمن أَنْت يَا فَتى
Senin yakınlığın bize bereket getirdi. Hapsedildiğimizden beri biz, bize haber verdiğin mükâfat, kefaret ve arınmadan bambaşka bir haldeydik. Sen kimsin ey genç?"
قَالَ: أَنا يُوسُف ابْن صفي الله يَعْقُوب ابْن ذبيح الله إِسْحَق بن خَلِيل الله إِبْرَاهِيم عَلَيْهِم الصَّلَاة وَالسَّلَام وَكَانَت عَلَيْهِ محبَّة
Dedi ki: "Ben Allah'ın seçkini Ya'kûb'un oğlu, Allah'ın kurbanlığı İshâk'ın oğlu, Allah'ın dostu İbrâhîm'in —aleyhimüssalâtü vesselâm— oğlu Yûsuf'um." Ve onun üzerinde bir sevimlilik vardı.
وَقَالَ لَهُ عَامل السجْن: يَا فَتى وَالله لَو اسْتَطَعْت لخليت سَبِيلك وَلَكِن سأحسن جوارك وَأحسن آثارك فَكُن فِي أَي بيُوت السجْن شِئْت
Zindanın görevlisi ona: "Ey genç! Vallahi gücüm yetseydi seni serbest bırakırdım; fakat sana komşuluğu güzelleştirecek ve sana iyi davranacağım. Zindanın hangi koğuşunda istersen orada kal" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: دَعَا يُوسُف ﵇ لأهل السجْن فَقَالَ: اللَّهُمَّ لَا تعم عَلَيْهِم الْأَخْبَار وهون عَلَيْهِم مر الْأَيَّام
Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: Yûsuf aleyhisselâm zindan ehli için dua edip şöyle dedi: "Allahım! Onlara haberleri kapalı kılma ve günlerin acısını onlara hafiflet."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الايمان عَن الضَّحَّاك ﵁
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Dahhâk radıyallâhu anh'tan rivayet etti:
أَنه سُئِلَ عَن قَوْله {إِنَّا نرَاك من الْمُحْسِنِينَ} مَا كَانَ إِحْسَان يُوسُف ﵇ قَالَ: كَانَ إِذا مرض إِنْسَان فِي السجْن قَامَ عَلَيْهِ وَإِذا ضَاقَ عَلَيْهِ الْمَكَان أوسع لَهُ
Ona {إِنَّا نرَاك من الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz biz seni iyilik edenlerden görmekteyiz” kavli hakkında: "Yûsuf aleyhisselâm'ın iyiliği neydi?" diye sorulduğunda şöyle demiştir: "Zindanda bir insan hastalandığı zaman onun bakımını üstlenir, ona yer dar geldiğinde ona yer açardı;
وَإِذا احْتَاجَ جمع لَهُ
İhtiyaç duyduğunda ise onun için [yardım] toplardı."
الْآيَة ٣٧
37. Ayet
أخرج أَبُو عبيد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {لَا يأتيكما طَعَام ترزقانه} قَالَ: كره الْعبارَة كلهَا فاجابهما بِغَيْر جوابهما ليريهما ان عِنْده علما وَكَانَ الْملك إِذا أَرَادَ قتل انسان صنع لَهُ طَعَاما مَعْلُوما فَأرْسل
Ebû Ubeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan {لَا يأتيكما طَعَام ترزقانه} “Size rızıklanacağınız bir yemek gelmez ki” kavli hakkında rivayet etti: "O, [rüyayı] tabir etmeyi hiç istemedi ve kendisinde ilim olduğunu onlara göstermek için kendilerine sorularının dışında bir cevap verdi. Hükümdar bir insanı öldürmek istediğinde onun için bilinen bir yemek hazırlatır ve
بِهِ إِلَيْهِ
onunla kendisine gönderirdi.
فَقَالَ يُوسُف ﵇ {لَا يأتيكما طَعَام ترزقانه} إِلَى قَوْله {تشكرون} فَلم يَدعه صَاحب الرُّؤْيَا حَتَّى يعبر لَهما فكرة الْعبارَة فَقَالَ {يَا صَاحِبي السجْن أأرباب} إِلَى قَوْله {وَلَكِن أَكثر النَّاس لَا يعلمُونَ} قَالَ: فَلم يدعاه فَعبر لَهما
Yûsuf aleyhisselâm {لَا يأتيكما طَعَام ترزقانه} “Size rızıklanacağınız bir yemek gelmez ki” [kavlinden] {تشكرون} “şükrederler” kavline kadar [olan ayetleri] söyledi. Fakat rüya sahibi, kendilerine [rüyalarını] tabir edinceye kadar onu rahat bırakmadı. O da tabir etmekten hoşlanmayarak {يَا صَاحِبي السجْن أأرباب} “Ey zindan arkadaşlarım! Birbirinden ayrı rabler mi...” [kavlinden] {وَلَكِن أَكثر النَّاس لَا يعلمُونَ} “fakat insanların çoğu bilmezler” kavline kadar söyledi." Dedi ki: "Fakat ikisi de onu bırakmadı, o da kendilerine [rüyayı] tabir etti."
الْآيَة ٣٨
38. Ayet
أخرج التِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالْحَاكِم وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الْكَرِيم ابْن الْكَرِيم ابْن الْكَرِيم ابْن الْكَرِيم يُوسُف بن يَعْقُوب بن إِسْحَق بن إِبْرَاهِيم ﵈
Tirmizî —hasen olduğunu belirterek—, Hâkim, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Şüphesiz cömert oğlu cömert oğlu cömert oğlu cömert (el-Kerîm b. el-Kerîm b. el-Kerîm b. el-Kerîm); İbrâhîm oğlu İshâk oğlu Ya'kûb oğlu Yûsuf'tur —aleyhimüsselâm—."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم عَن أبي الْأَحْوَص ﵁ قَالَ: فاخر أَسمَاء بن خَارِجَة الْفَزارِيّ رجلا فَقَالَ: أَنا من الْأَشْيَاخ الْكِرَام فَقَالَ عبد الله بن مَسْعُود ﵁: ذَاك يُوسُف بن يَعْقُوب بن إِسْحَق ذبيح الله ابْن إِبْرَاهِيم خَلِيل الله
İbn Ebî Hâtim ve Hâkim, Ebü'l-Ahvas radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Esmâ b. Hârice el-Fezârî bir adama karşı övünerek: "Ben soylu önderlerdenim" dedi. Bunun üzerine Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle dedi: "O [önder], Allah'ın dostu İbrâhîm'in oğlu, Allah'ın kurbanlığı İshâk'ın oğlu Ya'kûb'un oğlu Yûsuf'tur."
وَأخرج الْحَاكِم عَن عمر ﵁
Hâkim, Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet etti:
أَنه اسْتَأْذن عَلَيْهِ رجل فَقَالَ: اسْتَأْذنُوا لِابْنِ الأخيار فَقَالَ عمر: ائذوا لَهُ فَلَمَّا دخل قَالَ: من أَنْت قَالَ: فلَان بن فلَان بن فلَان فعد رجَالًا من أَشْرَاف الْجَاهِلِيَّة فَقَالَ لَهُ عمر ﵁: أَنْت يُوسُف بن يَعْقُوب بن إِسْحَق بن إِبْرَاهِيم قَالَ: لَا
Bir adam onun huzuruna girmek için izin isteyip: "Hayırlıların oğluna izin isteyin" dedi. Ömer: "Ona izin verin" dedi. [Adam] içeri girince [Ömer]: "Sen kimsin?" dedi. [Adam]: "Falanca oğlu falanca oğlu falanca" diyerek Câhiliye eşrafından adamları saydı. Ömer radıyallâhu anh ona: "Sen İbrâhîm oğlu İshâk oğlu Ya'kûb oğlu Yûsuf musun?" dedi. [Adam]: "Hayır" dedi.
قَالَ: ذَاك من الأخيار وَأَنت فِي الأشرار إِنَّمَا تَعُدّ لي جبال أهل النَّار
[Ömer] dedi ki: "İşte o hayırlılardandır, sen ise şerlilerdensin. Bana ancak cehennem ehlinin dağlarını (elebaşlarını) sayıyorsun!"
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه كَانَ يَجْعَل الْجد أَبَا وَيَقُول: من شَاءَ لاعناه عِنْد الْحجر مَا ذكر الله جدا وَلَا جدة قَالَ الله إِخْبَارًا عَن يُوسُف ﵇ {وَاتَّبَعت مِلَّة آبَائِي إِبْرَاهِيم وَإِسْحَاق وَيَعْقُوب}
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: O, dedeyi baba sayar ve şöyle derdi: "Dileyen olursa onunla [Hacer-i Esved] rüknü yanında mülâane yapalım; Allah ne bir dedeyi ne de bir nineyi [miras ayetlerinde baba ve anneden ayrı olarak] zikretmiştir. Allah Yûsuf aleyhisselâm'dan haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَاتَّبَعت مِلَّة آبَائِي إِبْرَاهِيم وَإِسْحَاق وَيَعْقُوب} “Atalarım İbrâhîm'in, İshâk'ın ve Ya'kûb'un dinine uydum.”"
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ذَلِك من فضل الله علينا} قَالَ: إِن جعلنَا أَنْبيَاء {وعَلى النَّاس} قَالَ: إِن جعلنَا رسلًا إِلَيْهِم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {ذَلِك من فضل الله علينا} “Bu, Allah'ın bize... bir lütfudur” kavli hakkında: "Bizi peygamberler kılmasıdır", {وعَلى النَّاس} “ve insanlara” kavli hakkında da: "Bizi kendilerine elçiler kılmasıdır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {ذَلِك من فضل الله علينا وعَلى النَّاس} قَالَ: إِن الْمُؤمن ليشكر مَا بِهِ من نعْمَة الله ويشكر مَا فِي النَّاس من نعْمَة الله ذكر لنا أَن أَبَا الدَّرْدَاء ﵁ كَانَ يَقُول: يَا ربّ شَاكر نعْمَة غير منعم عَلَيْهِ لَا يدْرِي وَيَا ربّ حَامِل فقه غير فَقِيه
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan {ذَلِك من فضل الله علينا وعَلى النَّاس} “Bu, Allah'ın bize ve insanlara olan lütfundandır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Mümin hem kendisinde olan Allah'ın nimetine şükreder hem de insanlardaki Allah'ın nimetine şükreder. Bize anlatıldığına göre Ebü'd-Derdâ radıyallâhu anh şöyle derdi: 'Nice [başkasına verilen] nimete şükreden vardır ki kendisi farkında olmadan o nimete nail kılınmamıştır. Nice fıkıh (bilgi) taşıyıcısı vardır ki kendisi fakih değildir.'"
الْآيَات ٣٩ - ٤٠
39 - 40. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي الْآيَة
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan ayet hakkında rivayet etti:
قَالَ لما عرف نَبِي الله يُوسُف ﵇ إِن أَحدهمَا مقتول دعاهما إِلَى حظهما من ربهما وَإِلَى نصيبهما من آخرتهما
Dedi ki: Allah'ın peygamberi Yûsuf aleyhisselâm ikisinden birinin öldürüleceğini anlayınca, onları Rablerinden [alacakları] nasiplerine ve ahiretlerindeki paylarına davet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {يَا صَاحِبي السجْن} يُوسُف يَقُوله
İbn Cerîr, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {يَا صَاحِبي السجْن} “Ey zindan arkadaşlarım!” [sözünü] Yûsuf söylemektedir.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي الْعَالِيَة ﵁ فِي قَوْله {إِن الحكم إِلَّا لله أَمر أَلا تعبدوا إِلَّا إِيَّاه} قَالَ: أسس الدّين على الْإِخْلَاص لله وَحده لَا شريك لَهُ
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Ebü'l-Âliye radıyallâhu anh'tan {إِن الحكم إِلَّا لله أَمر أَلا تعبدوا إِلَّا إِيَّاه} “Hüküm ancak Allah'ındır; O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir” kavli hakkında: "Dini, ortağı olmayan tek bir Allah'a ihlas üzere temellendirdi" dediğini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {ذَلِك الدّين الْقيم} قَالَ: الْعدْل
Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan {ذَلِك الدّين الْقيم} “İşte dosdoğru din budur” kavli hakkında: "Adalet[tir]" dediğini rivayet etti.
الْآيَة ٤١
41. Ayet
أخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: أَتَاهُ فَقَالَ: رَأَيْت فِيمَا يرى النَّائِم أَنِّي غرست حَبَّة من عِنَب فَنَبَتَتْ فَخرج فِيهِ عناقيد فعصرتهن ثمَّ سقيتهن الْملك
İbn Cerîr, İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet etti: [Biri] ona gelip şöyle dedi: "Uyuyanın gördüğü [rüya] kabilinden gördüm ki bir üzüm danesi dikmişim, o da bitmiş ve üzerinde salkımlar çıkmış; onları sıkmışım, sonra da hükümdara içirmişim."
فَقَالَ: تمكث فِي السجْن ثَلَاثَة أَيَّام ثمَّ تخرج فتسقيه خمرًا
[Yûsuf] dedi ki: "Zindanda üç gün kalacaksın, sonra çıkıp ona şarap sunacaksın."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {فيسقي ربه خمرًا} قَالَ: سَيّده
İbn Cerîr, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan {فيسقي ربه خمرًا} “efendisine şarap sunacaktır” kavli hakkında: "Efendisi[ne]" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: مَا رأى صاحبا سجن يُوسُف ﵇ شَيْئا إِنَّمَا تحاكما إِلَيْهِ ليجرّبا علمه فَلَمَّا أوّل رؤياهما قَالَا: إِنَّمَا كُنَّا نلعب وَلم نر شَيْئا فَقَالَ {قضي الْأَمر الَّذِي فِيهِ تستفتيان} يَقُول: وَقعت الْعبارَة فَصَارَ الْأَمر على مَا عبر يُوسُف ﵇
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Yûsuf aleyhisselâm'ın iki zindan arkadaşı hiçbir şey görmemişlerdi; sadece onun ilmini denemek için ona başvurdular. [Yûsuf] rüyalarını tabir edince ikisi: 'Biz sadece şaka yapıyorduk, hiçbir şey görmedik' dediler. Bunun üzerine [Yûsuf] {قضي الْأَمر الَّذِي فِيهِ تستفتيان} “Hakkında fetva sormakta olduğunuz iş olup bitmiştir” dedi." [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: "Tabir gerçekleşti ve mesele Yûsuf aleyhisselâm'ın tabir ettiği gibi oldu."
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي مجلز ﵁ قَالَ: كَانَ أحد اللَّذين قصا على يُوسُف الرُّؤْيَا كَاذِبًا
Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Ebû Miclez radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Yûsuf'a rüyayı anlatan iki kişiden biri yalancıydı."
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {قضي الْأَمر الَّذِي فِيهِ تستفتيان} قَالَ عِنْد قَوْلهمَا: مَا رَأينَا رُؤْيا إِنَّمَا كُنَّا نلعب
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {قضي الْأَمر الَّذِي فِيهِ تستفتيان} “Hakkında fetva sormakta olduğunuz iş olup bitmiştir” kavli hakkında: Onların: "Biz bir rüya görmedik, sadece oyun yapıyorduk" demeleri üzerine,
قَالَ: قد وَقعت الرُّؤْيَا على مَا أوّلت
"[Yûsuf:] 'Rüya, tabir edildiği şekilde gerçekleşti' dedi" dediğini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: قَالَ يُوسُف ﵇ للخباز: إِنَّك تصلب فتأكل الطير من رَأسك
Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Yûsuf aleyhisselâm ekmekçiye: "Sen asılacaksın ve kuşlar senin başından yiyecektir" dedi.
وَقَالَ لساقيه: أما أَنْت فَترد على عَمَلك فَذكر لنا أَنَّهُمَا قَالَا حِين عبر: لم نر شَيْئا
Sakisine ise: "Sana gelince, sen işine geri döneceksin" dedi. Bize anlatıldığına göre [Yûsuf] tabir edince o ikisi: "Biz hiçbir şey görmedik" dediler.
قَالَ {قضي الْأَمر الَّذِي فِيهِ تستفتيان}
[Yûsuf da] {قضي الْأَمر الَّذِي فِيهِ تستفتيان} “Hakkında fetva sormakta olduğunuz iş olup bitmiştir” dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة ﵁ أَنه قَرَأَ {أما أَحَدكُمَا فيسقي ربه خمرًا}
Ebü'ş-Şeyh, İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet etti: O, {أما أَحَدكُمَا فيسقي ربه خمرًا} “Biriniz efendisine şarap sunacak” şeklinde okudu.
الْآيَة ٤٢
42. Ayet
أخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن سابط ﵁ {وَقَالَ للَّذي ظن أَنه نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْد رَبك} قَالَ: عِنْد ملك الأَرْض
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Sâbit radıyallâhu anh'tan {وَقَالَ للَّذي ظن أَنه نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْد رَبك} “İkisinden kurtulacağını bildiği kimseye dedi ki: 'Beni efendinin yanında an'” kavli hakkında: "Yeryüzü melikinin yanında" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {اذْكُرْنِي عِنْد رَبك} يَعْنِي بذلك الْملك
İbn Cerîr, Katâde radıyallâhu anh'tan {اذْكُرْنِي عِنْد رَبك} “Beni efendinin yanında an” kavli hakkında: "Bununla meliki kastediyor" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن إِبْرَاهِيم التَّيْمِيّ ﵁ قَالَ لما انْتهى بِهِ إِلَى بَاب
İbn Cerîr, İbrâhîm et-Teymî radıyallâhu anh'tan rivayet etti: [Kurtulan kişi] kapısına vardığında,
السجْن قَالَ لَهُ: اوصني بحاجتك
zindanın [kapısında Yûsuf'a]: "Bana ihtiyacını vasiyet et / bildir" dedi.
قَالَ: حَاجَتي أَن تذكرني عِنْد رَبك
[Yûsuf] dedi ki: "Benim ihtiyacım, beni efendinin yanında anmandır."
يَنْوِي الرب الَّذِي ملك يُوسُف ﵇
[Bununla] Yûsuf aleyhisselâm'a malik olan efendiyi kastediyordu.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَقَالَ للَّذي ظن أَنه نَاجٍ} قَالَ إِنَّمَا عبارَة الرُّؤْيَا بِالظَّنِّ فَيُحِقُّ الله مَا يَشَاء وَيبْطل مَا يَشَاء
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan {وَقَالَ للَّذي ظن أَنه نَاجٍ} “Kurtulacağını zannettiği kimseye dedi ki” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Rüya tabiri ancak zan iledir; Allah dilediğini hak kılar, dilediğini ise boşa çıkarır."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتب الْعُقُوبَات وَابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَو لم يقل يُوسُف ﵇ الْكَلِمَة الَّتِي قَالَهَا: مَا لبث فِي السجْن طول مَا لبث
İbn Ebî ed-Dünyâ el-Ukûbât kitabında, İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Eğer Yûsuf aleyhisselâm o söylediği sözü söylemeseydi, zindanda kaldığı o uzun süre kadar kalmazdı;
حَيْثُ يَبْتَغِي الْفرج من عِنْد غير الله تَعَالَى
zira o, kurtuluşu Allah Teâlâ'dan başkasının katında aradı."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَوْلَا أَنه يَعْنِي يُوسُف قَالَ الْكَلِمَة الَّتِي قَالَ مَا لبث فِي السجْن طول مَا لبث
Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Eğer o —yani Yûsuf— o söylediği sözü söylemeseydi, zindanda kaldığı o uzun süre kadar kalmazdı."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: رحم الله يُوسُف لَو لم يقل: اذْكُرْنِي عِنْد رَبك مَا لبث فِي السجْن طول مَا لبث
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allah Yûsuf'a rahmet etsin; eğer o: 'Beni efendinin yanında an' demeseydi, zindanda kaldığı o uzun süre kadar kalmazdı."
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ قَالَ: ذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ قَالَ: رحم الله يُوسُف لَوْلَا كَلمته مَا لبث فِي السجْن طول مَا لبث قَوْله اذْكُرْنِي عِنْد رَبك ثمَّ بَكَى الْحسن ﵁ وَقَالَ: نَحن إِذا نزل بِنَا أَمر فزعنا إِلَى النَّاس
Ahmed ez-Zühd'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah Yûsuf'a rahmet etsin; eğer o sözü olmasaydı zindanda kaldığı o uzun süre kadar kalmazdı —yani 'Beni efendinin yanında an' sözü—." Sonra Hasan radıyallâhu anh ağladı ve şöyle dedi: "Biz ise başımıza bir iş geldiğinde insanlara koşarız!"
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: ذكر لنا أَن النَّبِي اله ﷺ قَالَ: لَوْلَا أَن يُوسُف استشفع على ربه مَا لبث فِي السجْن طول مَا لبث
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Eğer Yûsuf Rabbine karşı [başkasıyla] şefaat (aracılık) aramasaydı, zindanda kaldığı o uzun süre kadar kalmazdı;
وَلَكِن إِنَّمَا عُوقِبَ باستشفاعه على ربه
fakat o, ancak Rabbine karşı [başkasıyla] şefaat aradığı için cezalandırıldı."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أنس ﵁ قَالَ: أوحى إِلَى يُوسُف: من استنقذك من الْقَتْل حِين همَّ اخوتك أَن يَقْتُلُوك قَالَ: أَنْت يَا رب
İbn Ebî Şeybe, Zevâidü'z-Zühd'de Abdullah b. Ahmed, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Enes radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Yûsuf'a şöyle vahyedildi: "Kardeşlerin seni öldürmeye kalkıştıklarında seni öldürülmekten kim kurtardı?" [Yûsuf:] "Sen, yâ Rabbi!" dedi.
قَالَ: فَمن استنقذك من الْجب إِذْ ألقوك فِيهِ قَالَ: أَنْت يَا رب
[Allah] buyurdu ki: "Peki, seni içine attıklarında kuyudan kim kurtardı?" [Yûsuf:] "Sen, yâ Rabbi!" dedi.