Binûn

Yûsuf Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير وَمُجاهد وَقَتَادَة وَالضَّحَّاك مثله

İbn Cerîr; Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, Katâde ve ed-Dahhâk'tan da bunun bir benzerini rivayet etti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَأَنا بِهِ زعيم} قَالَ: الزعيم هُوَ الْمُؤَذّن الَّذِي قَالَ {أيتها العير}

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ} “ben de buna kefilim” ayeti hakkında rivayet etti: "Buradaki zaîm (kefil olan), {أَيَّتُهَا الْعِيرُ} 'Ey kafile!' diye seslenen münadidir" dedi.

وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْوَقْف والابتداء عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {وَإِنَّا بِهِ زعيم} مَا الزعيم

İbnü'l-Enbârî el-Vakf ve'l-İbtidâ' adlı eserinde İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana {وَإِنَّا بِهِ زَعِيمٌ} [veya {وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ}] ayetindeki 'zaîm'in ne demek olduğunu haber ver" dedi.

قَالَ: الْكَفِيل

[İbn Abbâs]: "Kefildir" dedi.

قَالَ فِيهِ فَرْوَة بن مسيك: اكون زعيمكم فِي كل عَام بِجَيْش جحفل لجب لهام وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع بن أنس ﵁ فِي قَوْله {مَا جِئْنَا لنفسد فِي الأَرْض} يَقُول: مَا جِئْنَا لنعصي فِي الأَرْض

[İbn Abbâs] dedi ki: Ferve b. Müseyk bu hususta şöyle demiştir: 'Her yıl size zaîm (kefil ve önder) olurum; Muazzam, gürültülü ve kalabalık bir orduyla.' İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, er-Rebî' b. Enes radıyallâhu anh'tan {مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde fesat çıkarmaya gelmedik” ayeti hakkında: "Yeryüzünde isyan etmeye gelmedik, demektir" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {قَالُوا فَمَا جَزَاؤُهُ} قَالَ: عرفُوا الحكم فِي حكمهم فَقَالُوا {جَزَاؤُهُ من وجد فِي رَحْله فَهُوَ جَزَاؤُهُ} وَكَانَ الحكم عِنْد الْأَنْبِيَاء يَعْقُوب وبنيه ﵈ أَن يُؤْخَذ السَّارِق بسرقته عبدا يسترق

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {قَالُوا فَمَا جَزَاؤُهُ} “Dediler ki: 'Peki onun cezası nedir?'” ayeti hakkında şöyle dedi: "Kendi [şeriatlarındaki] hükmü bildiler de {جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ} “Onun cezası, kimin yükünde bulunursa işte onun cezası bizzat kendisidir (o köle edilir)” dediler. Peygamberler Ya'kûb ve oğullarının aleyhimesselâm yanındaki hüküm, hırsızın çaldığı şeye karşılık köle edinilip esir alınmasıydı."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الْكَلْبِيّ - رَضِي الله

Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, el-Kelbî radıyallâhu anh'tan rivayet etti:

عَنهُ - قَالَ: أَخْبرُوهُ بِمَا يحكم فِي بِلَادهمْ أَنه من سرق أَخذ عبدا

[Kelbî] dedi ki: "Onlar [Mısır yetkililerine] kendi memleketlerindeki hükmün, hırsızlık yapan kimsenin köle olarak alınması olduğunu haber verdiler.

فَقَالُوا {جَزَاؤُهُ من وجد فِي رَحْله}

Ve {جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ} “Onun cezası, kimin yükünde bulunursa...” dediler."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ} الْآيَة

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan {فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ} “Bunun üzerine [Yûsuf] onların kaplarından başladı” ayeti hakkında rivayet etti:

قَالَ: ذكر لنا أَنه كَانَ كلما فتح مَتَاع رجل اسْتغْفر تأثماً مِمَّا صنع حَتَّى بَقِي مَتَاع الْغُلَام قَالَ: مَا أَظن أَن هَذَا أَخذ شَيْئا

[Katâde] dedi ki: Bize anlatıldığına göre, [Yûsuf] bir adamın eşyasını her açtığında, yaptığı şeyden dolayı günahtan çekinerek istiğfar ediyordu; nihayet geriye o gencin (Bünyâmin'in) eşyası kaldı. [Yûsuf]: "Bunun bir şey aldığını zannetmiyorum" dedi.

قَالُوا: بلَى فاستبره

[Kardeşleri]: "Hayır, onu da iyice araştır" dediler.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {كَذَلِك كدنا ليوسف} قَالَ: كَذَلِك صنعنَا ليوسف {مَا كَانَ ليَأْخُذ أَخَاهُ فِي دين الْملك} يَقُول: فِي سُلْطَان الْملك

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, ed-Dahhâk radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ} “İşte Yûsuf için böyle bir plan kurduk” ayeti hakkında: "Yûsuf için böyle yaptık" dedi. {مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ} “Hükümdarın dinine (yasasına) göre kardeşini alamazdı” ayeti hakkında da: "Hükümdarın otoritesinde / kanununda [böyle bir şey yoktu]" dedi.

قَالَ: كَانَ فِي دين ملكهم أَنه من سرق أخذت مِنْهُ السّرقَة وَمثلهَا مَعهَا من مَاله فيعطيه الْمَسْرُوق

[Dahhâk] dedi ki: "Hükümdarlarının yasasında, hırsızlık yapan kimseden çalınan mal ve malından bir o kadarı daha alınıp malı çalınan kişiye verilirdi."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {مَا كَانَ ليَأْخُذ أَخَاهُ فِي دين الْملك} يَقُول: فِي سُلْطَان الْملك

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: {مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ} “Hükümdarın dinine (yasasına) göre kardeşini alamazdı” ayeti hakkında: "Hükümdarın hükümranlığında [buna izin yoktu]" dedi.

وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ ﵁ فِي الْآيَة

İbn Cerîr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında rivayet etti:

قَالَ: دين الْملك لَا يُؤْخَذ بِهِ من سرق أصلا وَلَكِن الله تَعَالَى كَاد لِأَخِيهِ حَتَّى تكلمُوا بِمَا تكلمُوا بِهِ فآخذهم بقَوْلهمْ وَلَيْسَ فِي قَضَاء الْملك

[Muhammed b. Ka'b] dedi ki: "Hükümdarın dininde hırsızlık yapan kimse kesinlikle [köle olarak] alınmazdı. Fakat Allah Teâlâ kardeşi için bir plan kurdu; nihayet onlar o söyledikleri sözü söylediler, [Yûsuf da] onları kendi sözleriyle yakaladı; yoksa bu, hükümdarın yargı sisteminde yoktu."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {مَا كَانَ ليَأْخُذ أَخَاهُ فِي دين الْملك} قَالَ: لم يكن ذَلِك فِي دين الْملك أَن يَأْخُذ من سرق عبدا

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan {مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ} “Hükümdarın dinine göre kardeşini alamazdı” ayeti hakkında rivayet etti: "Hırsızlık yapanı köle olarak almak hükümdarın dininde yoktu" dedi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الْكَلْبِيّ ﵁ قَالَ: كَانَ حكم الْملك أَن من سرق ضاعف عَلَيْهِ الْغرم

Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, el-Kelbî radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Hükümdarın hükmü, hırsızlık yapan kimseye tazminatı kat kat ödetmekti" dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {إِلَّا أَن يَشَاء الله} قَالَ: إِلَّا بعلة كادها الله ليوسف ﵇ فاعتل بهَا

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} “Meğer ki Allah dilemiş olsun” ayeti hakkında rivayet etti: "Allah'ın Yûsuf aleyhisselâm için kurduğu bir gerekçe müstesna; o da bu gerekçeyi kullandı" dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ من طَرِيق مَالك بن أنس - رضى الله عَنهُ - قَالَ: سَمِعت زيد بن أسلم ﵁ يَقُول فِي هَذِه الْآيَة {نرفع دَرَجَات من نشَاء} قَالَ: بِالْعلمِ

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mâlik b. Enes radıyallâhu anh yoluyla rivayet etti: O şöyle dedi: Zeyd b. Eslem radıyallâhu anh'ın bu {نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ} “Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” ayeti hakkında: "İlimle [yükseltiriz]" dediğini işittim.

يرفع الله بِهِ من يَشَاء فِي الدُّنْيَا

"Allah onunla dünyada dilediği kimseyi yükseltir."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {نرفع دَرَجَات من نشَاء} قَالَ: يُوسُف واخوته اوتوا علما

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan {نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ} “Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” ayeti hakkında rivayet etti: "Yûsuf'a ve kardeşlerine ilim verilmişti.

فرفعنا يُوسُف فَوْقهم فِي الْعلم دَرَجَة

Biz de Yûsuf'u ilimde onların üstüne bir derece yükselttik" dedi.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَفَوق كل ذِي علم عليم} قَالَ: يكون هَذَا أعلم من هَذَا وَهَذَا أعلم من هَذَا وَالله فَوق كل عَالم

el-Feryâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve el-Esmâ' ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ} “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır” ayeti hakkında rivayet etti: "Şu kimse bundan daha bilgilidir, bu da şundan daha bilgilidir; Allah ise her âlimin fevkindedir" dedi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: كُنَّا عِنْد ابْن عَبَّاس ﵄ فَحدث بِحَدِيث فَقَالَ رجل عِنْده {وَفَوق كل ذِي علم عليم} فَقَالَ ابْن عَبَّاس ﵄ بئس مَا قلت الله الْعَلِيم الْخَبِير هُوَ فَوق كل عَالم

Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve el-Esmâ' ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet etti: O şöyle dedi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın yanındaydık. O bir hadis anlattı. Yanındaki bir adam: {وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ} “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır” dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Ne kötü söyledin! Her âlimin üstündeki [el-Alîm], Alîm ve Habîr olan Allah'tır" dedi.

وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن كَعْب ﵁ قَالَ: سَأَلَ رجل عليا ﵁ عَن مَسْأَلَة فَقَالَ فِيهَا

İbn Cerîr, Muhammed b. Ka'b radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Bir adam Ali radıyallâhu anh'a bir mesele sordu, o da o konuda bir cevap verdi.

فَقَالَ الرجل: لَيْسَ هَكَذَا وَلَكِن كَذَا وَكَذَا قَالَ عَليّ ﵁: أَحْسَنت وأخطأت {وَفَوق كل ذِي علم عليم}

Adam: "Öyle değil, fakat şöyledir ve böyledir" dedi. Ali radıyallâhu anh: "Güzel söyledin, ben yanıldım; {وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ} “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır”" dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {وَفَوق كل ذِي علم عليم} قَالَ: علم الله فَوق كل عَالم

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ' ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, İkrime radıyallâhu anh'tan {وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ} “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır” ayeti hakkında: "Allah'ın ilmi her âlimin fevkindedir" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير ﵁ {وَفَوق كل ذِي علم عليم} قَالَ: الله أعلم من كل أحد

İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan {وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ} “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır” ayeti hakkında: "Allah herkesten daha iyi bilendir" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: لَيْسَ عَالم إِلَّا فَوْقه عَالم حَتَّى يَنْتَهِي الْعلم إِلَى الله

İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, el-Hasan'dan bu ayet hakkında rivayet etti: "Hiçbir âlim yoktur ki, nihayetinde ilim Allah'a varıp dayanıncaya kadar onun üstünde bir âlim bulunmasın.

مِنْهُ بدا وَإِلَيْهِ يعود

[İlim] O'ndan başlamıştır ve O'na dönecektir" dedi.

وَفِي قِرَاءَة عبد الله وَفَوق كل عَالم عليم

Abdullah'ın kıraatinde bu ayet: "Ve fevka külli âlimin alîm" (Her âlimin üstünde daha iyi bir bilen vardır) şeklindedir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَفَوق كل ذِي علم عليم} قَالَا: هُوَ ذَلِك أَيْضا يُوسُف واخوته هُوَ فَوْقهم فِي الْعلم

İbnü'l-Münzir Mücâhid'den, Ebü'ş-Şeyh de İbn Cüreyc'den {وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ} “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır” ayeti hakkında rivayet etti: İkisi de: "O aynı şekilde Yûsuf ve kardeşleridir; o ilimde onların fevkindedir" dediler.

الْآيَات ٧٧ - ٧٩

77 - 79. Ayetler

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {قَالُوا إِن يسرق فقد سرق أَخ لَهُ من قبل} قَالَ: يعنون يُوسُف

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ} “Dediler ki: 'Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı'” ayeti hakkında rivayet etti: "Yûsuf'u kastediyorlar" dedi.

وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: كَانَ أول مَا دخل على يُوسُف ﵇ من الْبلَاء فِيمَا بَلغنِي أَن عمته وَكَانَت أكبر ولد إِسْحَق ﵇ وَكَانَت إِلَيْهَا منْطقَة إِسْحَق

İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet etti: O şöyle dedi: Bana ulaştığına göre Yûsuf aleyhisselâm'ın başına gelen ilk imtihan şuydu: Halası -ki İshâk aleyhisselâm'ın çocuklarının en büyüğü idi ve İshâk'ın kuşağı ona kalmıştı,

فَكَانُوا يتوارثونها بِالْكبرِ وَكَانَ يَعْقُوب حِين ولد لَهُ يُوسُف ﵇ قد حضنته عمته فَكَانَ مَعهَا وإليها

büyükten büyüğe bunu miras alırlardı-, Ya'kûb'un Yûsuf aleyhisselâm adında çocuğu doğduğunda halası onu bağrına basıp büyütmüştü; o da onun yanındaydı ve ona bağlıydı.

فَلم يحب أحد شَيْئا من الْأَشْيَاء كحبها إِيَّاه حَتَّى ترعرع وَقعت نفس يَعْقُوب ﵇ عَلَيْهِ فَأَتَاهَا فَقَالَ: يَا أخية سلمي إِلَيّ يُوسُف فوَاللَّه مَا أقدر على أَن يغيب عني سَاعَة

Hiç kimse bir şeyi onun Yûsuf'u sevdiği kadar sevmemişti. Nihayet çocuk büyüyüp gelişince Ya'kûb aleyhisselâm'ın canı onu çok çekti. Yanına gelip: 'Ey kız kardeşim, Yûsuf'u bana teslim et; vallahi bir an bile yanımdan ayrılmasına dayanamıyorum' dedi.

قَالَت: فوَاللَّه مَا أَنا بتاركته فَدَعْهُ عِنْدِي أَيَّامًا أنظر إِلَيْهِ لَعَلَّ ذَلِك يسليني عَنهُ

[Halası]: 'Vallahi ben onu bırakacak değilim. Onu birkaç gün daha yanımda bırak, ona bakayım; belki bu beni teselli eder' dedi.

فَلَمَّا خرج يَعْقُوب من عِنْدهَا عَمَدت إِلَى منْطقَة إِسْحَق ﵇ فحزمتها على يُوسُف ﵇ من تَحت ثِيَابه ثمَّ قَالَت: فقدت منْطقَة إِسْحَق فانظروا من أَخذهَا وَمن أَصَابَهَا فَالْتمست ثمَّ قَالَت: اكشفوا أهل الْبَيْت

Ya'kûb onun yanından çıkınca, İshâk aleyhisselâm'ın kuşağına yöneldi ve onu Yûsuf aleyhisselâm'ın elbiselerinin altına bağladı. Sonra: 'İshâk'ın kuşağını kaybettim; bakın bakalım onu kim almış, kim bulmuş' dedi. Arayıp taradı, sonra: 'Ev halkının üzerini arayın' dedi.

فكشفوهم فوجدوها مَعَ يُوسُف ﵇ فَقَالَت: وَالله إِنَّه لسلم لي أصنع فِيهِ مَا شِئْت فَأَتَاهَا يَعْقُوب ﵇ فَأَخْبَرته الْخَبَر فَقَالَ لَهَا: أَنْت وَذَاكَ إِن كَانَ فعل ذَلِك فَهُوَ سلم لَك مَا أَسْتَطِيع غير ذَلِك فأمسكته فَمَا قدر عَلَيْهِ حَتَّى مَاتَت ﵍

Onları aradılar ve kuşağı Yûsuf aleyhisselâm'ın yanında buldular. Bunun üzerine halası: 'Vallahi o artık bana teslim edilmiştir; onun hakkında dilediğimi yaparım' dedi. Ya'kûb aleyhisselâm onun yanına gelince durumu ona haber verdi. [Ya'kûb] ona: 'Sen ve o [baş başasınız]; eğer bunu yaptıysa o sana teslim edilmiştir, bundan başkasına güç yetiremem' dedi. Böylece onu yanında tuttu ve kadın vefat edinceye rahmetullâhi aleyhâ kadar [Ya'kûb] ona kavuşamadı.

فَهُوَ الَّذِي يَقُول إخْوَة يُوسُف ﵈ حِين صنع بأَخيه مَا صنع: {إِن يسرق فقد سرق أَخ لَهُ من قبل}

İşte Yûsuf'un kardeşlerinin aleyhimesselâm, kardeşine yapılan şey yapıldığında: {إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ} “Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” dedikleri olay budur.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: سرق مكحلة لخالته

İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: "Teyzesine ait bir sürmedanlığı çalmıştı" dedi.

وَأخرج ابو الشَّيْخ عَن عَطِيَّة ﵁ قَالَ: سرق فِي صباه ميلين من ذهب

Ebü'ş-Şeyh, Atıyye radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Çocukluğunda altından iki sürme milini çalmıştı" dedi.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {إِن يسرق فقد سرق أَخ لَهُ من قبل} قَالَ: سرق يُوسُف ﵇ صنماً لجده أبي أمه من ذهب وَفِضة فَكَسرهُ وألقاه فِي الطَّرِيق فَعَيَّرَهُ بذلك إخْوَته

İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den {إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ} “Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” ayeti hakkında rivayet etti: "Yûsuf aleyhisselâm, anne tarafından dedesine ait altından ve gümüşten bir putu çalıp kırmış ve yola atmıştı. Kardeşleri de onu bununla ayıpladılar" buyurdu.

وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: كَانَت أم يُوسُف ﵇ أمرت يُوسُف ﵇ أَن يسرق صنماً لخاله كَانَ يعبده وَكَانَت مسلمة

İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında rivayet etti: "Yûsuf'un aleyhisselâm annesi -ki kendisi Müslümandı-, dayısının taptığı bir putu çalmasını Yûsuf'a aleyhisselâm emretmişti" dedi.

وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: سَرقته الَّتِي عابوه بهَا: أَخذ صنماً كَانَ لأبي أمه وَإِنَّمَا أَرَادَ بذلك الْخَيْر

İbn Cerîr, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Onu ayıpladıkları hırsızlığı: Annesinin babasına ait bir putu almasıydı; o bununla yalnızca hayrı murat etmişti" dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم ﵁ قَالَ: كَانَ يُوسُف ﵇ غُلَاما صَغِيرا مَعَ أمه عِنْد خَال لَهُ وَهُوَ يلْعَب مَعَ الغلمان فَدخل كَنِيسَة لَهُم فَوجدَ تمثالاً لَهُم صَغِيرا من ذهب فَأَخذه

İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Yûsuf aleyhisselâm annesiyle birlikte bir dayısının yanında küçük bir çocuk iken çocuklarla oynuyordu; onların bir tapınağına girdi ve orada onlara ait altından küçük bir heykelcik bulup onu aldı.

قَالَ: وَهُوَ الَّذِي عيره إخْوَته بِهِ {إِن يسرق فقد سرق أَخ لَهُ من قبل}

İşte kardeşlerinin {إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ} “Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” diyerek kendisini ayıpladıkları şey buydu" dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن عَطِيَّة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ يُوسُف ﵇ مَعَهم على الخوان فَأخذ شَيْئا من الطَّعَام فَتصدق بِهِ

İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Atıyye radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında rivayet etti: "Yûsuf aleyhisselâm onlarla birlikte yemek sofrasındaydı; yemekten bir şey alıp onunla sadaka verdi" dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن وهب بن مُنَبّه ﵁ أَنه سُئِلَ: كَيفَ أَخَاف يُوسُف أَخَاهُ بِأخذ الصواع وَقد كَانَ أخبرهُ أَنه أَخُوهُ وَأَنْتُم تَزْعُمُونَ أَنه لم يزل متنكراً لَهُم

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Vehb b. Münebbih radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Kendisine, "Yûsuf, kardeşine kendisinin onun kardeşi olduğunu haber vermişken su tasını [onun yüküne koydurup] alarak onu nasıl korkuttu? Halbuki siz onun kendisini onlara tanıtmamaya devam ettiğini iddia ediyorsunuz"

مكايدهم حَتَّى رجعُوا فَقَالَ: إِنَّه لم يعْتَرف لَهُ بِالنّسَبِ وَلكنه قَالَ: أَنا أَخُوك مَكَان أَخِيك الْهَالِك

[ve] dönünceye kadar onların tuzaklarını [boşa çıkardığını söylüyorsunuz?" diye sorulunca] şöyle dedi: "O, ona nesep yönünden [açıkça] kendisini ikrar etmedi; fakat: 'Ben helak olan kardeşinin yerine senin kardeşinim' dedi."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فأسرها يُوسُف فِي نَفسه وَلم يبدها لَهُم} قَالَ: أسر فِي نَفسه

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ} “Yûsuf bunu içinde gizledi ve onlara belli etmedi” ayeti hakkında: "İçinde gizlediği,

قَوْله {أَنْتُم شَرّ مَكَانا وَالله أعلم بِمَا تصفون}

{أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ} “'Siz durumca daha kötüsünüz; Allah, anlattığınızı en iyi bilendir' sözüdür" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {شَرّ مَكَانا} قَالَ يُوسُف: يَقُول {وَالله أعلم بِمَا تصفون} قَالَ: تَقولُونَ

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {شَرٌّ مَكَانًا} “durumca daha kötü” ayeti hakkında şöyle rivayet etti: "Yûsuf [içinden] {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ} “Allah, anlattığınızı en iyi bilendir” diyor; [Mücâhid]: 'Söylediğinizi [en iyi bilendir]' dedi."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف عَن شيبَة ﵁ قَالَ: لما لَقِي

Abdurrezzâk el-Musannef'te Şeybe radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Yûsuf

يُوسُف أَخَاهُ قَالَ: هَل تزوجت بعدِي قَالَ: نعم

kardeşiyle karşılaştığında: 'Benden sonra evlendin mi?' dedi. O: 'Evet' dedi.

قَالَ: وَمَا شغلك الْحزن عَليّ قَالَ: إِن أَبَاك يَعْقُوب ﵇ قَالَ لي: تزوج لَعَلَّ الله أَن يذرأ مِنْك ذُرِّيَّة يثقلون أَو قَالَ يسكنون الأَرْض بتسبيحة

[Yûsuf]: 'Benim için duyduğun hüzün seni [evlenmekten] alıkoymadı mı?' dedi. O: 'Babam Ya'kûb aleyhisselâm bana: Evlen, umulur ki Allah senden yeryüzünü tesbihle dolduracak -veya yeryüzünü [tesbihle] şenlendirecek- bir nesil var eder dedi' cevabını verdi."

الْآيَة ٨٠

80. Ayet

أخرج ابْن جرير عَن ابْن إِسْحَق ﵁ {فَلَمَّا استيأسوا مِنْهُ} قَالَ: أيسوا وَرَأَوا شدته فِي الْأَمر

İbn Cerîr, İbn İshâk radıyallâhu anh'tan {فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ} “Ondan ümitlerini kesince” ayeti hakkında rivayet etti: "Ümitlerini kestiler ve onun bu konudaki kararlılığını gördüler" dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {خلصوا نجياً} قَالَ: وحدهم

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {خَلَصُوا نَجِيًّا} “fısıldaşmak üzere baş başa kaldılar” ayeti hakkında: "Yalnız başlarına kaldılar" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {قَالَ كَبِيرهمْ} قَالَ: شَمْعُون الَّذِي تخلف أكبرهم عقلا وأكبر مِنْهُ فِي الميلاد روبيل

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {قَالَ كَبِيرُهُمْ} “Büyükleri dedi ki” ayeti hakkında: "[Geride kalan] Şem'ûn onların akılca en büyüğü idi; doğumca ondan daha büyük olanı ise Rûbîl idi" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {قَالَ كَبِيرهمْ} هُوَ روبيل وَهُوَ الَّذِي كَانَ نَهَاهُم عَن قَتله وَكَانَ أكبر الْقَوْم

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan {قَالَ كَبِيرُهُمْ} “Büyükleri dedi ki” ayeti hakkında rivayet etti: "O, Rûbîl'dir; [vaktiyle] onu öldürmekten onları meneden oydu ve topluluğun en büyüğü idi" dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {أَو يحكم الله لي} قَالَ: أقَاتل بِالسَّيْفِ حَتَّى أقتل

İbnü'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي} “yahut Allah benim lehime hükmedinceye kadar” ayeti hakkında: "Öldürülünceye kadar kılıçla savaşırım [demektir]" dediğini rivayet etti.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن وهب ﵁ قَالَ: إِن شَمْعُون كَانَ أَشد بني يَعْقُوب بَأْسا وَإنَّهُ كَانَ إِذا غضب قَامَ شعره وانتفخ فَلَا يُطْفِئ غَضَبه شَيْء إِلَّا أَن يمسهُ أحد من آل يَعْقُوب وَإنَّهُ كَانَ قد أغار مرّة على أهل قَرْيَة فدمرهم

Ebü'ş-Şeyh, Vehb radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Şem'ûn, Ya'kûb oğullarının güç ve kuvvetçe en şiddetlisiydi. Öfkelendiğinde kılları dikelir ve şişip kabarırdı; Ya'kûb ailesinden biri ona dokunmadıkça öfkesi asla dinmezdi. Bir keresinde bir köy halkına baskın yapmış ve onları helak etmişti.

وَإنَّهُ غضب يَوْم أَخذ بَنو يَعْقُوب بالصواع غَضبا شَدِيدا

Ya'kûb oğulları su tası sebebiyle yakalandıkları gün de öyle şiddetli öfkelendi ki

حَتَّى انتفخ فَأمر يُوسُف ﵇ ابْنه أَن يمسهُ فسكن غَضَبه وَبرد وَقَالَ: قد مسني يَد من آل يَعْقُوب

şişip kabardı. Bunun üzerine Yûsuf aleyhisselâm oğluna ona dokunmasını emretti; böylece öfkesi dindi, sakinleşti ve: 'Bana Ya'kûb ailesinden bir el dokundu' dedi."

الْآيَات ٨١ - ٨٣

81 - 83. Ayetler

أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه قَرَأَ {إِن ابْنك سرق}

Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: O, {إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ} “Şüphesiz senin oğlun hırsızlık yaptı” şeklinde okumuştur.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد ﵁ قَالَ: قَالَ يَعْقُوب ﵇ لِبَنِيهِ: مَا يدْرِي هَذَا الرجل أَن السَّارِق يُؤْخَذ بسرقته إِلَّا بقولكم

İbn Cerîr, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Ya'kûb aleyhisselâm oğullarına: 'Bu adam, hırsızlık yapan kimsenin hırsızlığı sebebiyle [köle olarak] tutulacağını ancak sizin sözünüzle öğrenmiştir' dedi.

قَالُوا: مَا شَهِدنَا إِلَّا بِمَا علمنَا لم نشْهد أَن السَّارِق يُؤْخَذ بسرقته إِلَّا وَذَاكَ الَّذِي علمنَا

Onlar: 'Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik; hırsızın hırsızlığı sebebiyle tutulacağına, ancak bildiğimiz bu olduğu için şahitlik ettik' dediler."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن إِبْرَاهِيم ﵁ أَنه كره أَن يكْتب الرجل شَهَادَته فَإِذا اسْتشْهد شهد وَيقْرَأ {وَمَا شَهِدنَا إِلَّا بِمَا علمنَا}

İbn Ebî Hâtim, İbrâhîm radıyallâhu anh'tan rivayet etti: O, bir kimsenin şahitliğini yazıp da şahitlik etmesi istendiğinde şahitlikte bulunmasını hoş görmez ve {وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا} “Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik” ayetini okurdu.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَمَا كُنَّا للغيب حافظين} قَالَ: لم نعلم أَنه سيسرق

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} “Biz gaybın bekçileri değildik” ayeti hakkında: "Onun çalacağını bilmiyorduk" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {وَمَا كُنَّا للغيب حافظين} قَالَ: مَا كُنَّا نعلم أَن ابْنك يسرق

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime radıyallâhu anh'tan {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} “Biz gaybın bekçileri değildik” ayeti hakkında: "Oğlunun çalacağını bilmiyorduk" dediğini rivayet etti.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَمَا كُنَّا للغيب حافظين} قَالَ: يَقُولُونَ مَا كُنَّا نظن أَن ابْنك يسرق

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} “Biz gaybın bekçileri değildik” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "[Onlar] 'Oğlunun çalacağını sanmıyorduk' diyorlar."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {واسأل الْقرْيَة} قَالَ: مصر

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ} “O şehre sor” ayeti hakkında: "Mısır'a [sor]" dediğini rivayet etti.

وَفِي قَوْله {عَسى الله أَن يأتيني بهم جَمِيعًا} قَالَ: بِيُوسُف وأخيه وروبيل

{عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا} “Umulur ki Allah onların hepsini bana getirir” ayeti hakkında da: "Yûsuf'u, kardeşini ve Rûbîl'i [getirir]" dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {عَسى الله أَن يأتيني بهم جَمِيعًا} قَالَ: بِيُوسُف وأخيه وَكَبِيرهمْ الَّذِي تخلف

İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan {عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا} “Umulur ki Allah onların hepsini bana getirir” ayeti hakkında: "Yûsuf'u, kardeşini ve geride kalan büyüklerini [getirir]" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي روق ﵁ قَالَ: لما حبس يُوسُف ﵇ أَخَاهُ بِسَبَب السّرقَة كتب إِلَيْهِ يَعْقُوب ﵇: من يَعْقُوب ابْن إِسْحَق بن إِبْرَاهِيم خَلِيل الله إِلَى يُوسُف عَزِيز فِرْعَوْن أما بعد فَإنَّا أهل بَيت مُوكل بِنَا الْبلَاء إِن أبي إِبْرَاهِيم ﵇ ألقِي فِي النَّار فِي الله فَصَبر فَجَعلهَا الله عَلَيْهِ بردا وَسلَامًا وَإِن أبي إِسْحَق ﵇ قرب للذبح فِي الله فَصَبر فَفَدَاهُ الله بِذبح عَظِيم

İbn Ebî Hâtim, Ebû Ravk radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Yûsuf aleyhisselâm hırsızlık sebebiyle kardeşini alıkoyunca Ya'kûb aleyhisselâm ona şöyle yazdı: 'Allah'ın dostu İbrâhîm'in oğlu İshâk'ın oğlu Ya'kûb'dan, Firavun'un Azîz'i Yûsuf'a. İmdi, biz başından bela eksik olmayan bir ev halkıyız. Dedem İbrâhîm aleyhisselâm Allah uğrunda ateşe atıldı da sabretti; Allah da ateşi ona serinlik ve esenlik kıldı. Babam İshâk aleyhisselâm Allah uğrunda kurban edilmek üzere sunuldu da sabretti; Allah da onu büyük bir kurbanlıkla fidyeleyip kurtardı.

وَإِن الله كَانَ وهب لي قُرَّة عين فسلبنيه فَأذْهب حزنه بَصرِي وأيبس لحمي على عظمي فَلَا ليلِي ليل وَلَا نهاري نَهَار والأسير الَّذِي فِي يَديك بِمَا ادعِي عَلَيْهِ من السرق أَخُوهُ لأمه فَكنت إِذا ذكرت أسفي عَلَيْهِ قربته مني فيسلي عني بعض مَا كنت أجد

Allah bana bir göz aydınlığı bağışlamıştı da onu benden çekip aldı; onun hüznü gözümü götürdü ve etimi kemiğime yapıştırdı. Artık ne gecem gece ne gündüzüm gündüzdür. Hırsızlık isnadıyla elinde tuttuğun esir ise onun anne bir kardeşidir. Ona olan hüznümü hatırladığımda onu yanıma çekerdim de hissettiğim acıların bir kısmını teselli ederdi.

وَقد بَلغنِي أَنَّك حَبسته بِسَبَب سَرقَة فَخَل سَبيله فَإِنِّي لم أَلد سَارِقا وَلَيْسَ بسارق وَالسَّلَام

Onu bir hırsızlık sebebiyle hapsettiğini öğrendim; onu serbest bırak! Zira ben bir hırsız dünyaya getirmedim ve o da bir hırsız değildir. Vesselâm.'"

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْجلد ﵁ قَالَ: قَالَ لَهُ أَخُوهُ: يَا أَيهَا الْعَزِيز لقد ذهب لي أَخ مَا رَأَيْت أحدا أشبه بِهِ مِنْك لكأنه الشَّمْس

İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Celd radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Kardeşi ona: 'Ey Azîz! Benim [kaybolan] bir kardeşim vardı ki sana ondan daha çok benzeyen hiçbir kimse görmedim; adeta güneş gibiydi' dedi.

فَقَالَ لَهُ يُوسُف ﵇: اسْأَل إِلَه يَعْقُوب أَن يرحم صباك وَأَن يرد إِلَيْك أَخَاك

Bunun üzerine Yûsuf aleyhisselâm ona: 'Ya'kûb'un ilahından, senin gençliğine merhamet etmesini ve kardeşini sana geri vermesini iste' dedi."

الْآيَة ٨٤

84. Ayet

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵁ فِي قَوْله {يَا أسفى على يُوسُف} قَالَ: يَا حزنا

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim çeşitli yollardan İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan {يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Vah Yûsuf'a vah!” ayeti hakkında: "Vah hüznüme!" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {يَا أسفى على يُوسُف} قَالَ: يَا حزنا على يُوسُف

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde radıyallâhu anh'tan {يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Vah Yûsuf'a vah!” ayeti hakkında: "Vah Yûsuf'a olan hüznüme!" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {يَا أسفى على يُوسُف} قَالَ: يَا جزعاً

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Vah Yûsuf'a vah!” ayeti hakkında: "Ey keder!" dediğini rivayet etti.

وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن سعيد وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن يُونُس ﵁ قَالَ: لما مَاتَ سعيد بن الْحسن حزن عَلَيْهِ الْحسن حزنا شَدِيدا فَكلم الْحسن فِي ذَلِك فَقَالَ: مَا سَمِعت الله عَابَ على يَعْقُوب ﵇ الْحزن

Ebû Ubeyd, İbn Saîd, İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, Yûnus radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Saîd b. el-Hasen vefat ettiğinde el-Hasen ona çok şiddetli üzüldü. Bu hususta el-Hasen ile konuşulunca o: 'Allah'ın Ya'kûb'u aleyhisselâm hüzünlendiği için ayıpladığını işitmedim' dedi."

وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ قَالَ: كَانَ مُنْذُ خرج يُوسُف ﵇ من عِنْد يَعْقُوب ﵇ إِلَى يَوْم رَجَعَ ثَمَانُون سنة لم يُفَارق الْحزن قلبه ودموعه تجْرِي على خديه

Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, el-Hasen radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "Yûsuf aleyhisselâm Ya'kûb'un aleyhisselâm yanından çıktığı andan geri döndüğü güne kadar seksen yıl geçti; hüzün onun kalbinden ayrılmadı ve gözyaşları yanaklarından akıp durdu.

وَلم يزل يبكي حَتَّى ذهب بَصَره

Gözleri gidinceye kadar ağlamaya devam etti.

وَالله مَا على وَجه الأَرْض يَوْمئِذٍ خَلِيقَة أكبر على الله من يَعْقُوب

Allah'a yemin olsun ki o gün yeryüzünde Allah katında Ya'kûb'dan daha değerli hiçbir mahlûk yoktu."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: لم يُعْط أحد الاسترجاع غير هَذِه الْأمة وَلَو أعطيها أحد لأعطيها يَعْقُوب ﵇

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet etti: "İstircâ' (İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn demek) bu ümmetten başkasına verilmedi. Eğer bir kimseye verilseydi mutlaka Ya'kûb'a aleyhisselâm verilirdi.

أَلا تستمعون إِلَى قَوْله {يَا أسفى على يُوسُف}

Onun {يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Vah Yûsuf'a vah!” sözünü işitmiyor musunuz?" dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْأَحْنَف بن قيس ﵁ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: أَن دَاوُد قَالَ: يَا رب إِن بني إِسْرَائِيل يَسْأَلُونَك بإبراهيم وَإِسْحَق وَيَعْقُوب فَاجْعَلْنِي لَهُم رَابِعا

İbn Ebî Hâtim, el-Ahnef b. Kays radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Dâvûd: 'Ey Rabbim! İsrâiloğulları senden İbrâhîm, İshâk ve Ya'kûb [hürmetine] istiyorlar; beni de onların dördüncüsü kıl' dedi.

فَأوحى الله إِلَيْهِ أَن إِبْرَاهِيم ألقِي فِي النَّار بسببي فَصَبر وَتلك بلية لم تنلك

Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: 'İbrâhîm benim uğrumda ateşe atıldı da sabretti; bu senin başına gelmemiş bir imtihandır.

وَأَن إِسْحَق بذل مهجة دَمه فِي سببي فَصَبر وَتلك بلية لم تنلك وَإِن يَعْقُوب أخذت مِنْهُ حَبِيبه حَتَّى ابْيَضَّتْ عَيناهُ من الْحزن فَصَبر وَتلك بلية لم تَنَلكَ

İshâk benim uğrumda canını fedaya hazır kıldı da sabretti; bu senin başına gelmemiş bir imtihandır. Ya'kûb'un ise sevgilisi kendisinden alındı, öyle ki hüzünden gözleri ağardı da [yine] sabretti; bu da senin başına gelmemiş bir imtihandır.'"

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فَهُوَ كظيم} قَالَ: حَزِين

İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {فَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o kahrından yutkunup duruyordu” ayeti hakkında: "Hüzünlüydü" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْوَقْف عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {فَهُوَ كظيم} مَا الكظيم قَالَ: المغموم

İbnü'l-Enbârî el-Vakf'ta İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana {فَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o kahrından yutkunup duruyordu” ayetindeki el-kezîm (الكظيم) ne demektir, haber ver" dedi. O da: "Kederli demektir.

قَالَ فِيهِ قيس بن زُهَيْر: فَإِن أك كاظماً لمصاب شَاس فَإِنِّي الْيَوْم منطلق لساني وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فَهُوَ كظيم} قَالَ: كظم الْحزن

Kays b. Züheyr bu hususta şöyle demiştir: 'Şâs'ın musibetine karşı hüznümü yutmuş idiysem de, bugün artık dilim çözüldü.' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {فَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o kahrından yutkunup duruyordu” ayeti hakkında: 'Hüznünü içine atıyordu' dediğini rivayet etti."