Binûn

Ra‘d Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حِين يسمع الرَّعْد: سُبْحَانَ من يسبح الرَّعْد بِحَمْدِهِ وَالْمَلَائِكَة من خيفته ثَلَاثًا عوفي مِمَّا يكون فِي ذَلِك الرَّعْد

gök gürültüsünü işittiği zaman üç defa: 'Gök gürültüsünün hamdiyle, meleklerin de korkusundan tesbih ettiği [Allah]ı tenzih ederim' derse, o gök gürültüsünde meydana gelen [felaketler]den afiyette kılınır.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: كُنَّا جُلُوسًا مَعَ رَسُول الله ﷺ فَسمع الرَّعْد فَقَالَ: أَتَدْرُونَ مَا يَقُول فَقُلْنَا: الله وَرَسُوله أعلم

İbn Merdeveyh, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte oturuyorduk. Gök gürültüsü işitilince şöyle buyurdu: "Ne dediğini biliyor musunuz?" Biz: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dedik.

قَالَ: فَإِنَّهُ يَقُول: موعدك لمدينة كَذَا

[Resûlullah] şöyle buyurdu: "Şüphesiz o: 'Buluşma yerin filan şehirdir' demektedir."

وَأخرج مُسلم عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: بَيْنَمَا رجل فِي فلاة من الأَرْض فَسمع صَوتا فِي سَحَابَة: اسْقِ حديقة فلَان فَتنحّى ذَلِك السَّحَاب فأفرغ مَاءَهُ فِي حرَّة فَإِذا شرجة من تِلْكَ الشراج قد استوعبت ذَلِك المَاء كُله فتتبع المَاء فَإِذا هُوَ رجل قَائِم فِي حديقة يحوّل المَاء بمسحاته فَقَالَ لَهُ: يَا عبد الله مَا اسْمك فَقَالَ: فلَان - للإسم الَّذِي سمع فِي السحابة - فَقَالَ لَهُ: لم سَأَلتنِي عَن اسْمِي قَالَ: سَمِعت فِي السَّحَاب الَّذِي هَذَا مَاؤُهُ اسْقِ حديقة فلَان لإِسمك بِمَا تصنع فِيهَا

Müslim, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bir adam ıssız bir arazide iken bulut içinden: 'Filanın bahçesini sula!' diye bir ses işitti. O bulut yönelip taşlık bir yere suyunu boşalttı. Bir de baktı ki su yollarından biri o suyun tamamını toplamış. Suyu takip etti; bir de gördü ki bir adam bahçesinde durmuş, küreğiyle suyu oraya buraya çeviriyor. Ona: 'Ey Allah'ın kulu! Adın nedir?' dedi. Adam buluttan işittiği ismi söyleyerek: 'Filan' dedi. Sonra ona: 'Neden adımı sordun?' deyince; 'Bu suyun çıktığı bulutta senin adını vererek: 'Filanın bahçesini sula!' denildiğini işittim. Sen bu bahçede ne yapıyorsun?' dedi.

قَالَ: أما إِذْ قلت هَذَا فَإِنِّي أنظر إِلَى مَا يخرج مِنْهَا فأتصدق بِثُلثِهِ وآكل أَنا وعيالي ثلثا وأرد فِيهِ ثلثه

[Bahçe sahibi] dedi ki: 'Madem bunu söyledin; ben bundan çıkan mahsule bakarım; üçte birini sadaka olarak veririm, üçte birini ben ve çoluk çocuğum yeriz, üçte birini de [tohum ve bakım olarak] ona geri döndürürüm.'"

وَأخرج النَّسَائِيّ وَالْبَزَّار وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أنس بن مَالك ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ: بعث رجلا من أَصْحَابه إِلَى رَأس من رُؤَسَاء الْمُشْركين يَدعُوهُ إِلَى الله فَقَالَ الْمُشرك: هَذَا الإِله الَّذِي تَدعُونِي إِلَيْهِ أَمن ذهب هُوَ أم من فضَّة أم من نُحَاس فتعاظم مقَالَته فَرجع إِلَى النَّبِي ﷺ فَأخْبرهُ فَقَالَ: ارْجع إِلَيْهِ فَرجع إِلَيْهِ فَأَعَادَ عَلَيْهِ القَوْل الأول فَرجع فَأَعَادَهُ الثَّالِثَة فَبَيْنَمَا هما يتراحعان الْكَلَام بَينهمَا إِذْ بعث الله سَحَابَة حِيَال رَأسه فَرعدَت وأبرقت وَوَقعت مِنْهَا صَاعِقَة فَذَهَبت بِقحْفِ رَأسه فَأنْزل الله تَعَالَى

en-Nesâî, el-Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebu'ş-Şeyh, el-Evsat'ta Taberânî, İbn Merdeveyh ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ashâbından bir adamı müşriklerin elebaşlarından birine onu Allah'a davet etmesi için gönderdi. Müşrik: 'Beni kendisine davet ettiğin bu ilah altından mıdır, gümüşten midir, yoksa bakırdan mıdır?' dedi. [Elçi] onun bu sözünü çok çirkin bularak Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönüp durumu haber verdi. [Hz. Peygamber]: 'Ona tekrar git' buyurdu. O da tekrar gitti; adam ilk sözünü yineledi. Tekrar döndü, üçüncü kez yine gitti. İkisi aralarında konuşup dururlarken derken Allah onun başının hizasında bir bulut gönderdi. Bulut gürledi, şimşek çaktı ve ondan bir yıldırım düşüp başının kafatasını alıp götürdü. Bunun üzerine Yüce Allah,

{وَيُرْسل الصَّوَاعِق فَيُصِيب بهَا من يَشَاء} الْآيَة

{وَيُرْسل الصَّوَاعِق فَيُصِيب بهَا من يَشَاء} “O yıldırımlar gönderir de onları dilediğine çarpar” ayetini indirdi.

وَأخرج ابْن جرير والخرائطي فِي مَكَارِم الْأَخْلَاق عَن عبد الرَّحْمَن بن صحار الْعَبْدي أَنه بلغه أَن نَبِي الله ﷺ بعث إِلَى جَبَّار يَدعُوهُ فَقَالَ: أَرَأَيْتُم ربكُم أذهب هُوَ أم فضَّة هُوَ أم لُؤْلُؤ هُوَ قَالَ: فَبَيْنَمَا هُوَ يجادلهم إِذْ بعث الله سَحَابَة فَرعدَت فَأرْسل الله عَلَيْهِ صَاعِقَة فَذَهَبت بِقحْفِ رَأسه

İbn Cerîr ve Mekârimü'l-Ahlâk'ta el-Harâitî, Abdurrahman b. Sahhâr el-Abdî'den rivayet etti: Ona ulaştığına göre Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem, zorba bir adama [elçi] gönderip onu davet etti. Zorba adam: 'Rabbinizi gördünüz mü? O altın mıdır, gümüş müdür, yoksa inci midir?' dedi. O, onlarla tartışıp dururken Allah bir bulut gönderdi, bulut gürledi ve Allah onun üzerine bir yıldırım gönderip başının kafatasını alıp götürdü.

فَأنْزل الله هَذِه الْآيَة {وَيُرْسل الصَّوَاعِق فَيُصِيب بهَا من يَشَاء وهم يجادلون فِي الله وَهُوَ شَدِيد الْمحَال}

Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {وَيُرْسل الصَّوَاعِق فَيُصِيب بهَا من يَشَاء وهم يجادلون فِي الله وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} “O yıldırımlar gönderir de onları dilediğine çarpar; onlar ise Allah hakkında mücadele edip dururlar. Oysa O'nun tuzağı ve gücü pek çetindir.”

وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: أَخْبرنِي عَن رَبك من ذهب هُوَ أم من لُؤْلُؤ أم ياقوت فَجَاءَتْهُ الصاعقة فَأَخَذته فَأنْزل الله {وَيُرْسل الصَّوَاعِق فَيُصِيب بهَا من يَشَاء} الْآيَة

el-Hakîm et-Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Bana Rabbinden haber ver; O altından mıdır, inciden midir, yoksa yakuttan mıdır?' dedi. Derken ona bir yıldırım geldi ve onu çarptı. Bunun üzerine Allah: {وَيُرْسل الصَّوَاعِق فَيُصِيب بهَا من يَشَاء} “O yıldırımlar gönderir de onları dilediğine çarpar” ayetini indirdi.

وَأخرج ابْن جرير عَن عَليّ ﵁ قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: يَا مُحَمَّد حَدثنِي عَن إلهك هَذَا الَّذِي تَدْعُو إِلَيْهِ أياقوت هُوَ أذهب هُوَ أم مَا هُوَ

İbn Cerîr, Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Muhammed! Kendisine davet ettiğin bu ilahından bana bahset; o yakut mudur, altın mıdır, yoksa nedir?' dedi.

فَنزلت على السَّائِل صَاعِقَة فَأَحْرَقتهُ

Bunun üzerine soruyu soranın üstüne bir yıldırım indi ve onu yaktı.

فَأنْزل الله تَعَالَى {وَيُرْسل الصَّوَاعِق فَيُصِيب بهَا من يَشَاء}

Yüce Allah da: {وَيُرْسل الصَّوَاعِق فَيُصِيب بهَا من يَشَاء} “O yıldırımlar gönderir de onları dilediğine çarpar” ayetini indirdi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي كَعْب الْمَكِّيّ ﵁ قَالَ: قَالَ خَبِيث من خبثاء قُرَيْش: أخبرونا عَن ربكُم من ذهب هُوَ أم من فضَّة أم من نُحَاس فقعقعت السَّمَاء قعقعة فَإِذا قحف رَأسه ساقطٌ بَين يَدَيْهِ فَأنْزل الله تَعَالَى {وَيُرْسل الصَّوَاعِق} الْآيَة

İbn Ebî Hâtim, Ebû Ka'b el-Mekkî radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Kureyş'in alçaklarından bir alçak: 'Bize Rabbinizden haber verin; O altından mıdır, gümüşten midir, yoksa bakırdan mıdır?' dedi. Bunun üzerine gökyüzü şiddetle gürledi; bir de baktılar ki onun kafa tası önüne düşmüş vaziyettedir. Yüce Allah da: {وَيُرْسل الصَّوَاعِق} “O yıldırımlar gönderir...” ayetini indirdi.

وَأخرج ابْن جرير والخرائطي عَن قَتَادَة ﵁ ذكر لنا أَن رجلا أنكر الْقُرْآن وَكذب النَّبِي ﷺ فَأرْسل الله عَلَيْهِ صَاعِقَة فأهلكته فَأنْزل الله تَعَالَى فِيهِ {وهم يجادلون فِي الله} الْآيَة

İbn Cerîr ve el-Harâitî, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Bize anlatıldığına göre bir adam Kur'an'ı inkâr etti ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanladı. Bunun üzerine Allah onun üzerine bir yıldırım gönderdi ve onu helak etti. Yüce Allah da onun hakkında: {وهم يجادلون فِي الله} “onlar ise Allah hakkında mücadele edip dururlar...” ayetini indirdi.

وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {وَيُرْسل الصَّوَاعِق} قَالَ: نزلت فِي عَامر بن الطُّفَيْل وَفِي أَرْبَد بن قيس أقبل عَامر فَقَالَ: إِن لي حَاجَة فَقَالَ لَهُ النَّبِي ﷺ: اقْترب فاقترب حَتَّى جثا على النَّبِي ﷺ وسل أَرْبَد بعض سَيْفه فَلَمَّا رأى النَّبِي ﷺ بريقه تعوّذ بِآيَة من الْقُرْآن كَانَ يتعوّذ بهَا فأيبس الله يَد أَرْبَد على السَّيْف وَأرْسل عَلَيْهِ صَاعِقَة فَاحْتَرَقَ

İbn Cerîr ve Ebu'ş-Şeyh, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan: {وَيُرْسل الصَّوَاعِق} “O yıldırımlar gönderir...” ayeti hakkında rivayet etti: [Ayet] Âmir b. et-Tufeyl ve Erbed b. Kays hakkında indi. Âmir gelip: 'Benim bir ihtiyacım var' dedi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Yaklaş' buyurdu. O da yaklaştı, hatta Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in önünde diz çöktü. Erbed ise kılıcını biraz sıyırdı. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onun parıltısını görünce Kur'an'dan sığınmakta olduğu bir ayetle sığındı. Allah da Erbed'in elini kılıcın üzerinde kuruttu ve üzerine bir yıldırım gönderdi de o yandı.

فَذَلِك قَول أَخِيه: أخْشَى على أَرْبَد الحتوف وَلَا أرهب نوء السماك والأسد فجعني الْبَرْق وَالصَّوَاعِق بالفا رس [بالفارس] يَوْم الكريهة النجد وَأخرج ابْن أبي حَاتِم والخرائطي وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن أبي عمرَان الْجونِي قَالَ: إِن بحوراً من النَّار دون الْعَرْش يكون فِيهَا الصَّوَاعِق

Kardeşinin şu sözü bundandır: "Erbed için ölümden korkarım da Simâk ve Esed yıldızlarının batmasından korkmam. Şimşek ve yıldırımlar, savaş ve darlık gününün o yiğit süvarisiyle beni mateme boğdu." İbn Ebî Hâtim, el-Harâitî ve el-Azame'de Ebu'ş-Şeyh, Ebû İmrân el-Cevnî'den rivayet etti: Arş'ın berisinde ateşten denizler vardır, yıldırımlar orada bulunur.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ قَالَ: الصَّوَاعِق نَار

Ebu'ş-Şeyh, es-Süddî'den rivayet etti: Yıldırımlar ateştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان ﵁ قَالَ: الصَّوَاعِق من نَار السمُوم وَهَذَا صَوت الْحجب الَّتِي بحرها مَا بَيْننَا وَبَينه من الْحجاب يَسُوق السَّحَاب

İbn Ebî Hâtim, Süfyân radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Yıldırımlar zehirli kavurucu ateştendir. Bu ise bizimle onun arasındaki perdenin sıcaklığı sebebiyle perdelerin sesidir; bulutları sevk eder.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عَمْرو بن دِينَار ﵁ قَالَ: لم أسمع أحدا ذهب الْبَرْق ببصره لقَوْل الله تَعَالَى (يكَاد الْبَرْق يخطف أَبْصَارهم) (سُورَة الْبَقَرَة آيَة ٢٠) وَالصَّوَاعِق تحرق لقَوْل الله تَعَالَى {وَيُرْسل الصَّوَاعِق فَيُصِيب بهَا من يَشَاء}

Ebu'ş-Şeyh, Amr b. Dînâr radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Yüce Allah'ın: (يكَاد الْبَرْق يخطف أَبْصَارهم) (Bakara Suresi, 20. Ayet) buyruğu sebebiyle şimşeğin gözünü alıp götürdüğü hiçbir kimseyi duymadım. Yıldırımlar ise Yüce Allah'ın: {وَيُرْسل الصَّوَاعِق فَيُصِيب بهَا من يَشَاء} “O yıldırımlar gönderir de onları dilediğine çarpar” buyruğu gereğince yakar.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن أبي نجيح ﵁ قَالَ: رَأَيْت صَاعِقَة أَصَابَت نخلتين بِعَرَفَة فأحرقتهما

Ebu'ş-Şeyh, İbn Ebî Necîh radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Arafat'ta iki hurma ağacına isabet edip onları yakan bir yıldırım gördüm.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي جَعْفَر ﵁ قَالَ: الصاعقة تصيب الْمُؤمن وَالْكَافِر وَلَا تصيب ذَاكر الله

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Ca'fer radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Yıldırım mümine de kâfire de isabet eder; ancak Allah'ı zikredene isabet etmez.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن نصر بن عَاصِم الثَّقَفِيّ ﵁ قَالَ: من قَالَ: سُبْحَانَ الله شَدِيد الْمحَال لم تصبه عُقُوبَة

Ebu'ş-Şeyh, Nasr b. Âsım es-Sekafî radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Kim: 'Sübhânallâhi şedîdi'l-mihâl (Gücü ve tuzağı pek çetin olan Allah'ı tenzih ederim)' derse ona ceza isabet etmez.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} قَالَ: شَدِيد الْقُوَّة

İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} “Oysa O'nun tuzağı ve gücü pek çetindir” ayeti hakkında rivayet etti: Gücü pek çetin olandır.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} قَالَ: شَدِيد الْمَكْر شَدِيد القوّة

İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} “Oysa O'nun tuzağı ve gücü pek çetindir” ayeti hakkında rivayet etti: Tuzağı pek çetin, kuvveti pek çetin olandır.

وَأخرج ابْن جريرعن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} قَالَ: شَدِيد الْحول

İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} “Oysa O'nun tuzağı ve gücü pek çetindir”; gücü ve kudreti pek çetin olandır, dedi.

وَأخرج ابْن جريرعن عَليّ ﵁ {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} قَالَ: شَدِيد الْأَخْذ

İbn Cerîr, Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} “Oysa O'nun tuzağı ve gücü pek çetindir”; yakalaması/azabı pek şiddetli olandır, dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} قَالَ: شَدِيد الانتقام

İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} “Oysa O'nun tuzağı ve gücü pek çetindir”; intikamı pek şiddetli olandır, dedi.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة ﵁ {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} قَالَ: شَدِيد الحقد

Ebu'ş-Şeyh, İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} “Oysa O'nun tuzağı ve gücü pek çetindir”; öfkesi pek şiddetli olandır, dedi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} قَالَ: شَدِيد القوّة وَالْحِيلَة

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} “Oysa O'nun tuzağı ve gücü pek çetindir”; kuvveti ve tuzağı pek şiddetli olandır, dedi.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} قَالَ: شَدِيد الْحول وَالْقُوَّة

Ebu'ş-Şeyh, es-Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {وَهُوَ شَدِيد الْمحَال} “Oysa O'nun tuzağı ve gücü pek çetindir”; kudreti ve kuvveti pek çetin olandır, dedi.

الْآيَة ١٤

14. Ayet

أخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ فِي قَوْله {لَهُ دَعْوَة الْحق} قَالَ: التَّوْحِيد لَا إِلَه إِلَّا الله

İbn Cerîr ve Ebu'ş-Şeyh, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan: {لَهُ دَعْوَة الْحق} “Hak davet ancak O'nadır” ayeti hakkında rivayet etti: O tevhiddir; 'Lâ ilâhe illallâh'tır.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {لَهُ دَعْوَة الْحق} قَالَ: شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله

Abdurrezzâk, el-Firyâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebu'ş-Şeyh ve el-Esmâ'da el-Beyhakî çeşitli yollarla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: {لَهُ دَعْوَة الْحق} “Hak davet ancak O'nadır” ayeti hakkında rivayet etti: 'Lâ ilâhe illallâh' şehadetidir, dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {لَهُ دَعْوَة الْحق} قَالَ: لَا إِلَه إِلَّا الله لَيست تنبغي لأحد غَيره لَا يَنْبَغِي أَن يُقَال فلَان إِلَه بني فلَان

İbn Cerîr ve Ebu'ş-Şeyh, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan: {لَهُ دَعْوَة الْحق} “Hak davet ancak O'nadır” ayeti hakkında rivayet etti: O, 'Lâ ilâhe illallâh'tır; O'ndan başkasına yaraşmaz. 'Filan, filanoğullarının ilahıdır' denilmesi uygun olmaz, dedi.

وَأخرج ابْن جرير عَن عَليّ ﵁ فِي قَوْله {الا كباسط كفيه إِلَى المَاء ليبلغ فَاه وَمَا هُوَ ببالغه} قَالَ: كَالرّجلِ العطشان يمد يَده إِلَى الْبِئْر ليرتفع المَاء إِلَيْهِ وَمَا هُوَ ببالغه

İbn Cerîr, Ali radıyallâhu anh'tan: {الا كباسط كفيه إِلَى المَاء ليبلغ فَاه وَمَا هُوَ ببالغه} “...ağzına ulaşsın diye suya doğru iki avucunu açan kimse gibidir; oysa o ona asla ulaşacak değildir” ayeti hakkında rivayet etti: [Bu,] su kendisine yükselsin diye kuyuya elini uzatan susuz adam gibidir; oysa su ona ulaşacak değildir, dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {كباسط كفيه إِلَى المَاء} قَالَ: يَدْعُو المَاء بِلِسَانِهِ وَيُشِير إِلَيْهِ بِيَدِهِ فَلَا يَأْتِيهِ أبدا كَذَلِك لَا يستجيب من هُوَ دونه

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan: {كباسط كفيه إِلَى المَاء} “suya doğru iki avucunu açan kimse gibi” ayeti hakkında rivayet etti: Diliyle suyu çağırır ve eliyle ona işaret eder, fakat su ona asla gelmez. Tıpkı bunun gibi, O'ndan başkaları da [çağrıya] icabet edemez, dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {وَالَّذين يدعونَ من دونه لَا يستجيبون لَهُم بِشَيْء إِلَّا كباسط كفيه إِلَى المَاء ليبلغ فَاه وَمَا هُوَ ببالغه} وَلَيْسَ ببالغه حَتَّى يتمزع عُنُقه وَيهْلك عطشاً

İbn Cerîr ve Ebu'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {وَالَّذين يدعونَ من دونه لَا يستجيبون لَهُم بِشَيْء إِلَّا كباسط كفيه إِلَى المَاء ليبلغ فَاه وَمَا هُوَ ببالغه} “O'ndan başka yalvardıkları ise onlara hiçbir şeyle karşılık veremezler. [Onların durumu] ancak ağzına ulaşsın diye suya doğru iki avucunu açan kimse gibidir; oysa o ona asla ulaşacak değildir.” Boynu kopuncaya ve susuzluktan helak oluncaya kadar su ona ulaşacak değildir.

قَالَ الله تَعَالَى {وَمَا دُعَاء الْكَافرين إِلَّا فِي ضلال} فَهَذَا مثل ضربه الله ﵎ إِن هَذَا الَّذِي يدعونَ من دون الله

Yüce Allah: {وَمَا دُعَاء الْكَافرين إِلَّا فِي ضلال} “Kâfirlerin duası ise ancak bir sapıklıktadır” buyurdu. İşte bu, Allah celle celâlühû'nun verdiği bir misaldir. Allah'tan başka yalvardıkları bu şeyler,

هَذَا الوثن وَهَذَا الْحجر لَا يستجيب لَهُ بِشَيْء فِي الدُّنْيَا وَلَا يَسُوق إِلَيْهِ خيرا وَلَا يدْفع عَنهُ سوءا حَتَّى يَأْتِيهِ الْمَوْت كَمثل هَذَا الَّذِي يبسط ذِرَاعَيْهِ إِلَى المَاء ليبلغ فَاه وَلَا يبلغ فَاه وَلَا يصل ذَلِك إِلَيْهِ حَتَّى يَمُوت عطشاً

bu put ve bu taş, dünyada ona hiçbir şeyle icabet edemez; ona ne bir hayır sevk edebilir ne de ölüm gelinceye kadar ondan bir kötülüğü defedebilir. Tıpkı ağzına ulaşsın diye suya doğru iki kolunu uzatan kimsenin misali gibidir; oysa su ağzına ulaşmaz ve susuzluktan ölünceye kadar ona erişmez.

وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عَطاء ﵁ فِي قَوْله {وَالَّذين يدعونَ من دونه} الْآيَة

Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Atâ radıyallâhu anh'tan: {وَالَّذين يدعونَ من دونه} “O'ndan başka yalvardıkları ise...” ayeti hakkında rivayet etti:

قَالَ: الرجل يقْعد على شفة الْبِئْر فيبسط كفيه إِلَى قَعْر الْبِئْر ليتناول بهما فيده لَا تبلغ المَاء وَالْمَاء لَا ينزو إِلَى يَده فَكَذَلِك لَا يَنْفَعهُمْ مَا كَانُوا يدعونَ من دون الله

[Atâ] şöyle dedi: [Bu,] kuyunun kenarına oturup suyu almak için iki avucunu kuyunun dibine doğru uzatan adamdır; oysa eli suya ulaşmaz, su da onun eline doğru sıçramaz. İşte Allah'tan başka yalvarıp durdukları şeyler de onlara hiçbir fayda sağlamaz.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن بكير بن مَعْرُوف ﵁ قَالَ: لما قتل قابيل أَخَاهُ جعله الله بناصيته فِي الْبَحْر لَيْسَ بَينه وَبَين المَاء إِلَّا أصْبع وَهُوَ يجد برد المَاء من تَحت قَدَمَيْهِ وَلَا يَنَالهُ

İbn Ebî Hâtim, Bükeyr b. Ma'rûf radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Kabil kardeşini öldürünce, Allah onu alnından denize [asılı vaziyette] kıldı; onunla su arasında ancak bir parmak [mesafe] vardı. O, suyun serinliğini ayaklarının altında hissettiği halde ona ulaşamazdı.

وَذَلِكَ قَول الله {إِلَّا كباسط كفيه إِلَى المَاء ليبلغ فَاه وَمَا هُوَ ببالغه} فَإِذا كَانَ الصَّيف ضرب عَلَيْهِ سبع حيطان من سموم وَإِذا كَانَ الشتَاء ضرب عَلَيْهِ سبع حيطان من ثلج

İşte bu, Allah'ın: {إِلَّا كباسط كفيه إِلَى المَاء ليبلغ فَاه وَمَا هُوَ ببالغه} “...ancak ağzına ulaşsın diye suya doğru iki avucunu açan kimse gibidir; oysa o ona asla ulaşacak değildir” buyruğudur. Yaz olunca onun üzerine sam yelinden yedi duvar çekilir, kış olunca da üzerine kardan yedi duvar çekilir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {كباسط كفيه إِلَى المَاء ليبلغ فَاه} قَالَ: هَذَا مثل الْمُشرك الَّذِي عبد مَعَ الله غَيره فَمثله كَمثل الرجل العطشان الَّذِي ينظر إِلَى خياله فِي المَاء من بعيد هُوَ يُرِيد أَن يتَنَاوَلهُ وَلَا يقدر عَلَيْهِ

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: {كباسط كفيه إِلَى المَاء ليبلغ فَاه} “ağzına ulaşsın diye suya doğru iki avucunu açan kimse gibi” ayeti hakkında rivayet etti: Bu, Allah ile beraber başkasına ibadet eden müşrikin misalidir. Onun durumu, sudaki yansımasına uzaktan bakan, onu almak isteyen fakat buna güç yetiremeyen susuz adamın misali gibidir, dedi.

الْآيَة ١٥

15. Ayet

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي الْآيَة قَالَ الطائع الْمُؤمن والكاره ظلّ الْكَافِر

Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan ayet hakkında rivayet etti: İsteyerek [secde eden] mümindir; istemeyerek [secde eden] ise kâfirin gölgesidir, dedi.

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ {وَللَّه يسْجد من فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض طَوْعًا وَكرها وظلالهم بالغدوّ وَالْآصَال} قَالَ: ظلّ الْمُؤمن يسْجد {طَوْعًا} وَهُوَ طائع لله وظل الْكَافِر يسْجد {كرها} وَهُوَ كَارِه

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan: {وَللَّه يسْجد من فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض طَوْعًا وَكرها وظلالهم بالغدوّ وَالْآصَال} “Göklerde ve yerde bulunanlar da onların gölgeleri de sabah akşam ister istemez yalnızca Allah'a secde eder” ayeti hakkında rivayet etti: Müminin gölgesi {طَوْعًا} “isteyerek” secde eder, kendisi de Allah'a itaatkârdır. Kâfirin gölgesi ise {كرها} “istemeyerek” secde eder, kendisi de [secde etmekten] hoşlanmamaktadır, dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {وَللَّه يسْجد من فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض طَوْعًا وَكرها} قَالَ: أما الْمُؤمن فَيسْجد طَائِعا

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan: {وَللَّه يسْجد من فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض طَوْعًا وَكرها} “Göklerde ve yerde bulunanlar ister istemez yalnızca Allah'a secde eder” ayeti hakkında rivayet etti: Mümine gelince, o isteyerek secde eder.

وَأما الْكَافِر فَيسْجد كَارِهًا يسْجد ظله

Kâfire gelince, o ise istemeyerek secde eder; onun gölgesi secde etmektedir, dedi.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: الطائع الْمُؤمن

Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan ayet hakkında rivayet etti: İsteyerek [secde eden] mümindir,

والكاره ظلّ الْكَافِر

istemeyerek [secde eden] ise kâfirin gölgesidir, dedi.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: يسْجد من فِي السَّمَوَات طَوْعًا وَمن فِي الأَرْض طَوْعًا وَكرها

Ebu'ş-Şeyh, Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan ayet hakkında rivayet etti: Göklerde bulunanlar isteyerek, yerde bulunanlar ise isteyerek ve istemeyerek secde ederler, dedi.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: من دخل طَائِعا هَذَا طَوْعًا

İbn Cerîr, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan ayet hakkında rivayet etti: [İslam'a] gönüllü giren kimse, işte bu isteyerek [secde edendir].

وَكرها: من لم يدْخل إِلَّا بِالسَّيْفِ

İstemeyerek [secde eden ise], ancak kılıç zoruyla giren kimsedir, dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُنْذر قَالَ: كَانَ ربيع بن خَيْثَم إِذا سجد فِي سَجْدَة الرَّعْد قَالَ: بل طَوْعًا يَا رَبنَا

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Münzir'den rivayet etti: Rebî' b. Haysem, Ra'd suresinin secde ayetinde secde ettiği zaman: 'Bilakis isteyerek ey Rabbimiz!' derdi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وظلالهم بالغدوّ وَالْآصَال} يَعْنِي حِين يفِيء ظلّ أحدهم عَن يَمِينه أَو شِمَاله

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: {وظلالهم بالغدوّ وَالْآصَال} “onların gölgeleri de sabah akşam” ayeti hakkında: Yani onlardan birinin gölgesi sağına veya soluna döndüğü vakittir, dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {وظلالهم بالغدوّ وَالْآصَال} قَالَ: ذكر لنا أَن ظلال الْأَشْيَاء كلهَا تسْجد لله وَقَرَأَ (سجدا لله وهم داخرون) (سُورَة النَّحْل آيَة ٤٨) قَالَ: تِلْكَ الظلال تسْجد لله

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan: {وظلالهم بالغدوّ وَالْآصَال} “onların gölgeleri de sabah akşam” ayeti hakkında rivayet etti: Bize anlatıldığına göre bütün eşyanın gölgeleri Allah'a secde eder. Sonra (سُورَة النَّحْل آيَة ٤٨) {سجدا لله وهم داخرون} “...onlar boyun eğerek Allah için secde eder vaziyettedirler” (Nahl Suresi, 48. Ayet) ayetini okudu ve: İşte o gölgeler Allah'a secde eder, dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وظلالهم بالغدوّ وَالْآصَال} قَالَ: ظلّ الْكَافِر يُصَلِّي وَهُوَ لَا يُصَلِّي

İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan: {وظلالهم بالغدوّ وَالْآصَال} “onların gölgeleri de sabah akşam” ayeti hakkında: Kâfirin gölgesi secde eder, oysa kendisi secde etmez, dediğini rivayet etti.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: إِذا طلعت الشَّمْس يسْجد ظلّ كل شَيْء نَحْو الْمغرب

Ebu'ş-Şeyh, Dahhâk radıyallâhu anh'tan ayet hakkında rivayet etti: Güneş doğduğu zaman her şeyin gölgesi batı yönüne doğru secde eder.

فَإِذا زَالَت الشَّمْس سجد ظلّ كل شَيْء نَحْو الْمشرق حَتَّى تغيب

Güneş zeval vaktine ulaştığında ise batıncaya kadar her şeyin gölgesi doğu yönüne doğru secde eder, dedi.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ أَنه سُئِلَ عَن قَوْله {وظلالهم} قَالَ: أَلا ترى إِلَى الْكَافِر فَإِن ظلاله جسده كُله أعضاؤه لله مطيعة غير قلبه

Ebu'ş-Şeyh, Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan kendisine: {وظلالهم} “onların gölgeleri de” buyruğu sorulduğunda şöyle dediğini rivayet etti: Kâfire baksana! Onun gölgesi, bütün bedeni ve uzuvları kalbi müstesna olmak üzere Allah'a itaatkârdır.

الْآيَة ١٦

16. Ayet

أخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس ﵁ قَالَ: قَالُوا يَا رَسُول الله إِنَّا نَكُون عنْدك على حَال فَإِذا فارقناك كُنَّا على غَيره فنخاف أَن يكون ذَلِك النِّفَاق

İbn Merdûye, Enes radıyallâhu anh'tan rivayet etti: [Sahabîler] dediler ki: Ey Allah'ın Resulü! Biz senin yanındayken bir halde oluyoruz, senden ayrıldığımız zaman ise başka bir halde oluyoruz; bunun nifak olmasından korkuyoruz.

قَالَ: كَيفَ أَنْتُم وربكم قَالُوا: الله رَبنَا فِي السِّرّ وَالْعَلَانِيَة

Buyurdu ki: “Rabbınızla aranız nasıldır?” Onlar: Allah gizlide de açıkta da Rabbimizdir, dediler.

قَالَ: كَيفَ أَنْتُم ونبيكم قَالُوا: أَنْت نَبينَا فِي السِّرّ وَالْعَلَانِيَة

Buyurdu ki: “Peygamberinizle aranız nasıldır?” Onlar: Sen gizlide de açıkta da peygamberimizsin, dediler.

قَالَ: لَيْسَ ذاكم بالنفاق

Buyurdu ki: “Bu durumunuz nifak değildir.”

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {هَل يَسْتَوِي الْأَعْمَى والبصير} قَالَ: الْمُؤمن وَالْكَافِر

Ebu'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: {هَل يَسْتَوِي الْأَعْمَى والبصير} “Kör ile gören bir olur mu?” ayeti hakkında: [Kastedilen] mümin ve kâfirdir, dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {قل هَل يَسْتَوِي الْأَعْمَى والبصير أم هَل تستوي الظُّلُمَات والنور} قَالَ: أما الْأَعْمَى والبصير فالكافر وَالْمُؤمن

İbn Cerîr, Mücâhid radıyallâhu anh'tan: {قل هَل يَسْتَوِي الْأَعْمَى والبصير أم هَل تستوي الظُّلُمَات والنور} “De ki: Kör ile gören bir olur mu? Yahut karanlıklar ile aydınlık bir olur mu?” ayeti hakkında rivayet etti: Kör ile görene gelince, bunlar kâfir ile mümindir.

وَأما الظُّلُمَات والنور فالهدى والضلال

Karanlıklar ile aydınlığa gelince, bunlar da hidayet ile sapıklıktır, dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {أم جعلُوا لله شُرَكَاء خلقُوا كخلقه فتشابه الْخلق عَلَيْهِم} قَالَ: {خلقُوا كخلقه} فحملهم ذَلِك على أَن شكوا فِي الْأَوْثَان

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan: {أم جعلُوا لله شُرَكَاء خلقُوا كخلقه فتشابه الْخلق عَلَيْهِم} “Yoksa Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar buldular da bu yaratma kendilerince birbirine benzer mi göründü?” ayeti hakkında: {خلقُوا كخلقه} “O'nun yarattığı gibi yaratan” [ifadesi gereği], bu durum onları putlar hakkında şüpheye düşürmeye sevk etti, dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {أم جعلُوا لله شُرَكَاء خلقُوا كخلقه} قَالَ: ضربت مثلا

İbn Cerîr, Mücâhid radıyallâhu anh'tan: {أم جعلُوا لله شُرَكَاء خلقُوا كخلقه} “Yoksa Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar mı buldular?” ayeti hakkında: Bir mesel olarak zikredilmiştir, dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله تَعَالَى {أم جعلُوا لله شُرَكَاء خلقُوا كخلقه} قَالَ: فَأَخْبرنِي لَيْث بن أبي سليم عَن ابْن مُحَمَّد عَن حُذَيْفَة بن الْيَمَان عَن أبي بكر إِمَّا حضر ذَلِك حُذَيْفَة من النَّبِي ﷺ مَعَ أبي بكر وَإِمَّا حَدثهُ إِيَّاه أَبُو بكر عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: الشّرك فِيكُم أخْفى من دَبِيب النَّمْل

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan: {أم جعلُوا لله شُرَكَاء خلقُوا كخلقه} “Yoksa Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar mı buldular?” ayeti hakkında rivayet etti: Bana Leys b. Ebî Süleym, İbn Muhammed'den, o Huzeyfe b. el-Yemân'dan, o da Ebû Bekir'den rivayetle haber verdi -ki ya Huzeyfe buna Ebû Bekir ile birlikte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda şahit olmuş veya bunu ona Ebû Bekir Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletmiştir-; [Peygamber] şöyle buyurdu: “Şirk aranızda karıncanın ayak sesinden daha gizlidir.”

قَالَ أَبُو بكر: يَا رَسُول الله وَهل الشّرك إِلَّا مَا عُبِدَ من دون الله أَو مَا دعِي مَعَ الله

Ebû Bekir: Ey Allah'ın Resulü! Şirk, Allah'tan başkasına ibadet edilmesinden veya Allah ile beraber başkasına dua edilmesinden başka bir şey midir? dedi.

قَالَ: ثكلتك أمك

Buyurdu ki: “Anan seni kaybetsin!

الشّرك فِيكُم أخْفى من دَبِيب النَّمْل أَلا أخْبرك بقول يذهب صغاره وكباره أَو قَالَ: لصغيره وكبيره قَالَ: بلَى

Şirk aranızda karıncanın ayak sesinden daha gizlidir. Sana küçüğünü de büyüğünü de -veya küçüğü ile büyüğü için- yok edecek bir söz haber vereyim mi?” [Ebû Bekir]: Evet, dedi.

قَالَ: تَقول كل يَوْم ثَلَاث مَرَّات

Buyurdu ki: “Her gün üç defa şöyle dersin:

اللَّهُمَّ إِنِّي أعوذ بك أَن أشرك بك وَأَنا أعلم واستغفرك لما لَا أعلم

Allahım! Bildiğim halde sana şirk koşmaktan sana sığınırım; bilmediğim şeyler için de senden mağfiret dilerim.”

والشرك أَن تَقول أَعْطَانِي الله وَفُلَان والند أَن يَقُول الإِنسان: لَوْلَا فلَان قتلني فلَان

[İbn Cüreyc dedi ki:] Şirk; senin 'Bana Allah ve falan verdi' demendir. Nidd (ortak koşma) ise insanın: 'Falan olmasaydı falan beni öldürürdü' demesidir.

وَأخرج البُخَارِيّ فِي الْأَدَب الْمُفْرد عَن معقل بن يسَار ﵁ قَالَ: انْطَلَقت مَعَ أبي بكر الصّديق ﵁ إِلَى رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: يَا أَبَا بكر للشرك فِيكُم أخْفى من دَبِيب النَّمْل فَقَالَ أَبُو بكر ﵁ وَهل الشّرك إِلَّا من جعل مَعَ الله إِلَهًا آخر فَقَالَ النَّبِي ﷺ: وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ للشرك فِيكُم أخْفى من دَبِيب النَّمْل أَلا أدلك على شَيْء إِذا قلته ذهب قَلِيله وَكَثِيره قل اللَّهُمَّ إِنِّي أعوذ بك أَن أشرك بك وَأَنا أعلم واستغفرك لما لَا أعلم

Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de Ma'kıl b. Yesâr radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh ile birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gittim. [Resûlullah]: “Ey Ebû Bekir! Şirk şüphesiz aranızda karıncanın ayak sesinden daha gizlidir” buyurdu. Ebû Bekir radıyallâhu anh: Şirk, Allah ile beraber başka bir ilah edinen kimseden başkası mıdır? dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Nefsim elinde olana yemin olsun ki, şirk aranızda karıncanın ayak sesinden daha gizlidir. Söylediğin takdirde onun azını da çoğunu da giderecek bir şey sana göstereyim mi? De ki: Allahım! Bildiğim halde sana şirk koşmaktan sana sığınırım; bilmediğim şeyler için de senden mağfiret dilerim.”

الْآيَات ١٧ - ١٨

17-18. Ayetler

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {أنزل من السَّمَاء مَاء} الْآيَة قَالَ: هَذَا مثل ضربه الله تَعَالَى احتملت مِنْهُ الْقُلُوب على قدر يقينها وشكها فَأَما الشَّك فَمَا ينفع مَعَه الْعَمَل

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: {أنزل من السَّمَاء مَاء} “O, gökten bir su indirdi de...” ayeti hakkında rivayet etti: Bu, Allah Teâlâ'nın getirdiği bir misaldir. Kalpler bundan yakin ve şüpheleri nispetinde pay almıştır. Şüpheye gelince, onunla beraber yapılan amel fayda vermez.

وَأما الْيَقِين فينفع الله بِهِ أَهله

Yakine gelince, Allah onunla ehlini faydalandırır.

وَهُوَ قَوْله {فَأَما الزّبد فَيذْهب جفَاء وَأما مَا ينفع النَّاس فيمكث فِي الأَرْض} وَهُوَ الْيَقِين كَمَا يَجْعَل الْحلِيّ فِي النَّار فَيُؤْخَذ خالصه بِهِ وَيتْرك خبيثه فِي النَّار كَذَلِك يقبل الله تَعَالَى الْيَقِين وَيتْرك الشَّك

İşte bu, O'nun: {فَأَما الزّبد فَيذْهb جفَاء وَأما مَا ينفع النَّاس فيمكث فِي الأَرْض} “Köpüğe gelince atılıp gider; insanlara fayda veren şey ise yeryüzünde kalır” buyruğudur. Bu da yakindir; nitekim takı [madeni] ateşe konulduğunda onun saf olanı alınır, pisliği/cürufu ise ateşte bırakılır. İşte bunun gibi, Allah Teâlâ yakini kabul eder ve şüpheyi terk eder, dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فسالت أَوديَة بِقَدرِهَا} قَالَ: الصَّغِير قدر صغيره

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: {فسالت أَوديَة بِقَدرِهَا} “dereler kendi miktarlarınca aktı” ayeti hakkında: Küçük [dere] küçüklüğü nispetinde,

وَالْكَبِير قدر كبيره

büyük [dere] de büyüklüğü nispetinde [akmıştır], dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan

الْآيَة قَالَ: هَذَا مثل ضربه الله تَعَالَى بَين الْحق وَالْبَاطِل يَقُول: احْتمل السَّيْل مَا فِي الْوَادي من عود ودمنة وَمِمَّا توقدون عَلَيْهِ فِي النَّار فَهُوَ الذَّهَب وَالْفِضَّة والحلية وَالْمَتَاع النّحاس وَالْحَدِيد وللنحاس وَالْحَدِيد خبث فَجعل الله تَعَالَى مثل خبثه كَمثل زبد المَاء فَأَما مَا ينفع النَّاس فالذهب وَالْفِضَّة

ayet hakkında rivayet etti: Bu, Allah Teâlâ'nın hak ile batıl arasında verdiği bir misaldir. Şöyle buyurmaktadır: Sel, vadideki odun ve çöpü yüklenip götürdü. Ateşte körükleyip erittiğiniz şeylerden ise altın, gümüş ve ziynet eşyası ile bakır ve demir gibi kullanım eşyası [oluşur]. Bakırın ve demirin cürufu vardır. Allah Teâlâ onun cürufunun misalini suyun köpüğünün misali gibi kıldı. İnsanlara fayda veren şeye gelince, bu altın ve gümüştür.

وَأما مَا ينفع الأَرْض فَمَا شربت من المَاء فأنبتت

Yere fayda veren şeye gelince, bu [toprağın] sudan içip bitki bitirmesidir.

فَجعل ذَلِك مثل الْعَمَل الصَّالح الَّذِي يبْقى لأَهله

İşte bunu, sahibine baki kalan salih amelin misali kıldı.

وَالْعَمَل السيء يضمحل من مَحَله فَمَا يذهب هَذَا الزّبد فَذَلِك الْهدى وَالْحق جَاءَ من عِنْد الله تَعَالَى فَمن عمل بِالْحَقِّ كَانَ لَهُ

Kötü amel ise yerinden silinip yok olur; nitekim bu köpük de yok olup gitmektedir. İşte hidayet ve hak, Allah Teâlâ'nın katından gelmiştir. Kim hak ile amel ederse bu onun lehine olur.

وَمَا بَقِي كَمَا يبْقى مَا ينفع النَّاس فِي الأَرْض

İnsanlara fayda veren şeyin yeryüzünde kalması gibi, kalan şey de [salih ameldir].

وَكَذَلِكَ الْحَدِيد لَا يَسْتَطِيع أَن يعْمل مِنْهُ سكين وَلَا سيف حَتَّى يدْخل النَّار فتأكل خبثه فَيخرج جيده فينتفع بِهِ كَذَلِك يضمحل الْبَاطِل وَإِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة وأقيم النَّاس وَعرضت الْأَعْمَال فيرفع الْبَاطِل وَيهْلك وَينْتَفع أهل الْحق بِالْحَقِّ

Demir de böyledir; ateşe sokulup ateş onun cürufunu temizleyinceye kadar ondan ne bıçak ne de kılıç yapılabilir. [Ateşten] iyisi çıkar da kendisinden faydalanılır. Batıl da böyledir, silinip yok olur. Kıyamet günü olup insanlar ayağa kaldırıldığında ve ameller arz edildiğinde batıl bertaraf edilip helak olur; hak ehli ise haktan faydalanır, dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ من طَرِيق السّديّ عَن أبي مَالك وَعَن أبي صَالح من طَرِيق مرّة عَن ابْن مَسْعُود ﵁ فِي قَوْله {فسالت أَوديَة بِقَدرِهَا} الْآيَة

İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Süddî yoluyla Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten; o da Mürre yoluyla İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan: {فسالت أَوديَة بِقَدرِهَا} “dereler kendi miktarlarınca aktı” ayeti hakkında rivayet etti:

قَالَ: فَمر السَّيْل على رَأسه من التُّرَاب والغثاء حَتَّى اسْتَقر فِي الْقَرار وَعَلِيهِ الزّبد فضربته الرّيح فَذهب الزّبد جفَاء إِلَى جوانبه فيبس فَلم ينفع أحدا وَبَقِي المَاء الَّذِي ينْتَفع بِهِ النَّاس فَشَرِبُوا مِنْهُ وَسقوا أنعامهم

Dedi ki: Sel, üzerindeki toprak ve çer çöp ile birlikte akıp gitti; nihayet durulacağı yere vardı, üzerinde ise köpük vardı. Rüzgâr ona çarptı da köpük çevrelerine doğru atılıp kurudu ve hiç kimseye bir fayda vermedi. İnsanların kendisinden faydalandığı su ise [orada] kaldı; ondan içtiler ve hayvanlarını suladılar.

فَكَمَا ذهب الزّبد فَلم ينفع فَكَذَلِك الْبَاطِل يضمحل يَوْم الْقِيَامَة فَلَا ينفع أَهله وكما نفع المَاء فَكَذَلِك ينفع الْحق أَهله

Köpüğün gidip fayda vermediği gibi, aynı şekilde batıl da kıyamet gününde silinip yok olur ve ehline hiçbir fayda sağlamaz. Suyun fayda verdiği gibi, aynı şekilde hak da ehline fayda sağlar.

هَذَا مثل ضربه الله

İşte bu, Allah'ın verdiği bir misaldir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عَطاء ﵁ فِي قَوْله {أنزل من السَّمَاء مَاء} قَالَ: هَذَا مثل ضربه الله تَعَالَى لِلْمُؤمنِ وَالْكَافِر {فسالت أَوديَة بِقَدرِهَا} حَتَّى جرى الْوَادي وامتلأ بِقدر مَا يحمل {فَاحْتمل السَّيْل زبداً رابياً} قَالَ: زبد المَاء

İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Atâ radıyallâhu anh'tan: {أنزل من السَّمَاء مَاء} “O, gökten bir su indirdi de...” ayeti hakkında: Bu, Allah Teâlâ'nın mümin ve kâfir için verdiği bir misaldir. {فسالت أَوديَة بِقَدرِهَا} “dereler kendi miktarlarınca aktı” yani vadi akıp taşıyabileceği miktarda doldu. {فَاحْتمل السَّيْل زبداً رابياً} “Böylece sel, üste çıkan bir köpük yüklendi”; [bu], suyun köpüğüdür, dediğini rivayet etti.

{وَمِمَّا يوقدون عَلَيْهِ فِي النَّار} قَالَ: زبد مَا توقدون عَلَيْهِ من ذَلِك حلية وَمَا سقط فَهُوَ مثل زبد المَاء وَهُوَ مثل ضرب للحق وَالْبَاطِل

{وَمِمَّا يوقدون عَلَيْهِ فِي النَّار} “Ateşte körükleyip erittikleri şeylerden de...” ayeti hakkında dedi ki: Bu, takı yapmak üzere üzerine ateş yaktığınız şeylerin cürufudur; [eriyip] düşen kısım suyun köpüğü gibidir. Bu da hak ile batıl için verilmiş bir misaldir.

فَأَما خبث الْحَدِيد وَالذَّهَب وزبد المَاء فَهُوَ الْبَاطِل وَمَا تصنعوا من الْحِلْية وَالْمَاء وَالْحَدِيد فَمثل الْحق

Demir ile altının cürufu ve suyun köpüğü batıldır; ziynet eşyası, su ve demirden ürettiğiniz şeyler ise hakkın misalidir, dedi.