وَأخرج ابْن جرير عَن زيد بن أسلم أَنه بلغه أَنه يتَمَثَّل للْكَافِرِ عمله فِي صُورَة أقبح مَا خلق الله وَجها وأنتنه ريحًا فيجلس إِلَى جنبه
İbn Cerîr'in Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre ona şu haber ulaşmıştır: Kâfire ameli, Allah'ın yarattığı en çirkin yüzlü ve en pis kokulu bir surette temessül eder (görünür) ve yanına oturur.
كلما أفزعه شَيْء زَاده وَكلما تخوّف شَيْئا زَاده خوفًا فَيَقُول: بئس الصاحب أَنْت وَمن أَنْت فَيَقُول: وَمَا تعرفنِي فَيَقُول: لَا
Onu bir şey korkuttukça o daha da artırır; bir şeyden endişelendikçe korkusunu daha da çoğaltır. Bunun üzerine [kâfir]: «Sen ne kötü bir arkadaşsın! Sen de kimsin?» der. O da: «Beni tanımıyor musun?» der. [Kâfir]: «Hayır» der.
فَيَقُول: أَنا عَمَلك
O da: «Ben senin amelinim» der.
كَانَ قبيحاً فَلذَلِك تراني قبيحاً وَكَانَ منتناً فَلذَلِك تراني منتناً
«[O] çirkindi, bu yüzden beni çirkin görüyorsun; [o] pis kokuluydu, bu yüzden beni pis kokulu görüyorsun.»
طأطئ إليَّ اركبك فطالما ركبتني فِي الدُّنْيَا
«Bana doğru eğil de sana bineyim; çünkü dünyada sen bana uzun süre binmiştin.»
فيركبه
Bunun üzerine ona biner.
وَهُوَ قَوْله: {ليحملوا أوزارهم كَامِلَة يَوْم الْقِيَامَة} وَالله أعلم
İşte bu, O'nun: {لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet gününde kendi günahlarını tam olarak yüklenmeleri için...” sözüdür. En doğrusunu Allah bilir.
الْآيَة ٢٦ - ٢٩
Ayet 26-29
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {قد مكر الَّذين من قبلهم} قَالَ: هُوَ نمْرُود بن كنعان حِين بنى الصرح
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Kendilerinden öncekiler de tuzak kurmuştu” ayeti hakkında şöyle demiştir: «O, köşkü (kuleyi) inşa ettiği sırada [hüküm süren] Kenan oğlu Nemrud'dur.»
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن زيد بن أسلم قَالَ: أول جَبَّار كَانَ فِي الأَرْض نمْرُود فَبعث الله عَلَيْهِ بعوضة فَدخلت فِي منخره فَمَكثَ أَرْبَعمِائَة سنة يضْرب رَأسه بالمطارق
Abdurrezzâk ve İbn Cerîr'in Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Yeryüzündeki ilk zorba hükümdar Nemrud idi. Allah onun üzerine bir sivrisinek gönderdi; sinek onun burun deliğine girdi. Böylece dört yüz yıl boyunca kafasına tokmaklarla vuruldu.»
وَارْحَمْ النَّاس بِهِ من جمع يَدَيْهِ فَضرب بهما رَأسه وَكَانَ جباراً أَرْبَعمِائَة سنة فَعَذَّبَهُ الله أَرْبَعمِائَة سنة كملكه ثمَّ أَمَاتَهُ الله
«İnsanlar içinde ona en merhametli olanı, iki elini birleştirip onunla başına vuran kimseydi. Dört yüz yıl zorba hükümdar olmuştu; Allah da krallığı süresince, dört yüz yıl ona azap etti, sonra Allah onun canını aldı.»
وَهُوَ الَّذِي بَنَى صرحاً إِلَى السَّمَاء الَّذِي قَالَ الله: {فَأتى الله بنيانهم من الْقَوَاعِد}
O, göğe doğru bir köşk inşa eden kimsedir ki Allah [onun hakkında]: {فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ} “Bunun üzerine Allah onların binalarını temellerinden sarstı” buyurmuştur.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {قد مكر الَّذين من قبلهم} قَالَ: مكر نمْرُود بن كنعان الَّذِي حَاج إِبْرَاهِيم فِي ربه
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Kendilerinden öncekiler de tuzak kurmuştu” ayeti hakkında şöyle demiştir: «[Bu], Rabbi hakkında İbrahim ile tartışan Kenan oğlu Nemrud'un tuzağıdır.»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {قد مكر الَّذين من قبلهم فَأتى الله بنيانهم من الْقَوَاعِد} قَالَ: أَتَاهَا أَمر الله من أَصْلهَا {فَخر عَلَيْهِم السّقف من فَوْقهم} و {السّقف} عالي الْبيُوت فائتكفت بهم بُيُوتهم فأهلكهم الله ودرمرهم {وأتاهم الْعَذَاب من حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ}
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ} “Kendilerinden öncekiler de tuzak kurmuştu; bunun üzerine Allah onların binalarını temellerinden sarstı” ayeti hakkında: «Allah'ın emri onun kökünden geldi» demiştir. {فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ} “Tavan da tepelerinden üzerlerine çöktü” ayeti hakkında da: «{السَّقْفُ} “Tavan”, evlerin üst kısmıdır; evleri üzerlerine altüst oldu, böylece Allah onları helak edip yok etti {وَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ} “ve azap onlara hiç farkında olmadıkları bir yerden geldi”.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {تشاقون فيهم} يَقُول: تخالفوني
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ali tarikinden İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {تُشَاقُّونَ فِيهِمْ} “kendileri hakkında [müminlerle] çekişip düşmanlık ettiğiniz” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bana muhalefet ediyordunuz [demektir].»
الْآيَة ٣٠ - ٣١
Ayet 30-31
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَقيل للَّذين اتَّقوا} قَالَ: هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنُونَ يُقَال لَهُم: {مَاذَا أنزل ربكُم} فَيَقُولُونَ {خيرا للَّذين أَحْسنُوا} أَي آمنُوا بِاللَّه وَكتبه وَأمرُوا بِطَاعَتِهِ وحثوا عباد الله على الْخَيْر ودعوهم إِلَيْهِ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا} “Takva sahiplerine ise ... denildiğinde” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bunlar müminlerdir; kendilerine: {مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ} “Rabbiniz ne indirdi?” denilir, onlar da: {خَيْرًا لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا} “İyilik indirdi. [Bu dünyada] güzel davrananlara...” derler; yani Allah'a ve kitaplarına iman ettiler, O'na itaati emrettiler, Allah'ın kullarını hayra teşvik edip onları buna davet ettiler.»
الْآيَة ٣٢
Ayet 32
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {الَّذين تتوفاهم الْمَلَائِكَة طيبين} قَالَ: أَحيَاء وأمواتاً قدر الله ذَلِك لَهُم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ} “Meleklerin tertemiz olarak canlarını aldıkları kimseler...” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Hayatta iken de ölürken de [böylecedirler], Allah bunu onlar için takdir etmiştir.»
وَأخرج ابْن مَالك وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَأَبُو الْقَاسِم بن مَنْدَه فِي كتاب الْأَحْوَال وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: إِذا استقافت نفس العَبْد الْمُؤمن جَاءَهُ الْملك فَقَالَ: السَّلَام عَلَيْك يَا ولي الله الله يقْرَأ عَلَيْك السَّلَام
İbn Mâlik, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, Kitâbü'l-Ahvâl'de Ebü'l-Kâsım b. Mende ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Mümin kulun canı [bedenden çıkmak üzere] durduğunda melek ona gelir ve: "Selam sana ey Allah'ın veli kulu! Allah sana selam ediyor" der.»
ثمَّ نزع بِهَذِهِ الْآيَة {الَّذين تتوفاهم الْمَلَائِكَة طيبين يَقُولُونَ سَلام عَلَيْكُم}
Sonra şu ayeti delil getirdi: {الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ} “Meleklerin 'Selam sizlere!' diyerek tertemiz olarak canlarını aldıkları kimseler...”
الْآيَة ٣٣ - ٣٦
Ayet 33-36
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {هَل ينظرُونَ إِلَّا أَن تأتيهم الْمَلَائِكَة} قَالَ: بِالْمَوْتِ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ} “Onlar ille de kendilerine meleklerin gelmesini mi bekliyorlar?” ayeti hakkında: «Ölümle [gelmesini]» demiştir.
وَقَالَ فِي آيَة أُخْرَى (وَلَو ترى
Başka bir ayette de şöyle buyurmuştur: «(Görseydin
إِذْ يتوفى الَّذين كفرُوا الْمَلَائِكَة) (الْأَنْفَال آيَة ٥٠) وَهُوَ ملك الْمَوْت وَله رسل {أَو يَأْتِي أَمر رَبك} وَذَاكَ يَوْم الْقِيَامَة
Melekler inkâr edenlerin canını alırken...) (Enfâl Suresi 50)» O, ölüm meleğidir ve onun elçileri vardır. {أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ} “Yahut Rabbinin buyruğunun gelmesini mi [bekliyorlar]?” [ifadesi ise], kıyamet günüdür.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {هَل ينظرُونَ إِلَّا أَن تأتيهم الْمَلَائِكَة} يَقُول: عِنْد الْمَوْت حِين تتوفاهم {أَو يَأْتِي أَمر رَبك} قَالَ: ذَلِك يَوْم الْقِيَامَة
İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ} “Onlar ille de kendilerine meleklerin gelmesini mi bekliyorlar?” ayeti hakkında: «Ölüm anında, canlarını aldıkları sırada [demektir]» demiştir. {أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ} “Yahut Rabbinin buyruğunun gelmesini mi [bekliyorlar]?” ayeti hakkında da: «Bu, kıyamet günüdür» demiştir.
الْآيَة ٣٧
Ayet 37
أخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن مَسْعُود أَنه قَرَأَ {فَإِن الله لَا يهدي} بِفَتْح الْيَاء {من يضل} بِضَم الْيَاء
Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o, {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي} “Şüphesiz Allah doğru yola iletmez” kısmını yâ harfinin fethasıyla [yehdî], {مَنْ يُضَلُّ} “saptırdığı kimseyi” kısmını da yâ harfinin dammesiyle [yudallu] okumuştur.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن الْأَعْمَش قَالَ: قَالَ لي الشّعبِيّ: يَا سُلَيْمَان كَيفَ تقْرَأ هَذَا الْحَرْف قلت: {لَا يهدي من يضل} فَقَالَ: كَذَلِك سَمِعت عَلْقَمَة يقْرؤهَا
Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in A'meş'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Şa'bî bana: «Ey Süleyman! Bu kelimeyi nasıl okuyorsun?» dedi. Ben: «{لَا يَهْدِي مَنْ يُضَلُّ} “Saptırılan kimseyi doğru yola iletmez”» dedim. Bunun üzerine o: «Alkame'nin de böyle okuduğunu işittim» dedi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن عَلْقَمَة أَنه كَانَ يقْرَأ {لَا يهدي من يضل}
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in Alkame'den rivayet ettiğine göre o, {لَا يَهْدِي مَنْ يُضَلُّ} “[Allah] saptırılan kimseyi doğru yola iletmez” şeklinde okurdu.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن إِبْرَاهِيم أَنه قَرَأَ {لَا يهدي من يضل}
Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in İbrâhim['en-Nehaî]'den rivayet ettiğine göre o, {لَا يَهْدِي مَنْ يُضَلُّ} “[Allah] saptırılan kimseyi doğru yola iletmez” şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد أَنه كَانَ يقْرَأ هَذَا الْحَرْف {فَإِن الله لَا يهدي من يضل} قَالَ: من يضله الله لَا يهديه أحد
İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, bu harfi (kıraati) {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضَلُّ} “Şüphesiz Allah, saptırılan kimseyi doğru yola iletmez” şeklinde okur ve şöyle derdi: «Allah'ın saptırdığı kimseyi hiç kimse doğru yola iletemez.»
الْآيَة ٣٨ - ٣٩
Ayet 38-39
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: كَانَ لرجل من الْمُسلمين على رجل من الْمُشْركين دين فَأَتَاهُ يتقاضاه فَكَانَ فِيمَا تكلم بِهِ وَالَّذِي أرجوه بعد الْمَوْت أَنه لكذا وَكَذَا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebü'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Müslümanlardan bir adamın müşriklerden bir adam üzerinde alacağı vardı; alacağını istemek üzere ona gitti. Konuşurken sarf ettiği sözler arasında: «Ölümden sonra [rahmetini] umduğum [Allah]'a andolsun ki bu böyledir ve şöyledir» ifadesi de vardı.
فَقَالَ لَهُ الْمُشرك: إِنَّك لتزعم أَنَّك تبْعَث من بعد الْمَوْت
Bunun üzerine müşrik ona: «Sen ölümden sonra diriltileceğini mi iddia ediyorsun?» dedi.
فأقسم بِاللَّه جهد يَمِينه: لَا يبْعَث الله من يَمُوت
Ve bütün gücüyle yemin ederek: «Allah ölen kimseyi diriltmez» dedi.
فَأنْزل الله: {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم لَا يبْعَث الله من يَمُوت} الْآيَة
Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ} “Var güçleriyle 'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye Allah'a yemin ettiler...”
وَأخرج ابْن مردوية عَن عَليّ فِي قَوْله: {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم لَا يبْعَث الله من يَمُوت} قَالَ: نزلت فِي []
İbn Merdûye'nin Ali'den rivayet ettiğine göre o, {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ} “Var güçleriyle 'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye Allah'a yemin ettiler” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bu [ayet], [...] hakkında inmiştir.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ الله: سبني ابْن آدم وَلم يكن يَنْبَغِي لَهُ أَن يسبني وَكَذبَنِي وَلم يكن يَنْبَغِي لَهُ أَن يكذبنِي
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: “Allah şöyle buyurdu: Âdemoğlu Bana sövdü, oysa Bana sövmek ona yakışmazdı; Beni yalanladı, oysa Beni yalanlamak ona yakışmazdı.”
فَأَما تَكْذِيبه إيَّايَ فَقَالَ: {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم لَا يبْعَث الله من يَمُوت} وَقلت: {بلَى وَعدا عَلَيْهِ حَقًا} وَأما سبه إيَّايَ فَقَالَ: (إِن الله ثَالِث ثَلَاثَة وَقلت: (هُوَ الله أحد الله الصَّمد لم يلد وَلم يُولد وَلم يكن لَهُ كفوا أحد) (الصَّمد)
“Beni yalanlamasına gelince: [O,] {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ} “Var güçleriyle 'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye Allah'a yemin ettiler” [dedi]; Ben ise: {بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّۭا} “Hayır! Bu, O'nun üzerine hak bir vaattir” buyurdum. Bana sövmesine gelince: [O,] «(Şüphesiz Allah üçün üçüncüsüdür)» dedi; Ben ise: «(De ki: O Allah tektir. Allah Samed'dir. Doğurmamış ve doğmamıştır. Hiçbir şey O'na denk değildir) (İhlas Suresi)» buyurdum.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {ليبين لَهُم الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ} قَالَ: للنَّاس عَامَّة وَالله أعلم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ} “Hakkında ayrılığa düştükleri şeyi onlara açıklaması için...” ayeti hakkında: «Bütün insanlara [açıklaması için]» demiştir. En doğrusunu Allah bilir.
الْآيَة ٤٠ - ٤٢
Ayet 40-42
أخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان - وَاللَّفْظ لَهُ - عَن أبي ذَر عَن رَسُول الله قَالَ: يَقُول الله: يَا ابْن آدم كلكُمْ مذنب إِلَّا من عافيت
Ahmed, [rivayeti] hasen gören Tirmizî, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve -lafız ona ait olmak üzere- Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ebû Zer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: “Allah Teâlâ şöyle buyurur: Ey Âdemoğlu! Benim afiyet verdiğim kimseler müstesna, hepiniz günahkârsınız;”
فاستغفروني أَغفر لكم
“Benden bağışlanma dileyin ki sizi bağışlayayım.”
وكلكم فُقَرَاء إِلَّا من أغنيت فسلوني أُعْطِيكُم
“Benim zengin kıldığım kimseler müstesna, hepiniz fakirsiniz; Benden isteyin ki size vereyim.”
وكلكم ضال إِلَّا من هديت فسلوني الْهدى أهدكم
“Benim hidayet ettiğim kimseler müstesna, hepiniz sapıklıktasınız; Benden hidayet isteyin ki sizi doğru yola ileteyim.”
وَمن استغفرني وَهُوَ يعلم أَنِّي ذُو قدرَة على أَن أَغفر لَهُ غفرت لَهُ وَلَا أُبَالِي
“Kim Benim kendisini bağışlamaya güç yetiren olduğumu bilerek Benden bağışlanma dilerse, ona aldırmaksızın kendisini bağışlarım.”
وَلَو أَن أولكم وآخركم وحيكم وميتكم ورطبكم ويابسكم اجْتَمعُوا على قلب أَشْقَى وَاحِد مِنْكُم مَا نقص ذَلِك من سلطاني مثل جنَاح بعوضة
“Eğer ilkiniz ve sonunuz, diriniz ve ölünüz, yaşınız ve kurunuz, aranızdaki en şaki (en günahkâr) bir kimsenin kalbi üzere birleşse, bu durum Benim hâkimiyetimden bir sivrisinek kanadı kadar dahi eksiltmez.”
وَلَو أَن أوّلكم وآخركم وحيكم وميتكم ورطبكم ويابسكم اجْتَمعُوا على قلب أتقى وَاحِد مِنْكُم مَا زادوا فِي سلطاني مثل جنَاح بعوضة
“Eğer ilkiniz ve sonunuz, diriniz ve ölünüz, yaşınız ve kurunuz, aranızdaki en takvalı bir kimsenin kalbi üzere birleşse, Benim hâkimiyetime bir sivrisinek kanadı kadar dahi artıramazlar.”
وَلَو أَن أولكم وآخركم وحيكم وميتكم ورطبكم ويابسكم سَأَلُونِي حَتَّى تَنْتَهِي مَسْأَلَة كل وَاحِد مِنْكُم فأعطيتهم مَا سَأَلُونِي مَا نقص ذَلِك مِمَّا عِنْدِي كغرز إبرة غمسها أحدكُم فِي الْبَحْر وَذَلِكَ أَنِّي جواد ماجد وَاجِد عطائي كَلَام وعذابي كَلَام إِنَّمَا أَمْرِي لشَيْء إِذا أردته أَن أَقُول لَهُ {كن فَيكون}
“Eğer ilkiniz ve sonunuz, diriniz ve ölünüz, yaşınız ve kurunuz, her birinizin isteği son buluncaya kadar Benden istese ve Ben de onlara istediklerini versem, bu durum birinizin denize daldırdığı bir iğnenin batırılıp çıkarılması kadar bile katımdakinden eksiltmez. Zira Ben cömertim, şeref ve yücelik sahibiyim, zenginim; Benim vermem bir sözdür, azabım da bir sözdür. Bir şeyi dilediğimde Benim buyruğum ona sadece {كُنْ فَيَكُونُ} “Ol!” demektir, o da hemen oluverir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَالَّذين هَاجرُوا فِي الله من بعد مَا ظلمُوا} قَالَ: إِنَّهُم قوم من أهل مَكَّة هَاجرُوا إِلَى رَسُول الله بعد ظلمهم ظَلَمَهُمُ الْمُشْركُونَ
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenler...” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bunlar, Mekke ehlinden bir topluluktur ki müşrikler kendilerine zulmettikten sonra Resûlullah'a hicret etmişlerdir.»
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن دَاوُد بن أبي هِنْد قَالَ: نزلت {وَالَّذين هَاجرُوا فِي الله من بعد مَا ظلمُوا} إِلَى قَوْله: {وعَلى رَبهم يَتَوَكَّلُونَ} فِي أبي جندل بن سُهَيْل
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Dâvûd b. Ebî Hind'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenler...” ayetinden {وَعَلَىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “...ve yalnız Rablerine tevekkül ederler.” ayetine kadar olan kısım, Ebû Cendel b. Süheyl hakkında inmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَالَّذين هَاجرُوا فِي الله من بعد مَا ظلمُوا} قَالَ: هَؤُلَاءِ أَصْحَاب مُحَمَّد ظلمهم أهل مَكَّة فأخرجوهم من دِيَارهمْ حَتَّى لحق طوائف مِنْهُم بِأَرْض الْحَبَشَة ثمَّ بوأهم الله الْمَدِينَة بعد ذَلِك فَجَعلهَا لَهُم دَار هِجْرَة وَجعل لَهُم أنصاراً من الْمُؤمنِينَ {ولأجر الْآخِرَة أكبر} قَالَ: أَي وَالله لما يثيبهم عَلَيْهِ من جنته وَنعمته {أكبر لَو كَانُوا يعلمُونَ}
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenler...” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bunlar Muhammed'in ashâbıdır; Mekke ehli onlara zulmetti ve onları yurtlarından çıkardı, nihayet onlardan bir grup Habeşistan topraklarına ulaştı. Sonra Allah bundan sonra onlara Medine'yi yurt kıldı, orayı onlar için bir hicret yurdu yaptı ve müminlerden onlara yardımcılar (ensâr) kıldı.» {وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ} “Ahiret mükâfatı ise elbette daha büyüktür” ayeti hakkında da: «Evet, vallahi! Allah'ın cennetinden ve nimetinden onlara vereceği mükâfat {أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “keşke bilselerdi, elbette daha büyüktür!”» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الشّعبِيّ فِي قَوْله: {لنبوّئنهم فِي الدُّنْيَا حَسَنَة} قَالَ: الْمَدِينَة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Şa'bî'den rivayet ettiğine göre o, {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} “...onları dünyada güzel bir yere yerleştireceğiz” ayeti hakkında: «Medine'ye [yerleştireceğiz]» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {لنبوّئنهم فِي الدُّنْيَا حَسَنَة} قَالَ: لنرزقنهم فِي الدُّنْيَا رزقا حسنا
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} “...onları dünyada güzel bir yere yerleştireceğiz” ayeti hakkında: «Dünyada onları mutlaka güzel bir rızıkla rızıklandıracağız» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبان بن تغلب قَالَ: كَانَ الرّبيع بن خَيْثَم يقْرَأ هَذَا الْحَرْف فِي النَّحْل {وَالَّذين هَاجرُوا فِي الله من بعد مَا ظلمُوا لنبوئنهم فِي الدُّنْيَا حَسَنَة}
İbn Ebî Hâtim'in Ebân b. Tağlib'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Rebî' b. Haysem Nahl Suresi'ndeki bu kıraati {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} “Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenleri, dünyada mutlaka güzel bir yere yerleştireceğiz” şeklinde okur,
وَيقْرَأ فِي العنكبوت (لَنَثْويَنَّهُمْ من الْجنَّة غرفا) (العنكبوت آيَة ٥٨) وَيَقُول: التَّنَبُّؤ فِي الدُّنْيَا والثواء فِي الْآخِرَة
Ankebût Suresi'nde ise (Ankebût Suresi 58. ayet) “onları cennetin yüksek köşklerine yerleştireceğiz” şeklinde okur ve şöyle derdi: «Tenebbü' (yerleşmek) dünyada, sevâ' (ebedî kalmak) ise ahirettedir.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عمر بن الْخطاب: أَنه كَانَ إِذا أعْطى الرجل من الْمُهَاجِرين عَطاء يَقُول: خُذ
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in rivayet ettiğine göre Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh], muhacirlerden bir kimseye bir ihsanda bulunduğu zaman şöyle derdi: «Al,
بَارك الله لَك هَذَا مَا وَعدك الله فِي الدُّنْيَا وَمَا ادّخر لَك فِي الْآخِرَة أكبر لَو كَانُوا يعلمُونَ
Allah sana bunu mübarek eylesin; bu, Allah'ın sana dünyada vadettiğidir. Ahirette senin için sakladığı ise, keşke bilselerdi, daha büyüktür!»
الْآيَة ٤٣ - ٤٨
Ayet 43-48
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما بعث الله مُحَمَّدًا رَسُولا أنْكرت الْعَرَب ذَلِك وَمن أنكر مِنْهُم قَالُوا: الله أعظم من أَن يكون رَسُوله بشرا مثل مُحَمَّد
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah Teâlâ Muhammed'i bir peygamber olarak gönderdiğinde Araplar bunu inkâr ettiler. Onlardan inkâr edenler: «Allah, elçisinin Muhammed gibi bir beşer olmasından çok daha yücedir» dediler.
فَأنْزل الله: (أَكَانَ للنَّاس عجبا أَن أَوْحَينَا إِلَى رجل مِنْهُم) (يُونُس آيَة ٢) وَقَالَ: {وَمَا أرسلنَا من قبلك إِلَّا رجَالًا نوحي إِلَيْهِم فاسألوا أهل الذّكر إِن كُنْتُم لَا تعلمُونَ} يَعْنِي فاسألوا أهل الذّكر والكتب الْمَاضِيَة: أبشر كَانَت الرُّسُل الَّذين أَتَتْهُم أم مَلَائِكَة فَإِن كَانُوا مَلَائِكَة أتتكم وَإِن كَانُوا بشرا فَلَا تنكروا أَن يكون رَسُولا
Bunun üzerine Allah Teâlâ: “İçlerinden bir adama vahyettik diye insanlara şaşılacak bir şey mi geldi?” (Yûnus Suresi 2. ayet) ayetini indirdi ve şöyle buyurdu: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını peygamber göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun.” Yani: Zikir ehline ve geçmiş kitapların ehline sorun; kendilerine gelen peygamberler beşer miydi yoksa melekler miydi? Eğer onlar melek idiyse size de [melek] gelmiştir; şayet onlar beşer idiyse onun da bir peygamber olmasını inkâr etmeyin.
ثمَّ قَالَ: (وَمَا أرسلنَا من قبلك إِلَّا رجَالًا يُوحى إِلَيْهِم من أهل الْقرى) (يُوسُف آيَة ١٠٩) أَي لَيْسُوا من أهل السَّمَاء كَمَا قُلْتُمْ
Sonra da: “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik” (Yûsuf Suresi 109. ayet) buyurdu; yani sizin dediğiniz gibi onlar gök ehlinden değillerdir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {وَمَا أرسلنَا من قبلك إِلَّا رجَالًا}
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا} “Senden önce de adamlardan başkasını göndermedik...” ayeti hakkında
قَالَ: قَالَت الْعَرَب (لَوْلَا أنزل علينا الْمَلَائِكَة) (الْمَائِدَة آيَة ٧٣) قَالَ الله: مَا أرْسلت الرُّسُل إِلَّا بشرا {فاسألوا} يَا معشر الْعَرَب {أهل الذّكر} وهم أهل الْكتاب من الْيَهُود وَالنَّصَارَى الَّذين جَاءَتْهُم قبلكُمْ {إِن كُنْتُم لَا تعلمُونَ} أَن الرُّسُل الَّذين كَانُوا من قبل مُحَمَّد كَانُوا بشرا مثله فَإِنَّهُم سيخبرونكم أَنهم كَانُوا بشرا مثله
şöyle demiştir: Araplar: “Bize melekler indirilmeli değil miydi?” (Furkan Suresi 21. ayet) demişlerdi. Allah Teâlâ: «Ben peygamberleri ancak birer beşer olarak gönderdim; ey Arap topluluğu, {فَاسْأَلُوا} sorun, {أَهْلَ الذِّكْرِ} zikir ehline -ki onlar sizden önce kendilerine [kitap] gelmiş olan Yahudi ve Hristiyan Ehl-i Kitaptır-, {إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} eğer bilmiyorsanız Muhammed'den önceki peygamberlerin de onun gibi birer beşer olduğunu; şüphesiz onlar da size peygamberlerin onun gibi birer beşer olduklarını haber vereceklerdir» buyurdu.
وَأخر الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس {فاسألوا أهل الذّكر} يَعْنِي مُشْركي قُرَيْش أَن مُحَمَّدًا رَسُول الله فِي التَّوْرَاة والإِنجيل
Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ} “Zikir ehline sorun” ayeti hakkında: «Yani Kureyş müşrikleri, Tevrat ve İncil'de Muhammed'in Allah'ın Resûlü [olup olmadığını Ehl-i Kitaba sorsunlar]» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {فاسألوا أهل الذّكر} قَالَ: نزلت فِي عبد الله بن سَلام وَنَفر من أهل التَّوْرَاة وَكَانُوا أهل كتب يَقُول: فاسألوهم {إِن كُنْتُم لَا تعلمُونَ} أَن الرجل ليُصَلِّي ويصوم ويحج ويعتمر وَأَنه لمنافق
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ} “Zikir ehline sorun” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bu ayet, Abdullah b. Selâm ve Tevrat ehlinden bir grup hakkında inmiştir; onlar kitap ehli idiler. [Allah] buyuruyor ki: {إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} Eğer bilmiyorsanız onlara sorun. Bir adam namaz kılar, oruç tutar, hac ve umre yapar da yine de münafık olabilir.»
قيل: يَا رَسُول الله بِمَاذَا دخل عَلَيْهِ النِّفَاق قَالَ: يطعن على إِمَامه وإمامه من قَالَ الله فِي كِتَابه: {فاسألوا أهل الذّكر أَن كُنْتُم لَا تعلمُونَ}
«Ey Allah'ın Resûlü! Ona nifak nereden girdi?» denildi. O da: «İmamına dil uzatır; oysa onun imamı, Allah'ın Kitabında: {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” buyurduğu kimsedir» buyurdu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر قَالَ: قَالَ رَسُول الله: لَا يَنْبَغِي للْعَالم أَن يسكت عَن علمه وَلَا يَنْبَغِي للجاهل أَن يسكت عَن جَهله
İbn Merdûye'nin Câbir'den rivayet ettiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: “Âlime ilminden susması, cahile de cehaleti üzere susup kalması yakışmaz.”
وَقد قَالَ الله {فاسألوا أهل الذّكر إِن كُنْتُم لَا تعلمُونَ} فَيَنْبَغِي لِلْمُؤمنِ أَن يعرف عمله على هدى أم على خِلَافه
Nitekim Allah Teâlâ: {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” buyurmuştur. Şu halde müminin, amelinin bir hidayet üzere mi yoksa onun hilafına mı olduğunu bilmesi gerekir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {بِالْبَيِّنَاتِ} قَالَ: الْآيَات {والزبر} قَالَ: الْكتب
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {بِالْبَيِّنَاتِ} “Apaçık delillerle...” ayeti hakkında: «Ayetlerle», {وَالزُّبُرِ} “...ve kitaplarla” ayeti hakkında da: «Kitaplarla» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ عَن أَصْحَابه فِي قَوْله: {بِالْبَيِّنَاتِ والزبر} قَالَ: {الْبَينَات} الْحَلَال وَالْحرَام الَّذِي كَانَت تَجِيء بِهِ الْأَنْبِيَاء {والزبر} كتب الْأَنْبِيَاء {وأنزلنا إِلَيْك الذّكر} قَالَ: هُوَ الْقُرْآن
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den, onun da arkadaşlarından rivayet ettiğine göre {بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ} “Apaçık delillerle ve kitaplarla...” ayeti hakkında şöyle demiştir: «{الْبَيِّنَاتِ} peygamberlerin getirdiği helal ve haramdır; {وَالزُّبُرِ} peygamberlerin kitaplarıdır. {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ} “Sana da zikri indirdik” ayetindeki [zikir] ise Kur'an'dır.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {لتبين للنَّاس مَا نزل إِلَيْهِم} قَالَ: مَا أحل لَهُم وَمَا حرم عَلَيْهِم
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ} “İnsanlara kendilerine indirileni açıklayasın diye...” ayeti hakkında: «Onlara neyin helal ve neyin haram kılındığını [açıklayasın diye]» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {لتبين للنَّاس مَا نزل إِلَيْهِم} قَالَ: أرْسلهُ الله إِلَيْهِم ليتَّخذ بذلك الْحجَّة عَلَيْهِم
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ} “İnsanlara kendilerine indirileni açıklayasın diye...” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bununla aleyhlerine hüccet olsun diye Allah onu kendilerine [peygamber olarak] göndermiştir.»
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {لَعَلَّهُم يتفكرون} قَالَ: يطيعون
İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} “Umulur ki düşünürler” ayeti hakkında: «İtaat ederler» demiştir.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن حُذَيْفَة قَالَ: قَامَ فِينَا رَسُول الله مقَاما أخبرنَا بِمَا يكون إِلَى قيام السَّاعَة عقله منا من عقله ونسيه من نَسيَه
Hâkim'in rivayet edip sahihlediğine göre Huzeyfe [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: «Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] aramızda bir konuşma yaptı ve kıyamet kopuncaya kadar olacak şeyleri bize bildirdi. Onu aklında tutan tuttu, unutan da unuttu.»
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {أفأمن الَّذين مكروا السَّيِّئَات} قَالَ: نمْرُود بن كنعان وَقَومه
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ} “Kötülükleri tuzak kuranlar güvende mi oldular?...” ayeti hakkında: «Nemrûd b. Ken'ân ve kavmidir» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {أفأمن الَّذين مكروا السَّيِّئَات} أَي الشّرك
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ} “Kötülükleri tuzak kuranlar güvende mi oldular?...” ayeti hakkında: «Yani şirki [tuzak kuranlar]» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {أفأمن الَّذين مكروا السَّيِّئَات} قَالَ: تكذيبهم الرُّسُل وأعمالهم بِالْمَعَاصِي
İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o, {أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ} “Kötülükleri tuzak kuranlar güvende mi oldular?...” ayeti hakkında: «Peygamberleri yalanlamaları ve günahlar işlemeleridir» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {أَو يَأْخُذهُمْ فِي تقلبهم} قَالَ: فِي اخْتلَافهمْ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ} “Yahut dönüp dolaşırlarken onları yakalamayacağından...” ayeti hakkında: «Gidip gelmelerinde» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {أَو يَأْخُذهُمْ فِي تقلبهم} قَالَ: إِن شِئْت أَخَذته فِي سَفَره
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ} “Yahut dönüp dolaşırlarken onları yakalamayacağından...” ayeti hakkında şöyle demiştir: «[Allah:] Dilersem onu yolculuğunda yakalarım,
وَفِي قَوْله: {أَو يَأْخُذهُمْ على تخوف} يَقُول: إِن شِئْت أَخَذته على أثر موت صَاحبه
{أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَىٰ تَخَوُّفٍ} “Yahut onları azar azar eksilterek yakalamayacağından...” ayeti hakkında da: Dilersem arkadaşının ölümünün hemen ardından onu yakalarım,
وتخوف بذلك
ve bununla korkutur [buyurmaktadır]» demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {أَو يَأْخُذهُمْ فِي تقلبهم} قَالَ: فِي أسفارهم
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ} “Yahut dönüp dolaşırlarken onları yakalamayacağından...” ayeti hakkında: «Yolculuklarında» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {أَو يَأْخُذهُمْ فِي تقلبهم} يَعْنِي على أَي حَال كَانُوا بِاللَّيْلِ وَالنَّهَار {أَو يَأْخُذهُمْ على تخوف} يَعْنِي أَن يَأْخُذ بَعْضًا بِالْعَذَابِ وَيتْرك بَعْضًا وَذَلِكَ أَنه كَانَ يعذب الْقرْيَة فيهلكها وَيتْرك الْأُخْرَى
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o, {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ} “Yahut dönüp dolaşırlarken onları yakalamayacağından...” ayeti hakkında: «Yani gece ve gündüz hangi halde olurlarsa olsunlar», {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَىٰ تَخَوُّفٍ} “Yahut onları korku üzereyken yakalamayacağından...” ayeti hakkında da: «Yani bir kısmını azap ile helak edip bir kısmını bırakmasıdır; nitekim O, bir karyeyi cezalandırıp helak ederken diğerini bırakırdı» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {أَو يَأْخُذهُمْ على تخوف} قَالَ: ينقص من أَعْمَالهم
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَىٰ تَخَوُّفٍ} “Yahut onları azar azar eksilterek yakalamayacağından...” ayeti hakkında: «Onların amellerinden eksiltir» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق عَطاء الْخُرَاسَانِي عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {أَو يَأْخُذهُمْ على تخوف} قَالُوا: مَا نرى إِلَّا أَنه عِنْد تنقص مَا نردده من الْآيَات فَقَالَ عمر: مَا أرى إِلَّا أَنه على مَا تنتقصون من معاصي الله
İbn Cerîr'in Atâ el-Horasânî yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre onlar {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَىٰ تَخَوُّفٍ} “Yahut onları azar azar eksilterek yakalamayacağından...” ayeti hakkında: «Biz bunu ancak, tekrar tekrar okuduğumuz ayetlerin eksilmesi esnasında [olur] diye görüyoruz» dediler. Bunun üzerine Ömer: «Ben bunu ancak, sizin Allah'a karşı işlediğiniz günahlardan eksilttiğiniz miktar üzere [yakalaması] olarak görüyorum» dedi.
فَخرج رجل مِمَّن كَانَ عِنْد عمر فلقي أَعْرَابِيًا فَقَالَ: يَا فلَان مَا فعل رَبك
Ömer'in yanındakilerden bir adam dışarı çıktı ve bir bedeviyle karşılaşıp: «Ey filan! Rabbin (efendin) ne yaptı?» dedi.
فَقَالَ: قد تخيفته
O da: «Onu azar azar eksilttim (tahayyeftuhu)» dedi.
يَعْنِي تنقصه
Yani onu eksiltti.
فَرجع إِلَى عمر فَأخْبرهُ فَقَالَ: قدر الله ذَلِك
Bunun üzerine Ömer'e dönüp bunu haber verdi. Ömer de: «Allah bunu böyle takdir etmiştir» dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {أَو يَأْخُذهُمْ على تخوف} قَالَ: يَأْخُذهُمْ بِنَقص بَعضهم بَعْضًا
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَىٰ تَخَوُّفٍ} “Yahut onları azar azar eksilterek yakalamayacağından...” ayeti hakkında: «Bir kısmını diğer bir kısmıyla eksilterek onları yakalar» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {أَو يَأْخُذهُمْ على تخوف} قَالَ: كَانَ يُقَال: التخوف هُوَ التنقص
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o, {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَىٰ تَخَوُّفٍ} “Yahut onları azar azar eksilterek yakalamayacağından...” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Tehavvuf'un (تخوّف) tenakkus (eksiltmek) olduğu söylenirdi;
تنقصهم من الْبَلَد والأطراف
yani beldeden ve etraftan onları eksiltmesidir.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {أَو لم يرَوا إِلَى مَا خلق الله من شَيْء يتفيأ ظلاله عَن الْيَمين وَالشَّمَائِل سجدا لله} قَالَ: ظلّ كل شَيْء فِيهِ وظل كل شَيْء سُجُوده
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَىٰ مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ} “Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmezler mi ki gölgeleri sağdan ve soldan Allah'a secde ederek döner?” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Her şeyin gölgesi kendisindedir ve her şeyin gölgesi onun secdesidir.
{الْيَمين} أول النَّهَار {وَالشَّمَائِل} آخر النَّهَار
{الْيَمِينِ} günün başı, {وَالشَّمَائِلِ} ise günün sonudur.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {أَو لم يرَوا إِلَى مَا خلق الله من شَيْء يتفيأ ظلاله} قَالَ: إِذا فَاءَ الْفَيءُ توجه كل شَيْء سَاجِدا لله قِبَلَ الْقبْلَة من بَيت أَو شجر
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o, {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَىٰ مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ} “Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmezler mi ki gölgeleri... döner?” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Gölge dönüp uzadığında ev veya ağaç olsun her şey Allah'a secde ederek kıbleye yönelir.»
قَالَ: فَكَانُوا يستحبون الصَّلَاة عِنْد ذَلِك
Dedi ki: «Bu vakitte namaz kılmayı müstehap görürlerdi.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: إِذا فَاء الْفَيْء لم يبْق شَيْء من دَابَّة وَلَا طَائِر إِلَّا خر لله سَاجِدا
İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in Dahhâk'tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Gölge döndüğü zaman hiçbir binek hayvanı ve hiçbir kuş kalmaz ki Allah'a secde ederek yere kapanmasın.»
وَأخرج عبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عمر بن الْخطاب ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله: أَربع قبل الظّهْر بعد الزَّوَال تحسب بمثلين من صَلَاة السحر
Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in Ömer b. el-Hattâb'dan [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: “Zevalden sonra öğleden önce kılınan dört rekât namaz, seher vakti kılınan namazın iki katı gibi sayılır.”