Binûn

Nahl Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ رَسُول الله: وَلَيْسَ من شَيْء إِلَّا وَهُوَ يسبح الله تِلْكَ السَّاعَة ثمَّ قَرَأَ {يتفيأ ظلاله عَن الْيَمين وَالشَّمَائِل سجدا لله} الْآيَة كلهَا

Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: “O vakitte Allah'ı tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur.” Sonra ayetin tamamını okudu: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ} “...Gölgeleri sağdan ve soldan Allah'a secde ederek döner.”

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سعد بن إِبْرَاهِيم قَالَ: صلوا صَلَاة الآصال حَتَّى يفِيء الْفَيْء قبل النداء بِالظّهْرِ من صلاهَا فَكَأَنَّمَا تهجد بِاللَّيْلِ

İbn Ebî Şeybe'nin Sa‘d b. İbrâhim'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Öğle ezanından önce gölge dönünceye kadar âsâl namazı kılın; kim bu namazı kılarsa sanki gece teheccüd namazı kılmış gibi olur.»

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: فَيْء كل شَيْء ظله وَسُجُود كل شَيْء فِيهِ سُجُود الخيال فِيهَا

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Her şeyin feyi (dönen gölgesi) onun gölgesidir; her şeyin onda secde etmesi ise hayalinin (gölgesinin) secdesidir.»

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: إِذا زَالَت الشَّمْس سجد كل شَيْء لله

İbn Cerîr'in Mücâhid'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Güneş zevale erdiğinde her şey Allah'a secde eder.»

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة فِي قَوْله: {يتفيأ ظلاله عَن الْيَمين وَالشَّمَائِل} قَالَ: الغدو وَالْآصَال إِذا فَاء ظلّ كل شَيْء

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ} “Gölgeleri sağdan ve soldan... döner” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Sabahlar ve akşamlardır; her şeyin gölgesi döndüğü zamandır.

أما الظل بِالْغَدَاةِ فَعَن الْيَمين وَأما بالْعَشي فَعَن الشَّمَائِل

Sabahleyin gölge sağdan, akşamleyin ise soldandır.

إِذا كَانَ بِالْغَدَاةِ سجدت لله وَإِذا كَانَ بالْعَشي سجدت لَهُ

Sabah olduğunda Allah'a secde eder, akşam olduğunda da O'na secde eder.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي غَالب الشَّيْبَانِيّ قَالَ: أمواج الْبَحْر صلَاته

İbn Ebî Hâtim'in Ebû Gâlib eş-Şeybânî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Denizin dalgaları onun namazıdır.»

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {داخرون} قَالَ: صاغرون

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {دَاخِرُونَ} “...boyun eğmiş olarak” [ifadesi] hakkında: «Küçülmüş, boyun eğmiş kimselerdir» demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وهم داخرون} قَالَ: صاغرون

Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَهُمْ دَاخِرُونَ} “Onlar boyun eğmiş oldukları halde...” ayeti hakkında: «Küçülmüş, boyun eğmiş kimselerdir» demiştir.

الْآيَة ٤٩ - ٥٦

49-56. Ayetler

أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَللَّه يسْجد مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الأَرْض من دَابَّة} قَالَ: لم يدع شَيْئا من خلقه إِلَّا عَبده لَهُ طَائِعا أَو كَارِهًا

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ} “Göklerde ve yerde bulunan canlılar... yalnız Allah'a secde ederler” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Yarattıklarından hiçbir şey bırakmamıştır ki ister istemez O'na kulluk etmesin.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: يسْجد من فِي السَّمَوَات طَوْعًا وَمن فِي الأَرْض طَوْعًا وَكرها

İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Göklerde olanlar isteyerek, yerde olanlar ise isteyerek ve istemeyerek secde ederler.»

وَأخرج الْخَطِيب فِي تَارِيخه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {يخَافُونَ رَبهم من فَوْقهم} قَالَ: مَخَافَة الإجلال

Hatîb'in Târîh'inde İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ} “Onlar, üstlerindeki Rablerinden korkarlar...” ayeti hakkında: «Tazim ve saygı korkusuyla [korkarlar]» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: مر النَّبِي بِسَعْد وَهُوَ يَدْعُو بِأُصْبُعَيْهِ فَقَالَ لَهُ: يَا سعد أحد أحد

İbn Ebî Şeybe ve İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem], Sa‘d iki parmağıyla dua ederken yanından geçti ve ona: “Ey Sa‘d! Birle, birle!” buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن سِيرِين قَالَ: كَانُوا إِذا رَأَوْا إنْسَانا يَدْعُو بِأُصْبُعَيْهِ ضربوا إِحْدَاهمَا وَقَالُوا: {إِنَّمَا هُوَ إِلَه وَاحِد}

İbn Ebî Şeybe'nin İbn Sîrîn'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İki parmağıyla dua eden bir insan gördüklerinde parmaklarından birine vurur ve: {إِنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ} “O ancak tek bir ilahtır” derlerdi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عَائِشَة قَالَت: إِن الله يحب أَن يدعى هَكَذَا وأشارت بأصبع وَاحِدَة

İbn Ebî Şeybe'nin Âişe'den [radıyallâhu anhâ] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Şüphesiz Allah kendisine böyle dua edilmesini sever» ve tek parmağıyla işaret etti.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الْإِخْلَاص يَعْنِي الدُّعَاء بالاصبع

İbn Ebî Şeybe'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: «İhlas, yani parmakla dua etmektir» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُجَاهِد قَالَ: الدعاءهكذا - وَأَشَارَ بأصبع وَاحِدَة - مقمعَة الشَّيْطَان

İbn Ebî Şeybe'nin Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Böyle dua etmek -tek parmağıyla işaret etti- şeytanı kahreden bir topuzdur.»

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الْإِخْلَاص هَكَذَا

İbn Ebî Şeybe'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İhlas böyledir»

وَأَشَارَ بِأُصْبُعَيْهِ وَالدُّعَاء هَكَذَا يَعْنِي ببطون كفيه

ve [işaret] parmağıyla işaret etti, «dua böyledir» yani avuçlarının içiyledir,

وللاستخارة هَكَذَا وَرفع يَدَيْهِ وَولى ظهرهما وَجهه

«istihâre ise böyledir» deyip ellerini kaldırdı ve sırtlarını yüzüne doğru çevirdi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَله الدّين واصباً} قَالَ: {الدّين} الْإِخْلَاص {واصباً} دَائِما

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} “Din de sürekli olarak O'nundur” ayeti hakkında: «{الدِّينُ} ihlas, {وَاصِبًا} ise daimî demektir» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَالح فِي قَوْله: {وَله الدّين واصباً} قَالَ: لَا إِلَه إِلَّا الله

İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sâlih'ten rivayet ettiğine göre o, {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} “Din de sürekli olarak O'nundur” ayeti hakkında: «Lâ ilâhe illallâh'tır» demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَله الدّين واصباً} قَالَ: دَائِما

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} “Din de sürekli olarak O'nundur” ayeti hakkında: «Daimî demektir» demiştir.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَله الدّين واصباً} قَالَ: وَاجِبا

Feryâbî ve İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} “Din de sürekli olarak O'nundur” ayeti hakkında: «Vacip olarak demektir» demiştir.

وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْوَقْف والابتداء عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قولهك {وَله الدّين واصباً} مَا الواصب قَالَ: الدَّائِم

İbnü'l-Enbârî'nin el-Vakf ve'l-İbtidâ'da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi‘ b. el-Ezrak ona: «Bana {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} “Din de sürekli olarak O'nundur” ayeti hakkında haber ver; el-Vâsıb nedir?» diye sordu. İbn Abbâs: «Daimî olan demektir» dedi.

قَالَ فِيهِ أُميَّة بن أبي الصَّلْت: وَله الدّين واصباً وَله الْملك وَحمد لَهُ على كل حَال وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: إِن هَذَا الدّين دين واصب

Ümeyye b. Ebi's-Salt bu konuda şöyle demiştir: “Din sürekli O'nundur, mülk de O'nundur ve her halükarda övgü O'nadır.” İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Şüphesiz bu din, sürekli ve bağlayıcı bir dindir;

شغل النَّاس وَحَال بَينهم وَبَين كثير من شهواتهم فَمَا يستطيعه من إِلَّا من عرف فَضله وَرَجا عاقبته

insanları meşgul etmiş, onlarla pek çok arzuları arasına girmiştir; bundan dolayı onun faziletini bilip akıbetini uman kimseden başkası ona güç yetiremez.»

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {فإليه تجأرون} قَالَ: تتضرعون دُعَاء

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ} “...yalnız O'na yalvarırsınız” ayeti hakkında: «Dua ile yalvarıp yakarırsınız» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {فإليه تجأرون} يَقُول: تضجون بِالدُّعَاءِ

İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ} “...yalnız O'na yalvarırsınız” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Dua ile feryat edip yakarırsınız.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {ثمَّ إِذا كشف الضّر عَنْكُم} الْآيَة قَالَ: الْخلق كلهم يُقِرُّونَ لله أَنه رَبهم ثمَّ يشركُونَ بعد ذَلِك

İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den {ثُمَّ إِذَا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ} “Sonra sizden o sıkıntıyı giderdiği zaman...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Yaratılmışların hepsi Allah'ın kendilerinin Rabbi olduğunu ikrar ederler, sonra da buna rağmen O'na şirk koşarlar.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله: {فتمتعوا فَسَوف تعلمُونَ} قَالَ: هُوَ وَعِيد

İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o, {فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Şimdi yararlanın bakalım, yakında bileceksiniz!” ayeti hakkında: «Bu bir tehdittir» demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {ويجعلون لما لَا يعلمُونَ نَصِيبا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ} قَالَ: يعلمُونَ أَن الله خلقهمْ ويضرهم وينفعهم ثمَّ يجْعَلُونَ لما يعلمُونَ أَنه يضرهم وَلَا يَنْفَعهُمْ نَصِيبا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ

İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ} “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden mahiyetini bilmedikleri şeylere pay ayırıyorlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Allah'ın kendilerini yarattığını, kendilerine zarar ve fayda verdiğini bilirler; sonra da kendilerine zarar ve fayda vermeyeceğini bildikleri şeylere onlara verdiğimiz rızıktan pay ayırırlar.»

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {ويجعلون لما لَا يعلمُونَ نَصِيبا} قَالَ: هم مشركو الْعَرَب جعلُوا لأوثانهم وشياطينهم نَصِيبا مِمَّا رزقهم الله وجزأوا من أَمْوَالهم جُزْءا فجعلوه لأوثانهم وشياطينهم

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا} “Mahiyetini bilmedikleri şeylere pay ayırıyorlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Onlar Arap müşrikleridir; putlarına ve şeytanlarına Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği şeylerden bir pay ayırdılar, mallarından bir pay bölüp onu putlarına ve şeytanlarına verdiler.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {ويجعلون لما لَا يعلمُونَ نَصِيبا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ} هُوَ قَوْلهم هَذَا لله بزعمهم وَهَذَا لشركائنا

İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ} “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden mahiyetini bilmedikleri şeylere pay ayırıyorlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bu, onların kendi zanlarınca: 'Bu Allah içindir, bu da ortaklarımız (putlarımız) içindir' demeleridir.»

الْآيَة ٥٧ - ٦٠

57-60. Ayetler

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {ويجعلون لله الْبَنَات} الْآيَات

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ} “Onlar Allah'a kızlar isnat ediyorlar...” ayetleri hakkında şöyle demiştir:

يَقُول: يجْعَلُونَ لَهُ الْبَنَات يرضونهن لَهُ وَلَا يرضونهن لأَنْفُسِهِمْ

«Yani Allah'a kız çocukları isnat ederler; kendileri için razı olmadıkları halde O'na yakıştırırlar.

وَذَلِكَ أَنهم كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّة إِذا ولد للرجل مِنْهُم جَارِيَة أمْسكهَا على هون أَو دسّها فِي التُّرَاب وَهِي حَيَّة

Bu da şöyledir: Onlar Câhiliye döneminde birinin bir kız çocuğu doğduğunda onu ya horluk ve aşağılanma içinde tutar ya da diri diri toprağa gömerlerdi.»

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {وَلَهُم مَا يشتهون} قَالَ: يَعْنِي بِهِ الْبَنِينَ

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o, {وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ} “Kendilerine ise arzu ettiklerini...” ayeti hakkında: «Bununla erkek çocuklarını kastetmektedir» demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَإِذا بشر أحدهم بِالْأُنْثَى ظلّ وَجهه مسوداً وَهُوَ كظيم} قَالَ: هَذَا صَنِيع مُشْركي الْعَرَب أخْبرهُم الله بخبث صنيعهم

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَىٰ ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ} “Onlardan birine bir kız müjdelendiği zaman, öfkesinden yüzü simsiyah kesilir” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bu, Arap müşriklerinin yaptığı iştir; Allah onlara yaptıklarının kötülüğünü haber vermiştir.

فَأَما الْمُؤمن فَهُوَ حقيق أَن يرضى بِمَا قسم الله لَهُ وَقَضَاء الله خير من قَضَاء الْمَرْء لنَفسِهِ

Mümin ise Allah'ın kendisine taksim ettiğine razı olmaya layıktır. Allah'ın takdiri, kişinin kendi nefsi için yaptığı tercihten daha hayırlıdır.

ولعمري مَا نَدْرِي أَنه لخير لرب جَارِيَة خير لأَهْلهَا من غُلَام وَإِنَّمَا أخْبركُم الله بصنيعهم لتجتنبوه وَتَنْتَهُوا عَنهُ فَكَانَ أحدهم يغذو كَلْبه ويئد ابْنَته

Ömrüme yemin olsun ki hangisinin daha hayırlı olduğunu bilemeyiz; nice kız çocuğu vardır ki ailesi için erkek çocuğundan daha hayırlıdır. Allah onların bu yaptıklarından kaçınasınız ve vazgeçesiniz diye size haber vermiştir. Onlardan biri köpeğini besler, kız çocuğunu ise diri diri gömerdi.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: كَانَت الْعَرَب يقتلُون مَا ولد لَهُم من جَارِيَة فيدسونها فِي التُّرَاب وَهِي حَيَّة حَتَّى تَمُوت

İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Araplar doğan kız çocuklarını öldürür, ölünceye kadar onu diri diri toprağa gömerlerdi.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {على هون} أَي هوان بلغَة قُرَيْش

İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {عَلَىٰ هُونٍ} “...aşağılanmaya katlanarak” ayeti hakkında: «Kureyş lügatinde 'hevân' (horluk ve aşağılanma) demektir» demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {أم يدسه فِي التُّرَاب} قَالَ: يئد ابْنَته

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, {أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ} “Yoksa onu toprağa mı gömsün?” ayeti hakkında: «Kız çocuğunu diri diri gömer» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {أَلا سَاءَ مَا يحكمون} قَالَ: بئس مَا حكمُوا

İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} “Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kötüdür!” ayeti hakkında: «Ne kötü hüküm verdiler!» demiştir.

يَقُول: شَيْء لَا يرضونه لأَنْفُسِهِمْ فَكيف يرضونه لي

«Yani: Kendileri için razı olmadıkları bir şeye benim için nasıl razı olurlar!»

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَللَّه الْمثل الْأَعْلَى} قَالَ: شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله

Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَىٰ} “En yüce sıfatlar ise Allah'ındır” ayeti hakkında: «Lâ ilâhe illallâh şehadetidir» demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَللَّه الْمثل الْأَعْلَى} قَالَ: يَقُول لَيْسَ كمثله شَيْء

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَىٰ} “En yüce sıfatlar ise Allah'ındır” ayeti hakkında şöyle demiştir: «[Yüce Allah] O'nun benzeri hiçbir şey yoktur, buyurmaktadır.»

الْآيَة ٦١ - ٦٧

61-67. Ayetler

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {وَلَو يُؤَاخذ الله النَّاس بظلمهم مَا ترك عَلَيْهَا من دَابَّة} قَالَ: مَا سقاهم الْمَطَر

İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ} “Eğer Allah, insanları zulümleri yüzünden cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı” ayeti hakkında: «Onlara yağmur yağdırmazdı» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة يَقُول: إِذا قحط الْمَطَر لم يبْق فِي الأَرْض دَابَّة إِلَّا مَاتَت

İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den [bu] ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Yağmur kesilip kuraklık olduğunda yeryüzünde ölmeyen hiçbir canlı kalmazdı.»

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَلَو يُؤَاخذ الله النَّاس بظلمهم مَا ترك عَلَيْهَا من دَابَّة} قَالَ: قد فعل الله ذَلِك فِي زمَان نوح أهلك الله مَا على ظهر الأَرْض من دَابَّة إِلَّا مَا حملت سفينة نوح

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ} “Eğer Allah, insanları zulümleri yüzünden cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Allah bunu Nûh zamanında yapmıştı; Nûh'un gemisinin taşıdıkları dışında yeryüzündeki bütün canlıları helak etmişti.»

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: ذنُوب ابْن آدم قتلت الْجعل فِي جُحْره ثمَّ قَالَ: أَي وَالله

Ahmed'in ez-Zühd'de İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Âdemoğlunun günahları bokböceğini yuvasında öldürdü.» Sonra şöyle dedi: «Evet, Allah'a yemin olsun ki!»

وَمن غرق قوم نوح ﵇

«Ve Nûh aleyhisselâm'ın kavminin suda boğulmasından [ötürü de öyle olmuştur].»

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: كَاد الْجعل أَن يعذب فِي جُحْره بذنب ابْن آدم ثمَّ قَرَأَ / وَلَو يُؤَاخذ الله النَّاس بظلمهم مَا ترك على ظهرهَا من دَابَّة /

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Âdemoğlunun günahı yüzünden bokböceği neredeyse yuvasında azap görecekti.» Sonra {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَىٰ ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ} “Eğer Allah insanları zulümleri sebebiyle cezalandırsaydı, onun üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı” [ayetini okudu].

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الْعُقُوبَات عَن أنس بن مَالك قَالَ: كَاد الضَّب أَن يَمُوت فِي جُحْره هولاً من ظلم ابْن آدم

Abd b. Humeyd ve Kitâbü'l-Ukûbât'ta İbn Ebi'd-Dünyâ'nın Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Âdemoğlunun zulmünün dehşetinden keler neredeyse yuvasında ölecekti.»

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي هُرَيْرَة أَنه سمع رجلا يَقُول: إِن الظَّالِم لَا يضر إِلَّا نَفسه

Abd b. Humeyd, İbn Ebi'd-Dünyâ, İbn Cerîr ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o, bir adamın: «Zalim ancak kendine zarar verir» dediğini işitti.

فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَة: بلَى

Bunun üzerine Ebû Hüreyre şöyle dedi: «Hayır, aksine!

وَالله إِن الْحُبَارَى لتَمُوت هزلا وَكرها من ظلم الظَّالِم

Allah'a yemin olsun ki toy kuşu bile zalimin zulmü yüzünden zayıflıktan ve kederden ölür.»

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله: لَو أَن الله يؤاخذني وَعِيسَى ابْن مَرْيَم بذنونبا وَفِي لفظ: بِمَا جنت هَاتَانِ - الْإِبْهَام وَالَّتِي تَلِيهَا - لعذبنا مَا يظلمنا شَيْئا

İbn Merdeveyh'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Eğer Allah beni ve Meryem oğlu Îsâ'yı günahlarımızdan dolayı -bir rivayette: şu ikisinin (başparmak ile yanındakinin) işledikleri yüzünden- hesaba çekecek olsaydı, bize hiç zulmetmeksizin azap ederdi.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {ويجعلون لله مَا يكْرهُونَ} قَالَ: يَقُول: تَجْعَلُونَ لي الْبَنَات وتكرهون ذَلِك لأنفسكم

İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o, {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ} “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a isnat ederler” ayeti hakkında şöyle demiştir: «[Allah şöyle] buyurmaktadır: Kız çocuklarını bana isnat ediyorsunuz, oysa kendiniz bundan hoşlanmıyorsunuz.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {ويجعلون لله مَا يكْرهُونَ} قَالَ: وَهن الْجَوَارِي

İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ} “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a isnat ederler” ayeti hakkında: «Onlar kız çocuklarıdır» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وتصف ألسنتهم الْكَذِب أَن لَهُم الْحسنى} قَالَ: قَول كفار قُرَيْش لنا البنون وَللَّه الْبَنَات

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَىٰ} “Dilleri de en güzel sonucun kendilerinin olduğu yalanını söyler” ayeti hakkında: «Kureyş kâfirlerinin 'Erkek çocukları bizim, kız çocukları ise Allah'ındır' demeleridir» demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وتصف ألسنتهم الْكَذِب} أَي يَتَكَلَّمُونَ بِأَن {لَهُم الْحسنى} الغلمان

Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ} “Dilleri de yalan söyler” ayeti hakkında: «Yani {لَهُمُ الْحُسْنَىٰ} “en güzel olanın kendilerine ait olduğunu”, [yani] erkek çocukların [kendilerine ait olduğunu] söylerler» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَأَنَّهُمْ مفرطون} قَالَ: مسيئون

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ} “ve onlar [ateşe] terk edileceklerdir” ayeti hakkında: «Kötülük yapanlardır» demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {وَأَنَّهُمْ مفرطون} قَالَ: متروكون فِي النَّار ينسون فِيهَا أبدا

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, {وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ} “ve onlar [ateşe] terk edileceklerdir” ayeti hakkında: «Ateşte terk edilecekler, orada ebediyen unutulacaklardır» demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَأَنَّهُمْ مفرطون} قَالَ: قد فرطوا فِي النَّار أَي معجلين

Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ} “ve onlar [ateşe] önceden sürüleceklerdir” ayeti hakkında: «Ateşe önden gönderilmişlerdir, yani aceleyle sevk edilmişlerdir» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله: {وَأَنَّهُمْ مفرطون} قَالَ: معجل بهم إِلَى النَّار

İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o, {وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ} “ve onlar [ateşe] önceden sürüleceklerdir” ayeti hakkında: «Ateşe aceleyle sevk edileceklerdir» demiştir.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن يحيى بن عبد الرَّحْمَن بن أبي كَبْشَة عَن أَبِيه عَن جده أَن رَسُول الله قَالَ: مَا شرب أحد لَبَنًا فشرق إِن الله يَقُول: {لَبَنًا خَالِصا سائغاً للشاربين}

İbn Merdeveyh'in Yahyâ b. Abdirrahmân b. Ebî Kebşe'den, onun babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hiç kimse süt içip de boğazına kaçmaz. Çünkü Allah: {لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ} “...içenlerin boğazından kolayca geçen halis bir süt...” buyurmaktadır.»

وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن سِيرِين

Abdürrezzâk el-Musannef'te ve İbn Ebî Hâtim, İbn Sîrîn'den rivayet ettiğine göre:

إِن ابْن عَبَّاس لَبَنًا فَقَالَ لَهُ مطرف: أَلا تمضمضت فَقَالَ: مَا أباليه بالة اسمح يسمح لَك

İbn Abbâs süt [içti]; Mutarrif ona: «Ağzını çalkalamaz mısın?» dedi. O da: «Buna hiç aldırmam; sen müsamaha göster ki sana da müsamaha gösterilsin» dedi.

فَقَالَ قَائِل: إِنَّه يخرج من بَين فرث وَدم

Biri şöyle dedi: «Oysa o, işkembe pisliği ile kan arasından çıkmaktadır.»

فَقَالَ ابْن عَبَّاس: قد قَالَ الله {لَبَنًا خَالِصا سائغاً للشاربين}

Bunun üzerine İbn Abbâs: «Allah: {لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ} “...içenlerin boğazından kolayca geçen halis bir süt...” buyurmuştur» dedi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَسَعِيد بن مَنْصُور وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس أَنه سُئِلَ عَن قَوْله: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سكرا وَرِزْقًا حسنا} قَالَ: السكر مَا حرم من ثَمَرَتهَا والرزق الْحسن مَا حل من ثَمَرَتهَا

Abdürrezzâk, Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Nehhas, İbn Merdeveyh ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre kendisine {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan hem sarhoş edici bir içki hem de güzel bir rızık elde edersiniz” ayeti hakkında sorulmuş, o da şöyle demiştir: «Seker, onun meyvesinden haram kılınan şeydir; güzel rızık ise onun meyvesinden helal kılınan şeydir.»

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: السكر الْحَرَام مِنْهُ والرزق الْحسن زبيبه وخله وعنبه ومنافعه

Firyâbî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Seker, ondan haram olan şeydir; güzel rızık ise onun kuru üzümü, sirkesi, taze üzümü ve [diğer] faydalarıdır.»

وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: السكر النَّبِيذ والرزق الْحسن فنسختها هَذِه الْآيَة (إِنَّمَا الْخمر وَالْميسر) (الْمَائِدَة آيَة ٩٠)

Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Seker nebîzdir, [diğeri de] güzel rızıktır. Bu ayeti şu ayet neshetmiştir: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} “Şarap, kumar... ancak [şeytan işi pisliktir]” (el-Mâide 90).»

وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن جرير عَن أبي رزين فِي الْآيَة قَالَ: نزل هَذَا وهم يشربون الْخمر قبل أَن ينزل تَحْرِيمهَا

Nâsih'inde Ebû Dâvûd ve İbn Cerîr'in Ebû Rezîn'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bu [ayet], içkinin haram kılınışı inmeden önce onlar içki içerken inmişti.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: السكر الْخلّ والنبيذ وَمَا أشبهه

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Seker; sirke, nebîz ve benzeri şeylerdir.»

والرزق الْحسن: الثَّمر وَالزَّبِيب وَمَا أشبهه

«Güzel rızık ise: Hurma, kuru üzüm ve benzeri şeylerdir.»

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سكرا وَرِزْقًا حسنا} قَالَ: فَحرم الله بعد ذَلِك السكر مَعَ تَحْرِيم الْخمر لِأَنَّهُ مِنْهُ ثمَّ قَالَ: {وَرِزْقًا حسنا} فَهُوَ الْحَلَال من الْخلّ وَالزَّبِيب والنبيذ وَأَشْبَاه ذَلِك فأقره الله وَجعله حَلَالا للْمُسلمين

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan hem sarhoş edici bir içki hem de güzel bir rızık elde edersiniz” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Daha sonra Allah içkinin haram kılınmasıyla birlikte sekeri de haram kıldı, çünkü o da ondandır. Sonra [Allah]: {وَرِزْقًا حَسَنًا} “...ve güzel bir rızık...” buyurdu ki bu; sirke, kuru üzüm, nebîz ve benzeri helal olan şeylerdir. Allah bunu [hükümde] sabit kılmış ve Müslümanlara helal yapmıştır.»

وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سكرا وَرِزْقًا حسنا} قَالَ: إِن النَّاس يسمون الْخمر سكرا وَكَانُوا يشربونها ثمَّ سَمَّاهَا الله بعد ذَلِك الْخمر حِين حرمت وَكَانَ ابْن عَبَّاس يزْعم أَن الْحَبَشَة يسمون الْخلّ السكر

İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan hem sarhoş edici bir içki hem de güzel bir rızık elde edersiniz” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İnsanlar içkiye seker adını veriyor ve onu içiyorlardı. Daha sonra haram kılındığında Allah ona içki (hamr) adını verdi.» İbn Abbâs, Habeşlilerin sirkeye seker dediklerini ileri sürerdi.

وَقَوله: {وَرِزْقًا حسنا} يَعْنِي بذلك الْحَلَال التَّمْر وَالزَّبِيب وَكَانَ حَلَالا لَا يسكر

[Allah'ın]: {وَرِزْقًا حَسَنًا} “...ve güzel bir rızık...” kavliyle helal olanı; hurmayı ve kuru üzümü kastetmektedir. Bunlar sarhoş etmeyen helal [gıdalar] idi.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: السكر خمر

Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o: «Seker içkidir» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سعيد بن جُبَير وَالْحسن وَالشعْبِيّ وَإِبْرَاهِيم وَأبي رزين مثله

İbn Ebî Şeybe; Saîd b. Cübeyr, Hasan, Şa'bî, İbrâhîm ve Ebû Rezîn'den de bunun benzerini rivayet etmiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف والنحاس عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سكرا} قَالَ: خمور الْأَعَاجِم وَنسخت فِي سُورَة الْمَائِدَة

Abdürrezzâk, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî ve Nehhas'ın Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا} “Ondan sarhoş edici bir içki elde edersiniz” ayeti hakkında: «Acemlerin içkileridir ve Mâide sûresinde neshedilmiştir» demiştir.

وَأخرج النَّسَائِيّ عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: السكر الْحَرَام والرزق الْحسن الْحَلَال

Nesâî'nin Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Seker haram olan, güzel rızık ise helal olandır.»

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن فِي قَوْله: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سكرا} قَالَ: ذكر الله نعْمَته عَلَيْهِم فِي الْخمر قبل أَن يحرمها عَلَيْهِم

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o, {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا} “Ondan sarhoş edici bir içki elde edersiniz” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Allah, içkiyi kendilerine haram kılmadan önce onlara olan nimetini zikretmiştir.»

وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي وَالْبَيْهَقِيّ عَن إِبْرَاهِيم وَالشعْبِيّ فِي قَوْله: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سكرا} قَالَا: هِيَ مَنْسُوخَة

İbnü'l-Enbârî ve Beyhakî'nin İbrâhîm ve Şa'bî'den rivayet ettiğine göre onlar, {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا} “Ondan sarhoş edici bir içki elde edersiniz” ayeti hakkında: «Bu [hüküm] neshedilmiştir» demişlerdir.

وَأخرج الْخَطِيب عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول ﷺ: لكم فِي الْعِنَب أَشْيَاء تأكلونه عنباً وتشربونه عصيراً مَا لم ييبس وتتخذون مِنْهُ زبيباً وَربا وَالله أعلم

Hatîb'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Üzümde sizin için birçok [faydalı] şey vardır: Onu yaş üzüm olarak yersiniz, kurumadığı sürece şıra olarak içersiniz, ondan kuru üzüm ve pekmez yaparsınız.» En doğrusunu Allah bilir.

الْآيَة ٦٨ - ٧٠

68-70. Ayetler

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَأوحى رَبك إِلَى النَّحْل} قَالَ: ألهمها

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَأَوْحَىٰ رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ} “Rabbin bal arısına vahyetti” ayeti hakkında: «Ona ilham etti» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن قَالَ: النَّحْل دَابَّة أَصْغَر من الجندب ووحيه إِلَيْهَا قذف فِي قلوبها

İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bal arısı çekirgeden daha küçük bir canlıdır; [Allah'ın] ona vahyetmesi ise kalbine [ilham] bırakmasıdır.»

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَأوحى رَبك إِلَى النَّحْل} قَالَ: ألهمها إلهاماً وَلم يُرْسل إِلَيْهَا رَسُولا

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {وَأَوْحَىٰ رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ} “Rabbin bal arısına vahyetti” ayeti hakkında: «Ona bizzat ilham etti, ona bir elçi göndermedi» demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَأوحى رَبك إِلَى النَّحْل} قَالَ: أمرهَا أَن تَأْكُل من كل الثمرات وأمرها أَن تتبع سبل رَبهَا ذللاً

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَأَوْحَىٰ رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ} “Rabbin bal arısına vahyetti” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Ona bütün meyvelerden yemesini ve Rabbinin boyun eğdirilmiş yollarına uymasını emretti.»

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {فاسلكي سبل رَبك ذللاً} قَالَ: طرقاً لَا يتوعر عَلَيْهَا مَكَان سلكته

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا} “Rabbinin [sana] kolaylaştırılmış yollarına gir” ayeti hakkında: «Girdiği hiçbir yer kendisine zor gelmeyen yollar demektir» demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {فاسلكي سبل رَبك ذللاً} قَالَ: مطيعة

Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا} “Rabbinin [sana] kolaylaştırılmış yollarına gir” ayeti hakkında: «İtaatkâr olarak [gir]» demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي الْآيَة قَالَ: الذلول الَّذِي يُقَاد وَيذْهب بِهِ حَيْثُ أَرَادَ صَاحبه

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Zelûl (ذلول); boyun eğdirilen ve sahibi nereye isterse oraya götürülen demektir.»