قَالَ: فهم يخرجُون بالنحل وينتجعون بهَا
Dedi ki: «Onlar arılarla birlikte çıkarlar ve onlarla otlak ararlar,
ويذهبون وَهِي تتبعهم
[onlar] giderler, [arılar da] onları takip eder.»
وَقَرَأَ {أَو لم يرَوا أَنا خلقنَا لَهُم مِمَّا عملت أَيْدِينَا أنعاماً فهم لَهَا مالكون وذللناها لَهُم} يس آيَة ٧١ - ٧٢ الْآيَة
Ve {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ} “Görmediler mi ki, ellerimizin yaptıklarından kendilerine nice hayvanlar yarattık da onlara sahip olmaktadırlar? Onları kendilerine boyun eğdirdik” (Yâsîn Suresi, 71-72. ayetler) ayetini okudu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله: {فاسلكي سبل رَبك ذللاً} قَالَ: ذليلة لذَلِك
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا} “Rabbinin [sana] kolaylaştırılmış yollarına gir” ayeti hakkında: «Bunun için boyun eğdirilmiş olarak [gir]» demiştir.
وَفِي قَوْله: {يخرج من بطونها شراب مُخْتَلف ألوانه} قَالَ: هَذَا الْعَسَل {فِيهِ شِفَاء للنَّاس} يَقُول: فِيهِ شِفَاء الأوجاع الَّتِي شفاؤها فِيهِ
{يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ} “Onların karınlarından renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar” ayeti hakkında: «Bu baldır» demiştir. {فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ} “Onda insanlar için şifa vardır” ayeti hakkında ise: «Şifası onda olan ağrılar için onda bir şifa vardır, demektedir» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {يخرج من بطونها شراب مُخْتَلف ألوانه فِيهِ شِفَاء للنَّاس} يَعْنِي الْعَسَل
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, {يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ} “Onların karınlarından, renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar ki onda insanlar için şifa vardır” ayeti hakkında: «Yani balı kastetmektedir» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {شراب مُخْتَلف ألوانه فِيهِ شِفَاء للنَّاس} قَالَ: هُوَ الْعَسَل فِيهِ الشِّفَاء وَفِي الْقُرْآن
İbn Cerîr, İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ} “Renkleri çeşit çeşit bir içecek [çıkar] ki onda insanlar için şifa vardır” ayeti hakkında: «O baldır; şifa ondandır ve Kur'an'dadır» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: إِن الْعَسَل فِيهِ شِفَاء من كل دَاء وَالْقُرْآن شِفَاء لما فِي الصُّدُور
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Muhakkak ki balda her derde bir şifa vardır, Kur'an da göğüslerde olan [sıkıntı ve şüphe]ler için bir şifadır.»
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: عَلَيْكُم بِالشِّفَاءَيْنِ: الْعَسَل وَالْقُرْآن
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İki şifaya sarılınız: Bal ve Kur'an.»
وَأخرج ابْن ماجة وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: عَلَيْكُم بِالشِّفَاءَيْنِ الْعَسَل وَالْقُرْآن
İbn Mâce, İbn Merdûye, el-Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İki şifaya sarılınız: Bal ve Kur'an.»
وَأخرج البُخَارِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ عَن النَّبِي قَالَ: الشِّفَاء فِي ثَلَاثَة فِي شرطة محجم أَو شربة عسل أَو كَيَّة بِنَار وَأَنا أنهِي أمتِي عَن الكي
Buhârî'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ, onun da Peygamber'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: «Şifa üç şeydedir: Hacamat aletinin kesiğinde, bal şerbetinde yahut ateşle dağlamada. Ancak ümmetimi dağlamaktan nehyederim.»
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ أَن رجلا أَتَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُول الله إِن أخي اسْتطْلقَ بَطْنه فَقَالَ: اسْقِهِ عسلاً: فَسَقَاهُ عسلاً ثمَّ جَاءَ فَقَالَ: مَا زَاده إِلَّا اسْتِطْلَاقًا: قَالَ: اذْهَبْ فاسقه عسلاً فَسَقَاهُ عسلاً ثمَّ جَاءَ فَقَالَ: مَا زَاده إِلَّا اسْتِطْلَاقًا قَالَ رَسُول الله ﷺ: صدق الله وَكذب بطن أَخِيك اذْهَبْ فاسقه عسلاً فَذهب فَسَقَاهُ فبرأ
Ahmed, Buhârî, Müslim ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: «Ey Allah'ın Resulü, kardeşimin karnı ishal oldu» dedi. [Resûlullah]: «Ona bal içir» buyurdu. [Adam] ona bal içirdi, sonra gelip: «Bu, ishalini artırmaktan başka bir işe yaramadı» dedi. [Resûlullah]: «Git ve ona bal içir» buyurdu. [Adam] ona bal içirdi, sonra gelip: «Bu, ishalini artırmaktan başka bir işe yaramadı» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah doğru söylemiştir, kardeşinin karnı ise yalan söylemiştir. Git ve ona bal içir» buyurdu. Gidip ona bal içirdi ve iyileşti.
وَأخرج ابْن مَاجَه وَابْن السّني وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من لعق الْعَسَل ثَلَاث غدوات كل شهر لم يصبهُ عَظِيم من الْبلَاء
İbn Mâce, İbnü's-Sünnî ve Beyhakî'nin eş-Şuab'da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim her ay üç sabah bal yalarsa, ona büyük bir bela isabet etmez.»
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن عَامر بن مَالك قَالَ: بعثت إِلَى النَّبِي ﷺ من وعك كَانَ بِي ألتمس مِنْهُ دَوَاء وشفاء فَبعث إليّ بعَكَّة من عسل
Beyhakî'nin eş-Şuab'da Âmir b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Yakalandığım bir humma sebebiyle kendisinden ilaç ve şifa istemek üzere Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem [haber] gönderdim. O da bana bir tulum bal gönderdi.»
وَأخرج حميد بن زَنْجوَيْه عَن نَافِع أَن عبد الله بن عمر ﵄ كَانَ لَا يشكو قرحَة وَلَا شَيْئا إِلَّا جعل عَلَيْهِ عسلاً حَتَّى الدُّمَّلَ إِذا كَانَ بِهِ طلاه عسلاً فَقُلْنَا لَهُ: تداوي الدُمَّلَّ بالعسل فَقَالَ أَلَيْسَ يَقُول الله: {فِيهِ شِفَاء للنَّاس}
Humeyd b. Zenceveyh'in Nâfi'den rivayet ettiğine göre Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ bir yaradan yahut herhangi bir şeyden şikâyet ettiğinde mutlaka üzerine bal sürerdi; hatta bir çıban çıktığında bile ona bal sürerdi. Biz kendisine: «Çıbanı balla mı tedavi ediyorsun?» dedik. O da: «Allah, {فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ} “Onda insanlar için şifa vardır” buyurmuyor mu?» dedi.
وَأخرج أَحْمد وَالنَّسَائِيّ عَن مُعَاوِيَة بن خديج قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَن كَانَ فِي شَيْء شَاءَ فَفِي شرطة من محجم أَو شربة من عسل أَو كَيَّة بِنَار تصيب ألماً وَمَا أحب أَن أكتوى
Ahmed ve Nesâî'nin Muâviye b. Hudeyc'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Eğer bir şeyde şifa varsa, hacamat aletinin bir kesiğinde veya bal şerbetinde yahut acıya isabet eden ateşle dağlamadadır; fakat ben dağlanmayı sevmem.»
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن حشرم المجمري: أَن ملاعب الأسنة عَامر بن مَالك بعث إِلَى النَّبِي ﷺ يسْأَله الدَّوَاء والشفاء من دَاء نزل بِهِ فَبعث إِلَيْهِ النَّبِي ﷺ بِعَسَل أَو بعكة من عسل
İbn Ebî Şeybe'nin Haşrem el-Mücmirî'den rivayet ettiğine göre: Mülâibü'l-Esinne Âmir b. Mâlik, başına gelen bir hastalıktan ötürü ilaç ve şifa istemek üzere Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem [haber] gönderdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ona bal yahut bir tulum bal gönderdi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عبد الله بن عمر وَقَالَ: مثل الْمُؤمن كَمثل النحلة تَأْكُل طيبا وتضع طيبا
İbn Ebî Şeybe'nin Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Müminin misali bal arısının misali gibidir; temiz olanı yer ve temiz olanı bırakır.»
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الزُّهْرِيّ قَالَ: نهى النَّبِي ﷺ عَن قتل النَّمْل والنحل
İbn Ebî Şeybe'nin ez-Zührî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem karıncayı ve bal arısını öldürmeyi yasakladı.»
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط بِسَنَد حسن عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مثل بلالٍ كَمثل النحلة غَدَتْ تَأْكُل من الحلو والمر ثمَّ هُوَ حُلْو كُله
Taberânî'nin el-Evsat'ta hasen bir senetle Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bilâl'in misali, sabah erkenden çıkıp tatlıdan da acıdan da yiyen, sonra da hepsi tatlı olan bal arısının misali gibidir.»
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله لَا يحب الْفَاحِش وَلَا الْمُتَفَحِّش وَسُوء الْجوَار وَقَطِيعَة الرَّحِم ثمَّ قَالَ: إِنَّمَا مثل الْمُؤمن كَمثل النحلة رتعت فَأكلت طيبا ثمَّ سَقَطت فَلم تؤذ وَلم تكسر
Hâkim'in rivayet edip sahihlediğine göre Abdullah b. Amr şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz Allah çirkin söz ve davranışları, hayasızlığı, kötü komşuluğu ve akrabalık bağlarını koparmayı sevmez» buyurdu. Sonra da şöyle dedi: «Müminin misali ancak otlayıp temiz olanı yiyen, sonra [bir dala] konduğunda ne zarar veren ne de kıran bal arısının misali gibidir.»
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن سهل بن سعد السَّاعِدِيّ: أَن النَّبِي ﷺ: نهى عَن قتل النملة والنحلة والهدهد والصرد والضفدع
Taberânî'nin Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den rivayet ettiğine göre: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem karıncanın, bal arısının, hüdhüdün, örümcekkuşunun ve kurbağanın öldürülmesini yasaklamıştır.
وَأخرج الْخَطِيب فِي تَارِيخه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: نهى رَسُول الله ﷺ عَن قتل أَربع من الدَّوَابّ: النملة والنحلة والهدهد والصرد
Hatîb'in Târîh'inde Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu dört canlının öldürülmesini yasakladı: Karınca, bal arısı, hüdhüd ve örümcekkuşu.»
وَأخرج أَبُو يعلى عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: عمر الذُّبَاب أَرْبَعُونَ يَوْمًا والذباب كُله فِي النَّار إِلَّا النَّحْل
Ebû Ya'lâ'nın Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sineğin ömrü kırk gündür. Bal arısı hariç sineklerin tümü cehennemdedir.»
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف من طَرِيق مُجَاهِد عَن عبيد بن عُمَيْر أَو ابْن عمر عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: كل الذُّبَاب فِي النَّار إِلَّا النَّحْل وَكَانَ ينْهَى عَن قَتلهَا
Abdürrezzâk'ın el-Musannef'te Mücâhid yoluyla Ubeyd b. Umeyr veya İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bal arısı hariç tüm sinekler cehennemdedir.» [Peygamber] arının öldürülmesini de nehyederdi.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن أبي هُرَيْرَة عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: الذُّبَاب كلهَا فِي النَّار إِلَّا النَّحْل
el-Hakîm et-Tirmizî'nin Ebû Hüreyre'den, onun da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: «Bal arısı hariç sineklerin tümü cehennemdedir.»
وَأخرج ابْن جرير عَن عَليّ ﵁ فِي قَوْله: {ومنكم من يرد إِلَى أرذل الْعُمر} قَالَ: خمس وَسَبْعُونَ سنة
İbn Cerîr'in Ali'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ} “İçinizden kimi de ömrün en düşkün çağına ulaştırılır” ayeti hakkında: «Yetmiş beş yaştır» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {ومنكم من يرد إِلَى أرذل الْعُمر} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ} “İçinizden kimi de ömrün en düşkün çağına ulaştırılır” ayeti hakkında:
أرذل الْعُمر هُوَ الْخَوْف
«Ömrün en düşkün çağı, bunaklıktır» demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: من قَرَأَ الْقُرْآن لم يرد إِلَى أرذل الْعُمر ثمَّ قَرَأَ {لكَي لَا يعلم بعد علم شَيْئا}
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kim Kur'an okursa ömrün en düşkün çağına döndürülmez.» Sonra da {لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا} “Tâ ki bilirken hiçbir şey bilmez olsun” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن طَاوس قَالَ: إِن الْعَالم لَا يخرف
İbn Ebî Şeybe'nin Tâvûs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Muhakkak ki âlim bunamaz.»
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عبد الْملك بن عُمَيْر قَالَ: كَانَ يُقَال أَن أبقى النَّاس عقولاً قراء الْقُرْآن
İbn Ebî Şeybe'nin Abdülmelik b. Umeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İnsanlar içinde akılları en baki kalanların Kur'an okuyanlar olduğu söylenirdi.»
وَأخرج البُخَارِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس: أَن رَسُول الله ﷺ كَانَ يَدْعُو أعوذ بك من الْبُخْل والكسل وأرذل الْعُمر وَعَذَاب الْقَبْر وفتنة الدَّجَّال وفتنة الْمحيا وفتنة الْمَمَات
Buhârî ve İbn Merdûye'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dua ederdi: «Cimrilikten, tembellikten, ömrün en düşkün çağından, kabir azabından, Deccâl fitnesinden, hayat ve ölüm fitnesinden Sana sığınırım.»
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: كَانَ دُعَاء رَسُول الله ﷺ أعوذ بِاللَّه من دُعَاء لَا يسمع وَمن قلب لَا يخشع وَمن علم لَا ينفع وَمن نفس لَا تشبع اللَّهُمَّ إِنِّي أعوذ بك من الْجُوع فَإِنَّهُ بئس الضجيع
İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem duası şöyleydi: «İşitilmeyen duadan, ürpermeyen kalpten, fayda vermeyen ilimden ve doymayan nefisten Allah'a sığınırım. Allahım! Açlıktan Sana sığınırım, çünkü o ne kötü bir yatak arkadaşıdır!
وَمن الْخِيَانَة فَإِنَّهَا بئست البطانة
Hıyanetten de [Sana sığınırım], zira o ne kötü bir iç sırdaşıdır!
وَأَعُوذ بك من الكسل والهرم وَالْبخل والجبن وَأَعُوذ بك أَن أرد إِلَى أرذل الْعُمر وَأَعُوذ بك من فتْنَة الدَّجَّال وَعَذَاب الْقَبْر
Tembellikten, ihtiyarlıktan, cimrilikten ve korkaklıktan Sana sığınırım. Ömrün en düşkün çağına döndürülmekten Sana sığınırım. Deccâl fitnesinden ve kabir azabından Sana sığınırım.»
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن سعد بن أبي وَقاص عَن النَّبِي ﷺ أَنه كَانَ يَدْعُو اللهمَّ إِنِّي أعوذ بك من الْبُخْل وَأَعُوذ بك من الْجُبْن وَأَعُوذ بك أَن أرد إِلَى أرذل الْعُمر وَأَعُوذ بك من فتْنَة الدُّنْيَا وَأَعُوذ بك من عَذَاب الْقَبْر
İbn Merdûye'nin Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dua ederdi: «Allahım! Cimrilikten Sana sığınırım, korkaklıktan Sana sığınırım, ömrün en düşkün çağına döndürülmekten Sana sığınırım, dünya fitnesinden Sana sığınırım ve kabir azabından Sana sığınırım.»
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس بن مَالك قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الْمَوْلُود حَتَّى يبلغ الْحِنْث مَا يعْمل من حَسَنَة أثبت لوالده أَو لوَالِديهِ وَإِن عمل سَيِّئَة لم تكْتب عَلَيْهِ وَلَا على وَالِديهِ فَإِذا بلغ الْحِنْث وَجرى عَلَيْهِ الْقَلَم أَمر الْملكَانِ اللَّذَان مَعَه فحفظاه وسددا فَإِذا بلغ أَرْبَعِينَ سنة فِي الْإِسْلَام آمنهُ الله من البلايا الثَّلَاثَة: من الْجُنُون والجذام والبرص فَإِذا بلغ الْخمسين ضاعف الله حَسَنَاته فَإِذا بلغ سِتِّينَ رزقه الله الانابة إِلَيْهِ فِيمَا يحب فَإِذا بلغ سبعين أحبه أهل السَّمَاء فَإِذا بلغ تسعين سنة غفر الله مَا تقدم من ذَنبه وَمَا تَأَخّر وشفعه فِي أهل بَيته وَكَانَ اسْمه عِنْده أَسِير الله فِي أرضه فَإِذا بلغ إِلَى أرذل الْعُمر {لكَي لَا يعلم بعد علم شَيْئا} كتب الله لَهُ مثل مَا كَانَ يعْمل فِي صِحَّته من الْخَيْر وَإِن عمل سَيِّئَة لم تكْتب عَلَيْهِ
İbn Merdûye'nin Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yeni doğan çocuk büluğa erinceye kadar işlediği her iyilik babasına yahut anne-babasına yazılır; bir kötülük işlerse ne kendisine ne de anne-babasına yazılır. Büluğa erip üzerine kalem yürümeye başladığında, yanında bulunan iki meleğe emredilir; onlar da onu korur ve doğrulturlar. İslâm üzere kırk yaşına ulaştığında Allah onu üç beladan: Cinnetten, cüzzamdan ve alaca hastalığından emin kılar. Elli yaşına ulaştığında Allah onun iyiliklerini katlar. Altmış yaşına ulaştığında Allah onu sevdiği şeylerde Kendisine yönelmeyle rızıklandırır. Yetmiş yaşına ulaştığında gök ehli onu sever. Doksan yaşına ulaştığında Allah onun geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlar, onu ev halkına şefaatçi kılar ve O'nun katında adı "Allah'ın yeryüzündeki esiri" olur. {لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا} “Bilirken hiçbir şey bilmez olsun diye” ömrün en düşkün çağına ulaştığında ise Allah, sıhhatli zamanında işlemekte olduğu hayırların aynısını ona yazar; bir kötülük işlerse aleyhine yazılmaz.»
الْآيَة ٧١
71. Ayet
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَالله فضل بَعْضكُم على بعض فِي الرزق} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ} “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı” ayeti hakkında,
يَقُول: لم يَكُونُوا يشركُونَ عبيدهم فِي أَمْوَالهم وَنِسَائِهِمْ وَكَيف تشركون عَبِيدِي معي فِي سلطاني
Şöyle demektedir: «Onlar kölelerini mallarına ve kadınlarına ortak etmezlerken, nasıl olur da Benim kullarımı Benim hükümranlığımda Bana ortak koşarsınız?»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: هَذَا مثل الْآلهَة الْبَاطِل مَعَ الله
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bu, Allah ile birlikte [koşulan] bâtıl ilahların misalidir.»
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَالله فضل بَعْضكُم على بعض فِي الرزق} الْآيَة
Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ} “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı” ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: هَذَا مثل ضربه الله فَهَل مِنْكُم من أحد يُشَارك مَمْلُوكه فِي زَوجته وَفِي فرَاشه أفتعدلون بِاللَّه خلقه وعباده فَإِن لم ترض لنَفسك هَذَا فَالله أَحَق أَن تبرئه من ذَلِك وَلَا تعدل بِاللَّه أحدا من عباده وخلقه
Dedi ki: «Bu, Allah'ın verdiği bir misaldir: Sizden herhangi biriniz kölesini hanımına ve yatağına ortak eder mi? Siz Allah'a yaratıklarını ve kullarını denk mi tutuyorsunuz? Kendin için buna razı olmuyorsan, Allah'ı bundan tenzih etmen ve O'nun kullarından ve yarattıklarından hiçbirini O'na denk tutmaman daha lâyıktır.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء الْخُرَاسَانِي فِي الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in Atâ el-Horasânî'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre,
قَالَ: هَذَا مثل ضربه الله فِي شَأْن الْآلهَة فَقَالَ كَيفَ تعدلون بِي عبَادي وَلَا تعدلون عبيدكم بِأَنْفُسِكُمْ وتردون مَا فضلْتُمْ بِهِ عَلَيْهِم فتكونون أَنْتُم وهم فِي الرزق سَوَاء
Şöyle demiştir: «Bu, Allah'ın ilahlar konusunda verdiği bir misaldir. Nitekim şöyle buyurmuştur: Siz kölelerinizi kendinize denk tutmazken ve onlara üstün kılındığınız şeyleri [onlara] verip de rızıkta kendinizle onları eşit kılmazken, nasıl oluyor da kullarımı Bana denk tutuyorsunuz?»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن الْبَصْرِيّ قَالَ: كتب عمر بن الْخطاب إِلَى أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ اقنع برزقك فِي الدُّنْيَا فَإِن الرَّحْمَن فضل بعض عباده على بعض فِي الرزق بلَاء يبتلى بِهِ كلا فيبتلي بِهِ من بسط لَهُ كَيفَ شكره فِيهِ وشكره لله أَدَاؤُهُ الْحق الَّذِي افْترض عَلَيْهِ مِمَّا رزقه وخوله
İbn Ebî Hâtim'in Hasan-ı Basrî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye şöyle yazdı: «Dünyadaki rızkına kanaat et; çünkü Rahmân, kullarından kimini kimine rızıkta üstün kılmıştır. Bu, herkesin kendisiyle imtihan edildiği bir sınamadır; böylece rızkı genişletilen kimsenin buna nasıl şükredeceği imtihan edilir. Kişinin Allah'a şükrü ise O'nun rızıklandırıp bahşettiği şeylerden üzerine farz kıldığı hakkı ödemesidir.»
الْآيَة ٧٢
72. Ayet
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَالله جعل لكم من أَنفسكُم أَزْوَاجًا} قَالَ: خلق آدم ثمَّ خلق زَوجته مِنْهُ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا} “Allah size kendi nefislerinizden eşler kıldı” ayeti hakkında: «Âdem'i yarattı, sonra da eşini ondan yarattı» demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَالْبُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله: {بَنِينَ وحفدة} قَالَ الحفدة الْأخْتَان
Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Târîh'inde Buhârî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, el-Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o, {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “Oğullar ve torunlar” ayeti hakkında: «Hafede; damatlar [ve kayın hısımları]dır» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الحفدة الأصهار
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: «Hafede; damatlar [ve hısımlar]dır» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الحفدة الْوَلَد وَولد الْوَلَد
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: «Hafede; çocuk ve çocuğun çocuğudur (torunlardır)» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الحفدة بَنو الْبَنِينَ
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: «Hafede; oğulların oğullarıdır» demiştir.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿: {وحفدة} قَالَ: ولد الْوَلَد وهم الأعوان قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول: حفد الولائد حَوْلهنَّ وَأسْلمت بأكفهن أزمة الاجمال وَأخرج ابْن جرير عَن أبي حَمْزَة قَالَ: سُئِلَ ابْن عَبَّاس عَن قَوْله: {بَنِينَ وحفدة} قَالَ: من أعانك فقد حفدك أما سَمِعت قَول الشَّاعِر: حفد الولائد حَوْلهنَّ وَأسْلمت بأكفهن أزمة الاجمال وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قالك الحفدة بَنو امْرَأَة الرجل لَيْسُوا مِنْهُ
et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: «Bana Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَحَفَدَةً} “Ve torunlar/yardımcılar” buyruğunu haber ver» dedi. [İbn Abbâs]: «Çocuğun çocuğudur ve onlar yardımcılardır» dedi. [Nâfi']: «Araplar bunu bilir mi?» deyince, «Evet, şairin şöyle dediğini işitmedin mi?» dedi: “Cariyeler etraflarında hizmet edip koşuştular (hafede) ve develerin yularları onların ellerine bırakıldı.” İbn Cerîr'in Ebû Hamza'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a: {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “Oğullar ve torunlar/yardımcılar” buyruğu sorulduğunda şöyle dedi: «Sana yardım eden kimse sana hizmet etmiştir (hafede). Şairin şu sözünü işitmedin mi: “Cariyeler etraflarında hizmet edip koşuştular ve develerin yularları onların ellerine bırakıldı.”» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Hafede; kişinin kendisinden olmayan üvey oğullarıdır.»
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك قَالَ: الحفدة الأعوان
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o: «Hafede; yardımcılardır» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: الحفدة الخدم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o: «Hafede; hizmetçilerdir» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن قَالَ: الحفدة البنون وَبَنُو البنون وَمن أعانك من أهل أَو خَادِم فقد حفدك
İbn Cerîr'in el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Hafede; oğullar ve oğulların oğullarıdır. Ailenden veya hizmetçinden sana yardım eden herkes sana hizmette bulunmuştur (hafede).»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {أفبالباطل يُؤمنُونَ} قَالَ: الشّرك
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ} “Hâlâ bâtıla mı inanıyorlar?” buyruğu hakkında: «Şirktir» demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {أفبالباطل يُؤمنُونَ} قَالَ: الشَّيْطَان {وبنعمة الله} قَالَ: مُحَمَّد
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, {أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ} “Hâlâ bâtıla mı inanıyorlar?” buyruğu hakkında: «Şeytandır», {وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ} “Allah'ın nimetini ise [inkâr mı ediyorlar?]” hakkında da: «Muhammed'dir [sallallâhu aleyhi ve sellem]» demiştir.
الْآيَة ٧٣ - ٧٧
73-77. Ayetler
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {ويعبدون من دون الله مَا لَا يملك لَهُم رزقا من السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ: هَذِه الْأَوْثَان الَّتِي تعبد من دون الله لَا تملك لمن يَعْبُدهَا رزقا وَلَا ضراً وَلَا نفعا وَلَا حَيَاة وَلَا نشوراً {فَلَا تضربوا لله الْأَمْثَال} فَإِنَّهُ أحد صَمد (لم يلد وَلم يُولد وَلم يكن لَهُ كفوا أحد) (الصمدية: ٣ الْآيَة)
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Allah'ı bırakıp da göklerden ve yerden kendileri için hiçbir rızka sahip olmayan şeylere tapıyorlar” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Allah'tan başka tapılan bu putlar, kendilerine tapanlar için ne bir rızka, ne bir zarara, ne bir faydaya, ne bir hayata ne de yeniden diriltmeye maliktirler. {فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ} “Artık Allah'a benzerler koşmayın”; çünkü O, Birdir, Samed'dir; {لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ} (İhlâs: 3-4).»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فَلَا تضربوا لله الْأَمْثَال} يَعْنِي اتخاذهم الْأَصْنَام
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ} “Artık Allah'a benzerler koşmayın” buyruğu hakkında: «Yani putlar edinmeleridir» demiştir.
يَقُول: لَا تجْعَلُوا معي إِلَهًا غَيْرِي فَإِنَّهُ لَا إِلَه غَيْرِي
Şöyle buyurmaktadır: «Benimle beraber başka bir ilah kılmayın; çünkü Benden başka hiçbir ilah yoktur.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {ضرب الله مثلا عبدا مَمْلُوكا لَا يقدر على شَيْء} يَعْنِي الْكَافِر إِنَّه لَا يَسْتَطِيع أَن ينْفق نَفَقَة فِي سَبِيل الله {وَمن رزقناه منا رزقا حسنا فَهُوَ ينْفق مِنْهُ سرا وجهراً} يَعْنِي الْمُؤمن وَهُوَ الْمثل فِي النَّفَقَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَىٰ شَيْءٍ} “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köleyi misal verdi” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Kâfiri kastetmektedir; o Allah yolunda bir harcama yapmaya güç yetiremez. {وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا} “Katımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz ve ondan gizli ve açık harcayan kimseyi de [misal verdi]” buyruğu ise mümini kastetmektedir; bu da infak konusundaki misaldir.»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: (وَضرب الله مثلا عبدا مَمْلُوكا) قَالَ: هَذَا مثل ضربه الله للْكَافِرِ رزقه الله مَالا فَلم يقدم فِيهِ خيرا وَلم يعْمل فِيهِ بِطَاعَة الله
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا} “Allah, bir köleyi misal verdi” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Bu, Allah'ın kendisine mal rızkı verdiği halde onda hiçbir hayır takdim etmeyen ve onda Allah'a itaatle amel etmeyen kâfir için verdiği bir misaldir.»
{وَمن رزقناه منا رزقا حسنا} قَالَ: هُوَ الْمُؤمن أعطَاهُ الله مَالا رزقا حَلَالا فَعمل فِيهِ بِطَاعَة الله وَأَخذه بشكر وَمَعْرِفَة حق الله فأثابه الله على مَا رزقه الرزق الْمُقِيم الدَّائِم لأَهله فِي الْجنَّة
{وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا} “Katımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz kimse” buyruğu hakkında da şöyle demiştir: «O mümindir; Allah ona helal bir rızık olarak mal vermiştir, o da onda Allah'a itaatle amel etmiş, onu şükürle ve Allah'ın hakkını bilerek almıştır. Allah da rızıklandırdığı şey karşılığında onu cennette ehli için kalıcı ve daimî olan rızıkla mükâfatlandırmıştır.»
قَالَ الله: {هَل يستويان مثلا} قَالَ: لَا وَالله لَا يستويان
Allah: {هَلْ يَسْتَوُونَ} “Hiç eşit olurlar mı?” buyurdu. [Katâde]: «Hayır, Allah'a yemin olsun ki eşit olmazlar» dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {ضرب الله مثلا عبدا مَمْلُوكا لَا يقدر على شَيْء وَمن رزقناه منا رزقا حسنا} و {رجلَيْنِ أَحدهمَا أبكم} {وَمن يَأْمر بِالْعَدْلِ} قَالَ: كل هَذَا مثل إِلَه الْحق وَمَا يدعونَ من دونه الْبَاطِل
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَىٰ شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا} “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle ile katımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz kimseyi misal verdi”, {رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ} “Biri dilsiz olan iki adamı” ve {وَهُوَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ} “Ve kendisi adaleti emreden kimseyi” buyrukları hakkında: «Bütün bunlar, hak ilah ile O'nun dışında yalvardıkları bâtıl [varlıklar]ın misalidir» demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر من طَرِيق ابْن جريج عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {ضرب الله مثلا عبدا مَمْلُوكا لَا يقدر على شَيْء} قَالَ: يَعْنِي بذلك الْآلهَة الَّتِي لَا تملك ضراً وَلَا نفعا وَلَا تقدر على شَيْء
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَىٰ شَيْءٍ} “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köleyi misal verdi” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Bununla ne bir zarara ne de bir faydaya sahip olan ve hiçbir şeye gücü yetmeyen ilahları kastetmektedir;»
ينفعها وَمن رزقنا منا رزقا حسنا فَهُوَ ينْفق مِنْهُ سرا وجهراً قَالَ عَلَانيَة الْمُؤمن الَّذِي ينْفق سرا وجهراً لله
«onlara fayda veren bir şeye [de güçleri yetmez]. “Katımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz ve ondan gizli ve açık harcayan kimse” buyruğu hakkında da: Açıkça, Allah için gizli ve açık infak eden mümindir, dedi.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله: {ضرب الله مثلا عبدا مَمْلُوكا لَا يقدر على شَيْء} قَالَ الصَّنَم
İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o, {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَىٰ شَيْءٍ} “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köleyi misal verdi” buyruğu hakkında: «Puttur» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس قَالَ: إِن الله ضرب الْأَمْثَال على حسب الْأَعْمَال فَلَيْسَ عمل صَالح إِلَّا لَهُ الْمثل الصَّالح وَلَيْسَ عمل سوء إِلَّا لَهُ مثل سوء وَقَالَ: إِن مثل الْعَالم المتفهم كطريق بَين شجر وجبل فَهُوَ مُسْتَقِيم لَا يعوّجه شَيْء فَذَلِك مثل العَبْد الْمُؤمن الَّذِي قَرَأَ الْقُرْآن وَعمل بِهِ
İbn Ebî Hâtim'in er-Rebî' b. Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Şüphesiz Allah misalleri amellere göre vermiştir. Salih bir amel yoktur ki onun salih bir misali olmasın; kötü bir amel de yoktur ki onun kötü bir misali olmasın.» Şöyle devam etti: «Anlayış sahibi âlimin misali, ağaçlar ile bir dağ arasındaki yol gibidir; o dosdoğrudur, hiçbir şey onu eğriltmez. İşte bu, Kur'an'ı okuyan ve onunla amel eden mümin kulun misalidir.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve İbn Asâkir rivayet etti:
عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة {ضرب الله مثلا عبدا مَمْلُوكا لَا يقدر على شَيْء} فِي رجل من قُرَيْش وَعَبده فِي هِشَام بن عمر وَهُوَ الَّذِي ينْفق مَاله سرا وجهراً وَفِي عبد أبي الجوزاء الَّذِي كَانَ ينهاه
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَىٰ شَيْءٍ} “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köleyi misal verdi” ayeti Kureyş'ten bir adam ile onun kölesi hakkında indi: Malını gizli ve açık infak eden Hişâm b. Amr ile onu bundan meneden Ebü'l-Cevzâ'nın kölesi hakkında indi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لَيْسَ للْعَبد طَلَاق إِلَّا بِإِذن سَيّده
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Efendisinin izni olmadıkça kölenin boşaması geçerli değildir.»
وَقَرَأَ {عبدا مَمْلُوكا لَا يقدر على شَيْء}
Ve {عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَىٰ شَيْءٍ} “Hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle” ayetini okudu.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه
Beyhakî Sünen'inde rivayet etti:
عَن ابْن عَبَّاس أَنه سُئِلَ عَن الْمَمْلُوك يتَصَدَّق بِشَيْء قَالَ: {ضرب الله مثلا عبدا مَمْلُوكا لَا يقدر على شَيْء} لَا يتَصَدَّق بِشَيْء
İbn Abbâs'a bir şey sadaka veren köle hakkında sorulduğunda: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَىٰ شَيْءٍ} “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köleyi misal verdi” [ayetini okudu ve]: «Hiçbir şey sadaka veremez» dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَضرب الله مثلا رجلَيْنِ أَحدهمَا أبكم} إِلَى آخر الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ} “Allah, biri dilsiz iki adamı da misal verdi” ayetinin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle demiştir:
يَعْنِي بالأبكم الَّذِي {وَهُوَ كل على مَوْلَاهُ} الْكَافِر
Dilsiz olup da {وَهُوَ كَلٌّ عَلَىٰ مَوْلَاهُ} “Efendisine bir yük olan” ile kâfiri kastetmektedir.
وَبِقَوْلِهِ: {وَمن يَأْمر بِالْعَدْلِ} الْمُؤمن
{وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ} “Adaleti emreden kimse” sözüyle de mümini kastetmektedir.
وَهَذَا الْمثل فِي الْأَعْمَال
Bu misal ameller hakkındadır.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر عَن
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve İbn Asâkir rivayet etti:
ابْن عَبَّاس قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة {وَضرب الله مثلا رجلَيْنِ أَحدهمَا أبكم} فِي رجلَيْنِ أَحدهمَا عُثْمَان بن عَفَّان وَمولى لَهُ كَافِر وَهُوَ أسيد بن أبي الْعيص كَانَ يكره الْإِسْلَام وَكَانَ عُثْمَان ينْفق عَلَيْهِ ويكفله ويكفيه الْمُؤْنَة وَكَانَ الآخر ينهاه عَن الصَّدَقَة وَالْمَعْرُوف فَنزلت فيهمَا
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ} “Allah, biri dilsiz iki adamı da misal verdi” ayeti iki adam hakkında indi: Biri Osman b. Affân, diğeri ise onun İslâm'dan hoşlanmayan kâfir bir azatlısı olan Üseyd b. Ebi'l-Îs idi. Osman ona harcama yapar, onun bakımını üstlenir ve geçimini sağlardı; diğeri ise onu sadaka vermekten ve iyilik yapmaktan alıkoyardı. İşte bu ayet ikisi hakkında indi.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه والضياء فِي المختارة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَمن يَأْمر بِالْعَدْلِ} قَالَ: عُثْمَان بن عَفَّان
İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, Târîh'inde Buhârî, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de ed-Diyâ'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَهُوَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ} “Ve kendisi adaleti emreden kimse” buyruğu hakkında: «Osman b. Affân'dır» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: هَذَا مثل ضربه الله للآلهة أَيْضا
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bu, Allah'ın ilahlar için de verdiği bir misaldir.»
أما الأبكم فالصنم فَإِنَّهُ أبكم لَا ينْطق {وَهُوَ كل على مَوْلَاهُ} يُنْفقُونَ عَلَيْهِ وعَلى من يَأْتِيهِ وَلَا ينْفق عَلَيْهِم وَلَا يرزقهم {هَل يَسْتَوِي هُوَ وَمن يَأْمر بِالْعَدْلِ} وَهُوَ الله
«Dilsiz olana gelince, o puttur; çünkü o dilsizdir, konuşmaz. {وَهُوَ كَلٌّ عَلَىٰ مَوْلَاهُ} “O, efendisine bir yüktür”; ona ve onun yanına gelene harcama yaparlar, o ise onlara harcama yapmaz ve onları rızıklandırmaz. {هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ} “Hiç o kimse ile adaleti emreden bir olur mu?” ki O da Allah'tır.»
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {أَحدهمَا أبكم} قَالَ: هُوَ الوثن {هَل يَسْتَوِي هُوَ وَمن يَأْمر بِالْعَدْلِ} قَالَ: الله
Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ} “Biri dilsizdir” buyruğu hakkında: «O puttur», {هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ} “Hiç o kimse ile adaleti emreden bir olur mu?” buyruğu hakkında da: «Allah'tır» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {كل} قَالَ: الْكل الْعِيَال
İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {كَلٌّ} “Yük” buyruğu hakkında: «Kel; yüktür, bakmakla yükümlü olunan ailedir» demiştir.
كَانُوا إِذا ارتحلوا حملوه على بعير ذَلُول وَجعلُوا مَعَه نَفرا يمسكونه خشيَة أَن يسْقط فَهُوَ عناء وَعَذَاب وعيال عَلَيْهِم {هَل يَسْتَوِي هُوَ وَمن يَأْمر بِالْعَدْلِ وَهُوَ على صِرَاط مُسْتَقِيم} يَعْنِي نَفسه
Göç ettikleri zaman onu uysal bir deveye yüklerler, düşmesin diye de onu tutsunlar diye yanına birkaç kişi verirlerdi; dolayısıyla o, kendileri için bir zahmet, bir eziyet ve bir yüktü. {هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Hiç o kimse ile adaleti emreden ve dosdoğru yol üzerinde olan bir olur mu?” buyruğuyla Kendisini kastetmektedir.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود أَنه قَرَأَ خبر
Taberânî'nin rivayet ettiğine göre İbn Mes'ûd haberi okumuştur.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَمَا أَمر السَّاعَة إِلَّا كلمح الْبَصَر} هُوَ أَن يَقُول: كن أَو أقرب فالساعة {كلمح الْبَصَر أَو هُوَ أقرب}
Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ} “Kıyametin kopması ancak bir göz kırpması kadardır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «O, “Ol” demesidir yahut daha yakındır; kıyamet {كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ} “bir göz kırpması kadar yahut daha yakındır”.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {كلمح الْبَصَر} يَقُول: كلمح ببصر الْعين من السرعة
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {كَلَمْحِ الْبَصَرِ} “Bir göz kırpması gibidir” buyruğu hakkında: «Sürat bakımından gözün bakışı gibidir» demiştir.
أَو {أقرب} من ذَلِك إِذا أردنَا
«Yahut dilediğimizde ondan {أَقْرَبُ} “daha yakındır”.»
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {وَمَا أَمر السَّاعَة إِلَّا كلمح الْبَصَر أَو هُوَ أقرب} قَالَ: هُوَ أقرب وكل شَيْء فِي الْقُرْآن أَو فَهُوَ هَكَذَا (مائَة ألف أَو يزِيدُونَ) وَالله أعلم
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, {وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ} “Kıyametin kopması ancak bir göz kırpması kadar yahut daha yakındır” buyruğu hakkında: «O daha yakındır; Kur'an'daki her “ev (أَوْ)” [kelimesi] böyledir: {مِائَةَ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ} “Yüz bin yahut daha fazla idiler” gibi. Allah en iyisini bilir» demiştir.
الْآيَة ٧٨
78. Ayet
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {وَالله أخرجكم من بطُون أُمَّهَاتكُم} قَالَ: من الرَّحِم
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ} “Allah sizi annelerinizin karınlarından çıkardı” buyruğu hakkında: «Rahimden» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَجعل لكم السّمع والأبصار والأفئدة لَعَلَّكُمْ تشكرون} قَالَ: كَرَامَة أكْرمكُم الله بهَا فاشكروا نعمه
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Şükredesiniz diye size işitme, görme duyuları ve gönüller verdi” buyruğu hakkında: «Allah'ın size bahşettiği bir ikramdır; O'nun nimetlerine şükredin» demiştir.
وَأخرج أَحْمد وَابْن ماجة وَابْن حبَان وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن حَبَّة وَسَوَاء ابنَيْ خَالِد أَنَّهُمَا أَتَيَا النَّبِي ﷺ: وَهُوَ يعالج بِنَاء فَقَالَ لَهما: هَلُمَّ فعالجا مَعَه فعالجا فَلَمَّا فرغ أَمر لَهُم بِشَيْء وَقَالَ لَهما: لَا تَيْأَسا من الرزق مَا تهزهزت رؤوسكما
Ahmed, İbn Mâce, İbn Hibbân, Taberânî ve İbn Merdûye'nin Habbet ve Sevâ' b. Hâlid kardeşlerden rivayet ettiğine göre onlar Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir inşaatla meşgulken yanına geldiler. Onlara: «Gelin, onunla birlikte çalışın» buyurdu; onlar da çalıştılar. İşini bitirince kendilerine bir şeyler verilmesini emretti ve onlara şöyle buyurdu: «Başlarınız hareket ettiği sürece rızıktan ümit kesmeyin;»
فَإِنَّهُ لَيْسَ من مَوْلُود يُولد من أمة إِلَّا أَحْمَر لَيْسَ عَلَيْهِ قشرة ثمَّ يرزقه الله
«çünkü annesinden doğan her çocuk mutlaka üzerinde hiçbir kabuk/örtü bulunmaksızın kıpkırmızı doğar; sonra Allah onu rızıklandırır.»