فَعِنْدَ ذَلِك يَقُول: {وكل إِنْسَان ألزمناه طَائِره فِي عُنُقه} حَتَّى بلغ عَلَيْك {حسيباً}
İşte bu durumda [Allah]: {وكل إِنْسَان ألزمناه طَائِره فِي عُنُقه} “Her insanın amelini boynuna doladık...” buyurur; {حسيباً} “hesap sorucu olarak” [kavline] kadar [okur].
وَأخرج ابْن عبد الْبر فِي التَّمْهِيد بِسَنَد ضَعِيف عَن عَائِشَة ﵂ قَالَ: سَالَتْ خَدِيجَة رَسُول الله ﷺ عَن أَوْلَاد الْمُشْركين فَقَالَ: هم مَعَ آبَائِهِم ثمَّ سَأَلته بعد ذَلِك فَقَالَ: الله أعلم بِمَا كَانُوا عاملين ثمَّ سَأَلته بعد مَا استحكم الْإِسْلَام فَنزلت {وَلَا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} فَقَالَ: هم على الْفطْرَة أَو قَالَ: فِي الْجنَّة
İbn Abdilberr et-Temhîd'de zayıf bir senetle Âişe radıyallâhu anhâ'dan nakletti: Hatice, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e müşriklerin çocukları hakkında sordu. [Resûlullah]: "Onlar babalarıyla birliktedir" buyurdu. Daha sonra ona tekrar sordu; "Onların ne amel işleyeceklerini en iyi Allah bilir" buyurdu. Ardından İslâm kökleşip {وَلَا تزر وَازِرَة وزر أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” ayeti indikten sonra ona tekrar sordu; bunun üzerine: "Onlar fıtrat üzeredirler" veya "cennettedirler" buyurdu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف وَابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: حَدثنِي الصعب بن جثامة ﵁ قَالَ: قلت يَا رَسُول الله إِنِّي قضيت فِي الْبَنَات من ذَرَارِي الْمُشْركين قَالَ: هم مِنْهُم
Abdurrezzâk el-Musannef'te, İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: Sa'b b. Cessâme radıyallâhu anh bana şöyle anlattı: "Ey Allah'ın Resûlü! Müşriklerin çocuklarından olan kız çocukları hakkında [gece baskınında öldürülmelerine dair] hüküm verdim" dedim; "Onlar da onlardandır" buyurdu.
وَأخرج ابْن سعد وقاسم بن أصبغ وَابْن عبد الْبر عَن خنساء بنت مُعَاوِيَة الضمرية عَن عَمها قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: النَّبِي فِي الْجنَّة والشهيد فِي الْجنَّة والمولود فِي الْجنَّة والوئيد
İbn Sa'd, Kâsım b. Asbağ ve İbn Abdilberr, Hansâ bint Muâviye ed-Damriyye'den, o da amcasından nakletti; amcası şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Peygamber cennettedir, şehit cennettedir, [küçük yaşta vefat eden] çocuk cennettedir ve diri diri gömülen kız çocuğu da [cennettedir]."
وَأخرج قَاسم بن أصبغ وَابْن عبد الْبر عَن أنس ﵁ قَالَ: سَأَلنَا رَسُول الله ﷺ عَن أَوْلَاد الْمُشْركين قَالَ: هم خدم أهل الْجنَّة
Kâsım b. Asbağ ve İbn Abdilberr, Enes radıyallâhu anh'tan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e müşriklerin çocukları hakkında sorduk; "Onlar cennet ehlinin hizmetçileridir" buyurdu.
وَأخرج عَن سلمَان ﵁ قَالَ: أَطْفَال الْمُشْركين خدم أهل الْجنَّة
Selmân radıyallâhu anh'tan: "Müşriklerin çocukları cennet ehlinin hizmetçileridir" dediği nakledildi.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَابْن عبد الْبر وَضَعفه عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: سَأَلت رَسُول الله ﷺ عَن أَوْلَاد الْمُسلمين أَيْن هم قَالَ: فِي الْجنَّة وَسَأَلته عَن ولدان الْمُشْركين أَيْن هم قَالَ: فِي النَّار قلت: يَا رَسُول الله لم يدركوا الْأَعْمَال وَلم تجر عَلَيْهِم القلام قَالَ: رَبك أعلم بِمَا كَانُوا عاملين وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لَئِن شِئْت أسمعتك تضاغيهم فِي النَّار
el-Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de ve İbn Abdilberr zayıf görerek Âişe radıyallâhu anhâ'dan nakletti; Âişe şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Müslümanların çocuklarının nerede olduğunu sordum; "Cennettedirler" buyurdu. Müşriklerin çocuklarının nerede olduğunu sordum; "Cehennemdedirler" buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü! Onlar amellere erişmediler ve aleyhlerine kalem işlemedi" dedim. "Onların ne amel işleyeceklerini Rabbin en iyi bilendir. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, eğer istersen sana onların cehennemdeki ağlaşmalarını dinletirim" buyurdu.
وَأخرج قَاسم بن أصبغ وَابْن عبد الْبر عَن ابْن عَبَّاس رَضِي الله عَنْهُمَا
Kâsım b. Asbağ ve İbn Abdilberr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti:
قَالَ: كنت أَقُول فِي أَطْفَال الْمُشْركين هم مَعَ آبَائِهِم حَتَّى حَدثنِي رجل من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ عَن النَّبِي ﷺ أَنه سُئِلَ عَنْهُم فَقَالَ: رَبهم أعلم بهم وَبِمَا كَانُوا عاملين فَأَمْسَكت عَن قولي
Dedi ki: Müşriklerin çocukları hakkında 'Onlar babalarıyla birliktedir' derdim; nihayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîlerinden bir adam, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun onlar hakkında sorulduğunda: 'Onları ve ne yapacaklarını en iyi Rableri bilir' buyurduğunu bana anlattı, bunun üzerine sözümden vazgeçtim.
وَأخرج قَاسم بن أصبغ وَابْن عبد الْبر عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ سُئِلَ عَن أَوْلَاد الْمُشْركين فَقَالَ: الله أعلم بِمَا كَانُوا عاملين وَالله أعلم
Kâsım b. Asbağ ve İbn Abdilberr, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e müşriklerin çocukları hakkında sorulduğunu nakletti. O da: "Onların ne amel işleyeceklerini Allah en iyi bilendir, Allah en iyi bilendir" buyurdu.
الْآيَة ١٥ - ١٧
Ayet 15 - 17
أخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة جمع الله أهل الفترة: الْمَعْتُوه والأصم والأبكم والشيوخ الَّذين لم يدركوا الْإِسْلَام ثمَّ أرسل إِلَيْهِم رَسُولا أَن ادخُلُوا النَّار فَيَقُولُونَ كَيفَ وَلم تأتنا رسل قَالَ: وَايْم الله لَو دخلوها لكَانَتْ عَلَيْهِم بردا وَسلَامًا ثمَّ يُرْسل إِلَيْهِم فيطيعه من كَانَ يُرِيد أَن يطيعه
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Kıyamet günü olduğunda Allah fetret ehlini; deliyi, sağırı, dilsizi ve İslâm'a yetişememiş yaşlıları toplar. Sonra onlara: 'Ateşe girin' diye bir elçi gönderir. Onlar: 'Bize elçiler gelmemişken bu nasıl olur?' derler. [Ebû Hureyre] dedi ki: Allah'a yemin olsun ki eğer oraya girselerdi orası onlar için serinlik ve esenlik olurdu. Sonra onlara tekrar [elçi] gönderir ve O'na itaat etmek isteyen kimse itaat eder.
قَالَ أَبُو هُرَيْرَة ﵁: اقرأوا إِن شِئْتُم {وَمَا كُنَّا معذبين حَتَّى نبعث رَسُولا}
Ebû Hureyre radıyallâhu anh dedi ki: Dilerseniz {وَمَا كُنَّا معذبين حَتَّى نبعث رَسُولا} “Biz bir peygamber göndermedikçe azap ediciler değiliz” [ayetini] okuyun.
وَأخرج اسحق بن رَاهَوَيْه وَأحمد وَابْن حبَان وَأَبُو نعيم فِي الْمعرفَة وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي كتاب الِاعْتِقَاد عَن الْأسود بن سريع ﵁ أَن النَّبِي ﷺ: أَرْبَعَة يحتجون يَوْم الْقِيَامَة: رجل أَصمّ لَا يسمع شَيْئا وَرجل أَحمَق وَرجل هرم وَرجل مَاتَ فِي الْفطْرَة فَأَما الْأَصَم فَيَقُول: رب لقد جَاءَ الْإِسْلَام وَمَا أسمع شَيْئا وَأما الأحمق فَيَقُول: رب جَاءَ الْإِسْلَام وَالصبيان يحذفونني بالبعر وَأما الْهَرم فَيَقُول: رب لقد جَاءَ الْإِسْلَام وَمَا أَعقل شَيْئا وَأما الَّذِي مَاتَ فِي الْفطْرَة فَيَقُول: رب مَا آتَانِي لَك رَسُول
İshak b. Râhûye, Ahmed, İbn Hibbân, el-Ma'rife'de Ebû Nuaym, Taberânî, İbn Merdûye ve Kitâbu'l-İ'tikâd'da Beyhakî, Esved b. Serî' radıyallâhu anh'tan nakletti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle buyurdu]: "Dört kişi kıyamet gününde mazeret beyan edip delil getirir: Hiçbir şey işitmeyen sağır adam, ahmak adam, iyice yaşlanmış pîr-i fânî adam ve fetret devrinde ölen adam. Sağıra gelince: 'Rabbim! İslâm geldi, oysa ben hiçbir şey işitmiyordum' der. Ahmağa gelince: 'Rabbim! İslâm geldi, oysa çocuklar bana deve tezeği fırlatıyorlardı' der. Yaşlıya gelince: 'Rabbim! İslâm geldi, oysa ben hiçbir şeye akıl erdiremiyordum' der. Fetret devrinde ölene gelince: 'Rabbim! Bana senin bir elçin gelmedi' der."
فَيَأْخُذ مواثيقهم وَيُرْسل إِلَيْهِم رَسُولا أَن ادخُلُوا النَّار
Bunun üzerine [Allah] onların sözlerini alır ve onlara 'Ateşe girin' diye bir elçi gönderir.
قَالَ: فوالذي نفس مُحَمَّد بِيَدِهِ لَو دخلوها كَانَت عَلَيْهِم بردا وَسلَامًا وَمن لم يدخلهَا سحب إِلَيْهَا
[Peygamber] buyurdu ki: "Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer oraya girselerdi onlar için serinlik ve esenlik olurdu. Oraya girmeyen kimse ise oraya sürüklenecektir."
وَأخرج ابْن رَاهَوَيْه وَأحمد وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ أبي هُرَيْرَة ﵁ مثله غير أَنه قَالَ فِي آخِره: فَمن دَخلهَا كَانَت عَلَيْهِ بردا وَسلَامًا وَمن لم يدخلهَا سحب إِلَيْهَا
İbn Râhûye, Ahmed, İbn Merdûye ve Beyhakî, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan benzerini nakletti; şu kadar var ki sonunda şöyle dedi: "Artık kim oraya girerse [ateş] ona serinlik ve esenlik olur; kim de oraya girmezse oraya sürüklenir."
وَأخرج قَاسم بن أصبغ وَالْبَزَّار وَأَبُو يعلى وَابْن عبد الْبر فِي التَّمْهِيد عَن أنس ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يُؤْتى يَوْم الْقِيَامَة بأَرْبعَة: بالمولود وَالْمَعْتُوه وَمن مَاتَ فِي الفترة وَالشَّيْخ الْهَرم الفاني كلهم يتَكَلَّم بحجته فَيَقُول الرب ﵎: لعنق من جَهَنَّم أبرزي وَيَقُول لكم: غَنِي كنت أبْعث إِلَى عبَادي رسلًا من أنفسهم وَإِنِّي رَسُول نَفسِي إِلَيْكُم
Kâsım b. Asbağ, Bezzâr, Ebû Ya'lâ ve et-Temhîd'de İbn Abdilberr, Enes radıyallâhu anh'tan nakletti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde dört kişi getirilir: [Küçük yaşta vefat eden] çocuk, deli, fetret devrinde ölen kimse ve pîr-i fânî yaşlı. Hepsi de kendi mazeretini konuşur. Bunun üzerine Rab celle celâluhû cehennemden bir alev parçasına [hitaben]: 'Açığa çık!' buyurur. [O kişilere de] şöyle buyurur: 'Ben kullarıma kendi içlerinden elçiler gönderirdim; şüphesiz ben de kendi adıma size gönderilmiş bir elçiyim.'"
فَيَقُول لَهُم: ادخُلُوا هَذِه فَيَقُول: من كتب عَلَيْهِ الشَّقَاء يَا رب أندخلها وَمِنْهَا كُنَّا نفر قَالَ: وَأما من كتب لَهُ السَّعَادَة فيمضي فِيهَا فَيَقُول الرب: قد عاينتموني فعصيتموني فَأنْتم لرسلي أَشد تَكْذِيبًا ومعصية فَيدْخل هَؤُلَاءِ الْجنَّة وَهَؤُلَاء النَّار
Onlara: 'Şuraya girin' buyurur. Aleyhine şekâvet (bedbahtlık) yazılmış olan kimse: 'Ey Rabbimiz! Biz ondan kaçarken ona mı gireceğiz?' der. [Peygamber] buyurdu ki: 'Kendisi için saâdet yazılmış olan kimseye gelince; o oraya doğru yürür.' Bunun üzerine Rab buyurur: 'Beni bizzat gördüğünüz halde bana isyan ettiniz; öyleyse siz benim elçilerimi daha şiddetle yalanlar ve [onlara] daha çok isyan ederdiniz.' Böylece şunları cennete, şunları da cehenneme sokar.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو نعيم عَن معَاذ بن جبل ﵁ عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: يُؤْتى يَوْم الْقِيَامَة بالممسوخ عقلا وبالهالك فِي الفترة وبالهالك صَغِيرا فَيَقُول الممسوخ عقلا: يَا رب لَو آتيتني عقلا مَا كَانَ من آتيته عقلا بِأَسْعَد بعقله مني وَيَقُول الْهَالِك فِي الفترة رب لَو أَتَانِي مِنْك عهد مَا كَانَ من أَتَاهُ مِنْك عهد بِأَسْعَد بعهدك مني وَيَقُول الْهَالِك صَغِيرا: يَا رب لَو آتيتني عمرا مَا كَانَ من أَتَيْته عمرا بِأَسْعَد بعمره مني فَيَقُول الرب ﵎: فَإِنِّي آمركُم بِأَمْر تطيعوني فَيَقُولُونَ: نعم وَعزَّتك فَيَقُول لَهُم: اذْهَبُوا فادخلوا جَهَنَّم وَلَو دخلوها مَا ضرتهم شَيْئا فَخرج عَلَيْهِم قوابص من نَار يظنون أَنَّهَا قد أهلكت مَا خلق الله من شَيْء فيرجعون سرَاعًا وَيَقُولُونَ: يَا رَبنَا خرجنَا وَعزَّتك نُرِيد دُخُولهَا فَخرجت علينا قوابص من نَار ظننا أَن قد أهلكت مَا خلق الله من شَيْء ثمَّ يَأْمُرهُم ثَانِيَة فيرجعون كَذَلِك وَيَقُولُونَ: كَذَلِك فَيَقُول الرب: خلقتكم على علمي وَإِلَى علمي تصيرون ضميهم فتأخذهم النَّار
el-Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de, Taberânî ve Ebû Nuaym, Muâz b. Cebel radıyallâhu anh'tan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; o şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde aklı gitmiş olan kimse, fetret devrinde helâk olan kimse ve küçükken vefat eden kimse getirilir. Aklı gitmiş olan: 'Ey Rabbim! Eğer bana bir akıl verseydin, kendisine akıl verdiğin hiç kimse aklıyla benden daha mutlu olamazdı' der. Fetret devrinde helâk olan: 'Rabbim! Eğer senden bana bir ahit (vahiy) gelseydi, kendisine ahit gelen hiç kimse ahdinle benden daha mutlu olamazdı' der. Küçükken ölen ise: 'Ey Rabbim! Eğer bana ömür verseydin, kendisine ömür verdiğin hiç kimse ömrüyle benden daha mutlu olamazdı' der. Bunun üzerine Rab celle celâluhû: 'Şüphesiz ben size bir emir vereceğim; bana itaat eder misiniz?' buyurur. Onlar: 'Evet, izzetine andolsun!' derler. Onlara: 'Gidin, cehenneme girin' buyurur. Şayet girselerdi onlara hiçbir zarar vermezdi. Derken üzerlerine, Allah'ın yarattığı ne varsa hepsini yok ettiğini zannedecekleri ateşten kıvılcımlar/alevler çıkar. Hızla geri döner ve: 'Ey Rabbimiz! İzzetine andolsun ki oraya girmek isteyerek yola çıktık; fakat üzerimize ateşten öyle kıvılcımlar çıktı ki Allah'ın yarattığı ne varsa hepsini yok etti sandık' derler. Sonra onlara ikinci kez emreder; yine aynı şekilde döner ve aynı şeyi söylerler. Bunun üzerine Rab buyurur: 'Sizi ilmimin gereği olarak yarattım ve ilmime döneceksiniz. Onları sarıver!' der; ateş de onları yakalar."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي صَالح ﵁ قَالَ: يُحَاسب يَوْم الْقِيَامَة الَّذين أرسل إِلَيْهِم الرُّسُل فَيدْخل الله الْجنَّة من أطاعه وَيدخل النَّار من عَصَاهُ وَيبقى قوم من الْولدَان وَالَّذين هَلَكُوا فِي الفترة فَيَقُول: وَإِنِّي آمركُم أَن
İbn Ebî Şeybe, Ebû Sâlih radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Kıyamet gününde kendilerine elçiler gönderilmiş olanlar hesaba çekilir; Allah kendisine itaat edeni cennete sokar, kendisine isyan edeni de ateşe sokar. Küçük çocuklardan ve fetret devrinde helâk olanlardan bir topluluk kalır. [Allah] şöyle buyurur: "Şüphesiz ben size emrediyorum ki
تدْخلُوا هَذِه النَّار فَيخرج لَهُم عنق مِنْهَا فَمن دَخلهَا كَانَت نجاته وَمن نكص فَلم يدخلهَا كَانَت هَلَكته
bu ateşe girin." Derken onlar için oradan bir alev dili çıkar. Artık kim oraya girerse bu onun kurtuluşu olur; kim de geri durup girmezse bu da onun helâki olur.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن عبد الله بن شَدَّاد ﵁: أَن رَسُول الله ﷺ أَتَاهُ رجل فَسَأَلَهُ عَن ذَرَارِي الْمُشْركين الَّذين هَلَكُوا صغَارًا فَوضع رَأسه سَاعَة ثمَّ قَالَ: أَيْن السَّائِل فَقَالَ: هَا أَنا يَا رَسُول الله فَقَالَ: إِن الله ﵎ إِذا قضى بَين أهل الْجنَّة وَالنَّار لم يبْق غَيرهم عجّوا فَقَالُوا: اللَّهُمَّ رَبنَا لم تأتنا رسلك وَلم نعلم شَيْئا فَأرْسل إِلَيْهِم ملكا وَالله أعلم بِمَا كَانُوا عاملين فَقَالَ: إِنِّي رَسُول ربكُم إِلَيْكُم فَانْطَلقُوا فاتبعوا حَتَّى أَتَوا النَّار فَقَالَ: إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تقتحوا فِيهَا فَاقْتَحَمت طَائِفَة مِنْهُم ثمَّ أخرجُوا من حَيْثُ لَا يشْعر أَصْحَابهم فَجعلُوا فِي السَّابِقين المقربين ثمَّ جَاءَهُم الرَّسُول فَقَالَ: إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تقتحموا فِي النَّار فَاقْتَحَمت طَائِفَة أُخْرَى ثمَّ خَرجُوا من حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ فَجعلُوا فِي أَصْحَاب الْيَمين ثمَّ جَاءَ الرَّسُول فَقَالَ: إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تقتحموا فِي النَّار فَقَالُوا: رَبنَا لَا طَاقَة لنا بِعَذَابِك فَأمر بهم فَجمعت نواصيهم وأقدامهم ثمَّ ألقوا فِي النَّار وَالله أعلم
el-Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de Abdullah b. Şeddâd radıyallâhu anh'tan nakletti: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip müşriklerin küçükken vefat eden çocukları hakkında sordu. [Resûlullah] bir süre başını eğdi, sonra: "Soran nerede?" buyurdu. Adam: "İşte buradayım ey Allah'ın Resûlü" dedi. Buyurdu ki: "Allah celle celâluhû cennetliklerle cehennemlikler arasında hükmünü verip de geriye sadece onlar kalınca feryat edip: 'Ey Allah'ımız, Rabbimiz! Bize elçilerin gelmedi ve biz hiçbir şey bilmedik' derler. Allah onların ne amel işleyeceklerini en iyi bildiği halde onlara bir melek gönderir. [Melek]: 'Şüphesiz ben Rabbinizin size gönderdiği elçiyim; haydi yürüyün ve uyun!' der. Nihayet ateşe varırlar. Melek: 'Allah size onun içine atılmanızı emrediyor' der. Onlardan bir zümre [ateşin içine] atılır; sonra arkadaşları farkına varmaksızın [oradan] çıkarılır ve [cennette] önde gelen mukarrebler arasına yerleştirilirler. Sonra elçi onlara gelir ve: 'Allah size ateşe atılmanızı emrediyor' der. Diğer bir zümre [ateşe] atılır; sonra farkına varmadıkları halde [oradan] çıkarılır ve ashâb-ı yemîn (amel defteri sağdan verilenler) arasına yerleştirilirler. Sonra elçi gelir ve: 'Allah size ateşe atılmanızı emrediyor' der. Onlar: 'Rabbimiz! Senin azabına bizim gücümüz yetmez' derler. Bunun üzerine onlar hakkında emir verilir; alın saçları ve ayakları bir araya getirilip bağlanır, sonra ateşe atılırlar." En doğrusunu Allah bilir.
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق ابْن جريج عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {أمرنَا مُتْرَفِيهَا} قَالَ أمروا بِالطَّاعَةِ فعصوا
İbn Cerîr, İbn Cüreyc yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {أمرنَا مُتْرَفِيهَا} “oranın varlıklı şımarıklarına emrettik” kavli hakkında: "Onlara itaat emredildi, onlar ise isyan ettiler" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن شهر بن حَوْشَب رضى الله عَنهُ قَالَ: سَمِعت ابْن عَبَّاس ﵄ يَقُول فِي قَوْله: {وَإِذا أردنَا أَن نهلك قَرْيَة} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim, Şehr b. Havşeb radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın {وَإِذا أردنَا أَن نهلك قَرْيَة} “Bir ülkeyi helâk etmek istediğimizde...” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim:
قَالَ: {أمرنَا مُتْرَفِيهَا} بِحَق فخالفوه فَحق عَلَيْهِم بذلك التدمير
Dedi ki: "{أمرنَا مُتْرَفِيهَا} 'Oranın varlıklı şımarıklarına' hakkı 'emrettik', onlar ise ona muhalefet ettiler; böylece helâk edilme [sözü] onların aleyhine hak oldu."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَإِذا أردنَا أَن نهلك قَرْيَة أمرنَا مُتْرَفِيهَا} قَالَ: سلطنا شِرَارهَا فعصوا فِيهَا فَإِذا فعلوا ذَلِك أهلكناهم بِالْعَذَابِ
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَإِذا أردنَا أَن نهلك قَرْيَة أمرنَا مُتْرَفِيهَا} “Bir ülkeyi helâk etmek istediğimiz zaman oranın varlıklı şımarıklarına emrederiz” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Onların kötülerini başlarına musallat ederiz de orada isyan ederler; onlar bunu yapınca da onları azapla helâk ederiz."
وَهُوَ قَوْله: {وَكَذَلِكَ جعلنَا فِي كل قَرْيَة أكَابِر مجرميها ليمكروا فِيهَا} الْأَنْعَام آيَة ١٢٣
Bu da [Allah'ın] şu kavlidir: {وَكَذَلِكَ جعلنَا فِي كل قَرْيَة أكَابِر مجرميها ليمكروا فِيهَا} “Böylece biz her şehirde, oralarda hile ve düzenler kursunlar diye oranın günahkâr ileri gelenlerini baş kıldık” [el-En'âm: 123].
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس ﵄: أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله وَجل: {أمرنَا مُتْرَفِيهَا} قَالَ: سلطنا عَلَيْهِم الْجَبَابِرَة فساموهم
et-Tastî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Aziz ve Celil olan [Allah]'ın {أمرنَا مُتْرَفِيهَا} ‘oranın varlıklı şımarıklarına emrettik’ kavlini bana haber ver" dedi. [İbn Abbâs]: "Üzerlerine zorbaları musallat ettik de onlara tattırdılar,
سوء الْعَذَاب
azabın en kötüsünü" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet,
أما سَمِعت لبيد بن ربيعَة وَهُوَ يَقُول: إِن يعطبوا يبرموا وَإِن أمروا يَوْمًا يصيروا للهلك والفقد وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة ﵁ كَانَ يقْرَأ {أمرنَا مُتْرَفِيهَا} مثقلة
Lebîd b. Rebîa'nın şöyle dediğini işitmedin mi: 'Helâk olurlarsa canları sıkılır; şayet bir gün [sayıca ve güççe] çoğalırlarsa yok olmaya ve yitip gitmeye doğru giderler.'" İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye radıyallâhu anh'ın {أمرنَا مُتْرَفِيهَا} [kavlini şeddeli olarak] {أمَّرْنَا} şeklinde okuduğunu nakletti.
يَقُول: أمرنَا عَلَيْهِم أُمَرَاء
[Ebü'l-Âliye]: "Onların üzerine emirler/yöneticiler tayin ettik" der.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه قَرَأَ آمرنا مُتْرَفِيهَا يَعْنِي بِالْمدِّ
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın [ayeti] med ile {آمَرْنا مُتْرَفِيهَا} şeklinde okuduğunu nakletti.
قَالَ: أكثرنا فساقها
Dedi ki: "Fâsıklarını çoğalttık [demektir]."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ أَنه قَرَأَ {أمرنَا مُتْرَفِيهَا} قَالَ: أكثرناهم
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, İkrime radıyallâhu anh'ın {أمرنَا مُتْرَفِيهَا} “oranın varlıklı şımarıklarına emrettik” [kavlini] okuduğunu ve: "Onları çoğalttık [demektir]" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁ {أمرنَا مُتْرَفِيهَا} قَالَ: أكثرنا
İbn Ebî Hâtim, Ebü'd-Derdâ radıyallâhu anh'ın {أمرنَا مُتْرَفِيهَا} “oranın varlıklı şımarıklarına emrettik” [kavli] hakkında: "Çoğalttık [demektir]" dediğini nakletti.
وَأخرج البُخَارِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: كُنَّا نقُول للحي إِذا كَثُرُوا فِي الْجَاهِلِيَّة قد أمروا بني فلَان
Buhârî ve İbn Merdûye, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Biz Câhiliye döneminde bir kabilenin nüfusu çoğaldığında 'Falanoğulları emir oldu / çoğaldı' derdik.
الْآيَة ١٨ - ٢١
Ayet 18 - 21
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله: {من كَانَ يُرِيد العاجلة} قَالَ: من كَانَ يُرِيد بِعَمَلِهِ الدُّنْيَا {عجلنا لَهُ فِيهَا مَا نشَاء لمن نُرِيد} ذَاك بِهِ
İbn Ebî Hâtim, Dahhâk radıyallâhu anh'tan {من كَانَ يُرِيد العاجلة} “Kim çarçabuk geçen [dünyayı] isterse” kavli hakkında: "Kim ameliyle dünyayı isterse" dediğini; {عجلنا لَهُ فِيهَا مَا نشَاء لمن نُرِيد} “dilediğimiz kimseye orada istediğimiz şeyi çarçabuk veririz” kavli hakkında ise: "Ona bunu veririz" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {من كَانَ يُرِيد العاجلة} قَالَ: من كَانَت همه ورغبته وطلبته وَنِيَّته عجل الله لَهُ فِيهَا مَا يَشَاء ثمَّ اضطره إِلَى جَهَنَّم {يصلاها مذموماً} فِي نقمة الله {مَدْحُورًا} فِي
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {من كَانَ يُرِيد العاجلة} “Kim çarçabuk geçen [dünyayı] isterse” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Kimin derdi, arzusu, talebi ve niyeti [dünya] olursa, Allah dilediği kimseye orada dilediği şeyi çarçabuk verir, sonra da onu {يصلاها مذموماً} Allah'ın intikamı içinde 'yerilmiş', {مَدْحُورًا} Allah'ın
عَذَاب الله
azabı içinde 'kovulmuş olarak oraya gireceği' cehenneme mecbur kılar."
وَفِي قَوْله: {وَمن أَرَادَ الْآخِرَة وسعى لَهَا سعيها وَهُوَ مُؤمن فَأُولَئِك كَانَ سَعْيهمْ مشكوراً} قَالَ: شكر الله لَهُ الْيَسِير وَتجَاوز عَنهُ الْكثير
{وَمن أَرَادَ الْآخِرَة وسعى لَهَا سعيها وَهُوَ مُؤمن فَأُولَئِك كَانَ سَعْيهمْ مشكوراً} “Kim de ahireti ister ve bir mümin olarak ona yaraşır bir çaba ile onun için çalışırsa, işte onların çalışmaları makbuldür/şükre değer görülür” kavli hakkında ise şöyle dedi: "Allah onun az [amelini] mükâfatlandırır ve pek çok [kusurunu] bağışlar."
وَفِي قَوْله: {كلا نمد هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاء من عَطاء رَبك} أَي: أَن الله قسم الدُّنْيَا بَين الْبر والفاجر وَالْآخِرَة: خُصُوصا عِنْد رَبك لِلْمُتقين
{كلا نمد هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاء من عَطاء رَبك} “Rabbinin ihsanından her birine; onlara da bunlara da veririz” kavli hakkında ise [şöyle dedi]: Yani Allah dünyayı iyi ile kötünün arasında paylaştırmıştır; ahiret ise Rabbinin katında sadece takva sahiplerine aittir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {كلا نمد} الْآيَة
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan {كلا نمد} “Her birine veririz...” ayeti hakkında nakletti:
قَالَ: كلا نرْزق فِي الدُّنْيَا الْبر والفاجر
Dedi ki: "Dünyada hem iyiye hem de kötüye, hepsine rızık veririz."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله: {كلا نمد هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاء} يَقُول: نمد الْكفَّار وَالْمُؤمنِينَ {من عَطاء رَبك} يَقُول: من الرزق
İbn Ebî Hâtim, es-Süddî radıyallâhu anh'tan nakletti; {كلا نمد هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاء} “Her birine; onlara da bunlara da veririz” kavli hakkında: "Kâfirlere de müminlere de veririz" der; {من عَطاء رَبك} “Rabbinin ihsanından” kavli hakkında ise: "Rızıktan [veririz]" der.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {كلا نمد} الْآيَة قَالَ: نرْزق من أَرَادَ الدُّنْيَا ونرزق من أَرَادَ الْآخِرَة
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {كلا نمد} “Her birine veririz...” ayeti hakkında: "Dünyayı isteyene de rızık veririz, ahireti isteyene de rızık veririz" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله: {كلا نمد هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاء} قَالَ: هَؤُلَاءِ أَصْحَاب الدُّنْيَا وَهَؤُلَاء أَصْحَاب الْآخِرَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan {كلا نمد هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاء} “Her birine; onlara da bunlara da veririz” kavli hakkında: "Bunlar dünya ehli, şunlar ise ahiret ehlidir" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله: {كلا نمد هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاء} هَؤُلَاءِ أهل الدُّنْيَا وَهَؤُلَاء أهل الْآخِرَة {وَمَا كَانَ عَطاء رَبك مَحْظُورًا} قَالَ مَمْنُوعًا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan {كلا نمد هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاء} “Her birine; onlara da bunlara da veririz” kavli hakkında: "Bunlar dünya ehli, şunlar ise ahiret ehlidir" dediğini; {وَمَا كَانَ عَطاء رَبك مَحْظُورًا} “Rabbinin ihsanı kısıtlanmış değildir” kavli hakkında ise: "Engellenmiş [değildir]" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله: {مَحْظُورًا} قَالَ مَمْنُوعًا
İbn Ebî Hâtim, Dahhâk radıyallâhu anh'tan {مَحْظُورًا} “kısıtlanmış” kavli hakkında: "Engellenmiş [değildir]" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {انْظُر كَيفَ فضلنَا بَعضهم على بعض} أَي فِي الدُّنْيَا: {وللآخرة أكبر دَرَجَات وأكبر تَفْضِيلًا} وَإِن للْمُؤْمِنين فِي الْجنَّة منَازِل وَإِن لَهُم فَضَائِل بأعمالهم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {انْظُر كَيفَ فضلنَا بَعضهم على بعض} “Bak, onların kimini kime nasıl üstün kıldık” yani dünyada; {وللآخرة أكبر دَرَجَات وأكبر تَفْضِيلًا} “Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür” kavli hakkında [şöyle dediğini] nakletti: Cennette müminler için konaklar vardır ve amelleri sebebiyle onlar için üstünlükler bulunmaktadır.
وَذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ قَالَ: بَين أَعلَى أهل الْجنَّة وأسفلهم دَرَجَة كالنجم يرى فِي مَشَارِق الأَرْض وَمَغَارِبهَا
Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cennet ehlinin en üst derecede olanı ile en alt derecede olanı arasındaki fark, yeryüzünün doğusunda ve batısında görülen bir yıldız gibidir."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله: {وللآخرة أكبر دَرَجَات وأكبر تَفْضِيلًا} قَالَ: إِن أهل الْجنَّة بَعضهم فَوق بعض دَرَجَات الْأَعْلَى يرى فَضله على من هُوَ أَسْفَل مِنْهُ والأسفل لَا يرى أَن فَوْقه أحدا
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk radıyallâhu anh'tan {وللآخرة أكبر دَرَجَات وأكبر تَفْضِيلًا} “Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Cennet ehlinin kimisi kimisinden dereceler bakımından üstündür. Üstte olan, kendisinden altta olana karşı üstünlüğünü görür; altta olan ise kendi üstünde birini görmez."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن سلمَان رَضِي الله
Taberânî, İbn Merdeveyh ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, Selmân
عَنهُ - عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: مَا من عبد يُرِيد أَن يرْتَفع فِي الدُّنْيَا دَرَجَة فارتفع إِلَّا وَضعه الله فِي الْآخِرَة دَرَجَة أكبر مِنْهَا وأطول ثمَّ قَرَأَ {وللآخرة أكبر دَرَجَات وأكبر تَفْضِيلًا}
radıyallâhu anh'tan; o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti, [Resûlullah] buyurdu ki: "Dünyada bir derece yükselmek isteyip de yükselen hiçbir kul yoktur ki, Allah ahirette onu bundan daha büyük ve daha uzun bir derece alçaltmasın." Sonra {وللآخرة أكبر دَرَجَات وأكبر تَفْضِيلًا} “Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür” ayetini okudu.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وهناد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة الْجنَّة وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: لَا يُصِيب عبد من الدُّنْيَا شَيْئا إِلَّا نقص من درجاته عِنْد الله وَإِن كَانَ على الله كَرِيمًا
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd'de Ahmed, Hennâd, Sıfatü'l-Cenne'de İbn Ebî'd-Dünyâ ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan nakletti, dedi ki: "Bir kula dünyadan bir şey isabet etmeye dursun, Allah katında pek değerli bile olsa, mutlaka Allah katındaki derecelerinden eksilir."
الْآيَة ٢٢
Ayet 22
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {مذموماً} يَقُول ملوماً
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {مذموماً} “kınanmış” kavli hakkında: "Levmedilmiş/kınanmış" der, [dediğini nakletti].
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {فتقعد مذموماً} يَقُول: فِي نقمة الله {مخذولاً} فِي عَذَاب الله
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan nakletti; {فتقعد مذموماً} “o takdirde kınanmış” kavli hakkında: "Allah'ın intikamı içinde", {مخذولاً} “ve bir başına bırakılmış” kavli hakkında ise: "Allah'ın azabı içinde [oturur kalırsın]" der.
الْآيَة ٢٣ - ٢٥
Ayet 23 - 25
أخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف من طَرِيق سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَقضى رَبك أَلا تعبدوا إِلَّا إِيَّاه} قَالَ: التزقت الْوَاو بالصَّاد وَأَنْتُم تقرؤونها {وَقضى رَبك}
Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve el-Mesâhif'te İbnu'l-Enbârî, Saîd b. Cübeyr yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَقضى رَبك أَلا تعبدوا إِلَّا إِيَّاه} “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi emretti” kavli hakkında: "Vâv harfi sâd harfine yapıştı, siz ise onu {وَقضى رَبك} diye okuyorsunuz" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس ﵄ وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن منيع وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق مَيْمُون بن
İbn Ebî Hâtim Dahhâk yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan; Ebû Ubeyd, İbn Menî', İbnu'l-Münzir ve İbn Merdeveyh Meymûn b.
مهْرَان عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: أنزل الله هَذَا الْحَرْف على لِسَان نَبِيكُم ﷺ ووصى رَبك أَن لَا تعبدوا إِلَّا إِيَّاه فالتصقت إِحْدَى الواوين بالصاْد فَقَرَأَ النَّاس {وَقضى رَبك} وَلَو نزلت على الْقَضَاء مَا أشرك بِهِ أحد
Mihrân yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti, dedi ki: "Allah bu lafzı Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanı üzere [vevassâ rabbüke ellâ ta'büdû illâ iyyâh / Rabbin sadece kendisine kulluk etmenizi tavsiye etti] şeklinde indirdi; ancak iki vâv harfinden biri sâd harfine yapıştı da insanlar {وَقضى رَبك} “Rabbin hükmetti/emretti” diye okudu. Eğer hüküm [kaza] üzere inmiş olsaydı, O'na hiç kimse ortak koşmazdı."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن الْأَعْمَش قَالَ: كَانَ عبد الله بن مَسْعُود ﵁ يقْرَأ ووصى رَبك أَن لَا تعبدوا إِلَّا إِيَّاه
Taberânî, A'meş'ten nakletti, dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh [bu ayeti] [vevassâ rabbüke ellâ ta'büdû illâ iyyâh / Rabbin sadece kendisine kulluk etmenizi tavsiye etti] şeklinde okurdu.
وَأخرج ابْن جرير عَن حبيب بن أبي ثَابت ﵁ قَالَ: أَعْطَانِي ابْن عَبَّاس ﵄ مُصحفا فَقَالَ: هَذَا على قِرَاءَة أبي بن كَعْب ﵁ فَرَأَيْت فِيهِ ووصى رَبك
İbn Cerîr, Habîb b. Ebî Sâbit radıyallâhu anh'tan nakletti, dedi ki: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ bana bir mushaf verdi ve: "Bu, Übey b. Ka'b radıyallâhu anh'ın kıraati üzeredir" dedi. Orada [vevassâ rabbüke / Rabbin tavsiye etti] şeklinde gördüm.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة قَالَ: فِي حرف ابْن مَسْعُود ﵁ ووصى رَبك أَن لَا تعبدوا إِلَّا إِيَّاه
Abdurrezzâk ve İbnu'l-Münzir, Katâde'den nakletti: İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'ın kıraatinde [vevassâ rabbüke ellâ ta'büdû illâ iyyâh / Rabbin sadece kendisine kulluk etmenizi tavsiye etti] şeklindedir.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك بن مُزَاحم ﵁ أَنه قَرَأَهَا ووصى رَبك قَالَ: إِنَّهُم ألصقوا إِحْدَى الواوين بالصَّاد فَصَارَت قافاً
Ebû Ubeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Dahhâk b. Müzâhim radıyallâhu anh'tan, onun bunu [vevassâ rabbüke / Rabbin tavsiye etti] şeklinde okuduğunu nakletti; [Dahhâk] dedi ki: "Onlar iki vâv harfinden birini sâd harfine yapıştırdılar, böylece kāf harfine dönüştü."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق عَليّ بن أبي طَلْحَة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَقضى رَبك} قَالَ: أَمر
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Ali b. Ebî Talha yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَقضى رَبك} “Rabbin hükmetti” kavli hakkında: "Emretti" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {وَقضى رَبك أَلا تعبدوا إِلَّا إِيَّاه} قَالَ: عهد رَبك أَن لَا تعبدوا إِلَّا اياه
İbnu'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وَقضى رَبك أَلا تعبدوا إِلَّا إِيَّاه} “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi emretti” kavli hakkında: "Rabbin sadece kendisine kulluk etmenizi ahdetti/emretti" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {وبالوالدين إحساناً} يَقُول: برا
İbn Ebî Hâtim, Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan {وبالوالدين إحساناً} “Ana-babaya da iyilik yapmayı [emretti]” kavli hakkında: "İyilik ve itaat etmeyi [emretti]" der, [dediğini nakletti].
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {إِمَّا يبلغن عنْدك الْكبر أَحدهمَا أَو كِلَاهُمَا فَلَا تقل لَهما أُفٍّ} فِيمَا تميط عَنْهُمَا من الْأَذَى الْخَلَاء وَالْبَوْل كَمَا كَانَا لَا يقولانه فِيمَا كَانَا يميطان عَنْك من الْخَلَاء وَالْبَوْل
İbn Ebî Hâtim, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {إِمَّا يبلغن عنْدك الْكبر أَحدهمَا أَو كِلَاهُمَا فَلَا تقل لَهما أُفٍّ} “Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa ulaşırsa, onlara 'öf' bile deme” kavli hakkında [şöyle dediğini nakletti]: Onların büyük ve küçük abdest pisliklerini temizlerken [onlara 'öf' deme]; nitekim onlar da sen [küçükken] senin büyük ve küçük abdest pisliklerini temizlerken bunu demiyorlardı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: {فَلَا تقل لَهما أُفٍّ} فَمَا سواهُ
İbn Ebî Hâtim, Süddî radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında {فَلَا تقل لَهما أُفٍّ} “Onlara 'öf' bile deme” [ifadesiyle ilgili olarak]: "Bundan başka bir şey de [deme]" dediğini nakletti.
وَأخرج الديلمي عَن الْحسن بن عَليّ ﵄ مَرْفُوعا لَو علم الله شَيْئا من العقوق أدنى من {أُفٍّ} لَحَرَّمَهُ
Deylemî, Hasan b. Ali radıyallâhu anhümâ'dan merfû olarak nakletti: "Eğer Allah, anne babaya itaatsizlik hususunda {أُفٍّ} 'öf'ten daha aşağı bir şey bilseydi, onu da mutlaka haram kılardı."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عُرْوَة ﵁ فِي قَوْله: {وَقل لَهما قولا كَرِيمًا} قَالَ: لَا تمنعهما شَيْئا أَرَادَا
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Urve radıyallâhu anh'tan {وَقل لَهما قولا كَرِيمًا} “Onlara güzel ve tatlı söz söyle” kavli hakkında: "İstedikleri hiçbir şeyi onlardan esirgeme" dediğini nakletti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف عَن الْحسن ﵁ أَنه سُئِلَ مَا برّ الْوَالِدين قَالَ: أَن تبذل لَهما مَا ملكت وَأَن تطيعهما فِيمَا أمراك بِهِ إِلَّا أَن يكون مَعْصِيّة
Abdurrezzâk el-Musannef'te Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan nakletti; ona: "Anne babaya iyilik nedir?" diye soruldu. Dedi ki: "Sahip olduğun şeyi onlara harcaman ve günah olmadıkça sana emrettikleri şeyde onlara itaat etmendir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْحسن ﵁ أَنه قيل لَهُ: إلام يَنْتَهِي العقوق قَالَ: أَن يحرمهما ويهجرهما وَيحد النّظر إِلَى وجههما
İbn Ebî Şeybe, Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan nakletti; ona: "Anne babaya itaatsizlik nereye varır?" denildi. Dedi ki: "Onları [ihtiyaçlarından] mahrum bırakması, onları terk etmesi ve yüzlerine dik dik bakmasıdır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵄ فِي قَوْله: {وَقل لَهما قولا كَرِيمًا} قَالَ: يَقُول: يَا أَبَت يَا أمه وَلَا يسميهما بأسمائهما
İbn Ebî Hâtim, Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan {وَقل لَهما قولا كَرِيمًا} “Onlara güzel ve tatlı söz söyle” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "'Babacığım, anneciğim' der ve onları isimleriyle çağırmaz."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: أَتَى رجل رَسُول الله ﷺ وَمَعَهُ شيخ فَقَالَ: من هَذَا مَعَك قَالَ: أبي
İbn Merdeveyh, Âişe radıyallâhu anhâ'dan nakletti, dedi ki: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi, yanında da yaşlı bir adam vardı. [Resûlullah]: "Yanındaki bu kişi kimdir?" diye sordu. "Babamdır" dedi.
قَالَ: لَا تمشين أَمَامه وَلَا تقعدن قبله وَلَا تَدعه باسمه وَلَا تستب لَهُ
[Resûlullah] buyurdu ki: "Sakın onun önünde yürüme, ondan önce oturma, onu ismiyle çağırma ve ona küfür ettirme!"
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زُهَيْر بن مُحَمَّد ﵁ فِي قَوْله: {وَقل لَهما قولا كَرِيمًا} قَالَ: إِذا دعواك فَقل لَهما لبيكما وسعديكما
İbn Ebî Hâtim, Züheyr b. Muhammed radıyallâhu anh'tan {وَقل لَهما قولا كَرِيمًا} “Onlara güzel ve tatlı söz söyle” kavli hakkında: "Seni çağırdıklarında onlara: 'Lebbeyk ve sa'deyk (emrinizdeyim ve baş üstüne)' de" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وَقل لَهما قولا كَرِيمًا} قَالَ: قولا لينًا سهلاً
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {وَقل لَهما قولا كَرِيمًا} “Onlara güzel ve tatlı söz söyle” kavli hakkında: "Yumuşak ve kolay bir söz [söyle]" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الهداج التجِيبِي قَالَ: قلت لسَعِيد بن الْمسيب ﵁ كل مَا ذكر الله فِي الْقُرْآن من بر الْوَالِدين فقد عَرفته إِلَّا قَوْله: {وَقل لَهما قولا كَرِيمًا} مَا هَذَا القَوْل الْكَرِيم قَالَ ابْن الْمسيب: قَول العَبْد المذنب للسَّيِّد الْفظ
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Heddâc et-Tucîbî'den nakletti: Saîd b. el-Müseyyeb radıyallâhu anh'a: "Allah'ın Kur'an'da anne babaya iyilik konusunda zikrettiği her şeyi bildim, ancak {وَقل لَهما قولا كَرِيمًا} “Onlara güzel ve tatlı söz söyle” kavli hariç; bu 'güzel söz' nedir?" dedim. İbnü'l-Müseyyeb: "Günahkâr bir kölenin, kaba ve sert efendisine söylediği sözdür" dedi.
وَأخرج البُخَارِيّ فِي الْأَدَب الْمُفْرد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عُرْوَة فِي قَوْله: {واخفض لَهما جنَاح الذل من الرَّحْمَة} قَالَ: تلين لَهما حَتَّى لَا يمتنعا من شَيْء أحباه
Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Urve'den {واخفض لَهما جنَاح الذل من الرَّحْمَة} “Onlara merhametten tevazu kanadını indir” kavli hakkında: "Sevdikleri hiçbir şeyden geri durmayacakları derecede onlara yumuşak davranırsın" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله: {واخفض لَهما جنَاح الذل من الرَّحْمَة} يَقُول اخضع لوالديك كَمَا يخضع العَبْد للسَّيِّد الْفظ الغليظ
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan {واخفض لَهما جنَاح الذل من الرَّحْمَة} “Onlara merhametten tevazu kanadını indir” kavli hakkında [şöyle] der: Bir kölenin kaba ve katı efendisine boyun eğdiği gibi anne babana boyun eğ.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء بن أبي رَبَاح رَضِي
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Atâ b. Ebî Rabâh
الله عَنْهُمَا فِي قَوْله: {واخفض لَهما جنَاح الذل من الرَّحْمَة} قَالَ: لَا ترفع يَديك عَلَيْهِمَا إِذا كلمتهما
radıyallâhu anhümâ'dan {واخفض لَهما جنَاح الذل من الرَّحْمَة} “Onlara merhametten tevazu kanadını indir” kavli hakkında: "Onlarla konuştuğunda ellerini onların üzerine kaldırma" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عُرْوَة ﵁ فِي قَوْله: {واخفض لَهما جنَاح الذل من الرَّحْمَة} قَالَ: إِن أغضباك فَلَا تنظر إِلَيْهِمَا شزراً فَإِنَّهُ أوّل مَا يعرف غضب الْمَرْء بِشدَّة نظره إِلَى من غضب عَلَيْهِ
İbn Ebî Hâtim, Urve radıyallâhu anh'tan {واخفض لَهما جنَاح الذل من الرَّحْمَة} “Onlara merhametten tevazu kanadını indir” kavli hakkında: "Eğer seni öfkelendirirlerse onlara yan gözle/öfkeyle bakma; zira insanın öfkesi ilk olarak öfkelendiği kimseye sert bakışından anlaşılır" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الايمان عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا برَّ أَبَاهُ من حدّ إِلَيْهِ الطّرف
İbn Merdeveyh ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Âişe radıyallâhu anhâ'dan nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Babasına dik dik bakan kimse ona iyilik yapmış olmaz" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زُهَيْر بن مُحَمَّد ﵁ فِي قَوْله: {واخفض لَهما جنَاح الذل من الرَّحْمَة} قَالَ: إِن سباك أَو لعناك فَقل رحمكما الله غفر الله لَكمَا
İbn Ebî Hâtim, Züheyr b. Muhammed radıyallâhu anh'tan {واخفض لَهما جنَاح الذل من الرَّحْمَة} “Onlara merhametten tevazu kanadını indir” kavli hakkında: "Eğer sana söver veya lânet ederlerse: 'Allah size rahmet etsin, Allah sizi bağışlasın' de" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير ﵁ أَنه قَرَأَ {واخفض لَهما جنَاح الذل} بِكَسْر الذَّال
İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan nakletti; o, {واخفض لَهما جنَاح الذل} “onlara tezellül kanadını indir” ayetini zâl harfinin kesresiyle [ez-Zill şeklinde] okumuştur.
وَأخرج عَن عَاصِم الجحدري ﵁ مثله
Âsım el-Cahderî radıyallâhu anh'tan da benzerini nakletti.
وَأخرج البُخَارِيّ فِي الْأَدَب الْمُفْرد عَن أبي مرّة مولى عقيل: أَن أَبَا هُرَيْرَة ﵁ كَانَت أمه فِي بَيت وَهُوَ فِي آخر فَكَانَ يقف على بَابهَا وَيَقُول: السَّلَام عَلَيْك يَا أمتاه وَرَحْمَة الله وَبَرَكَاته فَتَقول: وَعَلَيْك يَا بني فَيَقُول: رَحِمك الله كَمَا ربيتني صَغِيرا فَتَقول: رَحِمك الله كَمَا بررتني كَبِيرا
Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de Ukîl'in azatlısı Ebû Mürre'den nakletti: Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'ın annesi bir evde, kendisi de başka bir evdeydi. Kapısında durur ve: "Selâm, Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerine olsun anneciğim!" derdi. Annesi de: "Ve aleyke ey oğulcağızım!" derdi. O da: "Beni küçükken terbiye edip yetiştirdiğin gibi Allah da sana merhamet etsin!" derdi. Annesi de: "Büyüdüğümde bana iyilik edip baktığın gibi Allah da sana merhamet etsin!" derdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَقل رب ارحمهما كَمَا ربياني صَغِيرا} ثمَّ أنزل الله بعد هَذَا (مَا كَانَ للنَّبِي وَالَّذين آمنُوا أَن يَسْتَغْفِرُوا للْمُشْرِكين وَلَو كَانُوا أولي قربى) (التَّوْبَة آيَة ١١٣)
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ali yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَقل رب ارحمهما كَمَا ربياني صَغِيرا} “Ve de ki: Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl terbiye edip yetiştirdilerse sen de kendilerine merhamet eyle” kavli hakkında [şöyle dediğini nakletti]: Sonra Allah bundan sonra {مَا كَانَ للنَّبِي وَالَّذين آمنُوا أَن يَسْتَغْفِرُوا للْمُشْرِكين وَلَو كَانُوا أولي قربى} “Akraba bile olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygambere ne de iman edenlere yakışır” (Tevbe suresi, 113. ayet) ayetini indirdi.
وَأخرج البُخَارِيّ فِي الْأَدَب الْمُفْرد وَأَبُو دَاوُد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {إِمَّا يبلغن عنْدك الْكبر} إِلَى قَوْله: {كَمَا ربياني صَغِيرا} قد نسختها الْآيَة الَّتِي فِي بَرَاءَة (مَا كَانَ للنَّبِي وَالَّذين آمنُوا أَن يَسْتَغْفِرُوا للْمُشْرِكين) (التَّوْبَة آيَة ١١٣) الْآيَة
Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de, Ebû Dâvûd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir çeşitli yollarla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: {إِمَّا يبلغن عنْدك الْكبر} “Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa ulaşırsa...” kavlinden {كَمَا ربياني صَغِيرا} “...beni küçükken nasıl terbiye edip yetiştirdilerse” kavline kadar olan kısmı, Berâe'deki (Tevbe) {مَا كَانَ للنَّبِي وَالَّذين آمنُوا أَن يَسْتَغْفِرُوا للْمُشْرِكين} “Müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygambere ne de iman edenlere yakışır” (Tevbe suresi, 113. ayet) ayeti neshetmiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر والنحاس وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن قَتَادَة رَضِي الله
İbnu'l-Münzir, en-Nahhâs ve el-Mesâhif'te İbnu'l-Enbârî, Katâde
عَنهُ قَالَ: نسخ من هَذِه الْآيَة حرف وَاحِد لَا يَنْبَغِي لأحد من الْمُسلمين أَن يسْتَغْفر لوَالِديهِ إِذا كَانُوا مُشْرِكين وَلم يقل {رب ارحمهما كَمَا ربياني صَغِيرا} وَلَكِن ليخفض لَهما جنَاح الَّذِي من الرَّحْمَة وَليقل لَهما قولا مَعْرُوفا
radıyallâhu anh'tan nakletti, dedi ki: "Bu ayetten tek bir ifade neshedilmiştir; eğer müşrik iseler Müslümanlardan hiçbirine anne babası için bağışlanma dilemesi yaraşmaz ve {رب ارحمهما كَمَا ربياني صَغِيرا} “Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl terbiye edip yetiştirdilerse sen de kendilerine merhamet eyle” demez; ancak onlara merhametle tevazu kanadını indirsin ve onlara güzel söz söylesin."
قَالَ الله تَعَالَى: (مَا كَانَ للنَّبِي وَالَّذين آمنُوا أَن يَسْتَغْفِرُوا للْمُشْرِكين)
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَا كَانَ للنَّبِي وَالَّذين آمنُوا أَن يَسْتَغْفِرُوا للْمُشْرِكين} “Müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygambere ne de iman edenlere yakışır.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله: {ربكُم أعلم بِمَا فِي نفوسكم} قَالَ: تكون البادرة من الْوَلَد إِلَى الْوَالِد فَقَالَ الله: {إِن تَكُونُوا صالحين} أَي تكون النِّيَّة صَادِقَة ببرهما {فَإِنَّهُ كَانَ للأوّابين غَفُورًا} للبادرة الَّتِي بدرت مِنْهُ
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan {ربكُم أعلم بِمَا فِي نفوسكم} “Rabbiniz içinizdekini en iyi bilendir” kavli hakkında: "Çocuktan anne babaya karşı bir kusur/sertlik sadır olur. Bunun üzerine Allah: {إِن تَكُونُوا صالحين} “Eğer siz iyi kimseler olursanız” yani niyetiniz onlara iyilik etmek konusunda samimi olursa; {فَإِنَّهُ كَانَ للأوّابين غَفُورًا} “şüphesiz O, çokça tövbe edip yönelenleri bağışlayıcıdır” yani ondan sadır olan o kusuru bağışlar, buyurmuştur" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله: {فَإِنَّهُ كَانَ للأوّابين} قَالَ: الرجاعين من الذَّنب إِلَى التَّوْبَة وَمن السَّيِّئَات إِلَى الْحَسَنَات
İbn Ebî'd-Dünyâ ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan {فَإِنَّهُ كَانَ للأوّابين} “Şüphesiz O, çokça tövbe edip yönelenleri [bağışlayıcıdır]” kavli hakkında: "Günahtan tövbeye, kötülüklerden iyiliklere çokça dönenleri [bağışlayıcıdır]" dediğini nakletti.