Binûn

İsrâ Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ: عليّ بالسحرة والكهنة

"Bana sihirbazları ve kâhinleri getirin" dedi.

قَالَ: أخبروني عَن رُؤْيا رَأَيْتهَا اللَّيْلَة وَالله لتخبرني بهَا أَو لأقتلنكم

"Bana bu gece gördüğüm bir rüyayı haber verin! Allah'a yemin olsun ki ya bana onu haber verirsiniz ya da sizi mutlaka öldürürüm!" dedi.

قَالُوا: مَا هِيَ قَالَ: قد نسيتهَا قَالُوا: مَا عندنَا من هَذَا علم إِلَّا أَن

"O nedir?" dediler. "Onu unuttum" dedi. "Peygamber çocuklarına haber göndermen müstesna,

ترسل إِلَى أَبنَاء الْأَنْبِيَاء

buna dair bizde hiçbir bilgi yoktur" dediler.

فَأرْسل إِلَى أَبنَاء الْأَنْبِيَاء

Bunun üzerine peygamber çocuklarına haber gönderdi.

قَالَ: أخبروني عَن رُؤْيا رَأَيْتهَا اللَّيْلَة وَالله لتخبروني بهَا أَو لأقتلنكم

"Bana bu gece gördüğüm bir rüyayı haber verin! Allah'a yemin olsun ki ya bana onu haber verirsiniz ya da sizi mutlaka öldürürüm!" dedi.

قَالُوا: مَا هِيَ قَالَ: قد نسيتهَا

"O nedir?" dediler. "Onu unuttum" dedi.

قَالُوا غيب وَلَا يعلم الْغَيْب إِلَّا الله تَعَالَى

"[Bu] gaybdır; gaybı ise Yüce Allah'tan başkası bilemez" dediler.

قَالَ وَالله لتخبرني بهَا أَو لَأَضرِبَن أَعْنَاقكُم

"Allah'a yemin olsun ki ya bana onu haber verirsiniz ya da boyunlarınızı vururum!" dedi.

قَالُوا: فَدَعْنَا حَتَّى نَتَوَضَّأ وَنُصَلِّي وندعو الله تَعَالَى

"O halde bize mühlet ver de abdest alıp namaz kılalım ve Yüce Allah'a dua edelim" dediler.

قَالَ: فافعلوا

"Yapın" dedi.

فَانْطَلقُوا فَأحْسنُوا الْوضُوء فَأتوا صَعِيدا طيبا فدعوا الله فَأخْبرُوا بهَا ثمَّ رجعُوا إِلَيْهِ فَقَالُوا: رَأَيْت كَأَن رَأسك من ذهب وصدرك من فخار ووسطك من نُحَاس ورجليك من حَدِيد

Gidip güzelce abdest aldılar, temiz bir toprağa gelip Allah'a dua ettiler. Kendilerine [rüya] bildirildi. Sonra onun yanına dönüp: "Gördün ki başın altından, göğsün kilden, gövden bakırdan ve iki ayağın demirden idi" dediler.

قَالَ: نعم

"Evet" dedi.

قَالَ: أخبروني بعبارتها أَو لأقتلنكم

"Bana onun tabirini haber verin, yoksa sizi mutlaka öldürürüm!" dedi.

قَالُوا: فَدَعْنَا نَدْعُو رَبنَا

"Bize mühlet ver de Rabbimize dua edelim" dediler.

قَالَ اذْهَبُوا فدعوا رَبهم فَاسْتَجَاب لَهُم فَرَجَعُوا إِلَيْهِ قَالُوا: رَأَيْت كَأَن رَأسك من ذهب ملكك هَذَا يذهب عِنْد رَأس الْحول من هَذِه اللَّيْلَة

"Gidin" dedi. Rablerine dua ettiler, [Rableri de] dualarına icabet etti. Onun yanına dönüp şöyle dediler: "Başının altından olduğunu gördün; [bu,] senin bu hükümdarlığının bu geceden itibaren bir yılın başında gideceğidir.

قَالَ: ثمَّ مَه قَالُوا: ثمَّ يكون بعْدك ملك يفخر على النَّاس ثمَّ يكون ملك يخْشَى النَّاس شدته ثمَّ يكون ملك لَا يقلهُ شَيْء إِنَّمَا هُوَ مثل الْحَدِيد يَعْنِي الْإِسْلَام

'Sonra ne olacak?' dedi. 'Sonra senden sonra insanlara karşı övünen bir hükümdarlık olacak. Sonra insanların şiddetinden korktuğu bir hükümdarlık olacak. Sonra hiçbir şeyin sarsamayacağı bir hükümdarlık olacak ki o ancak demir gibidir' -yani İslam'dır- dediler.

فَأمر بحصن فَبنِي لَهُ بَينه وَبَين السَّمَاء ثمَّ جعل ينطقه بمقاعد الرِّجَال والاحراس وَقَالَ لَهُم: إِنَّمَا هِيَ هَذِه اللَّيْلَة لَا يجوز عَلَيْكُم أحد وَإِن قَالَ أَنا بخْتنصر إِلَّا قَتَلْتُمُوهُ مَكَانَهُ كَائِنا من كَانَ من النَّاس

Bunun üzerine bir kale yapılmasını emretti; kendisiyle gök arasında bir kale inşa edildi. Sonra etrafını nöbetçi yerleri ve muhafızlarla kuşattı ve onlara: "Sadece bu gece vardır. Kim olursa olsun, 'Ben Buhtunnasr'ım' dese bile yanınızdan kimse geçmesin; onu hemen yerinde öldürün!" dedi.

فَقعدَ كل أنَاس فِي مكانهم الَّذِي وكلوا بِهِ

Herkes kendilerine vazife kılınan yerlerine oturdu.

واهتاج بَطْنه من اللَّيْل فكره أَن يرى مَقْعَده هُنَاكَ

Geceleyin karnı bozuldu ve abdest bozduğu yerin orada görülmesini istemedi.

وَضرب على أسمخة الْقَوْم فاستثقلوا نوماً فَأتى عَلَيْهِم وهم نيام ثمَّ أَتَى عَلَيْهِم فَاسْتَيْقَظَ بَعضهم فَقَالَ: من هَذَا قَالَ: بخْتنصر

Topluluğun kulaklarına ağırlık verildi de ağır bir uykuya daldılar. Onlar uyurken yanlarına vardı. Sonra tekrar yanlarına geldiğinde içlerinden biri uyandı ve: "Kim bu?" dedi. "Buhtunnasr" dedi.

قَالَ: هَذَا الَّذِي حفي إِلَيْنَا فِيهِ اللَّيْلَة

[Muhafız]: "İşte bu gece bize hakkında sıkı sıkıya tembihte bulunulan kimse!" dedi.

فَضَربهُ فَقتله فَأصْبح الْخَبيث قَتِيلا

Ona vurup öldürdü; böylece o habis sabahı ölü olarak karşıladı.

وَأخرج ابْن جرير نَحوه أخصر مِنْهُ عَن سعيد بن جُبَير ﵁ وَعَن السّديّ وَعَن وهب بن مُنَبّه

İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan, es-Süddî'den ve Vehb b. Münebbih'ten bunun benzerini, bundan daha muhtasar olarak rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ: ظهر بخْتنصر على الشَّام فخرب بَيت الْمُقَدّس وقتلهم ثمَّ أَتَى دمشق فَوجدَ بهَا دَمًا يغلي على كباء فَسَأَلَهُمْ مَا هَذَا الدَّم قَالُوا: أدركنا آبَائِنَا على هَذَا وَكلما [] ظهر عَلَيْهِم الْبكاء ظهر فَقتل على ذَلِك الدَّم سبعين ألفا من الْمُسلمين وَغَيرهم فسكن

İbn Cerîr, Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti; o şöyle dedi: Buhtunnasr Şam'a galebe çaldı, Beytülmakdis'i harap etti ve onları öldürdü. Sonra Şam'a geldi ve orada süprüntü üzerinde kaynayan bir kan buldu. Onlara: "Bu kan nedir?" diye sordu. "Biz atalarımızı bu hal üzere bulduk; onların üzerine ağlama galip geldikçe bu [kan] da kaynayıp ortaya çıkar" dediler. O da bu kan üzerine Müslümanlardan ve başkalarından yetmiş bin kişiyi öldürdü; bunun üzerine [kan] dindi.

وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن الْحسن ﵁: أَن بخْتنصر لما قتل بني إِسْرَائِيل وَهدم بَيت الْمُقَدّس وَسَار بسبايا بني إِسْرَائِيل إِلَى أَرض بابل فسامهم سوء الْعَذَاب أَرَادَ أَن يتَنَاوَل السَّمَاء فَطلب حِيلَة يصعد بهَا فَسلط الله عَلَيْهِ

İbn Asâkir, Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan nakletti: Buhtunnasr İsrâiloğulları'nı öldürüp Beytülmakdis'i yıktığında ve İsrâiloğulları'nın esirleriyle birlikte Babil toprağına gidip onlara azabın en kötüsünü tattırdığında, göğe ulaşmak istedi ve oraya yükselebileceği bir çare aradı. Bunun üzerine Allah ona...

بعوضة فَدخلت منخره فوقفت فِي دماغه فَلم تزل تَأْكُل دماغه وَهُوَ يضْرب رَأسه بِالْحجرِ حَتَّى مَاتَ

...bir sivrisinek musallat etti; burun deliğinden girip beyninde durdu. Beynini yemeye devam etti ve o da taşla kafasına vura vura nihayet öldü.

وَأخرج ابْن جرير عَن حُذَيْفَة بن الْيَمَان ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن بني إِسْرَائِيل لما اعتدوا فِي السبت وعلوا وَقتلُوا الْأَنْبِيَاء ﵈ بعث الله عَلَيْهِم ملك فَارس بخْتنصر وَكَانَ الله ملكه سَبْعمِائة سنة فَسَار إِلَيْهِم حَتَّى دخل بَيت الْمُقَدّس فحاصرها وَفتحهَا وَقتل على دم زَكَرِيَّا ﵇ سبعين ألفا ثمَّ سبى أَهلهَا وَبني الْأَنْبِيَاء وسلب حلى بَيت الْمُقَدّس واستخرج مِنْهَا سبعين ألفا وَمِائَة ألف عجلة من حلى حَتَّى أوردهُ بابل قَالَ حُذَيْفَة ﵁: فَقلت: يَا رَسُول الله لقد كَانَ بَيت الْمُقَدّس عَظِيما عِنْد الله قَالَ: أجل فبناه سُلَيْمَان بن دَاوُد ﵇ من ذهباودر وَيَاقُوت وَزَبَرْجَد وَكَانَ بلاطة ذَهَبا وبلاطة فضَّة وعمده ذَهَبا أعطَاهُ الله ذَلِك وسخر لَهُ الشَّيَاطِين يأتونه بِهَذِهِ الْأَشْيَاء فِي طرفَة عين فَسَار بخْتنصر بِهَذِهِ الْأَشْيَاء حَتَّى نزل بهَا بابل فَأَقَامَ بَنو إِسْرَائِيل مائَة سنة يعذبهم الْمَجُوس وَأَبْنَاء الْمَجُوس فيهم الْأَنْبِيَاء وَأَبْنَاء الْأَنْبِيَاء ثمَّ إِن الله رَحِمهم فَأوحى إِلَى ملك من مُلُوك فَارس يُقَال لَهُ كورس - وَكَانَ مُؤمنا -: أَن سر إِلَى بقايا بني إِسْرَائِيل حَتَّى تستنقذهم فَسَار كورس ببني إِسْرَائِيل وَدخل بَيت الْمُقَدّس حَتَّى رده إِلَيْهِ فَأَقَامَ بَنو إِسْرَائِيل مُطِيعِينَ لله مائَة سنة ثمَّ إِنَّهُم عَادوا فِي الْمعاصِي فَسلط عَلَيْهِم ابطنانحوس فغزا ثَانِيًا بِمن غزا مَعَ بخْتنصر فغزا بني إِسْرَائِيل حَتَّى أَتَاهُم بَيت الْمُقَدّس فسبى أَهلهَا وأحرق بَيت الْمُقَدّس

İbn Cerîr, Huzeyfe b. el-Yemân radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "İsrâiloğulları cumartesi gününde haddi aşıp taşkınlık yaptıklarında ve peygamberleri aleyhimüsselâm öldürdüklerinde, Allah onların üzerine Fars kralı Buhtunnasr'ı gönderdi -ki Allah ona yedi yüz yıl hükümranlık vermişti-. Onların üzerine yürüyüp nihayet Beytülmakdis'e girdi, orayı kuşatıp fethetti ve Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın kanı uğruna yetmiş bin kişiyi öldürdü. Sonra ahalisini ve peygamber çocuklarını esir aldı, Beytülmakdis'in ziynetlerini yağmaladı; oradan yetmiş bin ve yüz bin araba dolusu ziynet çıkarıp Babil'e götürdü." Huzeyfe radıyallâhu anh dedi ki: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Beytülmakdis Allah katında gerçekten çok mu büyüktü?" Şöyle buyurdu: "Evet, onu Süleyman b. Dâvûd aleyhisselâm altından, inciden, yakuttan ve zebercettan inşa etmişti. [Zemininin] bir döşeme taşı altın, bir döşeme taşı gümüş, direkleri ise altındandı. Allah ona bunu vermiş ve şeytanları emrine vermişti; onlar bu şeyleri göz açıp kapayıncaya kadar ona getiriyorlardı. Buhtunnasr bu şeyleri alıp götürdü ve Babil'e indirdi. İsrâiloğulları yüz yıl boyunca kaldılar; Mecûsîler ve Mecûsî çocukları onlara azap ediyordu, içlerinde peygamberler ve peygamber çocukları da vardı. Sonra Allah onlara merhamet etti ve Fars krallarından Kûruş denilen -ki o mümin idi- bir krala: 'İsrâiloğulları'nın geride kalanlarına doğru yürü de onları kurtar' diye vahyetti. Kûruş, İsrâiloğulları ile yürüdü ve Beytülmakdis'e girdi, nihayet orayı onlara geri verdi. İsrâiloğulları yüz yıl Allah'a itaatkâr olarak yaşadılar. Sonra tekrar günahlara döndüler. Bunun üzerine Allah onların üzerine İbtınânhûs'u musallat etti; o da Buhtunnasr ile birlikte savaşanlarla ikinci kez gazaya çıktı. İsrâiloğulları'na karşı savaşıp Beytülmakdis'e vardı; ahalisini esir aldı ve Beytülmakdis'i yaktı.

وَقَالَ لَهُم: يَا بني إِسْرَائِيل إِن عدتم فِي الْمعاصِي عدنا عَلَيْكُم فِي السباء فعادوا فِي الْمعاصِي فسير الله علبهم السباء الثَّالِث: ملك رُومِية يُقَال لَهُ فاقس بن اسبايوس فغزاهم فِي الْبر وَالْبَحْر فسباهم وسيَّر حلى بَيت الْمُقَدّس وأحرق بَيت الْمُقَدّس بالنيران فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: فَهَذَا من صفة حلى بَيت الْمُقَدّس وَيَردهُ الْمهْدي إِلَى بَيت الْمُقَدّس وَهُوَ ألف سفينة وَسَبْعمائة سفينة يرسى بهَا على يافا حَتَّى تنْتَقل إِلَى بَيت الْمُقَدّس وَبهَا يجْتَمع إِلَيْهِ الأوّلون وَالْآخرُونَ

Ve onlara: 'Ey İsrâiloğulları! Eğer günahlara dönerseniz, biz de size karşı esir almaya döneriz' dedi. Onlar tekrar günahlara döndüler. Bunun üzerine Allah onların üzerine üçüncü esareti gönderdi: Kendisine Fâkıs b. İsbâyûs denilen Rum kralı... Karada ve denizde onlara karşı savaştı, onları esir aldı, Beytülmakdis'in ziynetlerini alıp götürdü ve Beytülmakdis'i ateşlerle yaktı." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "İşte bu, Beytülmakdis'in ziynetlerinin vasfındandır. Mehdî onu Beytülmakdis'e geri getirecektir; o, bin yedi yüz gemidir, Yafa'ya demir atar, nihayet Beytülmakdis'e taşınır ve öncekilerle sonrakiler onun vesilesiyle onun yanında toplanırlar."

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ: كَانَ إفسادهم الَّذِي يفسدون فِي الأَرْض مرَّتَيْنِ: قتل زَكَرِيَّا ﵇ وَيحيى بن زَكَرِيَّا فَسلط عَلَيْهِم سَابُور ذَا الأكتاف ملكا من مُلُوك فَارس من قبل زَكَرِيَّا وسلط عَلَيْهِم بخْتنصر من قبل يحيى

İbn Cerîr, İbn Zeyd'den nakletti; o şöyle dedi: Yeryüzünde fesat çıkardıkları o iki fesat, Zekeriyyâ aleyhisselâm'ı ve Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'yı öldürmeleridir. Zekeriyyâ sebebiyle Fars krallarından Zü'l-Ektâf Sâbûr'u onlara musallat etti; Yahyâ sebebiyle de Buhtunnasr'ı onlara musallat etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله: {فَإِذا جَاءَ وعد أولاهما} قَالَ: إِذا جَاءَ وعد أولى تينك الْمَرَّتَيْنِ اللَّتَيْنِ قضينا إِلَى بني إِسْرَائِيل {لتفسدن فِي الأَرْض مرَّتَيْنِ}

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan {فَإِذا جَاءَ وعد أولاهما} “İkisinden birincisinin vadesi geldiği zaman” ayeti hakkında nakletti; o şöyle dedi: İsrâiloğulları'na bildirdiğimiz o iki kereden birincisinin vadesi geldiğinde demektir: {لتفسدن فِي الأَرْض مرَّتَيْنِ} “Siz yeryüzünde mutlaka iki defa fesat çıkaracaksınız”.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {بعثنَا عَلَيْكُم عباداً لنا أولي بَأْس شَدِيد} قَالَ جند أَتَوا من فَارس يتجسسون من أخبارهم ويسمعون حَدِيثهمْ مَعَهم بخْتنصر فوعى حَدِيثهمْ من بَين أَصْحَابه ثمَّ رجعت فَارس وَلم يكثر قتال ونصرت عَلَيْهِم بَنو إِسْرَائِيل فَهَذَا وعد الأولى {فَإِذا جَاءَ وعد الْآخِرَة} بعث ملك فَارس بِبَابِل جَيْشًا وَأمر عَلَيْهِم بخْتنصر فدمروهم فَهَذَا وعد الْآخِرَة

İbn Cerîr, İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {بعثنَا عَلَيْكُم عباداً لنا أولي بَأْس شَدِيد} “Üzerinize pek çetin güç sahibi kullarımızı gönderdik” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Fars'tan onların haberlerini casuslamak ve sözlerini dinlemek üzere gelen bir ordu idi. Yanlarında Buhtunnasr da vardı; arkadaşları arasından onların sözlerini hıfzedip kavradı. Sonra Fars geri döndü, fazla savaş olmadı ve İsrâiloğulları onlara karşı zafer kazandı. İşte bu birincinin vaadidir. {فَإِذا جَاءَ وعد الْآخِرَة} “Sonrakinin vadesi geldiği zaman” [ayetine gelince]; Babil'deki Fars kralı bir ordu gönderdi ve başlarına Buhtunnasr'ı komutan yaptı; onlar da onları helak ettiler. İşte bu, sonuncunun vaadidir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {فجاسوا} قَالَ فَمَشَوْا

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {فجاسوا} “Girdiler/dolaştılar” ayeti hakkında: "[Evlerin arasına dalıp] yürüdüler" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: أما الْمرة الأولى فَسلط عَلَيْهِم جالوت حَتَّى بعث طالوت وَمَعَهُ دَاوُد فَقتله دَاوُد ثمَّ رد الكرة لبني إِسْرَائِيل {وجعلناكم أَكثر نفيراً} أَي عددا وَذَلِكَ فِي زمَان دَاوُد {فَإِذا جَاءَ وعد الْآخِرَة} آخر العقوبتين {ليسوؤوا وُجُوهكُم} قَالَ ليقبحوا وُجُوهكُم {وليدخلوا الْمَسْجِد كَمَا دَخَلُوهُ أول مرّة} قَالَ: كَمَا دخل عدوهم قبل ذَلِك {وليتبروا مَا علوا تتبيرا} قَالَ: يدمروا مَا علوا تدميراً فَبعث الله عَلَيْهِم فِي الْآخِرَة بخْتنصر البابلي الْمَجُوسِيّ أبْغض خلق الله إِلَيْهِ فسبى وَقتل وَخرب بَيت الْمُقَدّس وسامهم سوء الْعَذَاب

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: İlk sefere gelince; Tâlût ve onunla beraber Dâvûd gönderilinceye kadar Câlût'u onların üzerine musallat etti ve Dâvûd onu öldürdü. Sonra zaferi tekrar İsrâiloğulları'na verdi: {وجعلناكم أَكثر نفيراً} “Sizi sayıca daha çok kıldık” yani sayıca; bu da Dâvûd zamanında idi. {فَإِذا جَاءَ وعد الْآخِرَة} “Sonrakinin vadesi geldiği zaman” yani iki cezalandırmanın sonuncusu, {ليسوؤوا وُجُوهكُم} “Yüzlerinizi kederden kapkara etsinler diye” -yüzlerinizi çirkinleştirsinler dedi-, {وليدخلوا الْمَسْجِد كَمَا دَخَلُوهُ أول مرّة} “Ve ilk defa girdikleri gibi Mescid'e girsinler” -daha önce düşmanlarının girdiği gibi dedi-, {وليتبروا مَا علوا تتبيرا} “Ve ele geçirdikleri her şeyi büsbütün mahvetsinler diye” -ele geçirdikleri şeyi yerle bir edip yıksınlar dedi-. Böylece Allah, sonuncusunda onların üzerine Allah'ın mahlukatı içinde O'na en sevimsiz olan Mecûsî Babilli Buhtunnasr'ı gönderdi; o da esir aldı, öldürdü, Beytülmakdis'i yıktı ve onlara azabın en kötüsünü tattırdı.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: كَانَت الْآخِرَة أَشد من الأولى بِكَثِير فَإِن الأولى كَانَت هزيمَة فَقَط وَالْآخِرَة كَانَت تدميراً وَحرق بخْتنصر التَّوْرَاة حَتَّى لم يتْرك فِيهَا حرفا وَاحِدًا وَخرب بَيت الْمُقَدّس

İbn Cerîr, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: İkincisi birincisinden kat kat daha şiddetli idi; çünkü birincisi sadece bir hezimet idi, ikincisi ise tam bir yıkım idi. Buhtunnasr Tevrat'ı, içinde tek bir harf bile bırakmayacak şekilde yaktı ve Beytülmakdis'i harap etti.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {تتبيراً} قَالَ: تدميراً

İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {تتبيراً} “Büsbütün mahvetme” sözü hakkında: "Yerle bir edip yıkmak" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: {تبرنا} دمرنا بالنبطية

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan nakletti; o: "{تبرنا} Nebat dilinde 'yıktık, yerle bir ettik' demektir" dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله: {عَسى ربكُم أَن يَرْحَمكُمْ} قَالَ: كَانَت الرَّحْمَة الَّتِي وعدهم: بعث مُحَمَّد ﷺ

İbn Ebî Hâtim, ed-Dahhâk radıyallâhu anh'tan {عَسى ربكُم أَن يَرْحَمكُمْ} “Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder” ayeti hakkında: "Onlara vadettiği rahmet, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderilmesiydi" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وَإِن عدتم عدنا} قَالَ: فعادوا فَبعث الله عَلَيْهِم مُحَمَّدًا ﷺ فهم يُعْطون (الْجِزْيَة عَن يَد وهم صاغرون) (التَّوْبَة آيَة - ٢٩)

Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {وَإِن عدتم عدنا} “Eğer dönerseniz biz de döneriz” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlar [fesada] döndüler; Allah da onların üzerine Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderdi. Böylece onlar (kendi elleriyle küçülmüş olarak cizye verirler) (Tevbe Suresi, 29. ayet).

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَجَعَلنَا جَهَنَّم للْكَافِرِينَ حَصِيرا} قَالَ: سجناً

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَجَعَلنَا جَهَنَّم للْكَافِرِينَ حَصِيرا} “Biz cehennemi kâfirler için bir zindan kıldık” ayeti hakkında: "Zindan" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن النجار فِي تَارِيخه عَن أبي عمرَان الْجونِي فِي قَوْله: {وَجَعَلنَا جَهَنَّم للْكَافِرِينَ حَصِيرا} يَقُول: جعل الله مأواهم فِيهَا

İbnu'n-Neccâr tarihinde Ebû İmrân el-Cevnî'den {وَجَعَلنَا جَهَنَّم للْكَافِرِينَ حَصِيرا} “Biz cehennemi kâfirler için bir zindan kıldık” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Allah onların barınağını orada kıldı."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {حَصِيرا} قَالَ: يحصرون فِيهَا

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {حَصِيرا} “Zindan / hapsedilme yeri” hakkında: "Orada hapsedilirler" dediğini nakletti.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله: {حَصِيرا} قَالَ: فراشا ومهادا

Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan {حَصِيرا} hakkında: "Bir döşek ve bir yatak" dediğini nakletti.

الْآيَة ٩ - ١٠

9 - 10. Ayetler

أخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {إِن هَذَا الْقُرْآن يهدي للَّتِي هِيَ أقوم} قَالَ: للَّتِي هِيَ أصوب

İbn Cerîr, İbn Zeyd'den {إِن هَذَا الْقُرْآن يهدي للَّتِي هِيَ أقوم} “Şüphesiz ki bu Kur'an en doğru yola iletir” ayeti hakkında: "En isabetli olana [iletir]" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: إِن الْقُرْآن يدلكم على دائكم ودوائكم فَأَما دائكم فالذنوب والخطايا وَأما دواؤكم فالاستغفار

İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: Şüphesiz Kur'an size derdinizi de devanızı da gösterir. Derdinize gelince günahlar ve hatalardır; devanıza gelince ise istiğfardır.

وَأخرج الْحَاكِم عَن ابْن مَسْعُود ﵁ أَنه كَانَ يَتْلُو كثيرا {إِن هَذَا الْقُرْآن يهدي للَّتِي هِيَ أقوم} خَفِيف

Hâkim, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan nakletti; o çokça {إِن هَذَا الْقُرْآن يهدي للَّتِي هِيَ أقوم} “Şüphesiz ki bu Kur'an en doğru yola iletir” [ayetini] seri bir şekilde okurdu.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله: {أَن لَهُم أجرا كَبِيرا} قَالَ: الْجنَّة

İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan {أَن لَهُم أجرا كَبِيرا} “Kendileri için büyük bir mükâfat olduğunu” ayeti hakkında: "Cennettir" dediğini nakletti.

وكل شَيْء فِي الْقُرْآن أجر كَبِير ورزق كَبِير ورزق كريم فَهُوَ الْجنَّة

Kur'an'da geçen her 'büyük ecir', 'büyük rızık' ve 'değerli rızık' cennettir.

الْآيَة ١١

11. Ayet

أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {ويدع الْإِنْسَان بِالشَّرِّ دعاءه بِالْخَيرِ} يَعْنِي قَول الْإِنْسَان: اللَّهُمَّ إلعنه واغضب عَلَيْهِ

İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {ويدع الْإِنْسَان بِالشَّرِّ دعاءه بِالْخَيرِ} “İnsan, hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder” ayeti hakkında nakletti; o şöyle dedi: "[Bu,] insanın 'Allahım, ona lânet et ve ona gazap et!' demesidir."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {ويدع الْإِنْسَان بِالشَّرِّ دعاءه بِالْخَيرِ} قَالَ: ذَلِك دُعَاء الْإِنْسَان بِالشَّرِّ على وَلَده وعَلى امْرَأَته يغْضب أحدهم فيدعو عَلَيْهِ فيسب نَفسه ويسب زَوجته وَمَاله وَولده فَإِن أعطَاهُ الله ذَلِك شقّ عَلَيْهِ فيمنعه ذَلِك ثمَّ يَدْعُو بِالْخَيرِ فيعطيه

Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan {ويدع الْإِنْسَان بِالشَّرِّ دعاءه بِالْخَيرِ} “İnsan, hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bu, insanın çocuğuna ve hanımına beddua etmesidir. Onlardan biri öfkelenir de ona beddua eder; böylece kendisine söver, hanımına, malına ve çocuğuna söver. Şayet Allah ona [istediği] bu şeyi verseydi bu ona zor gelirdi; Allah da onu bundan meneder. Sonra hayır dua eder ve [Allah] ona verir."

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁: فِي قَوْله: {ويدع الْإِنْسَان بِالشَّرِّ دعاءه بِالْخَيرِ} قَالَ: ذَلِك دُعَاء الْإِنْسَان بِالشَّرِّ على وَلَده وعَلى امْرَأَته يعجل فِيهِ فيدعو عَلَيْهِ لَا يحب أَن يُصِيبهُ

İbn Cerîr, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {ويدع الْإِنْسَان بِالشَّرِّ دعاءه بِالْخَيرِ} “İnsan, hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bu, insanın çocuğuna ve hanımına beddua etmesidir. Acele edip ona beddua eder; halbuki [o kötülüğün] ona isabet etmesini istemez."

وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالْبَزَّار عَن جَابر ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا تدعوا على أَنفسكُم لَا تدعوا على أَوْلَادكُم لَا تدعوا على أَمْوَالكُم لَا توافقوا من الله سَاعَة فِيهَا إِجَابَة فيستجيب لكم

Ebû Dâvûd ve el-Bezzâr, Câbir radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: "Kendinize beddua etmeyin, çocuklarınıza beddua etmeyin, mallarınıza beddua etmeyin! Allah'ın duaları kabul ettiği bir saate denk gelirsiniz de [O], sizin için [bu bedduayı] kabul eder."

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَكَانَ الْإِنْسَان عجولاً} قَالَ: ضجراً لَا صَبر لَهُ على سراء وَلَا ضراء

İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَكَانَ الْإِنْسَان عجولاً} “Çünkü insan çok acelecidir” ayeti hakkında: "Sabırsızdır; ne bollukta ne de darlıkta sabrı vardır" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر وَابْن عَسَاكِر عَن سلمَان الْفَارِسِي ﵁ قَالَ: أول مَا خلق الله من آدم ﵇ رَأسه فَجعل ينظر وَهُوَ يخلق وَبقيت رِجْلَاهُ فَلَمَّا كَانَ بعد الْعَصْر قَالَ: يَا رب اعجل قبل اللَّيْل فَذَلِك قَوْله: {وَكَانَ الْإِنْسَان عجولاً}

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbnu'l-Münzir ve İbn Asâkir, Selmân-ı Fârisî radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini nakletti: Allah'ın Âdem aleyhisselâm'dan ilk yarattığı şey başıydı. O yaratılırken bakmaya başladı, ayakları ise [henüz] kalmıştı. İkindi vaktinden sonra olunca: "Ey Rabbim! Gece olmadan acele et" dedi. İşte bu, O'nun {وَكَانَ الْإِنْسَان عجولاً} “Çünkü insan çok acelecidir” kavlidir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُجَاهِد قَالَ: لما خلق الله آدم خلق عَيْنَيْهِ قبل بَقِيَّة جسده فَقَالَ: أَي رب أتم بَقِيَّة خلقي قبل غيبوبة الشَّمْس فَأنْزل الله {وَكَانَ الْإِنْسَان عجولا}

İbn Ebî Şeybe, Mücâhid'den nakletti: Allah, Âdem'i yarattığında bedeninin geri kalanından önce gözlerini yarattı. O da: "Ey Rabbim! Güneş batmadan önce yaratılışımın geri kalanını tamamla" dedi. Bunun üzerine Allah {وَكَانَ الْإِنْسَان عجولا} “Çünkü insan pek acelecidir” [ayetini] indirdi.

الْآيَة ١٢ - ١٤

12 - 14. Ayetler

أخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه بسندٍ واهٍ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن الله خلق شمسين من نور عَرْشه فاما مَا كَانَ فِي سَابق علمه أَنه يَدعهَا شمساً فَإِنَّهُ خلقهَا مثل الدُّنْيَا على قدرهَا مَا بَين مشارقها وَمَغَارِبهَا وَأما مَا كَانَ فِي سَابق علمه أَنه يطمسها ويجعلها قمراً فَإِنَّهُ خلقهَا دون الشَّمْس فِي الْعظم وَلَكِن إِنَّمَا يرى صغرها لشدَّة ارْتِفَاع السَّمَاء وَبعدهَا من الأَرْض فَلَو ترك الشَّمْس كَمَا كَانَ خلقهَا أول مرّة لم يعرف اللَّيْل من النَّهَار وَلَا النَّهَار من اللَّيْل وَلم يدر الصَّائِم إِلَى مَتى يَصُوم وَمَتى يفْطر وَلم يدر الْمُسلمُونَ مَتى وَقت حجهم وَكَيف عدد الْأَيَّام والشهور والسنين والحساب فَأرْسل جِبْرِيل فَأمر جنَاحه عَن وَجه الْقَمَر - وَهُوَ يَوْمئِذٍ شمس - ثَلَاث مَرَّات فطمس عَنهُ الضَّوْء وَبَقِي فِيهِ النُّور فَذَلِك قَوْله: {وَجَعَلنَا اللَّيْل وَالنَّهَار آيَتَيْنِ} الْآيَة

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye zayıf bir senetle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: Şüphesiz Allah, arşının nurundan iki güneş yarattı. Ezeli ilminde güneş olarak bırakacağı şeyi doğuları ile batıları arası kadar dünya büyüklüğünde yarattı. Ezeli ilminde [ışığını] silip ay yapacağı şeyi ise büyüklük bakımından güneşten daha küçük yarattı. Fakat onun küçük görünmesi yalnızca göğün çok yüksek ve yerden uzak olmasındandır. Şayet güneşi ilk yarattığı gibi bıraksaydı gece gündüzden, gündüz de geceden ayırt edilemezdi. Oruç tutan kimse ne zamana kadar oruç tutacağını ve ne zaman iftar edeceğini bilemezdi. Müslümanlar hac vakitlerinin ne zaman olduğunu, günlerin, ayların, yılların sayısını ve hesabı bilemezlerdi. Bunun üzerine Cibrîl'i gönderdi, o da -o vakit güneş olan- ayın yüzünü kanadıyla üç defa sıvazladı; böylece onun aydınlığını sildi, onda nur kaldı. İşte O'nun {وَجَعَلنَا اللَّيْل وَالنَّهَار آيَتَيْنِ} “Biz geceyi ve gündüzü iki ayet kıldık...” ayeti budur.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي دَلَائِل النُّبُوَّة وَابْن عَسَاكِر عَن سعيد المَقْبُري: أَن عبد الله بن سَلام ﵁ سَأَلَ رَسُول الله ﷺ عَن السوَاد الَّذِي فِي الْقَمَر فَقَالَ: كَانَا شمسين

Beyhakî Delâilü'n-Nübüvve'de ve İbn Asâkir, Saîd el-Makburî'den nakletti: Abdullah b. Selâm radıyallâhu anh, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aydaki karaltıyı sordu. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "İkisi iki güneşti"

فَقَالَ: قَالَ الله: {وَجَعَلنَا اللَّيْل وَالنَّهَار آيَتَيْنِ فمحونا آيَة اللَّيْل} فالسواد الَّذِي رَأَيْت من المحو

dedi ve şöyle buyurdu: Allah: {وَجَعَلنَا اللَّيْل وَالنَّهَار آيَتَيْنِ فمحونا آيَة اللَّيْل} “Biz geceyi ve gündüzü iki delil yaptık. Sonra gece delilini silip yok ettik...” buyurdu. İşte gördüğün karaltı silinmedendir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن عَليّ ﵁ فِي قَوْله: {فمحونا آيَة اللَّيْل} قَالَ: هُوَ السوَاد الَّذِي فِي الْقَمَر

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Mesâhif'te İbnu'l-Enbârî, Ali radıyallâhu anh'tan {فمحونا آيَة اللَّيْل} “Sonra gece delilini silip yok ettik” ayeti hakkında: "O, aydaki karaltıdır" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ ﵁ فِي الْآيَة

İbn Merdûye, Ali radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında nakletti;

قَالَ: كَانَ اللَّيْل وَالنَّهَار سَوَاء فمحا الله آيَة اللَّيْل فَجَعلهَا مظْلمَة وَترك آيَة النَّهَار كَمَا هِيَ

şöyle dedi: Gece ve gündüz birdi (eşitti). Allah gece delilini sildi ve onu karanlık kıldı; gündüz delilini ise olduğu gibi bıraktı.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {فمحونا آيَة اللَّيْل} قَالَ: هُوَ السوَاد بِاللَّيْلِ

İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {فمحونا آيَة اللَّيْل} “Sonra gece delilini silip yok ettik” ayeti hakkında: "O, geceleyin [görülen] karaltıdır" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَجَعَلنَا اللَّيْل وَالنَّهَار آيَتَيْنِ} قَالَ: كَانَ الْقَمَر يضيء كَمَا تضيء الشَّمْس وَالْقَمَر آيَة اللَّيْل وَالشَّمْس آيَة النَّهَار {فمحونا آيَة اللَّيْل} قَالَ: السوَاد الَّذِي فِي الْقَمَر

İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَجَعَلنَا اللَّيْل وَالنَّهَار آيَتَيْنِ} “Biz geceyi ve gündüzü iki delil yaptık” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Ay, güneşin ışık saçtığı gibi ışık saçıyordu; ay gece delili, güneş ise gündüz delili idi. {فمحونا آيَة اللَّيْل} “Sonra gece delilini silip yok ettik” [kavli hakkında ise]: Aydaki karaltıdır, dedi."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: كتب هِرقل إِلَى مُعَاوِيَة يسْأَله عَن ثَلَاثَة أَشْيَاء: أَي مَكَان إِذا صليت فِيهِ ظَنَنْت أَنَّك لم تصل إِلَى قبْلَة وَأي مَكَان طلعت فِيهِ الشَّمْس مرّة لم تطلع فِيهِ قبل وَلَا بعد وَعَن السوَاد الَّذِي فِي الْقَمَر فَسَأَلَ ابْن عَبَّاس ﵄ فَكتب إِلَيْهِ أما الْمَكَان الأول: فَهُوَ ظهر الْكَعْبَة

Abdürrezzâk el-Musannef'te ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini nakletti: Herakliyus, Muâviye'ye mektup yazarak üç şeyi sordu: İçinde namaz kıldığında bir kıbleye namaz kılmadığını düşüneceğin yer neresidir? Bir kere güneş doğup ondan önce ve sonra asla güneş doğmayan yer neresidir? Ve aydaki karaltı nedir? [Muâviye] İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya sordu, o da ona şöyle yazdı: Birinci yere gelince, o Kâbe'nin damıdır.

وَأما الثَّانِي: فالبحر حِين فرقه الله لمُوسَى ﵇

İkincisine gelince: Allah'ın Mûsâ aleyhisselâm için yardığı denizdir.

وَأما السوَاد الَّذِي فِي الْقَمَر: فَهُوَ المحو

Aydaki karaltıya gelince: O silinmedir (silinen kısımdır).

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: خلق الله نور الشَّمْس سبعين جُزْءا أَو نور الْقَمَر سبعين جُزْءا فمحا من نور الْقَمَر تِسْعَة وَسِتِّينَ جُزْءا فَجعله مَعَ نور الشَّمْس فالشمس على مائَة وَتِسْعَة وَثَلَاثِينَ جُزْءا وَالْقَمَر على جُزْء وَاحِد

Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir, İkrime radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah güneşin nurunu yetmiş cüz, ayın nurunu da yetmiş cüz olarak yarattı. Sonra ayın nurundan altmış dokuz cüzü silip onu güneşin nuruna kattı. Böylece güneş yüz otuz dokuz cüz, ay ise bir cüz üzere oldu.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: كَانَت شمس بِاللَّيْلِ وشمس بِالنَّهَارِ فمحا الله شمس اللَّيْل فَهُوَ المحو الَّذِي فِي الْقَمَر

İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: Geceleyin bir güneş, gündüzleyin de bir güneş vardı. Allah gece güneşini sildi; işte o aydaki silinmedir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {فمحونا آيَة اللَّيْل} قَالَ: انْظُر إِلَى الْهلَال لَيْلَة ثَلَاث عشرَة أَو أَربع عشرَة فَإنَّك ترى فِيهِ كَهَيئَةِ الرجل آخِذا بِرَأْس رجل

İbn Ebî Şeybe, Saîd b. Cübeyr'den {فمحونا آيَة اللَّيْل} “Sonra gece delilini silip yok ettik” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: [Ayın] on üçüncü veya on dördüncü gecesinde hilale (aya) bak; onda bir adamın başını tutan adam sureti gibi bir şey görürsün.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {فمحونا آيَة اللَّيْل وَجَعَلنَا آيَة النَّهَار مبصرة} قَالَ: ظلمَة اللَّيْل وسدف النَّهَار {لتبتغوا فضلا من ربكُم} قَالَ: جعل لكم (سبحا طَويلا) (المزمل آيَة ٧)

İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {فمحونا آيَة اللَّيْل وَجَعَلنَا آيَة النَّهَار مبصرة} “Gece delilini silip aydınlatıcı olan gündüz delilini getirdik” ayeti hakkında: "Gecenin karanlığı ve gündüzün aydınlığıdır" dediğini; {لتبتغوا فضلا من ربكُم} “Rabbinizden bir lütuf aramanız için...” ayeti hakkında ise: "Sizin için (uzun bir meşguliyet) (Müzzemmil Suresi, 7. ayet) kıldı" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {فصلناه} يَقُول: بَيناهُ

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {فصلناه} “[Biz her şeyi] ayrıntılı olarak açıkladık” kavli hakkında: "Onu beyan ettik" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عَطاء بن السَّائِب ﵁ قَالَ: أَخْبرنِي غير وَاحِد أَن قَاضِيا من قُضَاة الشَّام أَتَى عمر ﵁ فَقَالَ: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ رَأَيْت رُؤْيا أفظعتني

İbn Ebî Şeybe, Atâ b. es-Sâib radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Bana birden fazla kişi Şam kadılarından bir kadının Ömer radıyallâhu anh'a gelip şöyle dediğini haber verdi: Ey Müminlerin Emiri! Beni dehşete düşüren bir rüya gördüm.

قَالَ: وَمَا رَأَيْت قَالَ: رَأَيْت الشَّمْس وَالْقَمَر يقتتلان والنجوم مَعَهُمَا نِصْفَيْنِ

[Ömer]: "Ne gördün?" dedi. O: "Güneş ve ayın savaştığını, yıldızların da iki fırka halinde onlarla beraber olduğunu gördüm" dedi.

قَالَ: فَمَعَ أَيهمَا كنت قَالَ: مَعَ الْقَمَر على الشَّمْس

[Ömer]: "Peki sen hangisiyle beraberdin?" dedi. O: "Güneşe karşı ayla berabendim" dedi.

قَالَ عمر ﵁: {وَجَعَلنَا اللَّيْل وَالنَّهَار آيَتَيْنِ فمحونا آيَة اللَّيْل وَجَعَلنَا آيَة النَّهَار مبصرة} فَانْطَلق فوَاللَّه لَا تعْمل لي عملا أبدا

Ömer radıyallâhu anh: "{وَجَعَلنَا اللَّيْل وَالنَّهَار آيَتَيْنِ فمحونا آيَة اللَّيْل وَجَعَلنَا آيَة النَّهَار مبصرة} “Biz geceyi ve gündüzü iki delil yaptık. Sonra gece delilini silip aydınlatıcı olan gündüz delilini getirdik”. Çek git; Allah'a yemin ederim ki benim için asla hiçbir görevde çalışmayacaksın!" dedi.

قَالَ عَطاء ﵁: فبلغني أَنه قتل مَعَ مُعَاوِيَة يَوْم صفّين

Atâ radıyallâhu anh dedi ki: Bana ulaştığına göre o, Sıffîn günü Muâviye ile birlikte öldürüldü.

وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن عَليّ بن زيد ﵁ قَالَ: سَأَلَ ابْن الْكواء عليا ﵁ عَن السوَاد الَّذِي فِي الْقَمَر قَالَ: هُوَ قَول الله تَعَالَى: {فمحونا آيَة اللَّيْل}

İbn Asâkir, Ali b. Zeyd radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: İbnu'l-Kevvâ, Ali radıyallâhu anh'a aydaki karaltıyı sordu. O da şöyle dedi: Bu, Allah Teâlâ'nın: {فمحونا آيَة اللَّيْل} “Sonra gece delilini silip yok ettik” kavlidir.

وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَابْن جرير بِسَنَد حسن عَن جَابر ﵁ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: طَائِر كل إِنْسَان فِي عُنُقه

Ahmed, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr hasen bir senetle Câbir radıyallâhu anh'tan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Her insanın uğuru/ameli kendi boynundadır."

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن حُذَيْفَة بن أسيد ﵁ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن النُّطْفَة الَّتِي يخلق مِنْهَا النَّسمَة تطير فِي الْمَرْأَة أَرْبَعِينَ يَوْمًا وَأَرْبَعين لَيْلَة فَلَا يبْقى مِنْهَا شعر وَلَا بشر وَلَا عرق وَلَا عظم إِلَّا دخله حَتَّى أَنَّهَا لتدخل بَين الظفر وَاللَّحم فَإِذا مضى لَهَا أَرْبَعُونَ لَيْلَة وَأَرْبَعُونَ يَوْمًا أهبطه الله إِلَى الرَّحِم فَكَانَ علقَة أَرْبَعِينَ يَوْمًا وَأَرْبَعين لَيْلَة ثمَّ يكون مُضْغَة أَرْبَعِينَ يَوْمًا وَأَرْبَعين لَيْلَة فَإِذا تمت لَهَا أَرْبَعَة أشهر بعث الله إِلَيْهَا ملك الْأَرْحَام فيخلق على يَده لَحمهَا ودمها وشعرها وبشرها ثمَّ يَقُول: صوّر

İbn Merdûye, Huzeyfe b. Esîd radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittiğini nakletti: "Kendisinden canlının yaratılacağı nutfe kadında kırk gün ve kırk gece dolaşır; öyle ki ondan hiçbir kıl, hiçbir deri, hiçbir damar ve hiçbir kemik kalmaz ki [nutfe] ona girmesin, hatta tırnak ile et arasına bile girer. Onun üzerinden kırk gece ve kırk gün geçince Allah onu rahme indirir; böylece kırk gün ve kırk gece alaka (embriyo) olur. Sonra kırk gün ve kırk gece mudga (bir çiğnem et parçası) olur. Dört ayı tamamlanınca Allah ona rahimler meleğini gönderir; böylece onun eliyle eti, kanı, saçı ve derisi yaratılır. Sonra [melek]: 'Şekillendir' der.

فَيَقُول: يَا رب مَا أصور أزائد أم نَاقص أذكر أم أُنْثَى أجميل أم ذميم أَجْعَد أم سبط أقصير أم طَوِيل أَبيض أم آدم أسويّ أم غير سويّ فَيكْتب من ذَلِك مَا يَأْمر بِهِ

Bunun üzerine [melek]: 'Ey Rabbim! Nasıl şekillendireyim; fazla mı eksik mi, erkek mi dişi mi, güzel mi çirkin mi, kıvırcık saçlı mı düz saçlı mı, kısa mı uzun mu, beyaz tenli mi esmer mi, kusursuz mu yoksa kusurlu mu?' der. [Allah'ın] emrettiği şeyleri buna göre yazar.

ثمَّ يَقُول الْملك: يَا رب أشقيّ أم سعيد فَإِن كَانَ سعيداً نفخ فِيهِ بالسعادة فِي آخر أَجله وَإِن كَانَ شقياً: نفخ فِيهِ الشقاوة فِي آخر أَجله

Sonra melek: 'Ey Rabbim! Şaki (bedbaht) mi yoksa said (bahtiyar) mı?' der. Şayet said ise ömrünün sonunda ona saadet üflenir; şayet şaki ise ömrünün sonunda ona şekavet (bedbahtlık) üflenir.

ثمَّ يَقُول: اكْتُبْ أَثَرهَا وَرِزْقهَا ومصيبتها وعملها بِالطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَة فَيكْتب من ذَلِك مَا يَأْمُرهُ الله بِهِ ثمَّ يَقُول الْملك: يَا رب مَا أصنع بِهَذَا الْكتاب فَيَقُول: علقه فِي عُنُقه إِلَى قضائي عَلَيْهِ

Sonra: 'Onun ecelini, rızkını, musibetini, itaat ve masiyet kabilinden amelini yaz' buyurur; o da bunlardan Allah'ın kendisine emrettiği şeyleri yazar. Sonra melek: 'Ey Rabbim! Bu yazıyı ne yapayım?' der. [Allah]: 'Benim onun hakkındaki hükmüm [tahakkuk edinceye] kadar onu onun boynuna as' buyurur.

فَذَلِك قَوْله: {وكل إِنْسَان ألزمناه طَائِره فِي عُنُقه}

İşte bu, O'nun {وكل إِنْسَان ألزمناه طَائِره فِي عُنُقه} “Her insanın amelini boynuna doladık” kavlidir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti;

قَوْله: {ألزمناه طَائِره فِي عُنُقه} قَالَ: سعادته وشقاوته وَمَا قدره الله لَهُ وَعَلِيهِ فَهُوَ لَازمه أَيْنَمَا كَانَ

{ألزمناه طَائِره فِي عُنُقه} “Onun amelini boynuna doladık” kavli hakkında şöyle dedi: "Onun saadeti, şekaveti ve Allah'ın onun lehine ve aleyhine takdir ettiği şeylerdir; o nerede olursa olsun ondan ayrılmaz."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق جوبير عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله: {طَائِره فِي عُنُقه} قَالَ: قَالَ عبد الله ﵁ الشَّقَاء والسعادة والرزق وَالْأَجَل

İbn Ebî Hâtim, Cüveybir tarikinden Dahhâk radıyallâhu anh'ın {طَائِره فِي عُنُقه} “Amelini boynuna” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Abdullah [b. Mes'ûd] radıyallâhu anh: "Şekavet, saadet, rızık ve eceldir" dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن أنس ﵁ فِي قَوْله: {طَائِره فِي عُنُقه} قَالَ: كِتَابه

İbn Ebî Şeybe ve İbnu'l-Münzir, Enes radıyallâhu anh'tan {طَائِره فِي عُنُقه} “Amelini boynuna” kavli hakkında: "Onun kitabıdır" dediğini nakletti.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {وكل إِنْسَان ألزمناه طَائِره فِي عُنُقه} أَي عمله

Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وكل إِنْسَان ألزمناه طَائِره فِي عُنُقه} “Her insanın amelini boynuna doladık” ayeti hakkında: "Yani amelidir" dediğini nakletti.

وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي كتاب الْقدر وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {وكل إِنْسَان ألزمناه طَائِره فِي عُنُقه} قَالَ: مَا من مَوْلُود يُولد إِلَّا وَفِي عُنُقه ورقة مَكْتُوب فِيهَا شقي أَو سعيد

Ebû Dâvûd Kitâbu'l-Kader'de, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وكل إِنْسَان ألزمناه طَائِره فِي عُنُقه} “Her insanın amelini boynuna doladık” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Doğan hiçbir çocuk yoktur ki boynunda 'şakî' veya 'saîd' yazılı bir kâğıt bulunmasın."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {ألزمناه طَائِره} قَالَ: عمله {وَنخرج لَهُ يَوْم الْقِيَامَة كتابا يلقاه منشوراً} قَالَ: هُوَ عمله الَّذِي عمل أحصي عَلَيْهِ فَأخْرج لَهُ يَوْم الْقِيَامَة مَا كتب عَلَيْهِ من الْعَمَل فقرأه منشوراً

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {ألزمناه طَائِره} “Amelini doladık” kavli hakkında: "Amelidir" dediğini; {وَنخرج لَهُ يَوْم الْقِيَامَة كتابا يلقاه منشوراً} “Kıyamet gününde onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız” kavli hakkında ise şöyle dediğini nakletti: "O, onun işlediği ve aleyhine sayılan amelidir; böylece amellerden aleyhine yazılmış olan şeyler kıyamet gününde onun için çıkarılır da onu açılmış olarak okur."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: الْكَافِر يخرج لَهُ يَوْم الْقِيَامَة كتاب فَيَقُول: رب إِنَّك قد قضيت

İbn Ebî Hâtim, es-Süddî radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: Kıyamet gününde kâfir için bir kitap çıkarılır, o da şöyle der: Rabbim! Sen hükmettin,

إِنَّك لست بظلام للعبيد فَاجْعَلْنِي أحاسب نَفسِي

sen kullara asla zulmedici değilsin; beni kendi nefsimi hesaba çeker kıl!

فَيُقَال لَهُ: {اقْرَأ كتابك كفى بِنَفْسِك الْيَوْم عَلَيْك حسيباً}

Bunun üzerine ona: {اقْرَأ كتابك كفى بِنَفْسِك الْيَوْم عَلَيْك حسيباً} “Kitabını oku! Bugün sana hesap sorucu olarak kendi nefsin yeter” denilir.

وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن هرون قَالَ: فِي قِرَاءَة أبيّ بن كَعْب ﵁ {وكل إِنْسَان ألزمناه طَائِره فِي عُنُقه} يَقْرَؤُهُ يَوْم الْقِيَامَة {كتابا يلقاه منشوراً}

Ebû Ubeyd ve İbnu'l-Münzir, Hârûn'dan nakletti: Übey b. Ka'b radıyallâhu anh'ın kıraatinde {وكل إِنْسَان ألزمناه طَائِره فِي عُنُقه} “Her insanın amelini boynuna doladık” ayeti, [ardından] "kıyamet gününde onu açılmış bulacağı bir kitap olarak okur" şeklinde {كتابا يلقاه منشوراً} “açılmış olarak bulacağı bir kitap” [ifadesiyle] yer alır.

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ أَنه قَرَأَ وَيخرج لَهُ يَوْم الْقِيَامَة كتابا بِفَتْح الْيَاء يَعْنِي يخرج الطَّائِر كتابا

İbn Cerîr, Mücâhid radıyallâhu anh'ın [ayeti] yâ harfinin fethasıyla {وَيَخْرُجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا} şeklinde okuduğunu nakletti; yani 'amel/kader, bir kitap olarak çıkar' demektir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {اقْرَأ كتابك} قَالَ: سيقرأ يَوْمئِذٍ من لم يكن قَارِئًا فِي الدُّنْيَا

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {اقْرَأ كتابك} “Kitabını oku” kavli hakkında: "O gün dünyada okuma yazma bilmeyen kimse de okuyacaktır" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن ﵁ قَالَ: يَا ابْن آدم بسطت لَك صحيفَة ووكل بك ملكان كريمان أَحدهمَا عَن يَمِينك وَالْآخر عَن يسارك حَتَّى إِذا مت طويت صحيفتك فَجعلت فِي عُنُقك مَعَك فِي قبرك حَتَّى تخرج يَوْم الْقِيَامَة

İbn Cerîr, Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Ey Âdemoğlu! Senin için bir amel defteri açıldı ve biri sağında, diğeri solunda olmak üzere sana iki şerefli melek görevlendirildi. Nihayet öldüğün zaman amel defterin dürülür, kabrinde seninle birlikte boynuna asılır ve kıyamet günü diriltilinceye kadar [öylece kalır].