Binûn

İsrâ Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن عَمْرو بن مَيْمُون ﵁ قَالَ: رأى مُوسَى ﵇ رجلا عِنْد الْعَرْش فغبطه بمكانه فَسَأَلَ عَنهُ فَقَالُوا: نخبرك بِعَمَلِهِ لَا يحْسد النَّاس على مَا آتَاهُم الله من فَضله وَلَا يمشي بالنميمة وَلَا يعق وَالِديهِ

Ahmed ez-Zühd'de Amr b. Meymûn radıyallâhu anh'tan nakletti: Mûsâ aleyhisselâm Arş'ın yanında bir adam gördü ve bulunduğu makamdan ötürü ona gıpta etti. Onun hakkında sordu; [kendisine] şöyle dediler: "Sana onun amelini haber verelim: O, Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerine haset etmez, koğuculuk yapmaz ve anne babasına asi olmaz."

قَالَ: أَي رب وَمن يعق وَالِديهِ قَالَ: يستسب لَهما حَتَّى يسبا

[Mûsâ]: "Ey Rabbim! Anne babasına asi olmak nedir?" dedi. [Allah]: "Onlara küfrettirmesidir; öyle ki sonunda ikisine de küfredilir" buyurdu.

وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَابْن ماجة عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁: أَن رجلا أَتَاهُ فَقَالَ: إِن امْرَأَتي بنت عمي وَإِنِّي أحبها وَإِن والدتي تَأْمُرنِي أَن أطلقها فَقَالَ: لَا آمُرك أَن تطلقها وَلَا آمُرك أَن تَعْصِي والدتك وَلَكِن أحَدثك حَدِيثا سمعته من رَسُول الله ﷺ سمعته يَقُول: إِن الوالدة أَوسط بَاب من أَبْوَاب الْجنَّة فَإِن شِئْت فَأمْسك وَإِن شِئْت فدع

Ahmed, Tirmizî -sahih görerek- ve İbn Mâce, Ebû'd-Derdâ radıyallâhu anh'tan nakletti: Bir adam ona gelip: "Eşim amcamın kızıdır ve ben onu seviyorum, annem ise onu boşamamı emrediyor" dedi. Bunun üzerine [Ebû'd-Derdâ]: "Sana onu boşamanı emretmiyorum, annene asi olmanı da emretmiyorum; fakat sana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim bir hadisi rivayet edeceğim; onun şöyle buyurduğunu işittim: 'Anne, cennet kapılarının orta kapısıdır. Artık dilersen [bu kapıyı] tut, dilersen bırak'" dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْحسن ﵁ قَالَ: للْأُم ثلثا الْبر وَللْأَب الثُّلُث

İbn Ebî Şeybe, Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan nakletti: "İyiliğin üçte ikisi anneye, üçte biri babayadır."

وَأخرج أَحْمد وَابْن ماجة عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لَا يدْخل الْجنَّة عَاق وَلَا مدمن خمر وَلَا مكذب بِقدر

Ahmed ve İbn Mâce, Ebû'd-Derdâ radıyallâhu anh'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti: "Anne babasına asi olan, içki müptelası olan ve kaderi yalanlayan kimse cennete giremez."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْحسن ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: بر الْوَالِدين يُجزئ من الْجِهَاد

İbn Ebî Şeybe, Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Anne babaya iyilik etmek cihat yerine geçer."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن معَاذ بن جبل ﵁ أَنه قيل لَهُ: مَا حق الْوَالِد على الْوَلَد قَالَ: لَو خرجت من أهلك وَمَالك مَا أدّيت حَقّهمَا

İbn Ebî Şeybe, Muâz b. Cebel radıyallâhu anh'tan nakletti ki kendisine: "Anne babanın çocuk üzerindeki hakkı nedir?" denildi. O da: "Ailenden ve malından feragat etsen bile ikisinin hakkını ödeyemezsin" dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وهناد عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: إِذا مَالَتْ

İbn Ebî Şeybe ve Hennâd, Ali b. Ebî Tâlib'den nakletti: "Gölge meyledip...

الأفياء وراحت الْأَرْوَاح فَاطْلُبُوا الْحَوَائِج إِلَى الله فَإِنَّهَا سَاعَة الأوّابين وَقَرَأَ {فَإِنَّهُ كَانَ للأوّابين غَفُورًا}

...gölgeler uzadığında ve rüzgârlar estiğinde Allah'tan ihtiyaçlarınızı isteyin; çünkü o, evvâbların (tövbe edip Allah'a yönelenlerin) vaktidir." Sonra {فَإِنَّهُ كَانَ للأوّابين غَفُورًا} “Şüphesiz O, evvâblar (tövbe ile kendisine yönelenler) için çok bağışlayıcıdır” [ayetini] okudu.

وَأخرج هناد عَن سعيد بن الْمسيب ﵁ فِي قَوْله: {فَإِنَّهُ كَانَ للأوّابين غَفُورًا} قَالَ: الأواب الَّذِي يُذنب ثمَّ يسْتَغْفر ثمَّ يُذنب ثمَّ يسْتَغْفر ثمَّ يُذنب ثمَّ يسْتَغْفر

Hennâd, {فَإِنَّهُ كَانَ للأوّابين غَفُورًا} “Şüphesiz O, evvâblar için çok bağışlayıcıdır” [ayeti] hakkında Saîd b. el-Müseyyeb radıyallâhu anh'tan nakletti: "Evvâb; günah işleyip sonra tövbe ve istiğfar eden, sonra günah işleyip sonra tövbe ve istiğfar eden, sonra günah işleyip sonra tövbe ve istiğfar eden kimsedir."

وَأخرج هناد عَن عبيد بن عُمَيْر ﵁ فِي قَوْله: {فَإِنَّهُ كَانَ للأوّابين غَفُورًا} قَالَ: الأوّاب الَّذِي يتَذَكَّر ذنُوبه فِي الْخَلَاء فيستغفر مِنْهَا

Hennâd, {فَإِنَّهُ كَانَ للأوّابين غَفُورًا} “Şüphesiz O, evvâblar için çok bağışlayıcıdır” [ayeti] hakkında Ubeyd b. Umeyr radıyallâhu anh'tan nakletti: "Evvâb; yalnız kaldığında günahlarını hatırlayıp onlardan ötürü istiğfar eden kimsedir."

الْآيَة ٢٦ - ٢٨

26-28. Ayetler

أخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه} قَالَ: أمره بِأَحَق الْحُقُوق وَعلمه كَيفَ يصنع إِذا كَانَ عِنْده وَكَيف يصنع إِذا لم يكن فَقَالَ: {وَإِمَّا تعرضن عَنْهُم إبتغاء رَحْمَة من رَبك} قَالَ: إِذا سألوك وَلَيْسَ عنْدك شَيْء انتظرت رزقا من الله {فَقل لَهُم قولا ميسوراً} يَقُول: إِن شَاءَ الله يكون شبه الْعدة

Buhârî Târîh'inde, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه} “Akrabaya hakkını ver” [ayeti] hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: "Ona hakların en gerekli olanını emretti ve yanında [bir şey] olduğunda ne yapacağını, olmadığında ne yapacağını ona öğretti. Şöyle buyurdu: {وَإِمَّا تعرضن عَنْهُم إبتغاء رَحْمَة من رَبك} “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek üzere onlardan yüz çevirecek olursan...” [İbn Abbâs] dedi ki: Senden istediklerinde ve yanında bir şey olmadığında, Allah'tan bir rızık beklersin. {فَقل لَهُم قولا ميسوراً} “...onlara tatlı/gönül alıcı bir söz söyle!” Yani vaat kabilinden 'İnşallah olur' de."

قَالَ: سُفْيَان ﵀ وَالْعدة من النَّبِي ﷺ دين

Süfyân rahimehullâh şöyle dedi: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vaadi ise bir borçtur."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه} الْآيَة

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه} “Akrabaya hakkını ver...” ayeti hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti:

قَالَ: هُوَ أَن تصل ذَا الْقَرَابَة وَتطعم الْمِسْكِين وتحسن إِلَى ابْن السَّبِيل

Şöyle dedi: "Bu; akrabayı gözetmen, yoksulu doyurman ve yolda kalmışa iyilik etmendir."

وَأخرج ابْن جرير عَن عَليّ بن الْحُسَيْن ﵁ أَنه قَالَ لرجل من أهل الشَّام: أَقرَأت الْقُرْآن قَالَ: نعم

İbn Cerîr, Ali b. el-Hüseyn radıyallâhu anh'tan nakletti ki o, Şam ehlinden bir adama: "Kur'an'ı okudun mu?" dedi. [Adam]: "Evet" dedi.

قَالَ: أفما قَرَأت فِي بني إِسْرَائِيل {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه} قَالَ: وَإِنَّكُمْ لِلْقَرَابَةِ الَّذِي أَمر الله أَن يُؤْتى حَقه قَالَ: نعم

[Ali b. el-Hüseyn]: "Peki İsrâiloğulları [Suresi'n]de {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه} “Akrabaya hakkını ver” [ayetini] okumadın mı?" dedi. [Adam]: "Allah'ın hakkının verilmesini emrettiği akraba siz misiniz?" dedi. [Ali b. el-Hüseyn]: "Evet" dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي الْآيَة

İbn Ebî Hâtim, ayet hakkında Süddî radıyallâhu anh'tan nakletti:

قَالَ: كَانَ نَاس من بني عبد الْمطلب يأْتونَ النَّبِي ﷺ يسألونه فَإِذا صادفوا عِنْده شَيْئا أَعْطَاهُم

Şöyle dedi: "Abdülmuttaliboğullarından bazı kimseler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip [bir şeyler] isterlerdi. Eğer yanında bir şey bulurlarsa onlara verirdi."

وَإِن لم يصادفوا عِنْده شَيْئا سكت لم يقل لَهُم نعم وَلَا لَا

"Eğer yanında bir şey bulamazlarsa susar, onlara ne 'evet' ne de 'hayır' derdi."

والقربى قربى بني عبد الْمطلب

"Akraba ise Abdülmuttaliboğullarının akrabalığıdır."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه والمسكين وَابْن السَّبِيل} قَالَ: هُوَ أَن وتوفيهم حَقهم إِن كَانَ يَسِيرا وَإِن لم يكن عنْدك {فَقل لَهُم قولا ميسوراً} وَقل لَهُم الْخَيْر

İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه والمسكين وَابْن السَّبِيل} “Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver” [ayeti] hakkında Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan nakletti: "Bu; az da olsa onlara haklarını tastamam vermendir. Eğer yanında [bir şey] yoksa {فَقل لَهُم قولا ميسوراً} “onlara tatlı/gönül alıcı bir söz söyle” ve onlara hayır söyle."

وَأخرج البُخَارِيّ فِي الْأَدَب الْمُفْرد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه} الْآيَة

Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de ve İbn Ebî Hâtim, {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه} “Akrabaya hakkını ver...” ayeti hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti:

قَالَ: بَدَأَ فَأمره بأوجب الْحُقُوق ودله على أفضل الْأَعْمَال إِذا كَانَ عِنْده شَيْء

Şöyle dedi: "[Allah] söze başlayarak ona en vacip olan hakları emretti ve yanında bir şey olduğunda onu amellerin en faziletlisine yönlendirdi."

فَقَالَ: {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه والمسكين وَابْن السَّبِيل} وَعلمه إِذا لم يكن عِنْده شَيْء كَيفَ يَقُول

Şöyle buyurdu: {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه والمسكين وَابْن السَّبِيل} “Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver”. Yanında bir şey olmadığında da nasıl söyleyeceğini ona öğretti.

فَقَالَ: {وَإِمَّا تعرضن عَنْهُم إبتغاء رَحْمَة من رَبك ترجوها فَقل لَهُم قولا ميسوراً} عدَّة حَسَنَة كأته قد كَانَ وَلَعَلَّه أَن يكون إِن شَاءَ الله {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة إِلَى عُنُقك} لَا تُعْطِي شَيْئا {وَلَا تبسطها كل الْبسط} تُعْطِي مَا عنْدك {فتقعد ملوماً} يلومك من يَأْتِيك بعد وَلَا يجد عنْدك شَيْئا {محسوراً} قَالَ: قد حسرك من قد أَعْطيته

Şöyle buyurdu: {وَإِمَّا تعرضن عَنْهُم إبتغاء رَحْمَة من رَبك ترجوها فَقل لَهُم قولا ميسوراً} “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek üzere onlardan yüz çevirecek olursan, bari onlara tatlı/gönül alıcı bir söz söyle!” Yani 'İnşallah olur, belki de gerçekleşir' gibi güzel bir vaat. {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة إِلَى عُنُقك} “Elini boynuna bağlanmış kılma” yani hiçbir şey vermemezlik etme; {وَلَا تبسطها كل الْبسط} “onu büsbütün de açıp saçma” yani elindekinin hepsini verme; {فتقعد ملوماً} “yoksa kınanmış olarak oturup kalırsın”, senden sonra gelip yanında bir şey bulamayan kimse seni kınar; {محسوراً} “eli boş/tükenmiş halde”, [İbn Abbâs] dedi ki: Kendisine vermiş olduğun kimse seni tüketip eli boş bırakmıştır.

وَأخرج البُخَارِيّ فِي الْأَدَب عَن كُلَيْب بن مَنْفَعَة ﵁ قَالَ: قَالَ جدي يَا رَسُول الله من أبر قَالَ: أمك وأباك وأختك وأخاك ومولاك الَّذِي يَلِي ذَاك حق وَاجِب ورحم مَوْصُولَة

Buhârî el-Edeb'de Kuleyb b. Menfaa radıyallâhu anh'tan nakletti: Dedem: "Ey Allah'ın Resûlü! Kime iyilik edeyim?" dedi. [Resûlullah]: "Annene, babana, kız kardeşine, erkek kardeşine ve sonra bunlara en yakın olan azatlı kölene. Bu, vacip bir haktır ve gözetilmesi gereken bir sıla-i rahimdir" buyurdu.

وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَالْبُخَارِيّ فِي الْأَدَب وَابْن ماجة وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن الْمِقْدَام بن معد يكرب ﵁ أَنه سمع رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن الله يُوصِيكُم بِأُمَّهَاتِكُمْ ثمَّ يُوصِيكُم بِآبَائِكُمْ ثمَّ يُوصِيكُم بالأقرب فَالْأَقْرَب

Ahmed, Buhârî, Buhârî el-Edeb'de, İbn Mâce, Hâkim ve Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Mikdâm b. Ma'dîkerib radıyallâhu anh'tan naklettiler; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: "Şüphesiz Allah size annelerinizi vasiyet (tavsiye) eder, sonra size babalarınızı vasiyet eder, sonra da sırasıyla en yakın akrabanızı vasiyet eder."

وَأخرج البُخَارِيّ فِي الْأَدَب عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: مَا أنْفق الرجل نَفَقَة على نَفسه وَأَهله يحتسبها إِلَّا آجره الله فِيهَا وابدأ بِمن تعول فَإِن كَانَ فضل فَالْأَقْرَب الْأَقْرَب وَإِن كَانَ فضل فناول

Buhârî el-Edeb'de İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: "Kişinin sevabını Allah'tan umarak kendisine ve ailesine yaptığı her harcamadan ötürü mutlaka Allah ona ecir verir. Bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla; eğer artarsa sırasıyla en yakın akrabaya ver, yine artarsa [diğer muhtaçlara] ulaştır."

وَأخرج البُخَارِيّ فِي الْأَدَب وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان وَاللَّفْظ لَهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: احْفَظُوا أنسابكم تصلوا أَرْحَامكُم فَإِنَّهُ لَا بعد للرحم إِذا قربت وَإِن كَانَت بعيدَة وَلَا قرب لَهَا إِذا بَعدت وَإِن كَانَت

Buhârî el-Edeb'de ve lafız kendisine ait olmak üzere Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sıla-i rahim yapabilmek için neseplerinizi öğrenip koruyun. Zira gözetildiği zaman uzakta bile olsa akrabalık için uzaklık yoktur; koparıldığı zaman ise yakın da olsa akrabalık için yakınlık yoktur...

قريبَة وكل رحم آتِيَة يَوْم الْقِيَامَة امام صَاحبهَا تشهد لَهُ بصلته إِن كَانَ وَصلهَا وَعَلِيهِ بقطيعته إِن كَانَ قطعهَا

...ve her akrabalık bağı kıyamet gününde sahibinin önünde gelerek, eğer onu gözetmişse lehine sıla yaptığına, eğer onu koparmışsa aleyhine ilişkiyi kestiğine şahitlik edecektir."

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن مَسْعُود ﵁ أَن أَعْرَابِيًا قَالَ: يَا رَسُول الله إِنِّي رجل مُوسر وَإِن لي أما وَأَبا وأختاً وأخاً وَعَما وعمة وخالاً وَخَالَة فَأَيهمْ أولى بصلتي قَالَ رَسُول الله ﷺ: أمك وأباك وأختك وأخاك وأدناك أدناك

Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan nakletti ki bir bedevi: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben varlıklı bir adamım; annem, babam, kız kardeşim, erkek kardeşim, amcam, halam, dayım ve teyzem var. İyilik ve ihsanıma hangisi en layıktır?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Annen, baban, kız kardeşin, erkek kardeşin ve sırasıyla en yakın akrandır" buyurdu.

وَأخرج أَحْمد وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي رمثة التَّيْمِيّ تيم الربَاب قَالَ: أتيت النَّبِي ﷺ وَهُوَ يخْطب وَيَقُول: يَد الْمُعْطِي الْعليا أمك وأباك وأختك وأخاك ثمَّ أدناك أدناك

Ahmed, Hâkim ve Beyhakî, Teymürribâb'dan Ebû Rimse et-Teymî'den nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe verirken yanına geldim; şöyle buyuruyordu: "Veren el üstündür: [Öncelikle] annen, baban, kız kardeşin, erkek kardeşin, sonra da sırasıyla en yakın akrandır."

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم والشيرازي فِي الألقاب وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله ﷿ ليَعْمر للْقَوْم الديار ويُكثر لَهُم الْأَمْوَال وَمَا نظر إِلَيْهِم مُنْذُ خلقهمْ بغضاً قيل يَا رَسُول الله وَبِمَ ذَلِك: قَالَ: بصلتهم أرحامهم

Taberânî, Hâkim, Şîrâzî el-Elkâb'da ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah azze ve celle, [kendilerine duyduğu] bir buğuz sebebiyle yarattığından beri yüzlerine bakmamış olsa bile bir topluluğun diyarlarını imar eder ve mallarını çoğaltır." "Ey Allah'ın Resûlü! Bu neyin karşılığıdır?" denildi. "Akrabalık bağlarını gözetmelerindendir" buyurdu.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ وَابْن عدي وَابْن لال فِي مَكَارِم الْأَخْلَاق وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن أهل الْبَيْت إِذا تواصلوا أجْرى الله عَلَيْهِم الرزق وَكَانُوا فِي كنف الرَّحْمَن ﷿

Beyhakî, İbn Adî, İbn Lâl Mekârimü'l-Ahlâk'ta ve İbn Asâkir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bir ev halkı birbiriyle bağlarını koruyup gözetirse, Allah onların rızkını bollaştırır ve onlar Rahmân azze ve celle'nin himayesinde olurlar."

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ وَابْن جرير والخرائطي فِي مَكَارِم الْأَخْلَاق من طَرِيق أبي سَلمَة بن عبد الرَّحْمَن عَن أَبِيه: أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن أعجل الطَّاعَة ثَوابًا صلَة الرَّحِم حَتَّى إِن أهل الْبَيْت ليكونون فجاراً فتنمو أَمْوَالهم وَيكثر عَددهمْ إِذا وصلوا الرَّحِم وَإِن أعجل الْمعْصِيَة عقَابا الْبَغي وَالْيَمِين الْفَاجِرَة تذْهب المَال وتعقم الرَّحِم وَتَدَع الديار بَلَاقِع

Beyhakî, İbn Cerîr ve Harâitî Mekârimü'l-Ahlâk'ta, Ebû Seleme b. Abdirrahmân vasıtasıyla babasından nakletti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sevap bakımından karşılığı en çabuk verilen itaat sıla-i rahimdir. Hatta bir ev halkı günahkâr kimseler olsalar bile akrabalık bağını gözettiklerinde malları çoğalır, nüfusları artar. Cezası en çabuk verilen isyan ise azgınlık/haddi aşmaktır. Yalan yere yemin etmek de malı yok eder, nesli keser ve yurtları bomboş bırakır."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ثَعْلَبَة بن زَهْدَم ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ وَهُوَ يخْطب - يَد الْمُعْطِي الْعليا وَيَد السَّائِل السُّفْلى وابدأ بِمن تعول أمك وأباك وأختك وأخاك وأدناك فأدناك

İbn Ebî Şeybe, Sa'lebe b. Zahdem radıyallâhu anh'tan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe verirken şöyle buyurdu: "Veren el üstündür, isteyen el ise altındır. Bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla: Annen, baban, kız kardeşin, erkek kardeşin ve sırasıyla en yakın akrandır."

وَأخرج الْبَزَّار وَأَبُو يعلى وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه} دَعَا رَسُول الله ﷺ فَاطِمَة فَأَعْطَاهَا فدك

Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan nakletti: {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه} “Akrabaya hakkını ver” ayeti nazil olunca, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Fâtıma'yı çağırıp Fedek'i ona verdi.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لما نزلت {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه} أقطع رَسُول الله فَاطِمَة فدكا

İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه} “Akrabaya hakkını ver” [ayeti] nazil olunca Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Fedek'i Fâtıma'ya tahsis etti.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: أَمر رَسُول الله ﷺ من يُعْطي وَكَيف يُعْطي وبمن يبْدَأ فَأنْزل الله {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه والمسكين وَابْن السَّبِيل} فَأمر الله أَن يبْدَأ بِذِي الْقُرْبَى ثمَّ بالمسكين وَابْن السَّبِيل وَمن بعدهمْ

İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kime vereceğini, nasıl vereceğini ve kimden başlayacağını sordu. Bunun üzerine Allah: {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه والمسكين وَابْن السَّبِيل} “Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver” [ayetini] indirdi. Allah önce akrabadan, sonra yoksuldan, yolda kalmıştan ve bunlardan sonrakilerden başlanmasını emretti.

قَالَ: {وَلَا تبذر تبذيراً} يَقُول الله ﷿: وَلَا تعط مَالك كُله فتقعد بِغَيْر شَيْء

[İbn Abbâs] dedi ki: {وَلَا تبذر تبذيراً} “Gereksiz yere de saçıp savurma!” Allah azze ve celle: 'Malının tamamını verip de hiçbir şeysiz kalakalma' buyurmaktadır.

قَالَ: {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة إِلَى عُنُقك} فتمنع مَا عنْدك فَلَا تُعْطِي أحدا {وَلَا تبسطها كل الْبسط} فَنَهَاهُ أَن يُعْطي إِلَّا مَا بَين لَهُ

[İbn Abbâs] dedi ki: {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة إِلَى عُنُقك} “Elini boynuna bağlanmış kılma”, elindekini cimrice saklayıp hiç kimseye vermemezlik etme; {وَلَا تبسطها كل الْبسط} “onu büsbütün de açıp saçma”. Böylece [Allah], kendisine açıklananın dışında vermekten onu nehyetti.

وَقَالَ لَهُ: {وَأما تعرضن عَنْهُم} يَقُول: تمسك عَن عطائهم {فَقل لَهُم قولا ميسوراً} يَعْنِي قولا مَعْرُوفا لَعَلَّه أَن يكون عَسى أَن يكون

Ve ona şöyle buyurdu: {وَأما تعرضن عَنْهُم} “Eğer onlardan yüz çevirecek olursan”, yani onlara vermekten geri durursan; {فَقل لَهُم قولا ميسوراً} “onlara tatlı/gönül alıcı bir söz söyle!”, yani 'Belki olur, umulur ki gerçekleşir' gibi güzel ve uygun bir söz söyle.

وَأخرج أَحْمد وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أنس أَن رجلا قَالَ: يَا رَسُول الله إِنِّي ذُو مَال كثير وَذُو أهل وَولد وحاضرة فَأَخْبرنِي كَيفَ أنْفق وَكَيف أصنع قَالَ: تخرج الزَّكَاة الْمَفْرُوضَة فَإِنَّهَا مطهرة تطهرك وَتصل أقاربك وتعرف حق السَّائِل وَالْجَار الْمِسْكِين فَقَالَ: يَا رَسُول الله أقلل لي قَالَ: {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه والمسكين وَابْن السَّبِيل وَلَا تبذر تبذيراً} قَالَ: حسبي رَسُول الله

Ahmed ve Hâkim -sahih görerek- Enes'ten nakletti ki bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben çok malı, ailesi, çocukları ve kabile/şehir çevresi olan bir adamım; nasıl harcayacağımı ve ne yapacağımı bana haber ver" dedi. [Resûlullah]: "Farz kılınan zekâtı verirsin; çünkü o temizleyicidir, seni temizler. Akrabalarını gözetirsin, dilencinin ve yoksul komşunun hakkını tanırsın" buyurdu. Adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana [daha] kısa ve öz söyle" dedi. [Resûlullah]: {وَآت ذَا الْقُرْبَى حَقه والمسكين وَابْن السَّبِيل وَلَا تبذر تبذيراً} “Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver; gereksiz yere de saçıp savurma!” [ayetini okudu]. Adam: "Bu bana yeter, ey Allah'ın Resûlü!" dedi.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ فِي الْأَدَب وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن مَسْعُود ﵁ فِي قَوْله: {وَلَا تبذر تبذيراً} قَالَ: التبذير إِنْفَاق المَال فِي غير حَقه

Feryâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Buhârî el-Edeb'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim -sahih görerek- ve Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da, {وَلَا تبذر تبذيراً} “Gereksiz yere de saçıp savurma!” [ayeti] hakkında İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan nakletti: "Tebzir (israf ve savurganlık), malı haksız/yersiz yere harcamaktır."

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: كُنَّا أَصْحَاب مُحَمَّد نتحدث أَن التبذير النَّفَقَة فِي غير حَقه

İbn Cerîr, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan nakletti: "Biz Muhammed'in ashabı, tebzirin (israf ve savurganlığın) malı haksız/yersiz yere harcamak olduğunu konuşurduk."

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْبُخَارِيّ فِي الْأَدَب وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {إِن المبذرين} قَالَ: هم الَّذين يُنْفقُونَ المَال فِي غير حَقه

Saîd b. Mansûr, Buhârî el-Edeb'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da, {إِن المبذرين} “Şüphesiz saçıp savuranlar...” [ifadesi] hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: "Onlar, malı haksız/yersiz yere harcayanlardır."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله: {وَلَا تبذر تبذيراً} يَقُول: لَا تعط مَالك كُله

İbn Ebî Hâtim, {وَلَا تبذر تبذيراً} “Gereksiz yere de saçıp savurma!” [ayeti] hakkında Süddî radıyallâhu anh'tan nakletti: "[Yani] malının tamamını verme."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن وهب بن مُنَبّه ﵁ قَالَ: من السَّرف

İbn Ebî Hâtim, Vehb b. Münebbih radıyallâhu anh'tan nakletti: "İsraftan..."

أَن يكتسي الإِنسان وَيَأْكُل وَيشْرب مِمَّا لَيْسَ عِنْده وَمَا جَاوز الكفاف فَهُوَ لتبذير

...insanın yanında/elinde olmayandan giyinmesi, yemesi ve içmesidir. Yetecek miktarı aşan her şey ise tebzirdir (israftır).

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ قَالَ: مَا أنفقت على نَفسك وَأهل بَيْتك فِي غير سرف وَلَا تبذير وَمَا تَصَدَّقت فلك وَمَا أنفقت رِيَاء وَسُمْعَة فَذَلِك حَظّ الشَّيْطَان

Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle demiştir: "Kendine ve ev halkına israf ve tebzir olmadan harcadığın ve sadaka verdiğin şeyler senindir. Gösteriş ve şöhret için harcadığın ise şeytanın payıdır."

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن عَطاء الْخُرَاسَانِي ﵁ قَالَ: جَاءَ نَاس من مزينة يستحملون رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: لَا أجد مَا أحملكم عَلَيْهِ (توَلّوا وأعينهم تفيض من الدمع) (التَّوْبَة آيَة ٩٢) حزنا ظنُّوا ذَلِك من غضب رَسُول الله ﷺ فَأنْزل الله {وَإِمَّا تعرضن عَنْهُم إبتغاء رَحْمَة من رَبك} الْآيَة

Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, Atâ el-Horasânî radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle demiştir: Müzeyne [kabilesinden] birtakım insanlar kendilerini [binek üzerinde savaşa] taşıması için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. [Resûlullah]: "Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum" buyurdu. [Bunun üzerine] (توَلّوا وأعينهم تفيض من الدمع) (et-Tevbe 92. ayet) üzüntüden gözlerinden yaşlar boşanarak geri döndüler; bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir öfkesinden dolayı sandılar. Bunun üzerine Allah {وَإِمَّا تعرضن عَنْهُم إبتغاء رَحْمَة من رَبك} “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek üzere onlardan yüz çevirecek olursan...” ayetini indirdi.

قَالَ: الرَّحْمَة الْفَيْء

[Atâ] dedi ki: Rahmet, feydir (ganimettir).

وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق عَطاء الْخُرَاسَانِي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {إبتغاء رَحْمَة} قَالَ: رزق

İbn Cerîr, Atâ el-Horasânî tarikiyle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {إبتغاء رَحْمَة} “...bir rahmeti beklemek üzere...” [ifadesi] hakkında: "Rızık [demektir]" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {وَإِمَّا تعرضن عَنْهُم إبتغاء رَحْمَة من رَبك ترجوها} قَالَ: انْتِظَار رزق الله

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وَإِمَّا تعرضن عَنْهُم إبتغاء رَحْمَة من رَبك ترجوها} “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek üzere onlardan yüz çevirecek olursan...” [ayeti] hakkında: "Allah'ın rızkını beklemektir" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله: {وَإِمَّا تعرضن عَنْهُم} يَقُول: لَا تَجِد شَيْئا تعطيهم {ابْتِغَاء رَحْمَة من رَبك} يَقُول: انْتِظَار رزق الله من رَبك نزلت فِيمَن كَانَ يسْأَل النَّبِي ﷺ من الْمَسَاكِين

İbn Cerîr, Dahhâk radıyallâhu anh'tan nakletti; o, {وَإِمَّا تعرضن عَنْهُم} "[Yani] onlara verecek bir şey bulamazsan"; {ابْتِغَاء رَحْمَة من رَبك} "[yani] Rabbinden Allah'ın rızkını bekleyerek [yüz çevirirsen]... Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [bir şeyler] isteyen yoksullar hakkında inmiştir" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {فَقل لَهُم قولا ميسوراً} قَالَ: لينًا سهلاً سَيكون إِن شَاءَ الله تَعَالَى فأفعل سنصيب إِن شَاءَ الله فأفعل

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan {فَقل لَهُم قولا ميسوراً} “onlara tatlı/gönül alıcı bir söz söyle!” [ayeti] hakkında şöyle dediğini nakletti: "Yumuşak ve kolaylaştırıcı bir söz: 'Allah Teâlâ dilerse olacak ve ben yapacağım; inşallah elde edeceğiz ve ben yapacağım' [demendir]."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله: {فَقل لَهُم قولا ميسوراً} يَقُول: قل لَهُم نعم وكرامة وَلَيْسَ عندنَا الْيَوْم فَإِن يأتنا شَيْء نَعْرِف حقكم

İbn Ebî Hâtim, Süddî radıyallâhu anh'tan {فَقل لَهُم قولا ميسوراً} “onlara tatlı/gönül alıcı bir söz söyle!” [ayeti] hakkında: "Onlara: 'Baş üstüne, seve seve; fakat bugün yanımızda yok. Eğer elimize bir şey geçerse hakkınızı gözetiriz' de" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله: {قولا ميسوراً} قَالَ: قولا جميلاً رزقنا الله وَإِيَّاك بَارك الله فِيك

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan {قولا ميسوراً} “tatlı/gönül alıcı bir söz” hakkında şöyle dediğini nakletti: "Güzel bir söz [söylemendir; yani]: 'Allah bizi de sizi de rızıklandırsın, Allah seni mübarek kılsın' [demendir]."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله:

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti; o:

{فَقل لَهُم قولا ميسوراً} قَالَ: الْعدة

{فَقل لَهُم قولا ميسوراً} “onlara tatlı/gönül alıcı bir söz söyle!” [ayeti hakkında]: "Vaattir" demiştir.

قَالَ سُفْيَان: وَالْعدة من رَسُول الله دين وَالله أعلم

Süfyân dedi ki: "Resûlullah'ın vaadi ise bir borç gibidir. Doğrusunu Allah bilir."

الْآيَة ٢٩ - ٣٠

29-30. Ayetler

أخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن يسَار بن الحكم ﵁ قَالَ: أَتَى رَسُول الله بِزَمن الْعرَاق وَكَانَ معطاء كَرِيمًا فَقَسمهُ بَين النَّاس فَبلغ ذَلِك قوما من الْعَرَب فَقَالُوا: أنأتي النَّبِي ﷺ فنسأله فوجدوه قد فرغ مِنْهُ فَأنْزل الله {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة إِلَى عُنُقك} قَالَ: محبوسة {وَلَا تبسطها كل الْبسط فتقعد ملوماً} يلومك النَّاس {محسوراً} لَيْسَ بِيَدِك شَيْء

Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, Yesâr b. el-Hakem radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah'a Irak haracı getirildi; o da çok cömert ve ikram sahibiydi, onu insanlar arasında paylaştırdı. Bu durum Araplardan bir topluluğa ulaştı da: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip ondan isteyelim" dediler. Fakat onun [malı dağıtıp] bitirdiğini gördüler. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة إِلَى عُنُقك} [Yesâr] dedi ki: [yani] bağlanmış, cimri [tutma]; {وَلَا تبسطها كل الْبسط فتقعد ملوماً} insanlar seni kınar; {محسوراً} elinde hiçbir şey kalmaz.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْمنْهَال بن عمر وَقَالَ: بعثت امْرَأَة إِلَى النَّبِي ﷺ بابنها فَقَالَت: قل لَهُ اكسني ثوبا فَقَالَ: مَا عِنْدِي شَيْء فَقَالَ: ارْجع إِلَيْهِ فَقل لَهُ اكسني قَمِيصك فَرجع إِلَيْهِ فَنزع قَمِيصه فَأعْطَاهُ إِيَّاه

İbn Ebî Hâtim, Minhâl b. Amr'dan nakletti; o şöyle demiştir: Bir kadın oğlunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönderdi ve: "Ona 'Bana bir elbise giydir' de" dedi. [Resûlullah]: "Yanımda bir şey yok" buyurdu. [Kadın oğluna]: "Ona geri dön ve 'Bana gömleğini giydir' de" dedi. Çocuk ona geri döndü; bunun üzerine [Resûlullah] gömleğini çıkarıp ona verdi.

فَنزلت {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة} الْآيَة

Bunun üzerine: {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة} “Elini boynuna bağlanmış kılma...” ayeti indi.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: جَاءَ غُلَام إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: إِن أُمِّي تسألك كَذَا وَكَذَا فَقَالَ: مَا عندنَا الْيَوْم شَيْء قَالَ: فَتَقول لَك اكسني قَمِيصك فَخلع قَمِيصه فَدفع إِلَيْهِ فَجَلَسَ فِي الْبَيْت حاسراً

İbn Cerîr, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir çocuk geldi ve: "Annem senden şunu şunu istiyor" dedi. [Resûlullah]: "Bugün yanımızda hiçbir şey yok" buyurdu. Çocuk: "Annem sana 'Gömleğini bana giydir' diyor" dedi. Bunun üzerine gömleğini çıkarıp ona verdi ve evde çıplak/örtüsüz bir halde oturdu.

فَأنْزل الله {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة} الْآيَة

Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة} “Elini boynuna bağlanmış kılma...” ayetini indirdi.

وَأخرج ابْن مردوية عَن أبي أُمَامَة ﵁: أَن النَّبِي ﷺ قَالَ لعَائِشَة: وَضرب بِيَدِهِ أنفقي مَا ظهر [] كفى قَالَت: إِذا لَا يبْقى شَيْء

İbn Merdûye, Ebû Ümâme radıyallâhu anh'tan nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Âişe'ye eliyle vurarak: "Yetecek olan şeyin açığa çıkanı infak et []" buyurdu. [Âişe]: "O zaman hiçbir şey kalmaz" dedi.

قَالَ ذَلِك: ثَلَاث مَرَّات فَأنْزل الله تَعَالَى: {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة} الْآيَة

Bunu üç defa söyledi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة} “Elini boynuna bağlanmış kılma...” ayetini indirdi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة} قَالَ: يَعْنِي بذلك الْبُخْل

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti; o, {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة} “Elini boynuna bağlanmış kılma...” [ayeti hakkında]: "Bununla cimriliği kastediyor" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة إِلَى عُنُقك}

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة إِلَى عُنُقك} “Elini boynuna bağlanmış kılma...” ayeti hakkında nakletti;

قَالَ: هَذَا فِي النَّفَقَة

O: "Bu [hüküm] infak hakkındadır" demiştir.

يَقُول: لَا تجعلها مغلولة لَا تبسطها بِخَير {وَلَا تبسطها كل الْبسط} يَعْنِي التبذير {فتقعد ملوماً} يلوم نَفسه على مَا فَاتَهُ من مَاله

[Yani Cenâb-ı Hak] şöyle buyuruyor: Elini bağlanmış kılıp hiçbir hayır için açmamazlık etme; {وَلَا تبسطها كل الْبسط} “onu büsbütün de açıp saçma!”, yani israf etme; {فتقعد ملوماً} “Sonra kınanmış kalırsın”, malından kaçırdığı/kaybettiği şeyler için kendi kendini kınar;

{محسوراً} ذهب مَاله كُله

{محسوراً} “eli boş/darda kalırsın”, malının tamamı gitmiş olur.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة إِلَى عُنُقك وَلَا تبسطها كل الْبسط} قَالَ نَهَاهُ عَن السَّرف وَالْبخل

İbn Ebî Hâtim, Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan {وَلَا تجْعَل يدك مغلولة إِلَى عُنُقك وَلَا تبسطها كل الْبسط} “Elini boynuna bağlanmış kılma ve onu büsbütün de açıp saçma!” ayeti hakkında: "Onu israftan ve cimrilikten nehyetti" dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {فتقعد ملوماً محسوراً} قَالَ: ملوماً عِنْد النَّاس محسوراً من المَال

İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {فتقعد ملوماً محسوراً} “Sonra kınanmış ve eli boş kalırsın” ayeti hakkında: "İnsanlar nezdinde kınanmış, mal yönünden de eli boş kalmış [olursun]" dediğini nakletti.

وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله: {ملوماً محسوراً} قَالَ مستحياً خجلاً قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم

Tastî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti ki Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana {ملوماً محسوراً} ‘kınanmış ve eli boş’ [ifadesini] haber ver" dedi. [İbn Abbâs]: "Mahcup ve utanmış [demektir]" dedi. [Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet" dedi.

أما سَمِعت قَول الشَّاعِر: مَا فاد من مني يَمُوت جوادهم إِلَّا تركت جوادهم محسوراً وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن جَابر بن عبد الله ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الرِّفْق فِي الْمَعيشَة خير من نض التِّجَارَة

Şairin şu sözünü işitmedin mi: 'Münâ kabilesinden cömertleri ölen kimse bir fayda görmedi; ancak onların cömertlerini eli boş/tükenmiş bıraktın.' Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Geçimde iktisatlı ve yumuşak davranmak, peşin ticaretten daha hayırlıdır" buyurdu.

وَأخرج ابْن عدي وَالْبَيْهَقِيّ عَن عبد الله بن عمر ﵄ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: من فقه الرجل أَن يصلح معيشته قَالَ: وَلَيْسَ من حبك الدُّنْيَا طلب مَا يصلحك

İbn Adiy ve Beyhakî, Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; [Resûlullah] şöyle buyurmuştur: "Kişinin anlayış ve basiretinin (fıkhının) bir gereği de geçimini ıslah etmesidir." [İbn Ömer] dedi ki: "Seni ıslah edecek olanı araman dünyayı sevmen demek değildir."

وَأخرج ابْن عدي وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من فقهك رفقك فِي معيشتك

İbn Adiy ve Beyhakî, Ebü'd-Derdâ radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Geçiminde iktisatlı ve ölçülü davranman senin fıkhındandır (anlayış ve basiretindendir)" buyurdu.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عبد الله بن عمر ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الإقتصاد فِي التفقه نصف الْمَعيشَة

Beyhakî, Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Harcamada/anlayışta iktisatlı olmak geçimin yarısıdır" buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله عَلَيْهِ وَسلم: مَا عَال من اقتصد

İbn Ebî Şeybe, Ahmed ve Beyhakî, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah aleyhisselâm: "İktisat eden (tutumlu olan) fakir düşmez" buyurdu.

وَأخرج ابْن عدي وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا عَال مقتصد قطّ

İbn Adiy ve Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İktisatlı davranan kimse asla fakir düşmez" buyurdu.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عبد الله بن شبيب ﵁ قَالَ: يُقَال حسن التَّدْبِير مَعَ العفاف خير من الْغنى مَعَ الْإِسْرَاف

Beyhakî, Abdullah b. Şebîb radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle demiştir: "İffetle birlikte iyi bir idare/tedbir, israfla birlikte olan zenginlikten daha hayırlıdır denilirdi."

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن مطرف ﵁ قَالَ: خير الْأُمُور أوسطها

Beyhakî, Mutarrif radıyallâhu anh'tan nakletti; o: "İşlerin en hayırlısı orta olanıdır" demiştir.

وَأخرج الديلمي عَن أنس ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ التَّدْبِير نصف الْمَعيشَة والتودّد نصف الْعقل والهم نصف الْهَرم وَقلة الْعِيَال أحد اليسارين

Deylemî, Enes radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İyi idare/tedbir geçimin yarısıdır. İnsanlara sevgi göstermek aklın yarısıdır. Gam/tasa yaşlılığın yarısıdır. Aile fertlerinin/bakmakla yükümlü olunanların azlığı da iki kolaylıktan biridir" buyurdu.

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن يُونُس بن عبيد ﵁ قَالَ: كَانَ يُقَال: التودّد إِلَى النَّاس نصف الْعقل وَحسن الْمَسْأَلَة نصف الْعلم والاقتصاد فِي الْمَعيشَة يلقِي عَنْك نصف الْمُؤْنَة

Ahmed ez-Zühd'de Yûnus b. Ubeyd radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle demiştir: "Şöyle denilirdi: İnsanlara sevgi göstermek aklın yarısıdır, güzel soru sormak ilmin yarısıdır, geçimde iktisatlı olmak ise külfetin/masrafın yarısını senden kaldırır."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ قَالَ: ثمَّ أخبرنَا كَيفَ يصنع بِنَا فَقَالَ: {إِن رَبك يبسط الرزق لمن يَشَاء وَيقدر} ثمَّ أخبر عباده أَنه لَا يرزؤه وَلَا يؤدوه أَن لَو بسط الرزق عَلَيْهِم وَلَكِن نظرا لَهُم مِنْهُ فَقَالَ ﵎ {وَلَو بسط الله الرزق لِعِبَادِهِ لبغوا فِي الأَرْض وَلَكِن ينزل بِقدر مَا يَشَاء إِنَّه بعباده خَبِير بَصِير} قَالَ: وَالْعرب إِذا كَانَ الخصب وَبسط عَلَيْهِم أَسرُّوا وَقتل بَعضهم بَعْضًا وَجَاء الْفساد وَإِذا كَانَ السّنة شغلوا عَن ذَلِك

İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle demiştir: "Sonra bize ne yapacağını haber verip: {إِن رَبك يبسط الرزق لمن يَشَاء وَيقدر} “Şüphesiz Rabbin rızkı dilediğine genişletir ve daraltır” buyurdu. Sonra kullarına rızkı genişletse bile bunun Kendisine hiçbir zarar vermeyeceğini ve Kendisini yormayacağını, fakat bunun onlara bir lütuf ve gözetme olduğunu haber vererek celle celâlühû şöyle buyurdu: {وَلَو بسط الله الرزق لِعِبَادِهِ لبغوا فِي الأَرْض وَلَكِن ينزل بِقدر مَا يَشَاء إِنَّه بعباده خَبِير بَصِير} “Eğer Allah rızkı kullarına yayıp bollaştırsaydı yeryüzünde azarlardı; fakat O, dilediği ölçüde indirir. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.” [İbn Zeyd] dedi ki: Araplar bolluk ve refaha erip rızıkları bollaştığı zaman böbürlenir, birbirlerini öldürür ve fesat çıkarırlardı. Kıtlık yılı olduğunda ise bunlarla meşgul olamazlardı."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {إِن رَبك يبسط الرزق لمن يَشَاء وَيقدر} قَالَ: ينظر لَهُ فَإِن كَانَ الْغنى خيرا لَهُ اغناه وَإِن كَانَ الْفقر خيرا لَهُ أفقره

İbn Ebî Hâtim, Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan {إِن رَبك يبسط الرزق لمن يَشَاء وَيقدر} “Şüphesiz Rabbin rızkı dilediğine genişletir ve daraltır” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "[Allah] kulun durumunu gözetir; eğer zenginlik onun için hayırlıysa onu zengin eder, şayet fakirlik onun için hayırlıysa onu fakir kılar."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {إِن رَبك يبسط الرزق لمن يَشَاء وَيقدر} قَالَ: يبسط لهَذَا مكراً بِهِ وَيقدر لهَذَا نظرا لَهُ

İbn Ebî Hâtim, Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan {إِن رَبك يبسط الرزق لمن يَشَاء وَيقدر} “Şüphesiz Rabbin rızkı dilediğine genişletir ve daraltır” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Şuna bir imtihan/tuzak olarak rızkı genişletir, şuna da bir gözetme ve lütuf olarak daraltır."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زيد قَالَ: كل شَيْء فِي الْقُرْآن يقدر فَمَعْنَاه يقلل

İbn Ebî Hâtim, Zeyd'den nakletti; o: "Kur'an'da geçen her 'yakdiru' [kelimesinin] anlamı: 'Azaltır/daraltır' demektir" demiştir.

الْآيَة ٣١

31. Ayet

أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وَلَا تقتلُوا أَوْلَادكُم خشيَة إملاق} أَي خشيَة الْفَاقَة

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {وَلَا تقتلُوا أَوْلَادكُم خشيَة إملاق} “Yoksulluk korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin!” ayeti hakkında: "Yani fakirlik korkusuyla [öldürmeyin]" dediğini nakletti.

وَكَانَ أهل الْجَاهِلِيَّة يقتلُون الْبَنَات خشيَة الْفَاقَة فوعظهم الله فِي ذَلِك وَأخْبرهمْ أَن رزقهم ورزق أَوْلَادهم على الله فَقَالَ: {نَحن نرزقهم وَإِيَّاكُم إِن قَتلهمْ كَانَ خطأ كَبِيرا} أَي إِثْمًا كَبِيرا

Cahiliye halkı fakirlik korkusuyla kız çocuklarını öldürürlerdi. Allah bu hususta onlara öğüt verdi ve onların da çocuklarının da rızkının Allah'a ait olduğunu haber verip şöyle buyurdu: {نَحن نرزقهم وَإِيَّاكُم إِن قَتلهمْ كَانَ خطأ كَبِيرا} “Onları da sizi de biz rızıklandırırız. Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır.” Yani büyük bir günahtır.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {خشيَة إملاق} قَالَ: مَخَافَة الْفَاقَة والفقر

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {خشيَة إملاق} “yoksulluk korkusuyla” [ifadesi] hakkında: "Fakirlik ve yoksulluk endişesiyle [demektir]" dediğini nakletti.

وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله: {خشيَة إملاق} قَالَ: مَخَافَة الْفقر

Tastî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti ki Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana {خشيَة إملاق} ‘yoksulluk korkusuyla’ [ifadesini] haber ver" dedi. [İbn Abbâs]: "Fakirlik endişesiyle [demektir]" dedi.

قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم

[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet" dedi.

أما سَمِعت الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول: وَإِنِّي على الاملاق يَا قوم ماجد اعدّ لأضيافي الشواء المطهيا وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵁ فِي قَوْله: {خطأ} قَالَ: خَطِيئَة

Şairin şöyle dediğini işitmedin mi: 'Ey kavmim! Ben fakirliğe rağmen cömerdim, misafirlerime pişmiş et kızartması hazırlarım.' İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan {خطأ} “günah” [kelimesi] hakkında: "Hata/büyük günah [demektir]" dediğini nakletti.