وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {وَمَا جعلنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أريناك إِلَّا فتْنَة للنَّاس} يَقُول: أرَاهُ من الْآيَات والعبر فِي مسيره إِلَى بَيت الْمُقَدّس
İbn Cerîr, Katâde radıyallâhu anh'tan {وَمَا جعلنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أريناك إِلَّا فتْنَة للنَّاس} “Sana gösterdiğimiz o görüntüyü ancak insanları sınamak için yaptık” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Beytü'l-Makdis'e gidişinde ona gösterdiği ayetler ve ibretlerdir."
ذكر لنا أَن نَاسا ارْتَدُّوا بعد إسْلَامهمْ حِين حَدثهمْ رَسُول الله ﷺ بمسيره أَنْكَرُوا ذَلِك وكذبوا بِهِ وعجبوا مِنْهُ وَقَالُوا أتحدثنا أَنَّك سرت مسيرَة شَهْرَيْن فِي لَيْلَة وَاحِدَة
Bize nakledildiğine göre birtakım insanlar, Resûlullah ﷺ onlara [gece] yürüyüşünü anlattığında İslam'a girdikten sonra dinden döndüler. Bunu inkâr ettiler, onu yalanladılar, buna şaştılar ve: "Bir gecede iki aylık mesafeyi yürüdüğünü mü bize anlatıyorsun?" dediler.
وَأخرج ابْن جرير عَن سهل بن سعد ﵁ قَالَ: رأى رَسُول الله ﷺ بني فلَان ينزون على منبره نزو القردة فساءه ذَلِك فَمَا استجمع ضَاحِكا حَتَّى كات وَأنزل الله {وَمَا جعلنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أريناك إِلَّا فتْنَة للنَّاس}
İbn Cerîr, Sehl b. Sa'd radıyallâhu anh'tan nakletti: Resûlullah ﷺ falan oğullarını minberinin üzerinde maymunların sıçraması gibi sıçrarlarken gördü ve bu durum onu üzdü. Vefat edene kadar da bir daha doya doya gülmedi. Allah da {وَمَا جعلنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أريناك إِلَّا فتْنَة للنَّاس} “Sana gösterdiğimiz o görüntüyü ancak insanları sınamak için yaptık” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عمر ﵄ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: رَأَيْت ولد الحكم بن أبي الْعَاصِ على المنابر كَأَنَّهُمْ القردة وَأنزل الله فِي ذَلِك {وَمَا جعلنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أريناك إِلَّا فتْنَة للنَّاس والشجرة الملعونة} يَعْنِي الحكم وَولده
İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu nakletti: "Hakem b. Ebi'l-Âs'ın çocuklarını minberlerin üzerinde sanki birer maymunmuş gibi gördüm." Allah da bu hususta {وَمَا جعلنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أريناك إِلَّا فتْنَة للنَّاس والشجرة الملعونة} “Sana gösterdiğimiz o görüntüyü ve lanetlenen ağacı ancak insanları sınamak için yaptık” [ayetini] indirdi; yani Hakem ve çocuklarını [kastetti].
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن يعلى بن مرّة عَن عَليّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أريت بني أُميَّة على مَنَابِر الأَرْض وسيتملكونكم فتجدونهم أَرْبَاب سوء واهتم رَسُول الله ﷺ لذَلِك: فَأنْزل الله {وَمَا جعلنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أريناك إِلَّا فتْنَة للنَّاس}
İbn Ebî Hâtim, Ya'lâ b. Mürre kanalıyla Ali radıyallâhu anh'tan nakletti: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Bana Emevîoğulları yeryüzünün minberleri üzerinde gösterildi. Onlar size hükmedecekler ve siz onları kötü yöneticiler olarak bulacaksınız." Resûlullah ﷺ bu duruma üzüldü. Bunun üzerine Allah: {وَمَا جعلنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أريناك إِلَّا فتْنَة للنَّاس} “Sana gösterdiğimiz o görüntüyü ancak insanları sınamak için yaptık” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن الْحُسَيْن بن عَليّ ﵄ أَن رَسُول الله ﷺ أصبح وَهُوَ مهموم فَقيل: مَالك يَا رَسُول الله فَقَالَ: إِنِّي رَأَيْت فِي الْمَنَام كَأَن بني أُميَّة يتعاورون منبري هَذَا فَقيل: يَا رَسُول الله لَا تهتهم فَإِنَّهَا دنيا تنالهم
İbn Merdûye, Hüseyin b. Ali radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: Resûlullah ﷺ sabahleyin kederli olarak uyandı. Kendisine: "Neyin var ey Allah'ın Resûlü?" denildi. O da: "Rüyamda sanki Emevîoğullarının şu minberime sırayla çıktıklarını gördüm" buyurdu. Bunun üzerine: "Ey Allah'ın Resûlü, üzülme! Çünkü bu, onlara verilen geçici bir dünyalıktır" denildi.
فَأنْزل الله: {وَمَا جعلنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أريناك إِلَّا فتْنَة للنَّاس}
Bunun üzerine Allah: {وَمَا جعلنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أريناك إِلَّا فتْنَة للنَّاس} “Sana gösterdiğimiz o görüntüyü ancak insanları sınamak için yaptık” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل وَابْن عَسَاكِر عَن سعيد بن الْمسيب ﵁ قَالَ: رأى رَسُول الله ﷺ بني أُميَّة على المنابر فساءه ذَلِك فَأوحى الله إِلَيْهِ: إِنَّمَا هِيَ دنيا أعطوها فقرت عينه وَهِي قَوْله: {وَمَا جعلنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أريناك إِلَّا فتْنَة للنَّاس} يَعْنِي بلَاء للنَّاس
İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, ed-Delâil'de Beyhakî ve İbn Asâkir, Saîd b. el-Müseyyeb radıyallâhu anh'tan nakletti: Resûlullah ﷺ Emevîoğullarını minberler üzerinde gördü ve bu durum onu üzdü. Bunun üzerine Allah ona: "Bu, onlara verilen dünyalıktan ibarettir" diye vahyetti ve gözü aydın oldu. İşte bu, O'nun: {وَمَا جعلنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أريناك إِلَّا فتْنَة للنَّاس} “Sana gösterdiğimiz o görüntüyü ancak insanları sınamak için yaptık” sözüdür; yani insanlar için bir imtihandır.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة ﵂ أَنَّهَا قَالَت لمروان بن الحكم: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: لأَبِيك وَجدك إِنَّكُم الشَّجَرَة الملعونة فِي الْقُرْآن
İbn Merdûye, Âişe radıyallâhu anhâ'dan nakletti: O, Mervân b. el-Hakem'e şöyle dedi: "Resûlullah ﷺ'in senin baban ve deden hakkında: 'Şüphesiz siz Kur'an'daki o lanetlenen ağaçsınız' buyurduğunu işittim."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَمَا جعلنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أريناك} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَمَا جعلنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أريناك} “Sana gösterdiğimiz o görüntüyü... yaptık” ayeti hakkında nakletti:
قَالَ: إِن رَسُول الله ﷺ أرِي أَنه دخل مَكَّة هُوَ وَأَصْحَابه وَهُوَ يَوْمئِذٍ بِالْمَدِينَةِ فَسَار إِلَى مَكَّة قبل الْأَجَل فَرده الْمُشْركُونَ فَقَالَ أنَاس قدْ رُدَّ وَكَانَ حَدثنَا أَنه سيدخلها فَكَانَت رجعته فتنتهم
Dedi ki: Resûlullah ﷺ o gün Medine'de iken kendisinin ve ashabının Mekke'ye girdiğini gördü. Belirlenen vakitten önce Mekke'ye doğru yürüdü, fakat müşrikler onu geri çevirdiler. Bunun üzerine birtakım insanlar: "Geri çevrildi, oysa bize oraya gireceğini anlatmıştı" dediler. İşte onun geri dönmesi onlar için bir fitne (sınav) oldu.
وَأخرج ابْن اسحق وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ أَبُو جهل لما ذكر رَسُول الله ﷺ شَجَرَة الزقوم تخويفاً لَهُم يَا معشر قُرَيْش هَل تَدْرُونَ مَا شَجَرَة الزقوم الَّتِي يخوّفكم بهَا مُحَمَّد قَالُوا: لَا
İbn İshâk, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: Resûlullah ﷺ onları korkutmak için zakkum ağacından bahsettiğinde Ebû Cehil: "Ey Kureyş topluluğu! Muhammed'in sizi kendisiyle korkuttuğu zakkum ağacının ne olduğunu biliyor musunuz?" dedi. Onlar: "Hayır" dediler.
قَالَ: عَجْوَة يثرب بالزبد - وَالله لَئِن استمكنا مِنْهَا لنتزقمها تزقما
Dedi ki: "O, tereyağlı Yesrib acve hurmasıdır. Allah'a yemin olsun ki, şayet onu ele geçirirsek onu afiyetle yutacağız!"
فَأنْزل الله: (إِن شَجَرَة الزقوم طَعَام الأثيم) (الدُّخان الْآيَتَانِ ٤٣ ٤٤) وَأنزل الله {والشجرة الملعونة فِي الْقُرْآن} الْآيَة
Bunun üzerine Allah: (إِن شَجَرَة الزقوم طَعَام الأثيم) (Duhân, 43-44. ayetler) [ayetini] ve {والشجرة الملعونة فِي الْقُرْآن} “Kur'an'da lanetlenen ağacı da...” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {والشجرة الملعونة فِي الْقُرْآن} قَالَ: هِيَ شَجَرَة الزقوم خوفوا بهَا
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {والشجرة الملعونة فِي الْقُرْآن} “Kur'an'da lanetlenen ağacı da...” ayeti hakkında: "O, kendisiyle korkutuldukları zakkum ağacıdır" dediğini nakletti.
قَالَ أَبُو جهل: أيخوفني ابْن أبي كَبْشَة بشجرة الزقوم ثمَّ دَعَا بِتَمْر وزبد فَجعل يَقُول: زقموني
Ebû Cehil: "İbn Ebî Kebşe beni zakkum ağacıyla mı korkutuyor?" dedi. Sonra hurma ile tereyağı istedi ve: "Beni zakkumlayın (doyurun)!" demeye başladı.
فَأنْزل الله تَعَالَى: (طلعها كَأَنَّهُ رُؤُوس الشَّيَاطِين) (الصافات آيَة ٦٥) وَأنزل الله {ونخوفهم فَمَا يزيدهم إِلَّا طغياناً كَبِيرا}
Bunun üzerine Allah Teâlâ: (طلعها كَأَنَّهُ رُؤُوس الشَّيَاطِين) (Sâffât, 65. ayet) [ayetini] ve {ونخوفهم فَمَا يزيدهم إِلَّا طغياناً كَبِيرا} “Biz onları korkutuyoruz; fakat bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {والشجرة الملعونة} قَالَ: ملعونة لِأَن (طلعها كَأَنَّهُ رُؤُوس الشَّيَاطِين) (الصافات آيَة ٦٥) وهم ملعونون
İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {والشجرة الملعونة} “Lanetlenen ağacı da...” ayeti hakkında: "Lanetlenmiştir; çünkü (طلعها كَأَنَّهُ رُؤُوس الشَّيَاطِين) (Sâffât, 65. ayet) 'onun tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir' ve onlar da lanetlidirler" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {ونخوفهم} قَالَ: أَبُو جهل بشجرة الزقوم {فَمَا يزيدهم} قَالَ: مَا يزِيد أَبَا جهل {إِلَّا طغيانا كَبِيرا}
İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {ونخوفهم} “Biz onları korkutuyoruz” ayeti hakkında: "Ebû Cehil'i zakkum ağacıyla [korkutuyoruz]" dediğini; {فَمَا يزيدهم} “Fakat onlara artırmıyor” ayeti hakkında: "Ebû Cehil'e artırmıyor" dediğini; {إِلَّا طغيانا كَبِيرا} “Büyük bir azgınlıktan başka bir şey” dediğini nakletti.
الْآيَة ٦١ - ٦٥
61 - 65. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: حسد إِبْلِيس آدم ﵇ على مَا أعطَاهُ الله من كَرَامَة وَقَالَ: أَنا ناريٌّ وَهَذَا طينيٌّ فَكَانَ بَدْء الذُّنُوب الْكبر
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: "İblis, Allah'ın Âdem aleyhisselâm'a verdiği ikramdan dolayı onu kıskandı ve: 'Ben ateştenim, o ise çamurdandır' dedi. Böylece günahların ilki kibir oldu."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ إِبْلِيس: إِن آدم خلق من تُرَاب وَمن طين خلق ضَعِيفا وَإِنِّي خلقت من نَار وَالنَّار تحرق كل شَيْء {لأحتنكن ذُريَّته إِلَّا قَلِيلا} فَصدق ظَنّه عَلَيْهِم
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: İblis şöyle dedi: "Âdem topraktan yaratıldı, çamurdan zayıf olarak yaratıldı; ben ise ateşten yaratıldım ve ateş her şeyi yakar. {لأحتنكن ذُريَّته إِلَّا قَلِيلا} 'Pek azı hariç, onun soyunu mutlaka boyunduruğum altına alıp kökünü kazıyacağım.'" Böylece onun onlar hakkındaki zannı doğru çıktı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {لأحتنكن} قَالَ: لأستولين
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {لأحتنكن} “Mutlaka boyunduruğum altına alacağım” ayeti hakkında: "Mutlaka hâkimiyetim altına alacağım" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {لأحتنكن ذُريَّته} قَالَ: لأحتوينهم
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {لأحتنكن ذُريَّته} “Onun soyunu mutlaka boyunduruğum altına alacağım” ayeti hakkında: "Onları çepeçevre kuşatıp hükmüm altına alacağım" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله: {لأحتنكن ذُريَّته} قَالَ: لأضلنهم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan {لأحتنكن ذُريَّته} “Onun soyunu mutlaka boyunduruğum altına alacağım” ayeti hakkında: "Onları mutlaka saptıracağım" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {جَزَاء موفوراً} قَالَ: وافراً
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {جَزَاء موفوراً} “Eksiksiz bir ceza olarak” ayeti hakkında: "Tastamam" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله: {فَإِن جَهَنَّم جزاؤكم جَزَاء موفوراً} يَقُول: يوفر عَذَابهَا للْكَافِرِ فَلَا يدّخر عَنْهُم مِنْهَا شَيْء
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan {فَإِن جَهَنَّم جزاؤكم جَزَاء موفوراً} “Şüphesiz cehennem, eksiksiz bir ceza olarak sizin cezanızdır” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Kâfir için onun azabı bol bol verilir ve onlardan hiçbir şey esirgenmez."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {واستفزز من اسْتَطَعْت مِنْهُم بصوتك} قَالَ: صَوته كل دَاع دَعَا إِلَى مَعْصِيّة الله {وأجلب عَلَيْهِم بخيلك} قَالَ: كل رَاكب فِي مَعْصِيّة الله {وشاركهم فِي الْأَمْوَال} قَالَ: كل مَال فِي مَعْصِيّة الله {وَالْأَوْلَاد} قَالَ: مَا قتلوا من أَوْلَادهم وَأتوا فيهم الْحَرَام
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: {واستفزز من اسْتَطَعْت مِنْهُم بصوتك} “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat” ayeti hakkında: "Onun sesi, Allah'a isyana çağıran her davetçidir" dedi. {وأجلب عَلَيْهِم بخيلك} “Süvarilerinle onların üzerine yaygara kopar” ayeti hakkında: "Allah'a isyan yolundaki her binicidir" dedi. {وشاركهم فِي الْأَمْوَال} “Mallarda onlara ortak ol” ayeti hakkında: "Allah'a isyan yolundaki her maldır" dedi. {وَالْأَوْلَاد} “Ve çocuklarda...” ayeti hakkında: "Çocuklarından öldürdükleri ve onlar hakkında işledikleri haramdır" dedi.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وأجلب عَلَيْهِم بخيلك ورجلك وشاركهم فِي الْأَمْوَال وَالْأَوْلَاد} قَالَ: كل خيل تسير فِي مَعْصِيّة الله وكل رجل يمشي فِي مَعْصِيّة الله وكل مَال أَخذ بِغَيْر حَقه وكل ولد زنا
Feryâbî, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وأجلب عَلَيْهِم بخيلك ورجلك وشاركهم فِي الْأَمْوَال وَالْأَوْلَاد} “Süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine yaygara kopar; mallarda ve çocuklarda onlara ortak ol” ayeti hakkında: "Allah'a isyan yolunda giden her atlı, Allah'a isyan yolunda yürüyen her yaya, haksız yere alınan her mal ve her zina çocuğudur" dediğini nakletti.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي ذمّ الملاهي وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {واستفزز من اسْتَطَعْت مِنْهُم بصوتك} قَالَ: استنزل من اسْتَطَعْت مِنْهُم بِالْغنَاءِ والمزامير وَاللَّهْو وَالْبَاطِل {وأجلب عَلَيْهِم بخيلك ورجلك} قَالَ كل رَاكب وماش فِي معاصي الله {وشاركهم فِي الْأَمْوَال وَالْأَوْلَاد} قَالَ: كل مَال أَخذ بِغَيْر طَاعَة الله تَعَالَى وَأنْفق فِي غير حَقه وَالْأَوْلَاد أَوْلَاد الزِّنَا
Saîd b. Mansûr, Zemmü'l-Melâhî'de İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan nakletti: {واستفزز من اسْتَطَعْت مِنْهُم بصوتك} “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat” ayeti hakkında: "Şarkı, çalgı aletleri, eğlence ve batıl ile gücünün yettiğini yerinden oynat" dedi. {وأجلب عَلَيْهِم بخيلك ورجلك} “Süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine yaygara kopar” ayeti hakkında: "Allah'a isyan yollarındaki her binici ve yayadır" dedi. {وشاركهم فِي الْأَمْوَال وَالْأَوْلَاد} “Mallarda ve çocuklarda onlara ortak ol” ayeti hakkında: "Allah Teâlâ'ya itaat dışındaki yollardan kazanılan ve hakkı olmayan yerlere harcanan her maldır; çocuklar ise zina çocuklarıdır" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وشاركهم فِي الْأَمْوَال وَالْأَوْلَاد} قَالَ: الْأَمْوَال مَا كَانُوا يحرمُونَ من أنعامهم وَالْأَوْلَاد أَوْلَاد الزِّنَا
İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وشاركهم فِي الْأَمْوَال وَالْأَوْلَاد} “Mallarda ve çocuklarda onlara ortak ol” ayeti hakkında: "Mallar, hayvanlarından [kendilerine] haram kıldıkları şeylerdir; çocuklar ise zina çocuklarıdır" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: مشاركته فِي الْأَمْوَال ان جعلُوا الْبحيرَة والسائبة والوصيلة لغير الله ومشاركته إيَّاهُم فِي الْأَوْلَاد سمو عبد الْحَارِث وَعبد شمس
İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: "Mallardaki ortaklığı, bahîre, sâibe ve vasîleyi Allah'tan başkası için adamalarıdır. Çocuklardaki ortaklığı ise onlara Abdülhâris ve Abdüşşems gibi isimler vermeleridir."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس ﵁ رَفعه قَالَ: قَالَ إِبْلِيس يَا رب إِنَّك لعنتني واخرجتني من الْجنَّة من أجل آدم وَإِنِّي لَا أستطيعه إِلَّا بك
İbn Merdûye, Enes radıyallâhu anh'tan merfû olarak nakletti: İblis: "Ey Rabbim! Âdem yüzünden beni lanetledin ve cennetten çıkardın. Ona karşı ancak Senin yardımınla güç yetirebilirim" dedi.
قَالَ: فَأَنت الْمُسَلط
[Allah] buyurdu ki: "Sen [ona] musallat kılındın."
قَالَ: أَي رب زِدْنِي قَالَ: {وأجلب عَلَيْهِم بخيلك ورجلك وشاركهم فِي الْأَمْوَال وَالْأَوْلَاد}
[İblis]: "Ey Rabbim! Bana artır" dedi. [Allah]: {وأجلب عَلَيْهِم بخيلك ورجلك وشاركهم فِي الْأَمْوَال وَالْأَوْلَاد} “Süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine yaygara kopar; mallarda ve çocuklarda onlara ortak ol” buyurdu.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان وَابْن عَسَاكِر عَن ثَابت ﵁ قَالَ: بلغنَا إِن إِبْلِيس قَالَ: يَا رب إِنَّك خلقت آدم وَجعلت بيني وَبَينه عَدَاوَة فسلطني قَالَ: صُدُورهمْ مسَاكِن لَك
Şu'abü'l-Îmân'da Beyhakî ve İbn Asâkir, Sâbit radıyallâhu anh'tan nakletti: Bize ulaştığına göre İblis: "Ey Rabbim! Sen Âdem'i yarattın, benimle onun arasına düşmanlık koydun; bana ona karşı güç ver" dedi. [Allah]: "Onların göğüsleri senin meskenlerindir" buyurdu.
قَالَ: رب زِدْنِي
[İblis]: "Rabbim, bana artır" dedi.
قَالَ: لَا يُولد لآدَم ولد إِلَّا ولد لَك عشرَة
[Allah]: "Âdem'in doğan her çocuğuna karşılık senin on çocuğun doğacaktır" buyurdu.
قَالَ: رب زِدْنِي
[İblis]: "Rabbim, bana artır" dedi.
قَالَ: تجْرِي مِنْهُم مجْرى الدَّم
[Allah]: "Onların kan damarlarında dolaşırsın" buyurdu.
قَالَ: رب زِدْنِي
[İblis]: "Rabbim, bana artır" dedi.
قَالَ: {وأجلب عَلَيْهِم بخيلك ورجلك وشاركهم فِي الْأَمْوَال وَالْأَوْلَاد} فَشَكا آدم ﵇ إِبْلِيس إِلَى ربه
[Allah]: {وأجلب عَلَيْهِم بخيلك ورجلك وشاركهم فِي الْأَمْوَال وَالْأَوْلَاد} “Süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine yaygara kopar; mallarda ve çocuklarda onlara ortak ol” buyurdu. Bunun üzerine Âdem aleyhisselâm İblis'i Rabbine şikâyet etti.
قَالَ: يَا رب إِنَّك خلقت إِبْلِيس وَجعلت بيني وَبَينه عَدَاوَة وبغضا وسلطته عَليّ وَأَنا لَا أُطِيقهُ إِلَّا بك
Dedi ki: "Ey Rabbim! Sen İblis'i yarattın, benimle onun arasına düşmanlık ve kin koydun ve onu bana musallat kıldın. Ben ise ancak Senin yardımınla ona karşı güç yetirebilirim."
قَالَ: لَا يُولد لَك ولد إِلَّا وكلت بِهِ ملكَيْنِ يحفظانه من قرناء السوء
[Allah] buyurdu ki: "Senin doğan her çocuğuna karşılık, onu kötü arkadaşlardan koruyacak iki melek görevlendiririm."
قَالَ: رب زِدْنِي
[Âdem]: "Rabbim, bana artır" dedi.
قَالَ: الْحَسَنَة بِعشْرَة أَمْثَالهَا قَالَ: رب زِدْنِي
[Allah]: "Bir iyiliğe on misli karşılık vardır" buyurdu. [Âdem]: "Rabbim, bana artır" dedi.
قَالَ: لَا أحجب عَن أحد من ولدك التَّوْبَة مَا لم يُغَرْغر
[Allah]: "Can boğaza gelmedikçe senin çocuklarından hiçbirinin tövbe kapısını kapatmam" buyurdu.
وَالله أعلم
Doğrusunu Allah bilir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {إِن عبَادي لَيْسَ لَك عَلَيْهِم سُلْطَان} قَالَ: عبَادي الَّذين قضيت لَهُم بِالْجنَّةِ لَيْسَ لَك عَلَيْهِم أَن يذنبوا ذَنبا إِلَّا أَغفر لَهُم
İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {إِن عبَادي لَيْسَ لَك عَلَيْهِم سُلْطَان} “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "[Kullarımdan maksat] kendileri için cenneti takdir ettiğim kullarımdır; işledikleri her günahı onlar için bağışlamam dışında senin onların üzerinde bir hâkimiyetin yoktur."
الْآيَة ٦٦ - ٦٩
66 - 69. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {يزجي} قَالَ: يجْرِي
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre O, {يزجي} ayeti hakkında: "Yürütür/yüzdürür" dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء الْخُرَاسَانِي ﵁ فِي قَوْله: {يزجي لكم الْفلك} قَالَ: يسيرها فِي الْبَحْر
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Atâ el-Horasânî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {يزجي لكم الْفلك} “Gemileri sizin için yüzdürür” ayeti hakkında: "Onları denizde yürütür" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء الْخُرَاسَانِي ﵁ فِي قَوْله: {الْفلك} قَالَ: السفن
İbn Ebî Hâtim'in Atâ el-Horasânî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {الْفلك} kelimesi hakkında: "Gemilerdir" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْأَوْزَاعِيّ ﵁ فِي قَوْله: {إِنَّه كَانَ بكم رحِيما} قَالَ: نزلت فِي الْمُشْركين
İbn Ebî Hâtim'in Evzâî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {إِنَّه كَانَ بكم رحِيما} “Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir” ayeti hakkında: "Müşrikler hakkında indi" dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {أَو يُرْسل عَلَيْكُم حاصباً} قَالَ: مطر الْحِجَارَة
İbnu'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {أَو يُرْسل عَلَيْكُم حاصباً} “Yahut üzerinize taş yağdıran [bir fırtına] göndermesinden” ayeti hakkında: "Taş yağmurudur" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵄ فِي قَوْله: {أَو يُرْسل عَلَيْكُم حاصباً} قَالَ: حِجَارَة من السَّمَاء {ثمَّ لَا تَجدوا لكم وَكيلا} أَي مَنْعَة وَلَا ناصراً {أم أمنتم أَن يعيدكم فِيهِ تَارَة أُخْرَى} أَي مرّة أُخْرَى فِي الْبَحْر
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: {أَو يُرْسل عَلَيْكُم حاصباً} “Yahut üzerinize taş yağdıran [bir fırtına] göndermesinden” ayeti, 'gökten taşlar' demektir. {ثمَّ لَا تَجدوا لكم وَكيلا} “Sonra kendinize hiçbir koruyucu da bulamazsınız” ayeti; bir engelleyici ve bir yardımcı [bulamazsınız] demektir. {أم أمنتم أَن يعيدكم فِيهِ تَارَة أُخْرَى} “Yoksa sizi bir kez daha oraya döndürmesinden güvende mi oldunuz?” ayeti ise; 'denize bir kez daha' demektir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {فَيُرْسل عَلَيْكُم قاصفاً من الرّيح} قَالَ: الَّتِي تغرق
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {فَيُرْسل عَلَيْكُم قاصفاً من الرّيح} “Bunun üzerine üzerinize kırıp döken bir rüzgâr gönderip” ayeti hakkında: "[Gemileri] batıran rüzgârdır" dedi.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن عبد الله بن عمر ﵁ قَالَ: القاصف والعاصف فِي الْبَحْر
Ebû Ubeyd ve İbnu'l-Münzir'in naklettiğine göre Abdullah b. Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Kāsıf ve âsıf, denizde [esen şiddetli rüzgârlardır]."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {قاصفاً} قَالَ: عاصفاً
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {قاصفاً} kelimesi hakkında: "Kasıp kavuran fırtınadır" dedi.
وَفِي قَوْله: {ثمَّ لَا تَجدوا لكم علينا بِهِ تبيعاً} قَالَ: نَصِيرًا
Ve {ثمَّ لَا تَجدوا لكم علينا بِهِ تبيعاً} “Sonra bundan dolayı bize karşı kendinize bir öç alıcı/takipçi bulamazsınız” ayeti hakkında da: "Bir yardımcı [bulamazsınız]" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {تبيعاً} قَالَ: ثائراً
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {تبيعاً} kelimesi hakkında: "Öç alıcı" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {ثمَّ لَا تَجدوا لكم علينا بِهِ تبيعاً} قَالَ: لَا يتبعنا أحد بِشَيْء من ذَلِك
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {ثمَّ لَا تَجدوا لكم علينا بِهِ تبيعاً} “Sonra bundan dolayı bize karşı kendinize bir öç alıcı/takipçi bulamazsınız” ayeti hakkında: "Hiç kimse bundan dolayı bizi hesaba çekip peşimize düşemez" dedi.
الْآيَة ٧٠ - ٧٢
70 - 72. Âyetler
أخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان والخطيب فِي تَارِيخه عَن عبد الله بن عمر ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا من شَيْء أكْرم على الله من بني آدم يَوْم الْقِيَامَة
Taberânî, Şu'abü'l-Îmân'da Beyhakî ve Târîh'inde Hatîb, Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: "Kıyamet gününde Allah katında Âdemoğlundan daha değerli hiçbir şey yoktur."
قيل: يَا رَسُول الله وَلَا الْمَلَائِكَة المقربون
"Ey Allah'ın Resûlü! Mukarreb melekler de mi [ondan değerli değildir]?" denildi.
قَالَ: وَلَا الْمَلَائِكَة
O: "Melekler de [değildir]" buyurdu.
الْمَلَائِكَة مَجْبُورُونَ بِمَنْزِلَة الشَّمْس وَالْقَمَر
"Melekler, güneş ve ay konumunda olup [emre] mecbur kılınmışlardır."
وَأخرجه الْبَيْهَقِيّ من وَجه آخر عَن ابْن عمر ﵄ مَوْقُوفا وَقَالَ: هُوَ الصَّحِيح
Beyhakî bunu başka bir yoldan İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan mevkûf olarak rivayet etmiş ve: "Sahih olan budur" demiştir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: الْمُؤمن أكْرم على الله من مَلَائكَته
Şu'abü'l-Îmân'da Beyhakî, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini nakletti: "Mümin, Allah katında O'nun meleklerinden daha değerlidir."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عمر ﵄ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن الْمَلَائِكَة قَالَت: يَا رب أَعْطَيْت بني آدم الدُّنْيَا يَأْكُلُون فِيهَا وَيَشْرَبُونَ وَيلبسُونَ وَنحن نُسَبِّح بحَمْدك وَلَا نَأْكُل وَلَا نشرب وَلَا نَلْهُو فَكَمَا جعلت لَهُم الدُّنْيَا فَاجْعَلْ لنا الْآخِرَة
Taberânî'nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Melekler: 'Ey Rabbimiz! Âdemoğullarına dünyayı verdin; orada yerler, içerler ve giyinirler. Biz ise Seni hamdinle tesbih ederiz, yemeyiz, içmeyiz ve eğlenmeyiz. Dünyayı onlara verdiğin gibi âhireti de bize ver' dediler.
قَالَ: لَا أجعَل صَالح ذُرِّيَّة من خلقت بيَدي كمن قلت لَهُ كن فَكَانَ
[Allah]: 'Elimle yarattığım kimsenin sâlih zürriyetini, kendisine "Ol!" deyip de hemen oluveren kimse gibi kılmam' buyurdu."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم مثله
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem'den benzerini nakletti.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر من طَرِيق عُرْوَة بن رُوَيْم قَالَ: حَدثنِي أنس بن مَالك ﵁ عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن الْمَلَائِكَة قَالُوا: رَبنَا خلقتنا وخلقت بني آدم
İbn Asâkir, Urve b. Ruveym yoluyla rivayet etti: Enes b. Mâlik radıyallâhu anh bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu anlattı: "Melekler dediler ki: 'Rabbimiz! Bizi de yarattın, Âdemoğullarını da yarattın.
فجعلتهم يَأْكُلُون الطَّعَام وَيَشْرَبُونَ الشَّرَاب وَيلبسُونَ الثِّيَاب ويأتون النِّسَاء ويركبون الدَّوَابّ وينامون ويستريحون وَلم تجْعَل لنا من ذَلِك شَيْئا
Onları yemek yer, içecek içer, elbise giyer, kadınlara yaklaşır, binitlere biner, uyur ve istirahat eder kıldın; bize ise bunlardan hiçbir şey vermedin.
فَاجْعَلْ لَهُم الدُّنْيَا وَلنَا الْآخِرَة
Öyleyse dünyayı onlara, âhireti de bize ver.'
فَقَالَ الله: لَا أجعَل من خلقته بيَدي ونفخت فِيهِ من روحي كمن قلت لَهُ كن فَكَانَ
Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Elimle yarattığım ve kendisine ruhumdan üflediğim kimseyi, kendisine "Ol!" deyip de hemen oluveren kimse gibi kılmam' buyurdu."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عُرْوَة بن رُوَيْم مُرْسلا
Şu'abü'l-Îmân'da Beyhakî, Urve b. Ruveym'den mürsel olarak nakletti.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات من طَرِيق عُرْوَة بن رُوَيْم الْأنْصَارِيّ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: لما خلق الله آدم وَذريته قَالَت الْمَلَائِكَة: يَا رب خلقتهمْ يَأْكُلُون وَيَشْرَبُونَ وَيَنْكِحُونَ ويركبون فَاجْعَلْ لَهُم الدُّنْيَا وَلنَا الْآخِرَة فَقَالَ الله تَعَالَى: لَا أجعَل من خلقته بيَدي ونفخت فِيهِ من روحي كمن قلت لَهُ كن فَكَانَ
el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Urve b. Ruveym el-Ensârî yoluyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: "Allah Âdem'i ve zürriyetini yarattığında melekler: 'Ey Rabbimiz! Onları yer, içer, nikâhlanır ve binitlere biner halde yarattın; dünyayı onlara, âhireti de bize ver' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Elimle yarattığım ve kendisine ruhumdan üflediğim kimseyi, kendisine "Ol!" deyip de hemen oluveren kimse gibi kılmam' buyurdu."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات من وَجه آخر عَن عُرْوَة بن رُوَيْم اللَّخْمِيّ عَن جَابر بن عبد الله ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ فَذكر نَحوه إِلَّا أَنه قَالَ: ويركبون الْخَيل وَلم يذكر ونفخت فِيهِ من روحي
el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî başka bir yoldan Urve b. Ruveym el-Lahmî'den, o da Câbir b. Abdullah radıyallâhu anh'tan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu... diyerek benzerini zikretti; ancak o 'atlara binerler' dedi ve 'kendisine ruhumdan üflediğim' kısmını zikretmedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَلَقَد كرمنا بني آدم} قَالَ: جعلناهم يَأْكُلُون بِأَيْدِيهِم وَسَائِر الْخلق يَأْكُلُون بأفواههم
İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şu'abü'l-Îmân'da Beyhakî çeşitli yollardan İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın {وَلَقَد كرمنا بني آدم} “Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli/üstün kıldık” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Onları elleriyle yer kıldık; diğer mahlûkat ise ağızlarıyla yer."
وَأخرج الْحَاكِم فِي التَّارِيخ والديلمي عَن جَابر بن عبد الله ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله: {وَلَقَد كرمنا بني آدم} قَالَ: الْكَرَامَة الْأكل بالأصابع
Târîh'inde Hâkim ve Deylemî'nin Câbir b. Abdullah radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {وَلَقَد كرمنا بني آدم} “Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli/üstün kıldık” ayeti hakkında: "[Buradaki] ikram, parmaklarla yemektir" buyurmuştur.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عمر ﵁ قَالَ: مَا من رجل يرى مبتلى فَيَقُول: الْحَمد لله الَّذِي عافاني مِمَّا ابتلاك بِهِ وفضلني عَلَيْك وعَلى كثير من خلقه تَفْضِيلًا إِلَّا عافاه الله من ذَلِك الْبلَاء كَائِنا مَا كَانَ
İbn Ebî Şeybe'nin naklettiğine göre Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Bir musibete uğrayanı görüp de: 'Seni imtihan ettiği şeyden bana âfiyet veren ve beni yarattıklarının birçoğundan üstün kılan Allah'a hamdolsun' diyen her insanı, ne olursa olsun Allah o beladan muaf/âfiyette kılar."
وَأخرج أَبُو نعيم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن عمر ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن الله خلق السَّمَوَات سبعا فَاخْتَارَ الْعليا مِنْهَا فأسكنها مَا شَاءَ من خلقه ثمَّ خلق الْخلق فَاخْتَارَ من الْخلق بني آدم وَاخْتَارَ من بني آدم الْعَرَب وَاخْتَارَ من الْعَرَب مُضر وَاخْتَارَ من مُضر قُريْشًا وَاخْتَارَ من قُرَيْش بني هَاشم واختارني من بني هَاشم فانا من خِيَار الأخيار
Ebû Nuaym ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Ömer radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah gökleri yedi kat olarak yarattı, onlardan en yüce olanını seçti ve mahlûkatından dilediğini oraya yerleştirdi. Sonra mahlûkatı yarattı; mahlûkattan Âdemoğullarını seçti, Âdemoğullarından Arapları seçti, Araplardan Mudar'ı seçti, Mudar'dan Kureyş'i seçti, Kureyş'ten Hâşimoğullarını seçti, beni de Hâşimoğullarından seçti. Dolayısıyla ben hayırlıların en hayırlısıyım."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {يَوْم ندعوا كل أُناس بإمامهم} قَالَ: إِمَام هدى وَإِمَام ضَلَالَة
İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin naklettiğine göre İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ {يَوْم ندعوا كل أُناس بإمامهم} “O gün bütün insanları önderleriyle çağırırız” ayeti hakkında: "Hidayet önderi ve sapıklık önderi ile [çağırırız]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه والخطيب فِي تَارِيخه عَن أنس ﵁ فِي قَوْله: {يَوْم ندعوا كل أنَاس بإمامهم} قَالَ: بِنَبِيِّهِمْ
İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Târîh'inde Hatîb'in naklettiğine göre Enes radıyallâhu anh {يَوْم ندعوا كل أنَاس بإمامهم} “O gün bütün insanları önderleriyle çağırırız” ayeti hakkında: "Peygamberleriyle [çağırırız]" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ مثله
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid radıyallâhu anh'tan benzerini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {يَوْم ندعوا كل أنَاس بإمامهم} قَالَ: بِكِتَاب أَعْمَالهم
İbn Cerîr'in naklettiğine göre İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ {يَوْم ندعوا كل أنَاس بإمامهم} “O gün bütün insanları önderleriyle çağırırız” ayeti hakkında: "Amel defterleriyle [çağırırız]" demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: {يَوْم ندعوا كل أنَاس بإمامهم} قَالَ: يدعى كل قوم بِإِمَام زمانهم وَكتاب رَبهم وَسنة نَبِيّهم
İbn Merdûye'nin Ali radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {يَوْم ندعوا كل أنَاس بإمامهم} “O gün bütün insanları önderleriyle çağırırız” ayeti hakkında: "Her topluluk kendi zamanının önderiyle, Rablerinin Kitabı ve peygamberlerinin sünnetiyle çağrılır" buyurmuştur.
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالْبَزَّار وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ عَن رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله: {يَوْم ندعوا كل أنَاس بإمامهم} قَالَ: يدعى أحدهم فَيعْطى كِتَابه بِيَمِينِهِ ويُمَدّ لَهُ فِي جِسْمه سِتِّينَ ذِرَاعا ويبيض وَجهه وَيجْعَل على رَأسه تَاج من نور يتلألأ فَينْطَلق إِلَى أَصْحَابه فيرونه من بعيد فَيَقُولُونَ: اللَّهُمَّ ائتنا بِهَذَا وَبَارك لنا فِي هَذَا حَتَّى يَأْتِيهم فَيَقُول: أَبْشِرُوا
Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {يَوْم ندعوا كل أنَاس بإمامهم} “O gün bütün insanları önderleriyle çağırırız” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: "Onlardan biri çağrılır, kitabı sağına verilir, boyu altmış arşına kadar uzatılır, yüzü ağartılır ve başına parıldayan nurdan bir taç konur. Arkadaşlarının yanına gider; onlar onu uzaktan görünce: 'Allahım! Bunu bize getir ve bunu bizim için bereketli kıl' derler. Nihayet yanlarına varır ve: 'Müjdeler olsun!' der.
لكل رجل مِنْكُم مثل هَذَا
'Sizden her bir kimse için bunun bir benzeri vardır.'
وَأما الْكَافِر فيسوّد لَهُ وَجهه ويُمَدّ لَهُ فِي جِسْمه سِتِّينَ ذِرَاعا على صُورَة آدم ويلبس تاجا من نَارا فيراه أَصْحَابه فَيَقُولُونَ: نَعُوذ بِاللَّه من شَرّ هَذَا
Kâfire gelince; yüzü karartılır, Âdem'in sûretinde boyu altmış arşına kadar uzatılır ve ateşten bir taç giydirilir. Arkadaşları onu görünce: 'Bunun şerrinden Allah'a sığınırız!' derler.
اللَّهُمَّ لَا تأتنا بِهَذَا
'Allahım! Bunu bize getirme.'
قَالَ فيأتيهم
[Resûlullah] buyurdu ki: Nihayet yanlarına varır.
فَيَقُول: رَبنَا أخّرْه فَيَقُول: ابعدكم الله فَإِن لكل رجل مِنْكُم مثل هَذَا
[Onlardan biri]: 'Rabbimiz, onu bizden uzaklaştır!' der. O da: 'Allah sizi kahretsin/uzaklaştırsın! Şüphesiz sizden her bir kimse için bunun bir benzeri vardır' der."
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: جَاءَ نفر من أهل الْيمن إِلَى ابْن عَبَّاس فَسَأَلَهُ رجل: أَرَأَيْت قَوْله تَعَالَى: {وَمن كَانَ فِي هَذِه أعمى فَهُوَ فِي الْآخِرَة أعمى} فَقَالَ ابْن عَبَّاس ﵄: لم تصب الْمَسْأَلَة اقْرَأ مَا قبلهَا {ربكُم الَّذِي يزجي لكم الْفلك فِي الْبَحْر} حَتَّى بلغ {وفضلناهم على كثير مِمَّن خلقنَا تَفْضِيلًا} فَقَالَ ابْن عَبَّاس ﵄: فَمن كَانَ أعمى عَن هَذَا النَّعيم الَّذِي قَدْ رَأَى وعايَنَ فَهُوَ فِي أَمر الْآخِرَة الَّتِي لم تُرَ ولَمْ تعاين {أعمى وأضل سَبِيلا}
Firyâbî ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Yemen halkından bir grup İbn Abbâs'a geldi. Bir adam ona: "Allah Teâlâ'nın: {وَمن كَانَ فِي هَذِه أعمى فَهُوَ فِي الْآخِرَة أعمى} ‘Kim bu dünyada kör ise, o âhirette de kördür’ buyruğu hakkında ne dersin?" diye sordu. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: "Meseleyi isabet ettiremedin; ondan öncesini oku: {ربكُم الَّذِي يزجي لكم الْفلك فِي الْبَحْر} 'Rabbiniz, lütfundan arayasınız diye denizde sizin için gemileri yüzdürendir' ayetinden başlayarak {وفضلناهم على كثير مِمَّن خلقنَا تَفْضِيلًا} 've onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık' kısmına kadar." Sonra İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: "Gördüğü ve bizzat müşahede ettiği bu nimetlere karşı kör olan kimse, görülmemiş ve müşahede edilmemiş olan âhiret işinde {أعمى وأضل سَبِيلا} 'daha kör ve yolca daha sapıktır'."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَمن كَانَ} فِي الدُّنْيَا {أعمى} عَمَّا يرى من قدرتي من خلق السَّمَاء وَالْأَرْض وَالْجِبَال والبحار وَالنَّاس وَالدَّوَاب وَأَشْبَاه هَذَا {فَهُوَ} عَمَّا وصفت لَهُ فِي الْآخِرَة وَلم يره {أعمى وأضل سَبِيلا} يَقُول: أبعد حجَّة
İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre: "{وَمن كَانَ} 'Kim' dünyada göğün, yerin, dağların, denizlerin, insanların, hayvanların ve benzerlerinin yaratılışı gibi kudretimden gördüğü şeylere karşı {أعمى} 'kör olursa', {فَهُوَ} 'o kimse' âhirette kendisine nitelendirilen ve görmediği şeylere karşı {أعمى وأضل سَبِيلا} 'daha kör ve yolca daha sapıktır'. [Yani] delil bakımından daha uzaktır" demektir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس: من عمي عَن قدرَة الله فِي الدُّنْيَا فَهُوَ فِي الْآخِرَة أعمى
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: "Kim dünyada Allah'ın kudretine karşı kör olursa, o âhirette de kördür."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: من عمي عَمَّا يرَاهُ من الشَّمْس وَالْقَمَر وَاللَّيْل وَالنَّهَار وَمَا يرى من الْآيَات وَلم يصدق بهَا فَهُوَ عَمَّا غَابَ عَنهُ من آيَات الله أعمى وأضل سَبِيلا
el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Kim güneşten, aydan, geceden, gündüzden ve ayetlerden gördüğü şeylere karşı körleşir ve onları tasdik etmezse; o, Allah'ın kendisinden gayb olan ayetlerine karşı daha kör ve yolca daha sapıktır."
الْآيَة ٧٣ - ٧٥
73 - 75. Âyetler
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن أُميَّة بن خلف وَأَبا جهل بن هِشَام ورجالاً من قُرَيْش أَتَوا رَسُول الله ﷺ فَقَالُوا: تعال فاستلم آلِهَتنَا وندخل مَعَك فِي دينك وَكَانَ رَسُول الله ﷺ يشْتَد عَلَيْهِ فِرَاق قومه وَيُحب إسْلَامهمْ فرقّ لَهُم فَأنْزل الله {وَإِن كَادُوا لَيَفْتِنُونَك} إِلَى قَوْله {نَصِيرًا}
İbn İshak, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ümeyye b. Halef, Ebû Cehil b. Hişâm ve Kureyş'ten bazı adamlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Gel ilahlarımıza el sür/selam ver, biz de seninle beraber dinine girelim" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise kavminden ayrılmak ağır geliyor ve onların Müslüman olmalarını arzuluyordu. Bu sebeple onlara karşı kalbi yumuşadı. Bunun üzerine Allah {وَإِن كَادُوا لَيَفْتِنُونَك} “Neredeyse seni fitneye düşüreceklerdi...” ayetinden {نَصِيرًا} “...yardımcı da bulamazdın” sözüne kadar indirdi.