وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن باذان عَن جَابر بن عبد الله مثله
İbn Merdûye el-Kelbî yoluyla, Bâzân'dan, [o da] Câbir b. Abdullah'tan benzerini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ يسْتَلم الْحجر فَقَالُوا: لَا نَدعك تستلمه حَتَّى تستلم آلِهَتنَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hacer[-i Esved]'e istilâmda bulunuyordu (el sürüyordu). Onlar: "Sen bizim ilahlarımıza istilâmda bulunmadıkça ona istilâmda bulunmana izin vermeyiz" dediler.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: وَمَا عليّ لَو فعلت وَالله يعلم مني خِلَافه فَأنْزل الله {وَإِن كَادُوا لَيَفْتِنُونَك} إِلَى قَوْله {نَصِيرًا}
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bunu yapsam bana ne zararı olur ki, halbuki Allah benim bunun aksinde olduğumu biliyor" dedi. Bunun üzerine Allah {وَإِن كَادُوا لَيَفْتِنُونَك} “Neredeyse seni fitneye düşüreceklerdi...” ayetinden {نَصِيرًا} “...yardımcı da bulamazdın” sözüne kadar indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن شهَاب قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا طَاف يَقُول لَهُ الْمُشْركُونَ: اسْتَلم آلِهَتنَا كي لَا تَضُرك فكاد يفعل فَأنْزل الله {وَإِن كَادُوا لَيَفْتِنُونَك} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in İbn Şihâb'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tavaf ettiği zaman müşrikler ona: "Sana zarar vermesinler diye ilahlarımıza istilâmda bulun (el sür)" derlerdi. Neredeyse yapacaktı; bunun üzerine Allah {وَإِن كَادُوا لَيَفْتِنُونَك} “Neredeyse seni fitneye düşüreceklerdi...” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن جُبَير بن نفير ﵁ أَن قُريْشًا أَتَوا النَّبِي ﷺ فَقَالُوا لَهُ: إِن كنت أرست إِلَيْنَا فاطرد الَّذين اتبعوك من سقاط النَّاس ومواليهم
İbn Ebî Hâtim'in Cübeyr b. Nüfeyr radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Kureyş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona şöyle dedi: "Eğer bize gönderildiysen, sana uyan şu ayak takımını ve mevâlîlerini (azatlı kölelerini) kov;
لنكون نَحن أَصْحَابك فركن إِلَيْهِم فَأوحى الله إِلَيْهِ {وَإِن كَادُوا لَيَفْتِنُونَك} الْآيَة
böylece biz senin arkadaşların olalım." O da onlara meyledecek gibi oldu; bunun üzerine Allah ona {وَإِن كَادُوا لَيَفْتِنُونَك} “Neredeyse seni fitneye düşüreceklerdi...” ayetini vahyetti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ ﵁ قَالَ: أنزل الله (والنجم إِذا هوى) (النَّجْم آيَة ١) فَقَرَأَ عَلَيْهِم رَسُول الله ﷺ هَذِه الْآيَة (أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى) (النَّجْم آيَة ١٩) فَألْقى عَلَيْهِ الشَّيْطَان كَلِمَتَيْنِ تِلْكَ الغرانيق العلى وَإِن شفاعتهن لترتجى
İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Allah (والنجم إِذا هوى) (Necm 1) ayetini indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara (أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى) (Necm 19) ayetini okudu. Şeytan ona şu iki cümleyi ilka etti: "Bunlar yüce kuğulardır (putlardır) ve şüphesiz onların şefaati umulur."
فَقَرَأَ النَّبِي ﷺ مَا بَقِي من السُّورَة وَسجد فَأنْزل الله {وَإِن كَادُوا لَيَفْتِنُونَك عَن الَّذِي أَوْحَينَا إِلَيْك} الْآيَة
Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem surenin geri kalanını okudu ve secde etti. Bunun üzerine Allah {وَإِن كَادُوا لَيَفْتِنُونَك عَن الَّذِي أَوْحَينَا إِلَيْك} “Sana vahyettiğimizden neredeyse seni fitneye düşürüp saptıracaklardı...” ayetini indirdi.
فَمَا زَالَ مغموماً مهموماً حَتَّى أنزل الله تَعَالَى {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي} الْحَج آيَة ٥٢ الْآيَة
Allah Teâlâ {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي} (Hac 52) “Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki...” ayetini indirinceye kadar [Resûlullah] üzgün ve kederli olmaya devam etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن ثقيفا قَالُوا للنَّبِي ﷺ: أجّلْنا سنة حَتَّى نهدي لِآلِهَتِنَا فَإِذا قبضنا الَّذِي يهدى للآلهة أحرزناه ثمَّ أسلمنَا وكسرنا الْآلهَة
İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre Sakîf kabilesi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Bize bir yıl mühlet ver, ilahlarımıza hediye sunalım. İlahlar için hediye edilenleri kabzettiğimizde (teslim aldığımızda) onları korumamıza alırız, sonra da Müslüman olur ve putları kırarız" dediler.
فهم أَن يؤجلهم فَنزلت {وَإِن كَادُوا لَيَفْتِنُونَك} الْآيَة
O da onlara mühlet vermeye niyetlendi; bunun üzerine {وَإِن كَادُوا لَيَفْتِنُونَك} “Neredeyse seni fitneye düşüreceklerdi...” ayeti indi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {ضعف الْحَيَاة وَضعف الْمَمَات} يَعْنِي ضعف عَذَاب الدُّنْيَا وَالْآخِرَة
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre O, {ضعف الْحَيَاة وَضعف الْمَمَات} “hayatın kat kat, ölümün de kat kat [azabını]” sözü hakkında şöyle demiştir: [Yani] dünya ve âhiret azabının kat kat fazlasını.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي كتاب عَذَاب الْقَبْر عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {ضعف الْحَيَاة} قَالَ: هُوَ عَذَاب الْقَبْر
Beyhakî Kitâbu Azâbi'l-Kabr'de Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan {ضعف الْحَيَاة} “hayatın kat kat [azabını]” sözü hakkında: "O, kabir azabıdır" dediğini nakletmiştir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عَطاء ﵁ فِي قَوْله: {وَضعف الْمَمَات} قَالَ: عَذَاب الْقَبْر
Beyhakî'nin Atâ radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre O, {وَضعف الْمَمَات} “ve ölümün kat kat [azabını]” sözü hakkında: "Kabir azabıdır" demiştir.
الْآيَة ٧٦ - ٧٩
76 - 79. Âyetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: قَالَ الْمُشْركُونَ للنَّبِي ﷺ: كَانَت الْأَنْبِيَاء عَلَيْهِم الصَّلَاة وَالسَّلَام يسكنون الشَّام فمالك وَالْمَدينَة فَهَمَّ أَن يشخص فَأنْزل الله تَعَالَى {وَإِن كَادُوا ليستفزونك من الأَرْض} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Müşrikler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm Şam'da ikamet ederlerdi, senin Medine ile ne işin var?" dediler. O da [oraya] gitmeye niyetlendi; bunun üzerine Allah Teâlâ {وَإِن كَادُوا ليستفزونك من الأَرْض} “Neredeyse seni o yerden sürüp çıkaracaklardı...” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن حضرمي ﵁ أَنه بلغ أَن بعض الْيَهُود قَالَ للنَّبِي ﷺ: إِن أَرض الْأَنْبِيَاء أَرض الشَّام وَإِن هَذِه لَيست بِأَرْض الْأَنْبِيَاء
İbn Cerîr'in Hadramî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre ona şu haber ulaştı: Yahudilerden bazıları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Peygamberler yurdu Şam yurdudur, burası peygamberler yurdu değildir" dediler.
فَأنْزل الله تَعَالَى {وَإِن كَادُوا ليستفزونك} الْآيَة
Bunun üzerine Allah Teâlâ {وَإِن كَادُوا ليستفزونك} “Neredeyse seni sürüp çıkaracaklardı...” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل وَابْن عَسَاكِر عَن عبد الرَّحْمَن بن غنم ﵁: أَن الْيَهُود أَتَوا النَّبِي ﷺ فَقَالُوا: إِن كنت نَبيا فالْحَقْ بِالشَّام فَإِن الشَّام أَرض الْمَحْشَر وَأَرْض الْأَنْبِيَاء عَلَيْهِم الصَّلَاة وَالسَّلَام
İbn Ebî Hâtim, Beyhakî ed-Delâil'de ve İbn Asâkir'in Abdurrahman b. Ganm radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre: Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Eğer bir peygambersen Şam'a git; zira Şam mahşer yeridir ve peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm yurdudur" dediler.
فَصدق رَسُول الله ﷺ مَا قَالُوا فغزا تَبُوك لَا يُرِيد إِلَّا الشَّام فَلَمَّا بلغ تَبُوك أنزل الله عَلَيْهِ آيَات من سُورَة بني إِسْرَائِيل بعد مَا ختمت السُّورَة {وَإِن كَادُوا ليستفزونك من الأَرْض} الْآيَة
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların dediklerini tasdik etti ve yalnızca Şam'ı hedefleyerek Tebük'e gazaya çıktı. Tebük'e vardığında Allah ona Benî İsrâil (İsrâ) suresi tamamlandıktan sonra o sureden {وَإِن كَادُوا ليستفزونك من الأَرْض} “Neredeyse seni o yerden sürüp çıkaracaklardı...” ayetlerini indirdi,
إِلَى قَوْله: {تحويلاً} فَأمره بِالرُّجُوعِ إِلَى الْمَدِينَة وَقَالَ: فِيهَا محياك وفيهَا مماتك وفيهَا تبْعَث
{تحويلاً} “...bir değişiklik bulamazsın” sözüne kadar. Ve ona Medine'ye dönmesini emredip: "Yaşamın oradadır, ölümün oradadır ve oradan diriltileceksin" buyurdu.
وَقَالَ لَهُ جِبْرِيل ﵇: سل رَبك
Cibrîl aleyhisselâm da ona: "Rabbinden iste,
فَإِن لكل نَبِي مَسْأَلَة
zira her peygamberin bir isteği vardır" dedi.
فَقَالَ: مَا تَأْمُرنِي أَن أسأَل قَالَ: (قل رب أدخلني مدْخل صدق وأخرجني مخرج صدق وَاجعَل لي من لَدُنْك سُلْطَانا نَصِيرًا) فَهَؤُلَاءِ نَزَلْنَ عَلَيْهِ فِي رجعته من تَبُوك
Bunun üzerine: "Ne istememi emredersin?" dedi. O da: "(De ki: Rabbim! Beni gireceğim yere dürüstlükle girdir, çıkacağım yerden dürüstlükle çıkar ve bana katından yardımcı bir güç ver)" dedi. İşte bunlar, Tebük'ten dönüşünde ona inmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وَإِن كَادُوا ليستفزونك من الأَرْض} قَالَ: همّ أهل مَكَّة بِإِخْرَاج النَّبِي ﷺ من مَكَّة وَقد فعلوا بعد ذَلِك فأهلكهم الله تَعَالَى يَوْم بدر وَلم يَلْبَثُوا بعده إِلَّا قَلِيلا حَتَّى أهلكهم الله يَوْم بدر وَكَذَلِكَ كَانَت سنة الله تَعَالَى فِي الرُّسُل عَلَيْهِم الصَّلَاة وَالسَّلَام إِذا فعل بهم قَومهمْ مثل ذَلِك
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan {وَإِن كَادُوا ليستفزونك من الأَرْض} “Neredeyse seni o yerden sürüp çıkaracaklardı...” sözü hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: Mekke halkı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i Mekke'den çıkarmaya yeltendi ve nitekim bundan sonra bunu yaptılar da. Allah Teâlâ da onları Bedir gününde helak etti. Ondan sonra Allah onları Bedir gününde helak edinceye kadar ancak pek az bir süre kalabildiler. Allah Teâlâ'nın peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm hakkındaki sünneti de, kavimleri onlara böyle bir şey yaptığı zaman hep böyle olmuştur.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَإِذا لَا يلبثُونَ خلافَكَ إِلَّا قَلِيلا} قَالَ: يَعْنِي بِالْقَلِيلِ يَوْم أَخذهم ببدر فَكَانَ ذَلِك هُوَ الْقَلِيل الَّذِي كَانَ كثيرا بعده
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَإِذا لَا يلبثُونَ خلافَكَ إِلَّا قَلِيلا} “O takdirde senin ardından kendileri de pek az bir süre kalabilirlerdi” sözü hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: Az süreden kasıt, Bedir'de yakalandıkları gündür. İşte o az süre, sonrasında pek çok olan süre idi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: الْقَلِيل ثَمَانِيَة عشر شهرا
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre o: "Az süre, on sekiz aydır" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه من طرق عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: دلوك الشَّمْس: غُرُوبهَا
Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim —ve bunu sahihlemiştir— ve İbn Merdûye'nin çeşitli yollardan İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Güneşin dülûku, batmasıdır.
تَقول الْعَرَب: إِذا غربت الشَّمْس: دلكت الشَّمْس
Araplar güneş battığı zaman: Deleketi'ş-şems (دلكت الشَّمْس) derler.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ ﵁ قَالَ: دلوكها غُرُوبهَا
İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o: "Güneşin dülûku, batmasıdır" demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عمر بن الْخطاب ﵁ عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله: {أقِم الصَّلَاة لدلوك الشَّمْس} قَالَ: لزوَال الشَّمْس
İbn Merdûye'nin Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den {أقِم الصَّلَاة لدلوك الشَّمْس} “Güneşin dülûkundan (batıya kaymasından)... namazı dosdoğru kıl” ayeti hakkında naklettiğine göre: "Güneşin zevali (öğle vakti batıya kayması) içindir" buyurmuştur.
وَأخرج الْبَزَّار وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه والديلمي بِسَنَد ضَعِيف عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: {لدلوك الشَّمْس} زَوَالهَا
Bezzâr, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Deylemî'nin zayıf bir senetle İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan naklettiklerine göre o: "{لدلوك الشَّمْس} 'Güneşin dülûku', onun zevalidir (batıya meyletmesidir)" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: {لدلوك الشَّمْس} زياغها بعد نصف النَّهَار
Abdurrezzâk'ın İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o: "{لدلوك الشَّمْس} 'Güneşin dülûku', gün ortasından sonra batıya kaymasıdır" demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: دلوكها زَوَالهَا
Saîd b. Mansûr ve İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o: "Güneşin dülûku, onun zevalidir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {لدلوك الشَّمْس} قَالَ: إِذا فَاء الْفَيْء
İbn Ebî Şeybe ve İbnu'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {لدلوك الشَّمْس} “Güneşin dülûkundan” sözü hakkında naklettiğine göre o: "Gölge batıdan doğuya döndüğü zamandır" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَتَانِي جِبْرِيل ﵇ لدلوك الشَّمْس حِين زَالَت فصلى بِي الظّهْر
İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Güneşin dülûku vaktinde, [yani] zevale erdiği zaman Cibrîl aleyhisselâm bana geldi ve bana öğle namazını kıldırdı."
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي بَرزَة الْأَسْلَمِيّ ﵁ قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ يُصَلِّي الظّهْر إِذا زَالَت الشَّمْس ثمَّ تَلا {أقِم الصَّلَاة لدلوك الشَّمْس}
İbn Cerîr'in Ebû Berze el-Eslemî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem güneş zevale erdiğinde öğle namazını kılar, sonra {أقِم الصَّلَاة لدلوك الشَّمْس} “Güneşin dülûkundan (batıya kaymasından)... namazı dosdoğru kıl” ayetini okurdu.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي شيبَة وَابْن مرْدَوَيْه عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: كنت أَقُود مولَايَ قيس بن السَّائِب فَيَقُول لي: أدلكت الشَّمْس فَإِذا قلت نعم صلى الظّهْر
İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe ve İbn Merdûye'nin Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ben efendim Kays b. es-Sâib'in elinden tutup götürürdüm; o da bana: "Güneş dülûk etti mi (batıya meyletti mi)?" diye sorardı. Ben "Evet" deyince öğle namazını kılardı.
أخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس ﵁ قَالَ: كَانَ النَّبِي ﷺ يُصَلِّي الظّهْر عِنْد دلوك الشَّمْس
İbn Merdûye'nin Enes radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem öğle namazını güneşin dülûku vaktinde kılardı.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود ﵁ فِي قَوْله: {إِلَى غسق اللَّيْل} قَالَ: الْعشَاء الْآخِرَة
Taberânî'nin İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan {إِلَى غسق اللَّيْل} “...gecenin kararmasına kadar” sözü hakkında naklettiğine göre o: "Son yatsı namazıdır" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: {غسق اللَّيْل} اجْتِمَاع اللَّيْل وظلمته
İbnu'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o: "{غسق اللَّيْل} 'Gecenin gasakı', gecenin toplanması ve karanlığıdır" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: {غسق اللَّيْل} بَدو اللَّيْل
İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o: "{غسق اللَّيْل} 'Gecenin gasakı', gecenin başlangıcıdır" demiştir.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْوَقْف عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله: {إِلَى غسق اللَّيْل} قَالَ: مَا الغسق قَالَ: دُخُول اللَّيْل بظلمته
İbnu'l-Enbârî'nin el-Vakf'ta naklettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya: "Bana {إِلَى غسق اللَّيْل} '...gecenin kararmasına kadar' kavli hakkında haber ver, 'gasak' nedir?" diye sordu. O da: "Gecenin karanlığıyla girmesidir" dedi.
قَالَ فِيهِ زُهَيْر بن أبي سلمى: ظلتا تجوب يداها وَهِي لاهبة حَتَّى إِذا جنح الإظلام فِي الغسق
Züheyr b. Ebî Sülmâ bu hususta şöyle demiştir: "Karanlık el-gasak vaktinde çöktüğünde bile, hararetli bir şekilde iki eliyle yolu katetmeye devam etti."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: {لدلوك الشَّمْس} حِين تزِيغ
İbn Ebî Şeybe'nin Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o: "{لدلوك الشَّمْس} 'Güneşin dülûku', [batıya] meylettiği zamandır;
و {غسق اللَّيْل} غرُوب الشَّمْس
{غسق اللَّيْل} 'Gecenin gasakı' ise güneşin batışıdır" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: {لدلوك الشَّمْس} إِذا زَالَت عَن بطن السَّمَاء و {غسق اللَّيْل} غرُوب الشَّمْس
Abdurrezzâk'ın Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o: "{لدلوك الشَّمْس} 'Güneşin dülûku', göğün ortasından zevale erdiği vakittir; {غسق اللَّيْل} 'Gecenin gasakı' ise güneşin batışıdır" demiştir.
وَالله سُبْحَانَهُ أعلم
Doğrusunu Allah Sübhânehu bilir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَقُرْآن الْفجْر} قَالَ: صَلَاة الصُّبْح
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَقُرْآن الْفجْر} “...ve sabah Kur'an'ını da [kıl/oku]” sözü hakkında naklettiğine göre o: "Sabah namazıdır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ {وَقُرْآن الْفجْر} قَالَ: صَلَاة الْفجْر
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وَقُرْآن الْفجْر} “...ve sabah Kur'an'ını da [kıl/oku]” sözü hakkında naklettiklerine göre o: "Sabah (fecir) namazıdır" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء ﵁ فِي قَوْله: {إِن قُرْآن الْفجْر كَانَ مشهوداً} قَالَ: تشهده الْمَلَائِكَة وَالْجِنّ
Abdurrezzâk ve İbn Ebî Hâtim'in Atâ radıyallâhu anh'tan {إِن قُرْآن الْفجْر كَانَ مشهوداً} “...çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir” sözü hakkında naklettiklerine göre o: "Ona melekler ve cinler şahit olur" demiştir.
وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ فِي قَوْله: {وَقُرْآن الْفجْر إِن قُرْآن الْفجْر كَانَ مشهوداً} قَالَ: تشهده مَلَائِكَة اللَّيْل وملائكة النَّهَار تَجْتَمِع فِيهَا
Ahmed, Tirmizî (sahih olduğunu belirterek), Nesâî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan {وَقُرْآن الْفجْر إِن قُرْآن الْفجْر كَانَ مشهوداً} “...sabah Kur'an'ını da [kıl/oku]; çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir” sözü hakkında naklettiklerine göre o: "Ona gece melekleri ve gündüz melekleri şahit olur, onda bir araya gelirler" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: تَجْتَمِع مَلَائِكَة اللَّيْل وملائكة النَّهَار فِي صَلَاة الْفجْر ثمَّ يَقُول أَبُو هُرَيْرَة ﵁: اقرؤوا إِن شِئْتُم {وَقُرْآن الْفجْر إِن قُرْآن الْفجْر كَانَ مشهوداً}
Abdurrezzâk, Buhârî, Müslim, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Gece melekleri ile gündüz melekleri sabah namazında toplanırlar." Sonra Ebû Hüreyre radıyallâhu anh der ki: Dilerseniz {وَقُرْآن الْفجْر إِن قُرْآن الْفجْر كَانَ مشهوداً} “...sabah Kur'an'ını da [kıl/oku]; çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir” [ayetini] okuyun.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: يتدارك الحرسان من مَلَائِكَة الله تَعَالَى حارس اللَّيْل وحارس النَّهَار عِنْد صَلَاة الصُّبْح اقرؤوا إِن شِئْتُم {وَقُرْآن الْفجْر إِن قُرْآن الْفجْر كَانَ مشهوداً} ثمَّ قَالَ: تنزل مَلَائِكَة اللَّيْل وملائكة النَّهَار
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve Taberânî'nin İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: "Allah Teâlâ'nın meleklerinden iki muhafız bölüğü -gece muhafızı ile gündüz muhafızı- sabah namazı vaktinde birbirine kavuşur. Dilerseniz {وَقُرْآن الْفجْر إِن قُرْآن الْفجْر كَانَ مشهوداً} '...sabah Kur'an'ını da [kıl/oku]; çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir' [ayetini] okuyun." Sonra: "Gece melekleri ve gündüz melekleri iner" dedi.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁ قَالَ: قَرَأَ رَسُول الله ﷺ: {إِن قُرْآن الْفجْر كَانَ مشهوداً} قَالَ: يشهده الله وملائكة اللَّيْل وملائكة النَّهَار
Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdiru'l-Usûl'de, İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye'nin Ebü'd-Derdâ radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {إِن قُرْآن الْفجْر كَانَ مشهوداً} “...çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir” [ayetini] okudu ve şöyle buyurdu: "Ona Allah, gece melekleri ve gündüz melekleri şahit olur."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن قَتَادَة ﵁ {إِن قُرْآن الْفجْر كَانَ مشهوداً} قَالَ: تشهده مَلَائِكَة اللَّيْل وملائكة النَّهَار
Abdurrezzâk'ın Katâde radıyallâhu anh'tan {إِن قُرْآن الْفجْر كَانَ مشهوداً} “...çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir” sözü hakkında naklettiğine göre o: "Ona gece melekleri ve gündüz melekleri şahit olur" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْقَاسِم عَن أَبِيه قَالَ: دخل عبد الله بن مَسْعُود ﵁ الْمَسْجِد لصَلَاة الْفجْر فَإِذا قوم قد أسندوا ظُهُورهمْ إِلَى الْقبْلَة فَقَالَ: نحّوا عَن الْقبْلَة
İbn Ebî Şeybe'nin Kāsım'dan, onun da babasından naklettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh sabah namazı için mescide girdiğinde, sırtlarını kıbleye dayamış bir topluluk gördü ve şöyle dedi: "Kıbleden çekilin!
لَا تحولوا بَين الْمَلَائِكَة وصلاتها فَإِن هَاتين الرَّكْعَتَيْنِ صَلَاة الْمَلَائِكَة
Melekler ile namazlarının arasına girmeyin; zira bu iki rekat meleklerin namazıdır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَمُحَمّد بن نصر فِي كتاب الصَّلَاة عَن عَلْقَمَة وَالْأسود ﵄ قَالَ: التَّهَجُّد بعد نومَة
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve Kitâbu's-Salât'ta Muhammed b. Nasr'ın Alkame ve el-Esved radıyallâhu anhümâ'dan naklettiklerine göre onlar: "Teheccüd, bir miktar uykudan sonradır" demişlerdir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك قَالَ: نسخ قيام اللَّيْل إِلَّا عَن النَّبِي ﷺ
İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan naklettiğine göre o: "Gece ibadeti, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hariç [diğer insanlardan] neshedilmiştir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {نَافِلَة لَك} يَعْنِي خَاصَّة للنَّبِي ﷺ أَمر بِقِيَام اللَّيْل وَكتب عَلَيْهِ
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {نَافِلَة لَك} “...sana mahsus bir nafile olarak...” sözü hakkında naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e özel olarak gece namazı emredilmiş ve üzerine farz kılınmıştır.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عَائِشَة ﵂ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: ثَلَاث هن عليّ فَرَائض وَهن لكم سنة: الْوتر والسواك وَقيام اللَّيْل
Taberânî'nin el-Evsat'ta ve Beyhakî'nin Sünen'inde Âişe radıyallâhu anhâ'dan naklettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Üç şey vardır ki bana farz, size ise sünnettir: Vitir, misvak ve gece namazı."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَمُحَمّد بن نصر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {نَافِلَة لَك} قَالَ: لم تكن النَّافِلَة لأحد إِلَّا للنَّبِي ﷺ خَاصَّة من أجل أَنه قد غفر لَهُ مَا تقدم من ذَنبه وَمَا تَأَخّر فَمَا عمل من عمل مَعَ الْمَكْتُوب فَهُوَ نَافِلَة لَهُ سوى الْمَكْتُوب من أجل أَنه لَا يعْمل ذَلِك فِي كَفَّارَة الذُّنُوب
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, Muhammed b. Nasr ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Mücâhid radıyallâhu anh'tan {نَافِلَة لَك} “...sana mahsus bir nafile olarak...” sözü hakkında naklettiklerine göre o şöyle demiştir: "Nafile, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den başka hiç kimse için [fazladan bir ecir] olmamıştır; zira onun geçmiş ve gelecek günahları bağışlanmıştır. Bu sebeple farz namazın yanında yaptığı her amel, günahların kefareti için yapılmadığından ötürü farzın dışında onun için bir nâfiledir;
فَهِيَ نواقل لَهُ وَزِيَادَة وَالنَّاس يعْملُونَ مَا سوى الْمَكْتُوب فِي كَفَّارَة ذنوبهم فَلَيْسَ للنَّاس نوافل إِنَّمَا هِيَ للنَّبِي ﷺ خَاصَّة
Bunlar onun için fazladan ecirler ve ziyadeliktir. Diğer insanlar ise farzın dışındaki amelleri günahlarına kefaret olsun diye yaparlar; dolayısıyla insanlar için nafile (fazlalık) yoktur, bu yalnızca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustur."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ مثله
İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiği rivayet de bunun benzeridir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الْحسن ﵁ مثله
İbnu'l-Münzir'in Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan naklettiği rivayet de bunun benzeridir.
وَأخرج مُحَمَّد بن نصر عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {وَمن اللَّيْل فتهجد بِهِ نَافِلَة لَك} قَالَ: لَا تكون نَافِلَة اللَّيْل إِلَّا للنَّبِي ﷺ
Muhammed b. Nasr'ın Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan {وَمن اللَّيْل فتهجد بِهِ نَافِلَة لَك} “Gecenin bir kısmında da sana mahsus bir nafile olarak onunla teheccüde kalk” sözü hakkında naklettiğine göre o: "Gecenin nafilesi yalnızca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için olur" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَمُحَمّد بن نصر عَن قَتَادَة ﵁ {نَافِلَة لَك} قَالَ: تطوّعاً وفضيلة لَك
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Muhammed b. Nasr'ın Katâde radıyallâhu anh'tan {نَافِلَة لَك} “...sana mahsus bir nafile olarak...” sözü hakkında naklettiklerine göre o: "Gönüllü bir ibadet ve senin için bir fazilet olarak" demiştir.
وَأخرج أَحْمد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي أُمَامَة ﵁ فِي قَوْله: {نَافِلَة لَك} قَالَ: كَانَت للنَّبِي ﷺ نَافِلَة وَلكم فَضِيلَة
Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye'nin Ebû Ümâme radıyallâhu anh'tan {نَافِلَة لَك} “...sana mahsus bir nafile olarak...” sözü hakkında naklettiklerine göre o: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için nafile, sizin için ise bir fazilet idi" demiştir.
وَفِي لفظ إِنَّمَا كَانَت النَّافِلَة خَاصَّة لرَسُول الله ﷺ
Bir lafızda ise: "Nafile yalnızca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustu" [şeklindedir].
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَابْن نصر وَالطَّبَرَانِيّ ابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان والخطيب فِي تَارِيخه عَن أبي أُمَامَة ﵁ أَنه قَالَ: إِذا تَوَضَّأ الرجل الْمُسلم فَأحْسن الْوضُوء فَإِن قعد - قعد مغفوراً لَهُ وَإِن قَامَ يُصَلِّي كَانَت لَهُ فَضِيلَة
Tayâlisî, İbn Nasr, Taberânî, İbn Merdûye, Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî ve Târîh'inde Hatîb'in Ebû Ümâme radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: "Müslüman bir kimse abdest alıp abdestini güzelce tamamladığında; şayet oturursa bağışlanmış olarak oturur, kalkıp namaz kılarsa bu onun için bir fazilet olur."
قيل لَهُ: نَافِلَة قَالَ: إِنَّمَا النَّافِلَة للنَّبِي ﷺ كَيفَ يكون لَهُ نَافِلَة وَهُوَ يسْعَى فِي الْخَطَايَا والذنُوب وَلَكِن فَضِيلَة
Ona: "Nafile midir?" denildi. O da: "Nafile ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem içindir. Hatalar ve günahlar peşinde koşan bir kimse için nafile nasıl olsun? Fakat bu bir fazilettir" dedi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْبُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: إِن النَّاس يصيرون يَوْم الْقِيَامَة جثاء كل أمة تتبع نبيها يَقُولُونَ: يَا فلَان اشفع لنا
Saîd b. Mansûr, Buhârî, İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: "Kıyamet gününde insanlar diz üstü çökmüş topluluklar haline gelir. Her ümmet kendi peygamberinin peşine düşüp: 'Ey falan, bize şefaat et!' derler;
حَتَّى تَنْتَهِي الشَّفَاعَة إِلَى النَّبِي ﷺ فَذَلِك يَوْم يَبْعَثهُ الله الْمقَام الْمَحْمُود
Nihayet şefaat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşır. İşte bu, Allah'ın onu Makâm-ı Mahmûd'a ulaştıracağı gündür."
وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله: {عَسى أَن يَبْعَثك رَبك مقَاما مَحْمُودًا} وَسُئِلَ عَنهُ قَالَ: هُوَ الْمقَام الَّذِي أشفع فِيهِ لأمتي
Ahmed, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e {عَسى أَن يَبْعَثك رَبك مقَاما مَحْمُودًا} “Rabbinin seni Makâm-ı Mahmûd'a (övülen bir makama) ulaştırması umulur” ayeti sorulmuş ve o şöyle buyurmuştur: "O, ümmetime şefaat edeceğim makamdır."
وَأخرج ابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: الْمقَام الْمَحْمُود الشَّفَاعَة
İbn Cerîr ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Makâm-ı Mahmûd, şefaattir" buyurmuştur.
وَأخرج ابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {عَسى أَن يَبْعَثك رَبك مقَاما مَحْمُودًا} قَالَ: مقَام الشَّفَاعَة
İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye'nin çeşitli yollardan İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {عَسى أَن يَبْعَثك رَبك مقَاما مَحْمُودًا} “Rabbinin seni Makâm-ı Mahmûd'a (övülen bir makama) ulaştırması umulur” sözü hakkında naklettiklerine göre o: "Şefaat makamıdır" demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن سعد بن أبي وَقاص ﵁ قَالَ: سُئِلَ رَسُول الله ﷺ عَن الْمقَام الْمَحْمُود فَقَالَ: هُوَ الشَّفَاعَة
İbn Merdûye'nin Sa'd b. Ebî Vakkās radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Makâm-ı Mahmûd sorulmuş ve o: "O, şefaattir" buyurmuştur.
وَأخرج أَحْمد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن كَعْب بن مَالك ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: يبْعَث النَّاس يَوْم الْقِيَامَة فَأَكُون أَنا وَأمتِي على تَلٍّ وَيَكْسُونِي رَبِّي حلَّة خضراء ثمَّ يُؤذن لي أَن أَقُول مَا شَاءَ الله أَن أَقُول فَذَلِك الْمقَام الْمَحْمُود
Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve İbn Merdûye'nin Kâ'b b. Mâlik radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet gününde insanlar diriltilir; ben ve ümmetim bir tepenin üzerinde oluruz. Rabbim bana yeşil bir elbise giydirir, sonra Allah'ın dilediği şeyleri söylememe izin verilir. İşte Makâm-ı Mahmûd budur."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان من طَرِيق عَليّ بن حُسَيْن قَالَ: أَخْبرنِي رجل من أهل الْعلم أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: تمد الأَرْض يَوْم الْقِيَامَة مدّ الْأَدِيم وَلَا يكون لبشر من بني آدم فِيهَا إِلَّا مَوضِع قدمه ثمَّ أدعى أول النَّاس فَأخر سَاجِدا ثمَّ يُؤذن لي فَأَقُول: يَا رب أَخْبرنِي هَذَا لجبريل وَجِبْرِيل عَن يَمِين الرَّحْمَن وَالله مَا رَآهُ جِبْرِيل قطّ قبلهَا أَنَّك أَرْسلتهُ إِلَيّ
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ali b. Hüseyin yoluyla naklettiklerine göre o şöyle demiştir: İlim ehlinden bir adam bana Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu haber verdi: "Kıyamet gününde yeryüzü derinin uzatıldığı gibi uzatılır ve Âdemoğlundan hiçbir kimse için orada basacağı iki ayağının yerinden başka yer bulunmaz. Sonra insanların ilki olarak ben çağrılırım ve secdeye kapanırım. Sonra bana izin verilir de ben: 'Ey Rabbim! Bu [Cibrîl] bana, onu bana senin gönderdiğini haber verdi' derim -bu sırada Cibrîl Rahmân'ın sağındadır; Allah'a yemin olsun ki Cibrîl O'nu bundan önce hiç görmemiştir-.
وَجِبْرِيل ﵇ سَاكِت لَا يتَكَلَّم حَتَّى يَقُول الرب: صدقت
Cibrîl aleyhisselâm ise Rab: 'Doğru söyledin' deyinceye kadar susar, konuşmaz.
ثمَّ يُؤذن لي فِي الشَّفَاعَة فَأَقُول: أَي رب عِبَادك عَبَدُوك فِي أَطْرَاف الأَرْض
Sonra bana şefaat konusunda izin verilir de ben: 'Ey Rabbim! Kulların yeryüzünün dört bir yanında sana ibadet ettiler' derim.
فَذَلِك الْمقَام الْمَحْمُود
İşte Makâm-ı Mahmûd budur."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والخطيب فِي الْمُتَّفق والمفترق عَن حُذَيْفَة ﵁ قَالَ: يجمع النَّاس فِي صَعِيد وَاحِد يسمعهم الدَّاعِي وَينْفذهُمْ الْبَصَر حُفَاة عُرَاة كَمَا خلقُوا قيَاما لَا تكلم نفس إِلَّا بِإِذْنِهِ يُنَادي: يَا مُحَمَّد فَيَقُول: لبيْك وَسَعْديك وَالْخَيْر فِي يَديك والشرّ لَيْسَ إِلَيْك وَالْمهْدِي من هديت وَعَبْدك بَين يَديك وَبِك وَإِلَيْك لَا ملْجأ وَلَا منجى مِنْك إِلَّا إِلَيْك تَبَارَكت وَتَعَالَيْت سُبْحَانَكَ رب الْبَيْت
İbn Ebî Şeybe, Nesâî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), el-Hilye'de Ebû Nuaym, İbn Merdûye, el-Ba's'ta Beyhakî ve el-Müttefik ve'l-Müfterik'te Hatîb'in Huzeyfe radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: "İnsanlar tek bir düzlükte toplanır; çağıran kişi onlara sesini duyurur ve bakış onları delip geçer. İlk yaratıldıkları gibi yalınayak, çıplak ve ayakta dururlar. O'nun izni olmadan hiçbir kimse konuşamaz. 'Ey Muhammed!' diye seslenilir. O da: 'Lebbeyk ve sa'deyk! Bütün hayır Senin iki elindedir; şer ise Sana [ulaşacak/nispet edilecek bir şey] değildir. Hidayete eren, Senin hidayet ettiğin kimsedir. Kulun Senin huzurundadır. Varlığım Seninledir ve dönüşüm Sanadır. Senden başka sığınılacak ve Senden başka kurtuluş bulunacak hiçbir yer yoktur. Sen mübareksin ve yücesin; Beyt'in Rabbi olan Sen münezzehsin!' der.
فَهَذَا الْمقَام الْمَحْمُود
İşte Makâm-ı Mahmûd budur."
وَأخرج البُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن الشَّمْس لَتَدْنُو حَتَّى يبلغ الْعرق نصف الْأذن فَبَيْنَمَا هم كَذَلِك اسْتَغَاثُوا بِآدَم ﵇ فَيَقُول: لَسْتُ بِصَاحِب ذَلِك ثمَّ مُوسَى ﵇ فَيَقُول: كَذَلِك ثمَّ مُحَمَّد ﷺ فَيشفع فَيَقْضِي الله بَين الْخَلَائق فَيَمْشِي حَتَّى يَأْخُذ بِحَلقَة بَاب الْجنَّة فَيَوْمئِذٍ يَبْعَثهُ الله مقَاما مَحْمُودًا يحمده أهل الْجمع كلهم
Buhârî, İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Güneş öyle yaklaşır ki ter kulak hizasının yarısına ulaşır. Onlar bu haldeyken Âdem aleyhisselâm'dan yardım isterler. O: 'Ben bu işin ehli değilim' der. Sonra Mûsâ aleyhisselâm'a [giderler], o da böyle söyler. Sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e [gelirler]. O da şefaat eder ve Allah yaratılanlar arasında hükmünü verir. Sonra yürür ve nihayet cennet kapısının halkasını tutar. İşte o gün Allah onu bütün toplananların öveceği Makâm-ı Mahmûd'a ulaştırır."
وَأخرج أَحْمد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِنِّي لأَقوم الْمقَام الْمَحْمُود
Ahmed, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, Hâkim ve İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Muhakkak ki ben Makâm-ı Mahmûd'a duracağım."
قيل: وَمَا الْمقَام الْمَحْمُود قَالَ: ذَلِك إِذا جِيءَ بكم حُفَاة عُرَاة غرلًا فَيكون أول من يكسى إِبْرَاهِيم ﵇ فَيَقُول: اكسوا خليلي
"Makâm-ı Mahmûd nedir?" denildi. O da şöyle buyurdu: "O, sizlerin yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak getirildiğiniz zamandır. İlk giydirilecek olan İbrâhim aleyhisselâm'dır. [Allah]: 'Dostumu giydirin!' buyurur.
فَيُؤتى بريطتين بيضاوين فيلبسهما ثمَّ يقْعد مُسْتَقْبل الْعَرْش
Bunun üzerine iki beyaz elbise getirilir ve onları giyer; sonra Arş'a dönük olarak oturur.
ثمَّ أوتَى بكسوة فألبسها فأقوم عَن يَمِينه مقَاما لَا يقومه أحد فيغبطني بِهِ الْأَولونَ وَالْآخرُونَ ثمَّ يفتح نهر من الْكَوْثَر إِلَى الْحَوْض
Sonra bana bir elbise getirilir, onu giyerim ve O'nun sağ tarafında hiç kimsenin duramayacağı bir makamda dururum; öncekiler ve sonrakiler bu makamdan dolayı bana gıpta ederler. Sonra Kevser'den Havz'a bir nehir açılır."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عَمْرو بن شُعَيْب عَن أَبِيه عَن جده أَن رَسُول الله ﷺ سُئِلَ: مَا الْمقَام الْمَحْمُود الَّذِي ذكر لَك رَبك قَالَ: يحْشر الله النَّاس يَوْم الْقِيَامَة عُرَاة غرلًا كهيئتكم يَوْم ولدتم
İbn Merdûye'nin Amr b. Şuayb yoluyla babasından, onun da dedesinden naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Rabbinin sana bahsettiği Makâm-ı Mahmûd nedir?" diye soruldu. O da şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde Allah insanları doğduğunuz günkü haliniz gibi çıplak ve sünnetsiz olarak haşreder.
هالهم الْفَزع الْأَكْبَر وكظمهم الكرب الْعَظِيم وَبلغ الرشح أَفْوَاههم وَبلغ بهم الْجهد والشدة فَأَكُون أول مدعى وَأول معطى ثمَّ يدعى إِبْرَاهِيم ﵇ قد كسي ثَوْبَيْنِ أبيضين من ثِيَاب الْجنَّة ثمَّ يُؤمر فيجلس فِي قبل الْكُرْسِيّ
Büyük korku onları dehşete düşürmüş, büyük sıkıntı nefeslerini kesmiş, ter ağızlarına kadar ulaşmış, zorluk ve meşakkat had safhaya varmıştır. İlk çağrılan ve ilk [elbise] verilen ben olurum. Sonra cennet giysilerinden iki beyaz elbise giydirilmiş olarak İbrâhim aleyhisselâm çağrılır; sonra emredilir ve Kürsî'nin ön tarafına oturur.
ثمَّ أقوم عَن يَمِين الْعَرْش
Sonra ben Arş'ın sağ tarafında dururum.
فَمَا من الْخَلَائق قَائِم غَيْرِي فأتكلم فيسمعون وَأشْهد فيصدقون
Yaratılanlardan benden başka ayakta duran kimse bulunmaz; konuşurum, beni dinlerler; şahitlik ederim, beni doğrularlar."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵄ أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ {عَسى أَن يَبْعَثك رَبك مقَاما مَحْمُودًا} قَالَ: يجلسه على السرير
İbn Merdûye'nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem {عَسى أَن يَبْعَثك رَبك مقَاما مَحْمُودًا} “Rabbinin seni Makâm-ı Mahmûd'a (övülen bir makama) ulaştırması umulur” [ayetini] okudu ve: "Onu sedirin (tahtın) üzerine oturtur" buyurdu.
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَنا سيد ولد آدم يَوْم الْقِيَامَة وَلَا فَخر وَبِيَدِي لِوَاء الْحَمد وَلَا فَخر وَمَا من نَبِي يَوْمئِذٍ - آدم فَمن سواهُ - إِلَّا تَحت لِوَائِي وَأَنا أول من تَنْشَقُّ عَنهُ الأَرْض وَلَا فَخر
Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet gününde ben Âdemoğlunun efendisiyim, övünmek yok; Hamd Sancağı elimdedir, övünmek yok. O gün Âdem ve ondan başkaları dahil hiçbir peygamber yoktur ki benim sancağımın altında bulunmasın. Yeryüzünün üzerinden ilk yarılacağı kişi benim, övünmek yok.
فَيفزع النَّاس ثَلَاث فَزعَات فَيَأْتُونَ آدم ﵇ فَيَقُولُونَ: أَنْت أَبونَا فاشفع لنا إِلَى رَبك
İnsanlar üç kez büyük bir korkuya kapılırlar ve Âdem aleyhisselâm'a gelip: 'Sen bizim babamızsın, Rabbine bizim için şefaat et!' derler.
فَيَقُول: إِنِّي أذنبت ذَنبا أهبطت مِنْهُ إِلَى الأَرْض وَلَكِن ائْتُوا نوحًا
O da: 'Ben bir günah işledim ve bu yüzden yeryüzüne indirildim; fakat Nûh'a gidin' der.
فَيَأْتُونَ نوحًا فَيَقُول: إِنِّي دَعَوْت على أهل الأَرْض دَعْوَة فأهلكوا وَلَكِن اذْهَبُوا إِلَى إِبْرَاهِيم
Bunun üzerine Nûh'a gelirler. O da: 'Ben yeryüzü halkı aleyhine bir beddua ettim de bu yüzden helak edildiler; fakat İbrâhim'e gidin' der.
فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيم فَيَقُول: ائْتُوا مُوسَى
Bunun üzerine İbrâhim'e gelirler. O da: 'Mûsâ'ya gidin' der."