Binûn

Kehf Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالُوا: فشأنك

Dediler ki: 'O hâlde buyur yap.'

فَسَأَلَهُمْ أَي الدَّوَابّ أبْصر قَالُوا: الْخَيل

Onlara: 'Hangi binek hayvanı daha iyi görür?' diye sordu. Dediler ki: 'Atlar.'

قَالَ: فَأَي الْخَيل أبْصر قَالُوا: الْإِنَاث

Dedi ki: 'Peki atların hangisi daha iyi görür?' Dediler ki: 'Dişileri.'

قَالَ: فَأَي الْإِنَاث أبْصر قَالُوا: الْأَبْكَار

Dedi ki: 'Peki dişilerin hangisi daha iyi görür?' Dediler ki: 'Bakire olanları (doğurmamış olanları).'

فانتقى سِتَّة آلَاف فرس أُنْثَى بكر ثمَّ انتخب من عسكره ستى آلَاف رجل فَدفع إِلَى كل رجل مِنْهُم فرسا وَولى الْخضر مِنْهَا على ألفي فَارس ثمَّ جعله على مقدمته ثمَّ قَالَ: سرْ أَمَامِي

Bunun üzerine altı bin bakire kısrak seçti. Sonra ordusundan altı bin adam seçip her adama bu kısraklardan birini verdi. Hızır'ı bunlardan iki bin süvarinin başına komutan yaptı ve onu öncü birliğine koydu. Sonra: 'Önümden ilerle' dedi.

فَقَالَ لَهُ الْخضر: أَيهَا الْملك إِنِّي لست آمن هَذِه الْأمة الضلال فَيَتَفَرَّق النَّاس مني فَدفع إِلَيْهِ خرزة حَمْرَاء فَقَالَ: إِذا تفرق النَّاس فارم هَذِه الخرزة فَإِنَّهَا ستضيء لَك وتصوت حَتَّى تجمع إِلَيْك أهل الضلال واستخلف على النَّاس خَليفَة وَأمره أَن يُقيم فِي عسكره اثْنَتَيْ عشرَة سنة فَإِن هُوَ رَجَعَ إِلَى ذَلِك وَإِلَّا أَمر النَّاس أَن يتفرقوا فِي بلدانهم

Hızır ona dedi ki: 'Ey hükümdar! Bu topluluğun sapmasından ve insanların benden ayrılıp dağılmasından endişe ediyorum.' Bunun üzerine ona kırmızı bir boncuk verdi ve şöyle dedi: 'İnsanlar dağıldığında bu boncuğu fırlat; o sana ışık verecek ve ses çıkaracaktır; böylece yoldan sapanları senin yanında toplayacaktır.' İnsanların başına da bir vekil bıraktı ve ordusunun içinde on iki yıl beklemesini emretti: Eğer bu süre içinde dönerse ne âlâ, dönmezse insanlara memleketlerine dağılmalarını emretmesini söyledi.

ثمَّ أَمر الْخضر فَسَار أَمَامه فَكَانَ الْخضر إِذا أَتَاهُ ذُو القرنين رَحل من منزله وَنزل ذُو القرنين فِي منزل الْخضر الَّذِي كَانَ فِيهِ فَبينا الْخضر يسير فِي تِلْكَ الظلمَة إِذْ تفرق النَّاس عَنهُ فَطرح الخرزة من يَده فَإِذا هِيَ على شَفير الْعين وَالْعين فِي وادٍ فأضاء لَهُ مَا حول الْبِئْر فَنزل الْخضر وَنزع ثِيَابه وَدخل الْعين فَشرب مِنْهَا واغتسل ثمَّ خرج فَجمع عَلَيْهِ ثِيَابه ثمَّ أَخذ الخرزة وَركب وَخَالفهُ ذُو القرنين فِي غير الطَّرِيق الَّذِي أَخذ فِيهِ الخضرز فَسَارُوا فِي تِلْكَ الظلمَة فِي مِقْدَار سِتّ لَيَال وأيامهن وَلم تكن ظلمَة كظلمة اللَّيْل إِنَّمَا كَانَت ظلمَة كَهَيئَةِ ضباب حَتَّى خَرجُوا إِلَى أَرض ذَات نور لَيْسَ فِيهَا شمس وَلَا قمر وَلَا نجم فَعَسْكَرَ ثمَّ نزل النَّاس ثمَّ ركب ذُو القرنين وَحده فَسَار حَتَّى انْتهى إِلَى قصر طوله فَرسَخ فِي فَرسَخ فَدخل الْقصر فَإِذا هُوَ بعمود على حافتي الْقصر وَإِذا طَائِر مَذْمُوم

Sonra Hızır'a emretti, o da önünden yürüdü. Hızır bir yerde konakladığında Zülkarneyn oraya varınca Hızır konakladığı yerden ayrılır, Zülkarneyn de Hızır'ın kaldığı yere konaklardı. Hızır o karanlıkta ilerlerken insanlar kendisinden ayrılıp dağıldı. Bunun üzerine boncuğu elinden attı; bir de baktı ki boncuk pınarın kenarındadır ve pınar bir vadidedir. Boncuk kuyunun etrafını onun için aydınlattı. Hızır hemen indi, elbiselerini çıkardı, pınara girdi; ondan içti ve yıkandı. Sonra çıkıp elbiselerini giydi, boncuğu aldı ve bindi. Zülkarneyn ise Hızır'ın gittiği yoldan başka bir yola saptı. O karanlıkta altı gece ve gündüz miktarı yürüdüler. O karanlık gece karanlığı gibi değildi; bilakis sis benzeri bir karanlıktı. Nihayet içinde ne güneş ne ay ne de yıldız bulunan aydınlık bir yere çıktılar. Ordugâh kurdu, sonra insanlar konakladı. Ardından Zülkarneyn tek başına binip yürüdü; nihayet uzunluğu fersaha fersah olan bir köşke ulaştı. Köşke girdi; bir de baktı ki köşkün iki kenarında bir direk ve burnundan bağlı bir kuş var.

بِأَنْفِهِ سلسلة معلقَة فِي ذَلِك الْعود شبه الخطاف أَو قريب من الخطاف فَقَالَ لَهُ الطير: من أَنْت قَالَ أَنا ذُو القرنين

Burnunda o direğe asılı bir zincir vardı; kırlangıç kuşu gibi ya da kırlangıca yakın bir şeydi. Kuş ona: 'Sen kimsin?' dedi. 'Ben Zülkarneyn'im' dedi.

قَالَ لَهُ الطير: يَا ذَا القرنين أما كَفاك مَا وَرَاءَك حَتَّى تناولت الظلمَة أنبئني يَا ذَا القرنين

Kuş ona dedi ki: 'Ey Zülkarneyn! Arkanda bıraktıkların sana yetmedi mi ki karanlığa da el attın? Bana haber ver ey Zülkarneyn!'

قَالَ: سل

[Zülkarneyn]: 'Sor' dedi.

قَالَ: هَل كثر بُنيان من الجص والآجر فِي النَّاس قَالَ: نعم

[Kuş] dedi ki: 'İnsanlar arasında kireç ve tuğladan binalar çoğaldı mı?' [Zülkarneyn]: 'Evet' dedi.

فانتفخ الطير حَتَّى سد ثلث مَا بَين الحائطين ثمَّ قَالَ: يَا ذَا القرنين أنبئني

Bunun üzerine kuş şişti, öyle ki iki duvar arasının üçte birini kapladı. Sonra: 'Ey Zülkarneyn, bana haber ver!' dedi.

قَالَ: سل

[Zülkarneyn]: 'Sor' dedi.

قَالَ: هَل كثرت المعازف فِي النَّاس قَالَ: نعم

[Kuş] dedi ki: 'İnsanlar arasında çalgı aletleri çoğaldı mı?' [Zülkarneyn]: 'Evet' dedi.

فانتفخ حَتَّى سد ثُلثي مَا بَين الحائطين ثمَّ قَالَ: يَا ذَا القرنين أنبئني

Bunun üzerine kuş şişti, öyle ki iki duvar arasının üçte ikisini kapladı. Sonra: 'Ey Zülkarneyn, bana haber ver!' dedi.

قَالَ: سل

[Zülkarneyn]: 'Sor' dedi.

قَالَ: هَل كثرت شَهَادَة الزُّور فِي النَّاس قَالَ: نعم

[Kuş] dedi ki: 'İnsanlar arasında yalancı şahitlik çoğaldı mı?' [Zülkarneyn]: 'Evet' dedi.

فانتفخ حَتَّى سد مَا بَين الحائطين واجث ذُو القرنين مِنْهُ فرقا قَالَ لَهُ الطير: يَا ذَا القرنين لَا تخف

Bunun üzerine kuş şişti, öyle ki iki duvarın arasını tamamen kapladı. Zülkarneyn korkudan dizlerinin üzerine çöktü. Kuş ona dedi ki: 'Ey Zülkarneyn, korkma!

أنبئني

Bana haber ver.'

قَالَ: سل

[Zülkarneyn]: 'Sor' dedi.

قَالَ: هَل ترك النَّاس شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله قَالَ: لَا

[Kuş] dedi ki: 'İnsanlar Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik etmeyi terk ettiler mi?' [Zülkarneyn]: 'Hayır' dedi.

قَالَ: هَل ترك النَّاس الْغسْل من الْجَنَابَة قَالَ: لَا

[Kuş] dedi ki: 'İnsanlar cünüplükten yıkanmayı terk ettiler mi?' [Zülkarneyn]: 'Hayır' dedi.

قَالَ: فانضم ثُلُثَاهُ

Dedi ki: Kuşun üçte ikisi küçüldü.

قَالَ: يَا ذَا القرنين أنبئني

[Kuş] dedi ki: 'Ey Zülkarneyn, bana haber ver!'

قَالَ: سل

[Zülkarneyn]: 'Sor' dedi.

قَالَ: هَل ترك النَّاس الْمَكْتُوبَة قَالَ: لَا

[Kuş] dedi ki: 'İnsanlar farz namazı terk ettiler mi?' [Zülkarneyn]: 'Hayır' dedi.

فانضم الطير حَتَّى عَاد كَمَا كَانَ ثمَّ قَالَ: يَا ذَا القرنين انْطلق إِلَى تِلْكَ الدرجَة فاصعدها فَإنَّك ستلقى من تسأله ويخبرك

Bunun üzerine kuş küçülerek eski hâline döndü. Sonra dedi ki: 'Ey Zülkarneyn, şu merdivene git ve oraya tırman; çünkü orada kendisine soru soracağın ve sana haber verecek olan kimseyle karşılaşacaksın.'

فَسَار حَتَّى انْتهى إِلَى دَرَجَة مدرجة فَصَعدَ عَلَيْهَا فَإِذا هُوَ بسطح مَمْدُود لَا يرى طرفاه وَإِذا رجل شَاب قَائِم شاخص ببصره إِلَى السَّمَاء وَاضع يَده على فَمه قد قدم رجلا وَأخر أُخْرَى فَسلم عَلَيْهِ ذُو القرنين فَرد ﵇ ثمَّ قَالَ لَهُ: من أَنْت قَالَ: أَنا ذُو القرنين

Bunun üzerine yürüdü ve nihayet basamaklı bir merdivene ulaştı. Oraya çıktı; bir de baktı ki iki ucu görünmeyen uzayıp giden bir düzlük var. Ve ayakta duran genç bir adam gördü; gözünü göğe dikmiş, elini ağzına koymuş, bir ayağını öne almış diğerini arkaya çekmişti. Zülkarneyn ona selam verdi. O da aleyhisselâm selama karşılık verdi. Sonra ona: 'Sen kimsin?' dedi. Zülkarneyn: 'Ben Zülkarneyn'im' dedi.

قَالَ: يَا ذَا القرنين أما كَفاك مَا وَرَاءَك حَتَّى قطعت الظلمَة ووصلت إِلَيّ قَالَ: وَمن أَنْت قَالَ: أَنا صَاحب الصُّور قد قدمت رجلا وأخرت أُخْرَى وَوضعت الصُّور على فمي وَأَنا شاخص ببصري إِلَى السَّمَاء أنْتَظر أَمر رَبِّي ثمَّ تنَاول حجرا فَدفعهُ فَقَالَ: انْصَرف فَإِن هَذَا الْحجر سيخبرك بِتَأْوِيل مَا أردْت

Dedi ki: 'Ey Zülkarneyn! Arkanda bıraktıkların sana yetmedi mi ki karanlığı aşıp bana kadar ulaştın?' [Zülkarneyn]: 'Peki sen kimsin?' dedi. O: 'Ben Sûr'un sahibiyim (İsrâfîl'im); bir ayağımı öne alıp diğerini arkaya çektim, Sûr'u ağzıma koydum, gözümü göğe dikmiş Rabbimin emrini bekliyorum' dedi. Sonra bir taş alıp ona uzattı ve: 'Geri dön; zira bu taş sana aradığın şeyin yorumunu (hakikatini) bildirecektir' dedi.

فتصرف [فَانْصَرف] ذُو القرنين حَتَّى أَتَى عسكره فَنزل وَجمع إِلَه الْعلمَاء فَحَدثهُمْ بِحَدِيث الْقصر وَحَدِيث العمود وَالطير وَمَا قَالَ لَهُ وَمَا رد عَلَيْهِ حَدِيث صَاحب الصُّور وَأَنه قد دفع إِلَيْهِ هَذَا الْحجر وَقَالَ: إِنَّه سيخبرني بِتَأْوِيل مَا جِئْت بِهِ فَأَخْبرُونِي عَن هَذَا الْحجر مَا هُوَ وَأي شَيْء أَرَادَ بِهَذَا قَالَ: فدعوا بميزان وَوضع حجر صَاحب الصُّور فِي إِحْدَى الكفتين وَوضع حجر مثله فِي الكفة الْأُخْرَى فرجح بِهِ ثمَّ وضع مَعَه حجر آخر رجح بِهِ ثمَّ وضع مائَة حجر فرجح بهَا حَتَّى وضع ألف حجر فرجح بهَا فَقَالَ ذُو القرنين: هَل عِنْد أحد مِنْكُم فِي هَذَا الْحجر من علم قَالَ - وَالْخضر قَاعد بِحَالهِ لَا يتَكَلَّم - فَقَالَ لَهُ: يَا خضر هَل عنْدك فِي هَذَا الْحجر من علم قَالَ: نعم

Bunun üzerine Zülkarneyn dönüp ordusuna geldi; konakladı ve âlimleri yanına topladı. Onlara köşkün, direğin, kuşun ve ona söyledikleri ile ona verdiği cevabın, ayrıca Sûr sahibinin kıssasını ve bu taşı kendisine verip: 'Bu, sana getirdiğin şeyin tevilini bildirecektir' dediğini anlattı ve: 'Bana bu taşın ne olduğunu ve bununla ne kastedildiğini haber verin' dedi. Dedi ki: Bunun üzerine bir terazi istediler. Sûr sahibinin taşını kefelerden birine koydular, diğer kefeye de onun benzeri bir taş koydular; [Sûr sahibinin taşı] ağır bastı. Sonra onun yanına bir taş daha koydular, yine ağır bastı. Sonra yüz taş koydular, yine ağır bastı; nihayet bin taş koydular, yine ağır bastı. Zülkarneyn: 'İçinizden bu taş hakkında bilgisi olan var mı?' dedi. Dedi ki: Hızır ise hiçbir şey konuşmadan olduğu gibi oturuyordu. Ona: 'Ey Hızır! Bu taş hakkında senin bir bilgin var mı?' dedi. [Hızır]: 'Evet' dedi.

قَالَ: وَمَا هُوَ قَالَ الْخضر: أَيهَا الْملك إِن الله ابتلى الْعَالم بالعالم وابتلى النَّاس بَعضهم بِبَعْض وَإِن الله ابتلاك بِي وابتلاني بك

[Zülkarneyn]: 'Nedir o?' dedi. Hızır dedi ki: 'Ey hükümdar! Allah âlimi âlimle imtihan etmiştir, insanları da birbirleriyle imtihan etmiştir. Şüphesiz Allah seni benimle, beni de seninle imtihan etmiştir.'

فَقَالَ لَهُ ذُو القرنين: مَا أَرَاك إِلَّا قد ظَفرت بِالْأَمر الَّذِي جِئْت أطلبه

Zülkarneyn ona dedi ki: 'Görüyorum ki sen aramak için geldiğim şeye nail olmuşsun.'

قَالَ لَهُ الْخضر: قد كَانَ ذَلِك

Hızır ona: 'Öyle oldu' dedi.

قَالَ: فائتني

[Zülkarneyn]: 'Öyleyse [bana tevilini] getir' dedi.

فَأخذ الْمِيزَان وَوضع حجر صَاحب الصُّور فِي إِحْدَى الكفتين وَوضع فِي الكفة الْأُخْرَى حجرا وَأخذ قَبْضَة من تُرَاب فوضعها مَعَ الْحجر ثمَّ رفع الْمِيزَان فرجح الْحجر الَّذِي مَعَه التُّرَاب على حجر صَاحب الصُّور فَقَالَت الْعلمَاء: سُبْحَانَ الله رَبنَا

Bunun üzerine teraziyi aldı; Sûr sahibinin taşını kefelerden birine koydu, diğer kefeye de bir taş koydu ve bir avuç toprak alıp taşın yanına koydu. Sonra teraziyi kaldırdı; yanında toprak bulunan taş, Sûr sahibinin taşına ağır bastı. Âlimler dediler ki: 'Rabbimiz Allah'ı tenzih ederiz!

وَضعنَا مَعَ ألف حجر فَمَال لَهَا وَوضع الْخضر مَعَه حجرا وَاحِدًا وقبضة من تُرَاب فَمَال لَهُ

Biz bin taş koyduk, o taş onlara ağır bastı; Hızır ise onun karşısına tek bir taş ve bir avuç toprak koydu da ona ağır bastı.'

فَقَالَ لَهُ ذُو القرنين:

Zülkarneyn ona dedi ki:

أَخْبرنِي بِتَأْوِيل هَذَا

'Bunun tevilini bana haber ver.'

قَالَ: أخْبرك

[Hızır] dedi ki: 'Sana haber vereyim:

إِنَّك مكنت من مشرق الأَرْض وَمَغْرِبهَا فَلم يكفك ذَلِك حَتَّى تناولت الظلمَة حَتَّى وصلت إِلَى صَاحب الصُّور وَإنَّهُ لَا يمْلَأ عَيْنك إِلَّا التُّرَاب

Şüphesiz sen yeryüzünün doğusuna ve batısına hâkim kılındın; bu sana yetmedi de karanlığa el attın ve nihayet Sûr sahibine kadar ulaştın. Gerçek şu ki senin gözünü ancak toprak doyurur.'

قَالَ: صدقت

[Zülkarneyn]: 'Doğru söyledin' dedi.

ورحل ذُو القرنين فَرجع فِي الظلمَة رَاجعا فَجعلُوا يسمعُونَ خشخشة تَحت سنابك خيلهم فَقَالُوا: أَيهَا الْملك مَا هَذِه الخشخشة الَّتِي نسْمع تَحت سنابك خَيْلنَا قَالَ: من أَخذ مِنْهُ نَدم وَمن تَركه نَدم فَأخذت مِنْهُ طَائِفَة وَتركت طَائِفَة فَلَمَّا برزوا بِهِ إِلَى الضَّوْء نظرُوا فَإِذا هُوَ بالزبرجد فندم الْآخِذ أَن لَا يكون ازْدَادَ وَنَدم التارك أَن لَا يكون أَخذ

Zülkarneyn yola çıktı ve karanlığın içinden geri döndü. Atlarının nallarının altında bir hışırtı duymaya başladılar. Dediler ki: 'Ey hükümdar! Atlarımızın nalları altında duyduğumuz bu hışırtı nedir?' Dedi ki: 'Ondan alan da pişman olur, terk eden de pişman olur.' Bunun üzerine bir grup ondan aldı, bir grup da bıraktı. Aydınlığa çıktıklarında baktılar ki o zümrüttür (zeberceddir). Alan kimse daha fazla almadığına pişman oldu, bırakan kimse ise hiç almadığına pişman oldu.

فَقَالَ النَّبِي ﷺ: رحم الله أخي ذَا القرنين دخل الظلمَة وَخرج مِنْهَا زاهداً

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Allah kardeşim Zülkarneyn'e rahmet etsin; karanlığa girdi ve oradan dünyaya meyletmemiş (zahit) olarak çıktı.

أما إِنَّه لَو خرج مِنْهَا رَاغِبًا لما ترك مِنْهَا حجرا إِلَّا أخرجه

Haberiniz olsun ki, eğer oradan [dünyaya] rağbet ederek çıksaydı, oradaki hiçbir taşı bırakmaz, mutlaka çıkarırdı.'

قَالَ رَسُول الله ﷺ: فَأَقَامَ بدومة الجندل فعبد الله فِيهَا حَتَّى مَاتَ

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Dûmetü'l-Cendel'de kaldı ve ölünceye kadar orada Allah'a ibadet etti.'

وَلَفظ أبي الشَّيْخ: قَالَ أَبُو جَعْفَر: أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: رحم الله أخي ذَا القرنين لَو ظفر بالزبرجد فِي مبداه مَا ترك مِنْهُ شَيْئا حَتَّى يُخرجهُ إِلَى النَّاس لِأَنَّهُ كَانَ رَاغِبًا فِي الدُّنْيَا وَلكنه ظفر بِهِ وَهُوَ زاهد فِي الدُّنْيَا لَا حَاجَة لَهُ فِيهَا

Ebu'ş-Şeyh'in lafzı ise şöyledir: Ebû Ca'fer dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Allah kardeşim Zülkarneyn'e rahmet etsin; eğer zebercede ilk başta rastlasaydı, insanlara çıkarmak için ondan hiçbir şey bırakmazdı; çünkü o zaman dünyaya rağbet ediyordu. Fakat ona rastladığında dünyaya karşı zahitti ve onda hiçbir ihtiyacı yoktu.'

وَأخرج ابْن إِسْحَق وَالْفِرْيَابِي وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب من عَاشَ بعد الْمَوْت وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طرق عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ أَن سُئِلَ عَن ذِي القرنين فَقَالَ: كَانَ عبدا أحب الله فَأَحبهُ وناصح الله فناصحه فَبَعثه إِلَى قوم يَدعُوهُم إِلَى الله فَدَعَاهُمْ إِلَى الله وَإِلَى الْإِسْلَام فضربوه على قرنه الْأَيْمن فَمَاتَ فأمسكه الله مَا شَاءَ ثمَّ بَعثه

İbn İshâk, Firyâbî, Kitâbu Men Âşe Ba'de'l-Mevt'te İbn Ebi'd-Dünyâ, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim çeşitli yollardan Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan rivayet ettiklerine göre, kendisine Zülkarneyn sorulduğunda şöyle demiştir: 'O, Allah'ı seven ve Allah'ın da kendisini sevdiği, Allah'a karşı samimi davranan ve Allah'ın da kendisine samimi muamele ettiği bir kuldu. Allah onu kendilerini Allah'a davet etmesi için bir kavme gönderdi; o da onları Allah'a ve İslam'a davet etti. Bunun üzerine onun sağ boynuzuna (başına) vurdular ve öldü. Allah dilediği kadar onu [ölü olarak] tuttu, sonra diriltti.

فَأرْسلهُ إِلَى أمة أُخْرَى يَدعُوهُم إِلَى الله وَإِلَى الْإِسْلَام فضربوه على قرنه الْأَيْسَر فَمَاتَ فأمسكه الله مَا شَاءَ ثمَّ بَعثه فَسخرَ لَهُ السَّحَاب وخيّره فِيهِ فَاخْتَارَ صعبه على ذلوله - وصعبه الَّذِي لَا يمطر - وَبسط لَهُ النُّور ومدّ لَهُ الْأَسْبَاب وَجعل اللَّيْل وَالنَّهَار عَلَيْهِ سَوَاء فبذلك بلغ مَشَارِق الأَرْض وَمَغَارِبهَا

Sonra onu kendilerini Allah'a ve İslam'a davet etmesi için başka bir ümmete gönderdi; onlar da onun sol boynuzuna (başına) vurdular ve öldü. Allah dilediği kadar onu [ölü olarak] tuttu, sonra diriltti. Bulutları onun emrine verdi ve onda muhayyer bıraktı; o da uysal olanına karşı hırçın olanını -ki hırçın olanı yağmur yağdırmayanıdır- seçti. Ona nuru yaydı, sebepleri önüne serdi ve gece ile gündüzü onun için bir kıldı. İşte bu sayede yeryüzünün doğularına ve batılarına ulaştı.'

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ أَن ذَا القرنين لما بلغ الْجَبَل الَّذِي يُقَال لَهُ قَاف ناداه ملك من الْجَبَل: أَيهَا الخاطئ ابْن الخاطئ جِئْت حَيْثُ لم يجِئ أحد من قبلك وَلَا يَجِيء أحد بعْدك

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre; Zülkarneyn, Kaf denilen dağa ulaştığında dağdan bir melek ona şöyle seslendi: 'Ey günahkâr oğlu günahkâr! Senden önce hiç kimsenin gelmediği ve senden sonra da hiç kimsenin gelmeyeceği bir yere geldin!'

فَأَجَابَهُ ذُو القرنين: وَأَيْنَ أَنا قَالَ لَهُ الْملك: أَنْت فِي الأَرْض السَّابِعَة

Zülkarneyn ona: 'Ben neredeyim?' diye karşılık verdi. Melek ona: 'Sen yedinci yerdesin' dedi.

فَقَالَ ذُو القرنين: مَا ينجيني فَقَالَ: ينجيك الْيَقِين

Zülkarneyn: 'Beni ne kurtarır?' dedi. [Melek]: 'Seni yakîn (kesin inanç) kurtarır' dedi.

فَقَالَ ذُو القرنين: اللَّهُمَّ ارزقني يَقِينا

Bunun üzerine Zülkarneyn: 'Allahım, bana yakîn rızkı ver' dedi.

فأنجاه الله

Allah da onu kurtardı.

قَالَ لَهُ الْملك: إِنَّه ستأتي إِلَى قوم فتبني لَهُم سداً فَإِذا أَنْت بنيته وفرغت مِنْهُ فَلَا تحدث نَفسك أَنَّك

Melek ona dedi ki: 'Sen bir kavme geleceksin ve onlar için bir set inşa edeceksin. Onu inşa edip bitirdiğinde, sakın içinden onu...

بنيته بحول مِنْك أَو قُوَّة فيسلط الله على بنيانك أَضْعَف خلقه فيهدمه

...kendi güç ve kuvvetinle inşa ettiğini geçirme; yoksa Allah senin yapının üzerine yarattıklarının en zayıfını musallat eder de onu yıkar.'

ثمَّ قَالَ لَهُ ذُو القرنين: مَا هَذَا الْجَبَل قَالَ: هَذَا الْجَبَل الَّذِي يُقَال لَهُ قَاف وَهُوَ أَخْضَر وَالسَّمَاء بَيْضَاء وَإِنَّمَا خضرتها من هَذَا الْجَبَل وَهَذَا الْجَبَل أم الْجبَال وَالْجِبَال كلهَا من عروقه فَإِذا أَرَادَ الله أَن يزلزل قَرْيَة حرك مِنْهُ عرقاً

Sonra Zülkarneyn ona: 'Bu dağ nedir?' dedi. [Melek] dedi ki: 'Bu, kendisine Kaf denilen dağdır. O yeşildir, gök ise beyazdır; göğün yeşilliği ancak bu dağdandır. Bu dağ dağların anasıdır ve bütün dağlar onun damarlarındandır. Allah bir beldeyi sarsmak istediğinde onun bir damarını harekete geçirir.'

ثمَّ إِن الْملك نَاوَلَهُ عنقوداً من عِنَب وَقَالَ لَهُ: حَبَّة ترويك وحبة تشبعك وَكلما أخذت مِنْهُ حَبَّة عَادَتْ مَكَانهَا حَبَّة

Sonra melek ona bir salkım üzüm uzattı ve ona: 'Bir tanesi seni suya kandırır, bir tanesi seni doyurur; ondan ne zaman bir tane alsan yerine başka bir tane gelir' dedi.

ثمَّ خرج من عِنْده فجَاء الْبُنيان الَّذِي أَرَادَ الله فَقَالُوا اه: {يَا ذَا القرنين إِن يَأْجُوج وَمَأْجُوج مفسدون فِي الأَرْض} إِلَى قَوْله: {أجعَل بَيْنكُم وَبينهمْ ردماً}

Sonra onun yanından çıktı ve Allah'ın dilediği yapı yerine geldi. Onlar ona: { يَا ذَا القرنين إِن يَأْجُوج وَمَأْجُوج مفسدون فِي الأَرْض } “Ey Zülkarneyn! Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde bozgunculuk yapmaktadırlar” ayetinden { أجعَل بَيْنكُم وَبينهمْ ردماً } “sizinle onlar arasına sağlam bir set yapayım” sözüne kadar [olan kısmı] söylediler.

قَالَ عِكْرِمَة ﵁: هم منسك وناسك وَتَأْويل وراحيل

İkrime radıyallâhu anh dedi ki: 'Onlar Mensek, Nâsek, Te'vîl ve Râhîl'dir.'

وَقَالَ أَبُو سعيد ﵁: هم خَمْسَة وَعِشْرُونَ قَبيلَة من وَرَاء يَأْجُوج وَمَأْجُوج

Ebû Saîd radıyallâhu anh ise şöyle dedi: 'Onlar Ye'cûc ve Me'cûc'ün gerisinde bulunan yirmi beş kabiledir.'

وَأخرج الْحَاكِم عَن مُعَاوِيَة ﵁ قَالَ: ملك الأَرْض أَرْبَعَة: سُلَيْمَان وَذُو القرنين وَرجل من أهل حلوان وَرجل آخر

Hâkim Muâviye radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Yeryüzüne dört kişi hükmetti: Süleyman, Zülkarneyn, Hulvân ehlinden bir adam ve bir başka adam.'

فَقيل لَهُ: الْخضر قَالَ: لَا

Ona: '[O adam] Hızır mıydı?' denildi. O da: 'Hayır' dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن عَسَاكِر عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: إِن ذَا القرنين ملك الأَرْض كلهَا إِلَّا بلقيس صَاحِبَة مأرب فَإِذا ذَا القرنين كلن يلبس ثِيَاب الْمَسَاكِين ثمَّ يدْخل الْمَدَائِن فَينْظر من عورتها قبل أَن يقتل أَهلهَا فَأخْبرت بذلك بلقيس فَبعثت رَسُولا ينظر إِلَيْهِ فيصوّر لَهَا صورته فِي ملكه حِين يقْعد وَصورته فِي ثِيَاب الْمَسَاكِين

İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: 'Zülkarneyn, Me'rib'in sahibi Belkıs müstesna bütün yeryüzüne hükmetti. Zülkarneyn yoksul elbiseleri giyer, sonra şehirlere girer ve halkıyla savaşmadan önce oranın açık taraflarını gözetlerdi. Bu durum Belkıs'a haber verilince, ona bakması ve oturduğu sıradaki hükümdarlık suretini ve yoksul elbiseleri içindeki suretini kendisine resmetmesi için bir elçi gönderdi.

ثمَّ جعلت كل يَوْم تطعم الْمَسَاكِين وتجمعهم فَجَاءَهَا رسولها فِي صورته فَجعلت إِحْدَى صورتيه تَلِيهَا وَالْأُخْرَى على بَاب الأسطوانة فَكَانَت تطعم الْمَسَاكِين كل يَوْم فَإِذا فرغوا عرضتهم وَاحِدًا وَاحِدًا فَيخْرجُونَ حَتَّى جَاءَ ذُو القرنين فِي ثِيَاب الْمَسَاكِين فَدخل مدينتها ثمَّ جلس مَعَ الْمَسَاكِين إِلَى طعامها فقربت إِلَيْهِم الطَّعَام فَلَمَّا فرغوا أخرجتهم وَاحِدًا وَاحِدًا وَهِي تنظر إِلَى صورته فِي ثِيَاب الْمَسَاكِين حَتَّى مر ذُو القرنين فَنَظَرت إِلَى صورته فَقَالَت: أجلسوا هَذَا وأخرجوا من بَقِي من الْمَسَاكِين فَقَالَ لَهَا: لم أجلستني وَإِنَّمَا أَنا مِسْكين

Sonra her gün yoksulları doyurmaya ve onları toplamaya başladı. Elçisi onun resmiyle geldi; o da iki resminden birini yanına, diğerini ise revakın kapısına koydu. Her gün yoksulları doyuruyor, bitirdiklerinde onları tek tek huzurundan geçiriyordu, onlar da çıkıp gidiyorlardı. Nihayet Zülkarneyn yoksul elbiseleri içinde geldi ve onun şehrine girdi; ardından yoksullarla birlikte onun yemeğine oturdu. Onlara yemek sundu; bitirdiklerinde onları tek tek dışarı çıkardı. Kendisi de onun yoksul elbiseleri içindeki resmine bakıyordu. Zülkarneyn geçtiğinde onun resmine baktı ve: 'Bunu oturtun, kalan yoksulları ise çıkarın' dedi. [Zülkarneyn] ona: 'Beni niçin oturttun? Ben sadece bir yoksulum' dedi.

قَالَت: لَا

[Belkıs] dedi ki: 'Hayır!

أَنْت ذُو القرنين هَذِه صُورَتك فِي ثِيَاب الْمَسَاكِين وَالله لَا تُفَارِقنِي حَتَّى تكْتب لي أَمَانًا بملكي أَو أضْرب عُنُقك

Sen Zülkarneyn'sin, işte bu da senin yoksul elbiseleri içindeki resmindir. Vallahi krallığım için bana bir eman yazmadıkça benden ayrılamazsın, aksi takdirde boynunu vururum!'

فَلَمَّا رأى ذَلِك كتب لَهَا أَمَانًا فَلم ينج أحد مِنْهُ غَيرهَا

Bunu görünce onun için bir eman yazdı; böylece ondan başkası ondan kurtulamadı.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن وهب بن مُنَبّه ﵁ قَالَ: ملك ذُو القرنين اثْنَتَيْ عشرَة سنة

İbn Ebî Hâtim Vehb b. Münebbih radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Zülkarneyn on iki yıl hükümranlık sürdü.'

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشيخفي العظمة عَن عبيد الله بن أبي جَعْفَر

İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebu'ş-Şeyh Ubeydullah b. Ebî Ca'fer'den rivayet ettiğine göre;

رَضِي الله عَنهُ قَالَ: كَانَ ذُو القرنين فِي بعض مسيره فَمر بِقوم قُبُورهم على أَبْوَاب بُيُوتهم وَإِذا ثِيَابهمْ لون وَاحِد وَإِذا هم رجال كلهم لَيْسَ فيهم امْرَأَة فتوسم رجلا مِنْهُم فَقَالَ لَهُ: لقد رَأَيْت شَيْئا مَا رَأَيْت فِي شَيْء من مسري

radıyallâhu anh şöyle demiştir: Zülkarneyn seferlerinden birindeyken, kabirleri evlerinin kapılarında olan, elbiseleri tek renk olan ve aralarında hiçbir kadının bulunmadığı tamamı erkeklerden oluşan bir topluluğa uğradı. Onlardan bir adamı gözüne kestirip ona: 'Seferlerimin hiçbirinde görmediğim bir şey gördüm' dedi.

قَالَ: وَمَا هُوَ فوصف لَهُ مَا رأى مِنْهُم

[Adam]: 'O nedir?' dedi. [Zülkarneyn de] onlarda gördüğü şeyleri ona anlattı.

قَالُوا: أما هَذِه الْقُبُور على أبوابنا فَإنَّا جعلناها موعظة لقلوبنا تخطر على قلب أَحَدنَا فَيخرج فَيرى الْقُبُور وَيرجع إِلَى نَفسه فَيَقُول: إِلَى هَذَا الْمصير وإليها صَار من كَانَ قبلي

Dediler ki: 'Kapılarımızın önündeki bu kabirlere gelince; biz onları kalplerimiz için bir öğüt kıldık. Birimizin aklına [dünya] gelince dışarı çıkar, kabirleri görür, kendi nefsine döner ve: «Varılacak yer burasıdır, benden öncekiler de buraya vardı» der.

وَأما هَذِه الثِّيَاب فَإِنَّهُ لَا يكَاد الرجل منا يلبس ثيابًا أحسن من صَاحبه إِلَّا رأى لَهُ بذلك فضلا على جليسه

Bu elbiselere gelince; bizden bir adam arkadaşından daha güzel bir elbise giydiğinde, neredeyse bu yüzden kendisini meclis arkadaşından üstün görür.

وَأما قَوْلك: رجال كلكُمْ لَيْسَ مَعكُمْ نسَاء فلعمري لقد خلقنَا من ذكر وَأُنْثَى وَلَكِن هَذَا الْقلب لَا يشغل بِشَيْء إِلَّا شغل بِهِ فَجعلنَا نسائنا وَذُرِّيَّتنَا فِي قَرْيَة قريبَة وَإِذا أَرَادَ الرجل من أَهله مَا يُرِيد الرجل أَتَاهَا فَكَانَ مَعهَا اللَّيْلَة والليلتين ثمَّ يرجع إِلَى مَا هَهُنَا لأَنا خلونا هَهُنَا لِلْعِبَادَةِ

«Hepiniz erkeksiniz, yanınızda kadınlar yok» sözüne gelince; ömrüme andolsun ki biz de bir erkek ve dişiden yaratıldık. Fakat bu kalp bir şeyle meşgul edilirse ancak onunla meşgul olur. Bu yüzden kadınlarımızı ve çocuklarımızı yakın bir köye yerleştirdik. Bir adam eşinden bir erkeğin arzuladığını istediği zaman onun yanına gider, onunla bir ya da iki gece geçirir, sonra buraya döner. Çünkü biz burada ibadet için baş başa kaldık.'

فَقَالَ: مَا كنت لأعظكم بِشَيْء أفضل مِمَّا وعظتم بِهِ أَنفسكُم سلني مَا شِئْت

[Zülkarneyn] dedi ki: 'Ben size nefislerinize verdiğiniz öğütten daha üstün bir şeyle öğüt verecek değilim. Benden ne dilersen dile!'

قَالَ: من أَنْت قَالَ أَنا ذُو القرنين

[Adam]: 'Sen kimsin?' dedi. O da: 'Ben Zülkarneyn'im' dedi.

قَالَ: مَا أَسأَلك وَأَنت لَا تملك لي شَيْئا قَالَ: وَكَيف وَقد آتَانِي الله من كل شَيْء سَببا قَالَ: أتقدر على أَن تَأتِينِي بِمَا لم يقدر لي وَلَا تصرف عني مَا قدر لي وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن وهب بن مُنَبّه ﵁ قَالَ: لما بلغ ذُو القرنين مطلع الشَّمْس قَالَ لَهُ ملكهَا: يَا ذَا القرنين صف لي النَّاس

[Adam]: 'Sen benim için hiçbir şeye mâlik değilken ben senden ne isteyeyim?' dedi. [Zülkarneyn]: 'Nasıl olur, Allah bana her şeyden bir sebep (yol ve vasıta) vermişken?' dedi. [Adam]: 'Benim için takdir edilmemiş olanı bana getirmeye veya benim için takdir edilmiş olanı benden savmaya güç yetirebilir misin?' dedi. Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Vehb b. Münebbih radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Zülkarneyn güneşin doğduğu yere ulaştığında oranın hükümdarı ona: 'Ey Zülkarneyn! Bana insanları anlat' dedi.

قَالَ: إِن محادثتك من لَا يعقل بِمَنْزِلَة من يضع الموائد لأهل الْقُبُور ومحادثتك من يعقل بِمَنْزِلَة من يبلّ الصَّخْرَة حَتَّى تبتل أَو يطْبخ الْحَدِيد يلْتَمس أدمه وَنقل الْحِجَارَة من رُؤُوس الْجبَال أيسر من محادثتك من لَا يعقل

[Zülkarneyn] dedi ki: 'Akletmeyen kimseyle konuşman, kabir ehline sofra kuran kimse gibidir. Akleden kimseyle konuşman ise kayayı ıslanana kadar ıslatan veya katığını arayarak demir pişiren kimse gibidir. Dağların başından taş taşımak, akletmeyen kimseyle konuşmaktan daha kolaydır.'

الْآيَة ٨٤ - ٨٥

84-85. Ayetler

أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَآتَيْنَاهُ من كل شَيْء سَببا} قَالَ: علما

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan { وَآتَيْنَاهُ من كل شَيْء سَببا } “ve ona her şeyden bir sebep (ulaşma vasıtası) verdik” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: 'İlim [verdik].'

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {فأتبع سَببا} قَالَ: الْمنزل

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan { فأتبع سَببا } “O da bir yolu takip etti” ayeti hakkında: 'Konak yeri' dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله: {وَآتَيْنَاهُ من كل شَيْء سَببا} قَالَ: علما

İbn Ebî Hâtim İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan { وَآتَيْنَاهُ من كل شَيْء سَببا } “ve ona her şeyden bir sebep verdik” ayeti hakkında: 'İlim [verdik]' dediğini rivayet etti.

من ذَلِك تَعْلِيم الْأَلْسِنَة كَانَ لَا يعرف قوما إِلَّا كَلمهمْ بلسانهم

Dillerin öğretilmesi de bunlardandır; o, hiçbir kavimle karşılaşmazdı ki onlarla kendi dilleriyle konuşmuş olmasın.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن أبي هِلَال ﵁ أَن مُعَاوِيَة بن أبي سُفْيَان قَالَ لكعب الْأَحْبَار: تَقول أَن ذَا القرنين كَانَ يرْبط خيله بالثنايا قَالَ لَهُ كَعْب ﵁: إِن كنت قلت ذَاك فَإِن الله قَالَ: {وَآتَيْنَاهُ من كل شَيْء سَببا}

İbn Ebî Hâtim Saîd b. Ebî Hilâl radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Muâviye b. Ebî Süfyân, Ka'bü'l-Ahbâr'a: 'Sen Zülkarneyn'in atlarını dağ geçitlerine bağladığını söylüyorsun' dedi. Ka'b radıyallâhu anh da ona: 'Eğer bunu dediysem, şüphesiz ki Allah: { وَآتَيْنَاهُ من كل شَيْء سَببا } “ve ona her şeyden bir sebep verdik” buyurmuştur' dedi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وَآتَيْنَاهُ من كل شَيْء سَببا} قَالَ: منَازِل الأَرْض وأعلامها

Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Katâde radıyallâhu anh'tan { وَآتَيْنَاهُ من كل شَيْء سَببا } “ve ona her şeyden bir sebep verdik” ayeti hakkında: 'Yeryüzünün menzilleri ve işaretleri' dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {فأتبع سَببا} قَالَ: منزلا وطرفاً من الْمشرق إِلَى الْمغرب

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid radıyallâhu anh'tan { فأتبع سَببا } “O da bir yolu takip etti” ayeti hakkında: 'Doğudan batıya bir menzil ve bir yön' dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله: {فأتبع سَببا} قَالَ: هَذِه لِأَن الطَّرِيق كَمَا قَالَ فِرْعَوْن لهامان (ابْن لي صرحاً لعَلي أبلغ الْأَسْبَاب) (غَافِر آيَة ٣٦) أَسبَاب السَّمَوَات طَرِيق السَّمَوَات

İbn Ebî Hâtim İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan { فأتبع سَببا } “O da bir yolu takip etti” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: 'Bu, yol anlamındadır; nitekim Firavun Hâmân'a: { ابْن لي صرحاً لعَلي أبلغ الْأَسْبَاب } “bana yüksek bir kule yap, belki yollara ulaşırım” (Gâfir, 36) demiştir. Göklerin esbâbı (yolları), göklerin yoludur.'

قَالَ: وَالشَّيْء يكون اسْمه وَاحِدًا وَهُوَ متفرق فِي الْمَعْنى

[İbn Zeyd] dedi ki: 'Bir şeyin ismi tek olabilir ama anlamı farklı farklıdır.'

وَقَرَأَ (وتقطعت بهم الْأَسْبَاب) (الْبَقَرَة آيَة ١٦٦) قَالَ: أَسبَاب الْأَعْمَال

Ve { وتقطعت بهم الْأَسْبَاب } “ve aralarındaki bütün bağlar kopup ayrılmıştır” (el-Bakara, 166) ayetini okuyup: 'Amellerin bağları' dedi.

الْآيَة ٨٦

86. Ayet

أخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عُثْمَان بن أبي حَاضر أَن ابْن عَبَّاس ﵄ ذكر لَهُ أَن مُعَاوِيَة بن أبي سُفْيَان قَرَأَ الْآيَة فِي سُورَة الْكَهْف تغرب فِي عين حامية قَالَ ابْن عَبَّاس ﵄: فَقلت لمعاوية ﵁: مَا نقرؤها إِلَّا {حمئة} فَسَأَلَ مُعَاوِيَة عبد الله بن عَمْرو: كَيفَ تقرؤها فَقَالَ عبد الله: كَمَا قرأتها

Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Osmân b. Ebî Hâzır yoluyla rivayet ettiğine göre; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya Muâviye b. Ebî Süfyân'ın Kehf sûresindeki ayeti 'tagramu fî aynin hâmiyetin' (sıcak bir pınarda batıyor) şeklinde okuduğu zikredildi. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: 'Muâviye radıyallâhu anh'a dedim ki: «Biz onu ancak { حمئة } “balçıklı [bir pınarda]” diye okuyoruz.» Muâviye, Abdullah b. Amr'a: 'Sen nasıl okuyorsun?' diye sordu. Abdullah da: 'Senin okuduğun gibi' dedi.

قَالَ ابْن عَبَّاس ﵄: فَقلت لمعاوية: فِي بَيْتِي نزل الْقُرْآن فَأرْسل إِلَى كَعْب فَقَالَ لَهُ:

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: 'Ben de Muâviye'ye: «Kur'an benim evimde indi» dedim. Bunun üzerine [Muâviye] Ka'b'a haber gönderdi ve ona sordu:'

أَيْن تَجِد الشَّمْس تغرب فِي التَّوْرَاة فَقَالَ لَهُ كَعْب ﵁: سل أهل الْعَرَبيَّة فَإِنَّهُم أعلم بهَا وَأما أَنا فَإِنِّي أجد الشَّمْس تغرب فِي التَّوْرَاة فِي مَاء وطين - وَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى الْمغرب -

«Tevrat'ta güneşin nerede battığını görüyorsun?» Ka'b radıyallâhu anh ona: 'Arap dili ehline sor, çünkü onlar bunu daha iyi bilirler. Bana gelince, ben Tevrat'ta güneşin su ve çamur içinde battığını buluyorum' dedi -ve eliyle batıya işaret etti-.

قَالَ ابْن أبي حَاضر ﵁: لَو أَنِّي عندكما أيدتك بِكَلَام وتزداد بِهِ بَصِيرَة فِي {حمئة}

İbn Ebî Hâzır radıyallâhu anh dedi ki: 'Eğer ben ikinizin yanında olsaydım, { حمئة } hususunda basiretini artıracak bir sözle seni desteklerdim.'

قَالَ ابْن عَبَّاس: وَمَا هُوَ قلت: فِيمَا نأثر قَول تبع فِيمَا ذكر بِهِ ذَا القرنين فِي كلفه بِالْعلمِ وإتباعه إِيَّاه: قد كَانَ ذُو القرنين عَمْرو مُسلما ملكا تدين لَهُ الْمُلُوك وتحسد فَأتى الْمَشَارِق والمغارب يَبْتَغِي أَسبَاب ملك من حَكِيم مرشد فَرَأى مغيب الشَّمْس عِنْد غُرُوبهَا فِي عين ذِي خلب وثاط حرمد فَقَالَ ابْن عَبَّاس: مَا الخلب قلت: الطين بكلامهم

İbn Abbâs: 'O nedir?' dedi. Dedim ki: 'Tübba'ın, Zülkarneyn'in ilme düşkünlüğü ve onun peşinden gitmesi hakkında zikrettiği ve bize rivayet edilen şu sözüdür: «Amr olan Zülkarneyn Müslümandı, hükümdarların boyun eğdiği ve gıpta ettiği bir melikti. Doğuya ve batıya gitti, mürşid bir Hakîm'den mülkün sebeplerini arıyordu. Nihayet güneşin batışını, battığı esnada balçıklı, killi ve kara çamurlu bir pınarda gördü.» İbn Abbâs: 'Hulb nedir?' dedi. 'Onların dilinde çamurdur' dedim.

قَالَ: فَمَا الثاط قلت: الحمأة

'Peki sât nedir?' dedi. 'Balçıktır' dedim.

قَالَ: فَمَا الحرمد قلت: الْأسود

'Peki harmed nedir?' dedi. 'Siyah [çamurdur]' dedim.

فَدَعَا ابْن عَبَّاس ﵄ غُلَاما فَقَالَ لَهُ: اكْتُبْ مَا يَقُول هَذَا الرجل

Bunun üzerine İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ bir köle çağırıp ona: 'Bu adamın söylediklerini yaz!' dedi.

وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي كَعْب ﵁ أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ {فِي عين حمئة}

Tirmizî, İbn Cerîr ve İbn Merdûye Übey b. Ka'b radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: { فِي عين حمئة } “balçıklı bir pınarda” şeklinde okumuştur.

وَأخرج الْحَاكِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يقْرَأ {فِي عين حمئة}

Hâkim, Taberânî ve İbn Merdûye İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: { فِي عين حمئة } “balçıklı bir pınarda” şeklinde okurdu.