وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {فَمَا اسطاعوا أَن يظهروه} قَالَ: مَا اسْتَطَاعُوا أَن يرتقوه
Abdürrezzâk ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den {فَمَا اسطاعوا أَن يظهروه} “Artık onu ne aşabildiler” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: 'Ona tırmanmaya güç yetiremediler' demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {فَمَا اسطاعوا أَن يظهروه} يَقُول: أَن يعلوه {وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نقباً} قَالَ: من أَسْفَله
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, {فَمَا اسطاعوا أَن يظهروه} “Artık onu ne aşabildiler” ayeti hakkında: 'Üstüne çıkmayı [kastediyor]', {وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نقباً} “ne de onu delebildiler” ayeti hakkında ise: 'Altından [delmeyi]' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {فَمَا اسطاعوا أَن يظهروه} قَالَ: من فَوْقه {وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نقباً} قَالَ: من أَسْفَله
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {فَمَا اسطاعوا أَن يظهروه} “Artık onu ne aşabildiler” ayeti hakkında: 'Üstünden [aşamadılar]', {وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نقباً} “ne de onu delebildiler” ayeti hakkında ise: 'Altından [delemediler]' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله: {فَإِذا جَاءَ وعد رَبِّي جعله دكاء} قَالَ: جعله طَرِيقا كَمَا كَانَ
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den {فَإِذا جَاءَ وعد رَبِّي جعله دكاء} “Rabbimin vaadi gelince onu yerle bir eder” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: '[Rabbi] onu eskiden olduğu gibi bir yol haline getirir' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {فَإِذا جَاءَ وعد رَبِّي جعله دكاء} قَالَ: لَا أَدْرِي الجبلين يَعْنِي بِهِ أم مَا بَينهمَا
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den {فَإِذا جَاءَ وعد رَبِّي جعله دكاء} “Rabbimin vaadi gelince onu yerle bir eder” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: 'Bununla iki dağı mı yoksa ikisinin arasını mı kastettiğini bilmiyorum' demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن الرّبيع بن خَيْثَم أَنه كَانَ يقْرَأ {جعله دكاء} ممدوا
Saîd b. Mansûr'un er-Rebî' b. Huseym'den rivayet ettiğine göre o, {جعله دكاء} “onu yerle bir eder” ifadesini med ile (uzatarak) okurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: قَالَ عَليّ بن أبي طَالب إِن يَأْجُوج وَمَأْجُوج خلف السد لَا يَمُوت الرجل مِنْهُم حَتَّى يُولد لَهُ ألف لصلبه وهم يَغْدُونَ كل يَوْم على السد فيلحسونه وَقد جَعَلُوهُ مثل قشر الْبيض فَيَقُولُونَ: نرْجِع غَدا ونفتحه فيصبحون وَقد عَاد إِلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ قبل أَن يلحس فَلَا يزالون كَذَلِك حَتَّى يُولد فيهم مَوْلُود مُسلم فَإِذا غدوا يلحسون قَالَ لَهُم: قُولُوا بِسم الله فَإِذا قَالُوا بِسم الله فأرادوا أَن يرجِعوا حِين يمسون فَيَقُولُونَ: نرْجِع غَدا فنفتحه
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: 'Yecüc ve Mecüc seddin arkasındadır. Onlardan hiçbir adam, kendi sulbünden bin [çocuğu] doğmadıkça ölmez. Onlar her gün seddin başına erkenden varıp onu yalarlar ve nihayet onu yumurta kabuğu gibi [incecik] yaparlar. Sonra da: «Yarın döner ve onu açarız» derler. Ancak sabahladıklarında o, yalanmadan önceki haline dönmüş olur. İçlerinde Müslüman bir çocuk doğuncaya kadar bu böyle devam eder. Onlar yalamak için erkenden geldiklerinde [o çocuk] onlara: «Bismillah deyin» der. Bismillah deyip de akşam vakti dönmek istediklerinde: «Yarın döner ve onu açarız» derler.'
فيصبحون وَقد عَاد إِلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ فَيَقُول: قُولُوا إِن شَاءَ الله
Sabahladıklarında sed yine eski haline dönmüş olur. Bunun üzerine [o çocuk]: '«İnşallah» deyin' der.
فَيَقُولُونَ: إِن شَاءَ الله
Onlar da: 'İnşallah' derler.
فيصبحون وَهُوَ مثل قشر الْبيض فينقبونه فَيخْرجُونَ مِنْهُ على النَّاس فَيخرج أول من
Sabahladıklarında sed yumurta kabuğu gibidir; onu delerler ve oradan insanların üzerine çıkarlar.
يخرج مِنْهُم سَبْعُونَ ألفا عَلَيْهِم التيجان ثمَّ يخرجُون من بعد ذَلِك أَفْوَاجًا فَيَأْتُونَ على النَّهر مثل نهركم هَذَا - يَعْنِي الْفُرَات - فيشربونه حَتَّى لَا يبْقى مِنْهُ شَيْء ثمَّ يَجِيء الفوج مِنْهُم حَتَّى ينْتَهوا إِلَيْهِ فَيَقُولُونَ: لقد كَانَ هَهُنَا مَاء مرّة وَذَلِكَ قَول الله: {فَإِذا جَاءَ وعد رَبِّي جعله دكاء} والدكّ التُّرَاب {وَكَانَ وعد رَبِّي حَقًا}
Onlardan ilk çıkan, başlarında taçlar bulunan yetmiş bin [kişi] olur. Daha sonra grup grup çıkarlar. Sizin şu nehriniz -yani Fırat- gibi bir nehre varırlar ve ondan geriye hiçbir şey kalmayıncaya kadar onu içerler. Sonra onlardan bir grup gelip nehre ulaşınca: 'Bir zamanlar burada su vardı' derler. İşte bu, Allah'ın: {فَإِذا جَاءَ وعد رَبِّي جعله دكاء} “Rabbimin vaadi gelince onu yerle bir eder” sözüdür. Dekk ise topraktır. {وَكَانَ وعد رَبِّي حَقًا} “Rabbimin vaadi haktır”.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن كَعْب قَالَ: إِن يَأْجُوج وَمَأْجُوج ينقرون السد بمناقرهم حَتَّى إِذا كَادُوا أَن يخرقوه قَالُوا: نرْجِع إِلَيْهِ غَدا فنفرغ مِنْهُ فيرجعون إِلَيْهِ وَقد عَاد كَمَا كَانَ فيرجعون فهم كَذَلِك وَإِذا بلغ الْأَمر ألقِي على بعض ألسنتهم يَقُولُونَ: نأتي إِن شَاءَ الله غَدا فنفرغ مِنْهُ فيأتونه وَهُوَ كَمَا هُوَ فيخرقونه فَيخْرجُونَ فَيَأْتِي أَوَّلهمْ على الْبحيرَة فيشربون مَا كَانَ فِيهَا من مَاء وَيَأْتِي أوسطهم عَلَيْهَا فيلحسون مَا كَانَ فِيهَا من الطين وَيَأْتِي آخِرهم عَلَيْهَا فَيَقُولُونَ: قد كَانَ هَهُنَا مرّة مَاء
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Yecüc ve Mecüc kazmalarıyla seddi kazarlar. Tam delmeye yaklaştıklarında: «Yarın ona döner ve onu bitiririz» derler. Ona döndüklerinde o yine eski haline dönmüş olur. Tekrar başa dönerler ve bu durum böyle devam eder. Vakit gelip çatınca bazılarının diline ilham edilir ve: «İnşallah yarın gelir ve onu bitiririz» derler. Geldiklerinde sed bıraktıkları gibi durmaktadır; onu deler ve çıkarlar. İlkleri bir göle gelir ve içindeki suyu içerler. Ortancaları gelir ve içindeki çamuru yalarlar. Sonuncuları gelir ve: «Bir zamanlar burada su vardı» derler.'
فيرمون بسهامهم نَحْو السَّمَاء فترجع مخضبة بالدماء فَيَقُولُونَ: قهرنا من فِي الأَرْض وظهرنا على من فِي السَّمَاء فيدعو عَلَيْهِم عِيسَى ابْن مَرْيَم فَيَقُول: اللَّهُمَّ لَا طَاقَة لنا بهم وَلَا يَد فاكفناهم بِمَا شِئْت فاكفناهم بِمَا شِئْت
Oklarını göğe doğru atarlar; oklar kana bulanmış olarak geri döner. Bunun üzerine: 'Yeryüzündekileri kahrettik, göktekilere de üstün geldik' derler. Meryem oğlu Îsâ onların aleyhine dua edip şöyle der: 'Allahım! Onlara karşı bizim gücümüz ve takatimiz yoktur; dilediğin şekilde bizi onlardan kurtar, dilediğin şekilde bizi onlardan kurtar!'
فيبعث الله عَلَيْهِم دوداً يُقَال لَهُ النغف فيأخذهم فِي أقفائهم فيقتلهم حَتَّى تنتن الأَرْض من ريحهم ثمَّ يبْعَث الله عَلَيْهِم طيراً فتنقل أبدانهم إِلَى الْبَحْر وَيُرْسل الله إِلَيْهِم السَّمَاء أَرْبَعِينَ يَوْمًا فينبت الأَرْض حَتَّى أَن الرمانة لتشبع أهل الْبَيْت
Bunun üzerine Allah onların üzerine 'neğaf' denilen kurtçuklar gönderir; bu kurtçuklar enselerine yapışıp onları öldürür, öyle ki kokularından yeryüzü leş gibi kokar. Sonra Allah üzerlerine kuşlar gönderir de cesetlerini denize taşırlar. Allah üzerlerine kırk gün yağmur yağdırır ve yeryüzü öyle bereketlenir ki bir nar bir hane halkını doyurur.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن كَعْب قَالَ: عرض أُسْكُفَّة يَأْجُوج وَمَأْجُوج الَّتِي تفتح لَهُم أَرْبَعَة وَعِشْرُونَ ذِرَاعا تحفيها حوافر خيلهم والعليا اثْنَا عشر ذِرَاعا تحفيها أسنة رماحهم
İbnü'l-Münzir'in Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Yecüc ve Mecüc için açılacak olan alt eşiğin genişliği yirmi dört arşındır; atlarının toynakları onu aşındırır. Üst eşik ise on iki arşındır; mızraklarının uçları onu aşındırır.'
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: إِذا خرج يَأْجُوج وَمَأْجُوج كَانَ عِيسَى ابْن مَرْيَم فِي ثلثمِائة من الْمُسلمين فِي قصر بِالشَّام يشْتَد عَلَيْهِم أَمرهم فَيدعونَ الله أَن يُهْلِكهُمْ فيسلط عَلَيْهِم النغف فتنتن الأَرْض مِنْهُم فَيدعونَ الله أَن يطهر الأَرْض مِنْهُم فَيُرْسل الله مَطَرا فيسيل مِنْهُم إِلَى الْبَحْر ثمَّ يخصب النَّاس حَتَّى أَن العنقود يشْبع مِنْهُ أهل الْبَيْت
İbnü'l-Münzir'in Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Yecüc ve Mecüc çıktığı zaman Meryem oğlu Îsâ, Şam'daki bir köşkte üç yüz Müslümanla birlikte bulunur. Onların durumu kendilerine çok ağır gelir de onları helak etmesi için Allah'a dua ederler. Allah da üzerlerine neğaf (kurtçuk) musallat eder ve yeryüzü onlardan dolayı kokar. Bunun üzerine yeryüzünü onlardan temizlemesi için Allah'a dua ederler. Allah bir yağmur gönderir de cesetleri denize sürükler. Sonra insanlar öyle bir bolluğa kavuşur ki bir üzüm salkımından bir hane halkı doyar.'
وَأخرج ابْن جرير وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: يَأْجُوج وَمَأْجُوج يمر أَوَّلهمْ بنهر مثل دجلة ويمر آخِرهم فَيَقُول: قد كَانَ فِي هَذَا النَّهر مرّة
İbn Cerîr ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Yecüc ve Mecüc'ün ilkleri Dicle gibi bir nehre uğrar, sonuncuları uğradığında ise: «Bir zamanlar bu nehirde...» der.'
مَاء وَلَا يَمُوت رجل إِلَّا ترك ألفا من ذُريَّته فَصَاعِدا وَمن بعدهمْ ثَلَاثَة أُمَم مَا يعلم عدتهمْ إِلَّا الله: تاريس وتاويل وناسك أَو منسك
'...su vardı» der. Onlardan hiçbir adam, kendi zürriyetinden bin veya daha fazla [evlat] bırakmadıkça ölmez. Onlardan sonra sayısını ancak Allah'ın bildiği üç ümmet daha vardır: Târîs, Tâvîl ve Nâsik veya Mensik.'
وَأخرج أَبُو يعلى وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن عَسَاكِر عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ فِي السد قَالَ: يحفرونه كل يَوْم حَتَّى إِذا كَادُوا يخرقونه قَالَ الَّذِي عَلَيْهِم: ارْجعُوا
Ebû Ya'lâ, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Asâkir'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem sed hakkında şöyle buyurmuştur: 'Onu her gün kazarlar. Tam delmeye yaklaştıklarında başlarındaki kimse: «Dönün...'
فستخرقونه غَدا
...yarın onu deleceksiniz» der.'
قَالَ: فيعيده الله كأشد مَا كَانَ حَتَّى إِذا بلغُوا مدتهم وَأَرَادَ الله قَالَ الَّذِي عَلَيْهِم: ارْجعُوا فستخرقونه غَدا إِن شَاءَ الله - وَاسْتثنى - فيرجعون وَهُوَ كَهَيْئَته حِين تَرَكُوهُ فيخرقونه وَيخرجُونَ على النَّاس فيسقون الْمِيَاه وينفر النَّاس مِنْهُم فيرمون سِهَامهمْ فِي السَّمَاء فترجع مخضبة بالدماء فَيَقُولُونَ: قهرنا أهل الأَرْض وغلبنا فِي السَّمَاء قسوة وعلوا فيبعث الله عَلَيْهِم نغفاً فِي أقفائهم فيهلكهم
[Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: 'Allah onu eskisinden daha sağlam bir hale getirir. Nihayet süreleri dolup da Allah [çıkmalarını] dilediğinde, başlarındaki kimse: «Dönün, inşallah yarın onu deleceksiniz» der -ve istisnada bulunur (inşallah der)-. Döndüklerinde sed bıraktıkları haldedir; onu deler ve insanların üzerine çıkarlar, suları tüketirler. İnsanlar onlardan kaçar. Oklarını göğe atarlar, oklar kana bulanmış olarak geri döner. Bunun üzerine bir zorbalık ve kibirle: «Yeryüzü halkını kahrettik ve göktekilere üstün geldik» derler. Bunun üzerine Allah onların enselerine neğaf (kurtçuk) musallat eder ve onları helak eder.'
قَالَ: وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ إِن دَوَاب الأَرْض لتسمن وتبطر وتشكر شكرا من لحومهم
[Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: 'Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, yeryüzünün hayvanları onların etlerinden semirir, yağ bağlar ve memeleri sütle dolar.'
وَأخرج الْحَاكِم وصحه عَن حُذَيْفَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَنا أعلم بِمَا مَعَ الدَّجَّال مِنْهُ مَعَه نهران أَحدهمَا نَار تأجج فِي عين من رَآهُ وَالْآخر مَاء أَبيض فَإِن أدْركهُ أحد مِنْكُم فليغمض وَيشْرب من الَّذِي يرَاهُ نَارا فَإِنَّهُ مَاء بَارِد وَإِيَّاكُم وَالْآخر فَإِنَّهُ الْفِتْنَة وَاعْلَمُوا أَنه مَكْتُوب بَين عَيْنَيْهِ كَافِر يَقْرَؤُهُ من يكْتب وَمن لَا يكْتب وَإِن إِحْدَى عَيْنَيْهِ ممسوحة عَلَيْهَا ظفرة إِنَّه يطلع من آخر أمره على بطن الْأُرْدُن على ثنية أفِيق وكل أحد يُؤمن بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر بِبَطن الْأُرْدُن وَأَنه يقتل من الْمُسلمين ثلثا ويهزم ثلثا وَيبقى ثلث ويجن عَلَيْهِم اللَّيْل فَيَقُول بعض الْمُؤمنِينَ لبَعض: مَا تنتظرون أَن تلحقوا إخْوَانكُمْ فِي مرضاة ربكُم من كَانَ عِنْده فضل طَعَام فليغدُ بِهِ على أَخِيه وصلّوا حَتَّى ينفجر الْفجْر وعجلوا الصَّلَاة ثمَّ أَقبلُوا على عَدوكُمْ
Hâkim'in rivayet edip sahih olduğunu belirttiğine göre Huzeyfe şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Deccâl'in yanında ne olduğunu ben ondan daha iyi bilirim. Onun yanında iki nehir vardır: Biri görenin gözünde alev alev yanan bir ateştir, diğeri ise beyaz bir sudur. Sizden kim ona yetişirse gözünü yumsun ve ateş olarak gördüğünden içsin; zira o soğuk bir sudur. Diğerinden ise sakının, çünkü o fitnedir. Bilin ki onun iki gözünün arasında «Kâfir» yazılıdır; bunu okuma yazma bilen de bilmeyen de okur. Onun bir gözü siliktir, üzerinde et parçası vardır. O, işinin sonunda Ürdün vadisinde, Efîk tepesinde ortaya çıkar. Allah'a ve ahiret gününe inanan herkes Ürdün vadisindedir. Deccâl Müslümanların üçte birini öldürür, üçte birini hezimete uğratır, üçte biri de kalır. Üzerlerine gece çöker; müminlerin bir kısmı diğerlerine: «Rabbinizin rızası uğrunda kardeşlerinize kavuşmak için neyi bekliyorsunuz? Yanında fazla yiyeceği olan onu [sabahleyin] kardeşine versin. Fecir doğuncaya kadar namaz kılın, namazı erkenden kılın, sonra da düşmanınıza yönelin» derler.'
فَلَمَّا قَامُوا يصلونَ نزل عِيسَى ابْن مَرْيَم أمامهم فصلى بهم فَلَمَّا انْصَرف قَالَ: هَكَذَا فرّجوا بيني وَبَين عَدو الله فيذوب وسلط الله عَلَيْهِم من الْمُسلمين فيقتلونهم حَتَّى أَن الشّجر وَالْحجر لينادي: يَا عبد الله يَا عبد الرَّحْمَن
Namaza durduklarında Meryem oğlu Îsâ önlerine iner ve onlara namaz kıldırır. Namazdan çıkınca: 'Şöyle çekilin, benimle Allah'ın düşmanının arasını açın' der. Düşman erir; Allah Müslümanları onların üzerine musallat eder ve onları öldürürler. Hatta ağaç ve taş şöyle seslenir: 'Ey Allah'ın kulu! Ey Abdurrahman!'
يَا مُسلم هَذَا يَهُودِيّ فاقتله
'Ey Müslüman! Şu arkamdaki bir Yahudidir, onu öldür!'
فيقتلهم الله ويُنْصر الْمُسلمُونَ فيكسرون الصَّلِيب وَيقْتلُونَ الْخِنْزِير ويضعون الْجِزْيَة فَبَيْنَمَا هم كَذَلِك أخرج الله يَأْجُوج وَمَأْجُوج فيشرب أَوَّلهمْ الْبحيرَة وَيَجِيء آخِرهم وَقد انتشفوه وَلم يدعوا فِيهِ قَطْرَة فَيَقُولُونَ: ظهرنا على
Allah onları öldürtür ve Müslümanlar muzaffer olur. Haçı kırarlar, domuzu öldürürler ve cizyeyi kaldırırlar. Onlar bu haldeyken Allah Yecüc ve Mecüc'ü çıkarır. İlkleri gölü [tümüyle] içer; sonuncuları geldiğinde ise [ilk gelenler] suyu tamamen çekmiş ve içinde tek bir damla bırakmamıştır. Bunun üzerine: 'Üstün geldik...' derler.
أَعْدَائِنَا قد كَانَ هَهُنَا أثر مَاء
'...düşmanlarımıza! Bir zamanlar burada su izi vardı.'
فَيَجِيء نَبِي الله وَأَصْحَابه وَرَاءه حَتَّى يدخلُوا مَدِينَة من مَدَائِن فلسطين يُقَال لَهَا لد فَيَقُولُونَ: ظهرنا على من فِي الأَرْض فتعالوا نُقَاتِل من فِي السَّمَاء فيدعو الله نبيه عِنْد ذَلِك فيبعث الله عَلَيْهِم قرحَة فِي حُلُوقهمْ فَلَا يبْقى مِنْهُم بشر فيؤذي ريحهم الْمُسلمين فيدعو عِيسَى فَيُرْسل الله عَلَيْهِم ريحًا فتقذفهم فِي الْبَحْر أَجْمَعِينَ
Allah'ın nebîsi ve arkasındaki ashabı gelip Filistin şehirlerinden Lüdd denilen bir şehre girerler. [Yecüc ve Mecüc ise]: 'Yeryüzündekilere üstün geldik, gelin göktekilerle savaşalım' derler. Bunun üzerine Allah'ın nebîsi Allah'a dua eder; Allah da onların boğazlarına bir yara musallat eder ve onlardan hiçbir insan kalmaz [hepsi ölür]. Onların kokusu Müslümanları rahatsız edince Îsâ dua eder. Allah üzerlerine bir rüzgar gönderir ve onları hep birlikte denize atar.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي الزَّاهِرِيَّة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مقفل الْمُسلمين من الْمَلَاحِم دمشق ومقفلهم من الدَّجَّال بَيت الْمُقَدّس ومقفلهم من يَأْجُوج وَمَأْجُوج بَيت الطّور وَالله أعلم
İbn Ebî Şeybe'nin Ebü'z-Zâhiriyye'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Büyük savaşlardan (melâhim) Müslümanların dönüş yeri Şam, Deccâl'den sığınakları Beytü'l-Makdis, Yecüc ve Mecüc'den sığınakları ise Tûr Dağı'dır.' En doğrusunu Allah bilir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {وَتَركنَا بَعضهم يَوْمئِذٍ يموج فِي بعض} قَالَ: ذَلِك حِين يخرجُون على النَّاس
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den {وَتَركنَا بَعضهم يَوْمئِذٍ يموج فِي بعض} “Biz o gün onları bırakmışızdır, birbirleri içinde dalgalanırlar” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: 'Bu, onların insanların üzerine çıktıkları zamandır' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {وَتَركنَا بَعضهم يَوْمئِذٍ يموج فِي بعض} قَالَ: هَذَا أول يَوْم الْقِيَامَة ثمَّ ينْفخ فِي الصُّور على أثر ذَلِك
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den {وَتَركنَا بَعضهم يَوْمئِذٍ يموج فِي بعض} “Biz o gün onları bırakmışızdır, birbirleri içinde dalgalanırlar” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: 'Bu, kıyamet gününün başlangıcıdır; ardından Sûr'a üflenir' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق هَارُون بن عنترة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَتَركنَا بَعضهم يَوْمئِذٍ يموج فِي بعض} قَالَ: الْجِنّ وَالْإِنْس يموج بَعضهم فِي بعض
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Hârûn b. Antere yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَتَركنَا بَعضهم يَوْمئِذٍ يموج فِي بعض} “Biz o gün onları bırakmışızdır, birbirleri içinde dalgalanırlar” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: 'Cinler ve insanlar birbirine karışır [dalgalanırlar]' demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن هرون بن عنترة عَن شيخ من بني فَزَارَة فِي قَوْله: {وَتَركنَا بَعضهم يَوْمئِذٍ يموج فِي بعض} قَالَ: إِذا ماج الْجِنّ وَالْإِنْس بَعضهم فِي بعض قَالَ إِبْلِيس: أَنا أعلم لكم علم هَذَا الْأَمر فيظعن إِلَى الْمشرق فيجد الْمَلَائِكَة قد نطقوا الأَرْض ثمَّ يظعن إِلَى الْمغرب فيجد الْمَلَائِكَة قد نطقوا الأَرْض ثمَّ يظعن يَمِينا وَشمَالًا حَتَّى يَنْتَهِي إِلَى أقْصَى الأَرْض فيجد الْمَلَائِكَة قد نطقوا الأَرْض فَيَقُول: مَا من محيص فَبَيْنَمَا هُوَ كَذَلِك إِذْ عرض لَهُ طَرِيق كَأَنَّهُ شواظ فَأخذ عَلَيْهِ هُوَ وَذريته
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Hârûn b. Antere'den, onun da Benî Fezâre'den bir ihtiyardan {وَتَركنَا بَعضهم يَوْمئِذٍ يموج فِي بعض} “Biz o gün onları bırakmışızdır, birbirleri içinde dalgalanırlar” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Cinler ve insanlar birbirine karıştığında İblis: «Ben bu işin aslını sizin için öğrenirim» der. Doğuya doğru gider; meleklerin yeryüzünü kuşattığını görür. Sonra batıya doğru gider; meleklerin yeryüzünü kuşattığını görür. Sonra sağa ve sola yönelip yeryüzünün en uç noktasına varır; meleklerin yeryüzünü kuşattığını görür. Bunun üzerine: «Kaçacak hiçbir yer yok!» der. O bu haldeyken karşısına dumansız alev gibi bir yol çıkar ve kendisi ile zürriyeti o yola girerler.'
فَبَيْنَمَا هُوَ كَذَلِك إِذْ هجم على النَّار فَخرج إِلَيْهِ خَازِن من خزان النَّار فَقَالَ: يَا إِبْلِيس ألم تكن لَك الْمنزلَة عِنْد رَبك ألم تكن فِي الْجنان فَيَقُول: لَيْسَ هَذَا يَوْم عتاب لَو أَن الله افْترض عليّ عبَادَة لعبدتُه عبَادَة لم يعبده أحد من خلقه
O bu haldeyken aniden cehennem ateşiyle karşılaşır. Cehennem bekçilerinden bir bekçi karşısına çıkar ve: 'Ey İblis! Rabbinin katında senin bir makamın yok muydu? Sen cennetlerde değil miydin?' der. İblis: 'Bugün azarlama günü değildir! Eğer Allah bana bir ibadet farz kılsaydı, O'na yaratıklarından hiçbirinin yapmadığı bir ibadetle ibadet ederdim' der.
فَيَقُول: إِن الله قد فرض عَلَيْك فَرِيضَة
[Bekçi]: 'Allah sana bir farz kıldı' der.
فَيَقُول: مَا هِيَ
[İblis]: 'Nedir o?' der.
فَيَقُول: يَأْمُرك أَن تدخل النَّار
[Bekçi]: 'Ateşe girmeni emrediyor' der.
فيتلكأ عَلَيْهِ فَيَقُول بِهِ وبذريته بجناحه فيقذفهم فِي النَّار فتزفر جَهَنَّم زفرَة لَا يبْقى ملك مقرب وَلَا نَبِي مُرْسل إِلَّا جثا لِرُكْبَتَيْهِ
[İblis] tereddüt edip ağırdan alır; bunun üzerine [bekçi] kanadıyla ona ve zürriyetine vurup onları ateşe fırlatır. Cehennem öyle bir kükrer ki, ne mukarreb (yakın) bir melek ne de gönderilmiş bir peygamber kalır, hepsi dizleri üstüne çöker.
الْآيَة ١٠١
101. Ayet
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {الَّذين كَانَت أَعينهم فِي غطاء عَن ذكري وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سمعا} قَالَ: كَانُوا عميا عَن الْحق فَلَا يبصرونه صمًّا عَنهُ فَلَا يسمعونه
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den {الَّذين كَانَت أَعينهم فِي غطاء عَن ذكري وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سمعا} “Onlar, gözleri beni anmaktan bir örtü içinde olan ve işitmeye de tahammül edemeyen kimselerdi” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: 'Onlar hakka karşı kördüler, onu görmezlerdi; ona karşı sağırdılar, onu işitmezlerdi' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {لَا يَسْتَطِيعُونَ سمعا} قَالَ: لَا يعْقلُونَ سمعا
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den {لَا يَسْتَطِيعُونَ سمعا} “işitmeye de tahammül edemeyenlerdi” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: 'İşitip akıl erdiremezlerdi' demiştir.
وَالله أعلم
En doğrusunu Allah bilir.
الْآيَة ١٠٢
102. Ayet
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {أفحسب الَّذين كفرُوا أَن يتخذوا عبَادي من دوني أَوْلِيَاء} قَالَ: ظن كفرة بني آدم أَن يتخذوا الْمَلَائِكَة من دونه أَوْلِيَاء
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den {أفحسب الَّذين كفرُوا أَن يتخذوا عبَادي من دوني أَوْلِيَاء} “Kâfirler, beni bırakıp kullarımı dostlar edineceklerini mi sandılar?” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: 'Âdemoğlunun kâfirleri, [Allah'ı] bırakıp melekleri dostlar edinebileceklerini zannettiler' demiştir.
وَأخرج أَبُو عبيد وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن عليّ بن أبي طَالب أَنه قَرَأَ {أفحسب الَّذين كفرُوا أَن يتخذوا عبَادي من دوني أَوْلِيَاء} قَالَ أَبُو عبيد: بجزم السِّين وَضم الْبَاء
Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in rivayet ettiğine göre Ali b. Ebî Tâlib {أفحسب الَّذين كفرُوا أَن يتخذوا عبَادي من دوني أَوْلِيَاء} “Kâfirler, beni bırakıp kullarımı dostlar edineceklerini mi sandılar?” ayetini [böyle] okumuştur. Ebû Ubeyd: 'Sîn harfinin cezmi ve bâ harfinin dammesi ile (efhasbü)' demiştir.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة أَنه قَرَأَ {أفحسب الَّذين كفرُوا} يَقُول: أفحسبهم ذَلِك
Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o, {أفحسب الَّذين كفرُوا} “Kâfirler sandılar mı?” ayetini okumuş ve: 'Bu onlara yetti mi [anlamındadır]' demiştir.
الْآيَة ١٠٣ - ١٠٨
103-108. Ayetler
أخرج عبد الرَّزَّاق وَالْبُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق مُصعب بن سعد قَالَ: سَأَلت أبي {قل هَل ننبئكم بالأخسرين أعمالاً} أهم الحرورية قَالَ: لَا هم الْيَهُود وَالنَّصَارَى
Abdürrezzâk, Buhârî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim ve İbn Merdûye'nin Mus'ab b. Sa'd yoluyla rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Babama {قل هَل ننبئكم بالأخسرين أعمالاً} “De ki: Size, amelleri bakımından en çok zarara uğrayanları haber verelim mi?” ayetini sordum ve: 'Onlar Harûriyye (Hâricîler) midir?' dedim. O: 'Hayır, onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır' dedi.
أما الْيَهُود فكذبوا مُحَمَّدًا ﷺ
'Yahudilere gelince; onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanladılar.'
وَأما النَّصَارَى فكذبوا بِالْجنَّةِ وَقَالُوا: لَا طَعَام فِيهَا وَلَا شراب
'Hristiyanlara gelince; onlar cenneti yalanladılar ve: «Orada ne yiyecek ne de içecek vardır» dediler.'
والحرورية الَّذين ينقضون عهد الله من بعد ميثاقه
Harûriyye ise kesin sözleşmesinden sonra Allah'ın ahdini bozanlardır.
وَكَانَ سعد يسميهم الْفَاسِقين
Sa'd onları fâsıklar olarak isimlendirirdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن مُصعب قَالَ: قلت لأبي {قل هَل ننبئكم بالأخسرين أعمالاً} الحرورية هم قَالَ: لَا وَلَكِن أَصْحَاب الصوامع والحرورية قوم زاغوا فأزاغ الله قُلُوبهم
Abdürrezzâk, Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve İbn Merdûye'nin Mus'ab'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Babama {قل هَل ننبئكم بالأخسرين أعمالاً} “De ki: Size, amelleri bakımından en çok zarara uğrayanları haber verelim mi?” [ayetini sorup]: 'Onlar Harûriyye midir?' dedim. O: 'Hayır, lâkin manastır ehlidir (rahiplerdir). Harûriyye ise [haktan] sapan ve bu yüzden Allah'ın kalplerini saptırdığı bir topluluktur' dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي خميصة عبد الله بن قيس قَالَ: سَمِعت عَليّ بن أبي طَالب يَقُول فِي هَذِه الْآيَة {قل هَل ننبئكم بالأخسرين أعمالاً} إِنَّهُم الرهبان الَّذين حبسوا أنفسهم فِي السَّوَارِي
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hamîsa Abdullah b. Kays'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ali b. Ebî Tâlib'i bu ayet {قل هَل ننبئكم بالأخسرين أعمالاً} “De ki: Size, amelleri bakımından en çok zarara uğrayanları haber verelim mi?” hakkında şöyle derken işittim: 'Onlar, kendilerini manastır kulelerine hapseden rahiplerdir.'
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي الطُّفَيْل قَالَ: سَمِعت عَليّ بن أبي طَالب وَسَأَلَهُ ابْن الْكواء فَقَالَ: مَنْ {هَل ننبئكم بالأخسرين أعمالاً} قَالَ: فجرة قُرَيْش
İbn Merdûye'nin Ebü't-Tufeyl'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ali b. Ebî Tâlib'i işittim; İbnü'l-Kevvâ ona: '{هَل ننبئكم بالأخسرين أعمالاً} “Size, amelleri bakımından en çok zarara uğrayanları haber verelim mi?” [ayetinde kastedilenler] kimlerdir?' diye sordu. O da: 'Kureyş'in fâcirleridir (günahkârlarıdır)' dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق [] عَن عَليّ أَنه سُئِلَ عَن هَذِه الْآيَة {قل هَل ننبئكم بالأخسرين أعمالاً} قَالَ: لَا أَظن إِلَّا أَن الْخَوَارِج مِنْهُم
Abdürrezzâk, Firyâbî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin [] yoluyla Ali'den rivayet ettiğine göre ona bu ayet {قل هَل ننبئكم بالأخسرين أعمالاً} “De ki: Size, amelleri bakımından en çok zarara uğrayanları haber verelim mi?” sorulduğunda: 'Hâricîlerin onlardan olduğunu düşünüyorum' demiştir.
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِنَّه ليَأْتِي الرجل الْعَظِيم السمين يَوْم الْقِيَامَة لَا يزن عِنْد الله جنَاح بعوضة
Buhârî, Müslim, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Kıyamet günü iri yarı, şişman bir adam gelir de Allah katında bir sivrisinek kanadı kadar bile ağırlığı olmaz.'
وَقَالَ: اقرأوا إِن شِئْتُم {فَلَا نُقِيم لَهُم يَوْم الْقِيَامَة وزنا}
Ve şöyle buyurdu: 'Dilerseniz şu ayeti okuyun: {فَلَا نُقِيم لَهُم يَوْم الْقِيَامَة وزنا} “Artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız (onlara değer vermeyiz).”'
وَأخرج ابْن عدي وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: ليؤتين يَوْم الْقِيَامَة بالعظيم الطَّوِيل الأكول الشروب فَلَا يزن عِنْد الله تبَارك تَعَالَى جنَاح بعوضة اقرؤوا إِن شِئْتُم {فَلَا نُقِيم لَهُم يَوْم الْقِيَامَة وزنا}
İbn Adiy ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Kıyamet günü iri yarı, uzun boylu, çok yiyip çok içen bir adam getirilir de Tebâreke ve Teâlâ olan Allah katında bir sivrisinek kanadı kadar bile ağırlığı olmaz. Dilerseniz şu ayeti okuyun: {فَلَا نُقِيم لَهُم يَوْم الْقِيَامَة وزنا} “Artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız (onlara değer vermeyiz).”'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الضريس عَن كَعْب قَالَ: يمثل الْقُرْآن لمن كَانَ يعْمل بِهِ فِي الدُّنْيَا يَوْم الْقِيَامَة كأحسن صُورَة رَآهَا وَجها أحْسنه وأطيبه ريحًا فَيقوم بِجنب صَاحبه فَكلما جَاءَهُ روع هدأ روعه وسكنه وَبسط لَهُ أمله فَيَقُول لَهُ: جَزَاك الله خيرا من صَاحب فَمَا أحسن صُورَتك
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'd-Durays'ın Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kıyamet gününde Kur'an, dünyada kendisiyle amel eden kimseye gördüğü en güzel surette, yüzü en güzel ve kokusu en hoş şekilde tecessüm ettirilir. Arkadaşının yanı başında durur; ona her ne zaman bir korku gelse onun korkusunu yatıştırır, onu teskin eder ve ümidini genişletir. Bunun üzerine o kimse ona: «Allah seni hayırla mükâfatlandırsın, ne güzel bir arkadaşsın! Suretin ne kadar da güzel...» der.'
وَأطيب رِيحك فَيَقُول لَهُ: أما تعرفنِي تعال فاركبني فطالما ركبتك فِي الدُّنْيَا أَنا عَمَلك
'«...kokun ne kadar da hoştur!» O da ona şöyle der: «Beni tanımadın mı? Gel, sırtıma bin; zira sen dünyada uzun süre bana binmiştin. Ben senin amelinim.»'
إِن عَمَلك كَانَ حسنا فترى صُورَتي حَسَنَة وَكَانَ طيبا فترى ريحي طيبَة
'«Şüphesiz senin amelin güzeldi, bu yüzden suretimi güzel görüyorsun; amelin temizdi, bu yüzden kokumu hoş buluyorsun.»'
فيحمله فيوافي بِهِ الرب ﵎ فَيَقُول: يَا رب هَذَا فلَان - وَهُوَ أعرف بِهِ مِنْهُ - قد شغلته فِي أَيَّام حَيَاته فِي الدُّنْيَا طالما اظمأت نَهَاره وأسهرت ليله فشفعني فِيهِ
'Onu taşır ve Rab celle celâluhu'nun huzuruna getirir de şöyle der: «Ey Rabbim! Bu falandır -ki [Rabbimiz] onu ondan daha iyi bilir-, dünyadaki hayatı günlerinde onu meşgul ettim; nitekim gündüzünü susuz bıraktım, gecesini uykusuz geçirdim. Artık beni onun hakkında şefaatçi kıl!»'
فَيُوضَع تَاج الْملك على رَأسه ويكسى حلَّة الْملك فَيَقُول: يَا رب قد كنت أَرغب لَهُ عَن هَذَا وَأَرْجُو لَهُ مِنْك أفضل من هَذَا
'Bunun üzerine onun başına mülk (hükümranlık) tacı konur ve ona mülk elbisesi giydirilir. [Ameli] der ki: «Ey Rabbim! Ben onun için bundan daha fazlasını arzuluyor ve ona Senden bundan daha üstününü umuyordum.»'
فَيعْطى الْخلد بِيَمِينِهِ وَالنعْمَة بِشمَالِهِ فَيَقُول: يَا رب إِن كل تَاجر قد دخل على أَهله من تِجَارَته
'Bunun üzerine sağ eline ebedîlik (huld), sol eline de nimet verilir. [Ameli] der ki: «Ey Rabbim! Her tüccar ticaretinden [elde ettiği kazançla] ailesinin yanına dönmüştür.»'
فَيشفع فِي أَقَاربه
'Bunun üzerine o, akrabalarına şefaat eder.'
وَإِذا كَانَ كَافِرًا مثل لَهُ عمله فِي أقبح صُورَة رَآهَا وأنتنه فَكلما جَاءَهُ روع زَاده روعاً فَيَقُول: قبحك الله من صَاحب فَمَا أقبح صُورَتك وَمَا أنتن رِيحك
'Eğer [o kimse] kâfir ise, ameli ona gördüğü en çirkin ve en pis kokulu surette tecessüm ettirilir. Ona her korku gelişinde korkusunu daha da artırır. O da: «Allah seni kahretsin, ne kötü bir arkadaşsın! Suretin ne kadar çirkin, kokun ne kadar da pistir!» der.'
فَيَقُول: من أَنْت قَالَ: أما تعرفنِي أَنا عَمَلك إِن عَمَلك كَانَ قبيحاً فترى صُورَتي قبيحة وَكَانَ منتناً فترى ريحي مُنْتِنَة
'O da: «Sen kimsin?» der. [Ameli] şöyle der: «Beni tanımadın mı? Ben senin amelinim. Şüphesiz senin amelin çirkindi, bu yüzden suretimi çirkin görüyorsun; amelin pisti, bu yüzden kokumu pis buluyorsun.»'
فَيَقُول: تعال حَتَّى اركبك فطالما ركبتني فِي الدُّنْيَا
'Sonra der ki: «Gel de sırtına bineyim; zira sen dünyada uzun süre bana binmiştin.»'
فيركبه فيوافي بِهِ الله فَلَا يُقيم لَهُ وزنا
'Böylece onun sırtına biner ve onu Allah'ın huzuruna getirir; Allah da onun için hiçbir tartı tutmaz (ona değer vermez).'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد عَن عُمَيْر قَالَ: يُؤْتى بِالرجلِ الْعَظِيم الطَّوِيل يَوْم الْقِيَامَة فَيُوضَع فِي الْمِيزَان فَلَا يزن عِنْد الله جنَاح بعوضة ثمَّ تَلا {فَلَا نُقِيم لَهُم يَوْم الْقِيَامَة وزنا}
İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd'in Umeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kıyamet günü iri yarı, uzun boylu bir adam getirilir ve mizana konur da Allah katında bir sivrisinek kanadı kadar bile ağırlığı olmaz.' Sonra {فَلَا نُقِيم لَهُم يَوْم الْقِيَامَة وزنا} “Artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız (onlara değer vermeyiz)” ayetini okudu.
وَأخرج هناد عَن كَعْب بن عجْرَة فِي قَوْله: {فَلَا نُقِيم لَهُم يَوْم الْقِيَامَة وزنا}
Hennâd'ın Ka'b b. Ucre'den {فَلَا نُقِيم لَهُم يَوْم الْقِيَامَة وزنا} “Artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız (onlara değer vermeyiz)” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre:
قَالَ: يجاء بِالرجلِ يَوْم الْقِيَامَة فيوزن فَلَا يزن حَبَّة حِنْطَة ثمَّ يُوزن فَلَا يزن شعيرَة ثمَّ يُوزن فَلَا يزن جنَاح بعوضة
O şöyle demiştir: 'Kıyamet günü adam getirilir ve tartılır; bir buğday tanesi kadar bile ağırlığı çıkmaz. Sonra tartılır, bir arpa tanesi kadar bile çekmez. Sonra tartılır, bir sivrisinek kanadı kadar bile çekmez.'
ثمَّ قَرَأَ {فَلَا نُقِيم لَهُم يَوْم الْقِيَامَة وزنا} يَقُول: لَيْسَ لَهُم وزن
Sonra {فَلَا نُقِيم لَهُم يَوْم الْقِيَامَة وزنا} “Artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız (onlara değer vermeyiz)” ayetini okudu ve: 'Onların hiçbir ağırlığı (değeri) yoktur' dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي أُمَامَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: سلوا الله الفردوس فَإِنَّهَا سرة الْجنَّة وَإِن أهل الفردوس يسمعُونَ أطيط الْعَرْش
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve Hâkim (sahih olduğunu belirterek) Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Allah'tan Firdevs'i isteyiniz; çünkü o cennetin göbeğidir (merkezidir). Firdevs ehli ise Arş'ın gıcırtısını işitirler.'
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِذا سَأَلْتُم الله فَاسْأَلُوهُ الفردوس فَإِنَّهُ وسط الْجنَّة وَأَعْلَى الْجنَّة وفوقه عرش الرَّحْمَن وَمِنْه تفجر أَنهَار الْجنَّة
Buhârî, Müslim ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Allah'tan [cenneti] istediğiniz vakit O'ndan Firdevs'i isteyiniz. Çünkü o, cennetin ortası ve cennetin en yücesidir. Üstünde Rahmân'ın Arş'ı vardır ve cennetin nehirleri oradan kaynar.'
وَأخرج أَحْمد وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث وَابْن مرْدَوَيْه عَن عبَادَة بن الصَّامِت أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن فِي الْجنَّة مائَة دَرَجَة بَين كل دَرَجَتَيْنِ كَمَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض والفردوس أَعْلَاهَا دَرَجَة وَمن فَوْقهَا يكون الْعَرْش وَمِنْهَا تفجر أَنهَار الْجنَّة الْأَرْبَعَة فَإِذا سَأَلْتُم الله فَاسْأَلُوهُ الفردوس
Ahmed, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Cerîr, Hâkim, el-Ba's'ta Beyhakî ve İbn Merdûye'nin Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Cennette yüz derece vardır; her iki derecenin arası gök ile yer arası kadardır. Firdevs ise onun en yüksek derecesidir, Arş onun üzerindedir ve cennetin dört nehri oradan kaynar. Allah'tan istediğiniz vakit O'ndan Firdevs'i isteyiniz.'
وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن معَاذ بن جبل: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن الْجنَّة مائَة دَرَجَة كل مِنْهَا مَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض وأعلاها الفردوس وَعَلَيْهَا يكون الْعَرْش وَهِي أَوسط شَيْء فِي الْجنَّة وَمِنْهَا تفجر أَنهَار الْجنَّة فَإِذا سَأَلْتُم الله فَاسْأَلُوهُ الفردوس
Ahmed, Tirmizî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Muâz b. Cebel'den rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: 'Cennet yüz derecedir; her biri gök ile yer arası kadardır. En yükseği Firdevs'tir, Arş onun üzerindedir ve o cennetin en orta yeridir; cennetin nehirleri de oradan kaynar. Allah'tan istediğiniz vakit O'ndan Firdevs'i isteyiniz.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ عَن سَمُرَة بن جُنْدُب قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: جنَّة الفردوس هِيَ ربوة الْجنَّة الْعليا الَّتِي هِيَ أوسطها وأحسنها
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin Semure b. Cündeb'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Firdevs cenneti, cennetin en ortası ve en güzeli olan en yüksek tepesidir.'
وَأخرج الْبَزَّار عَن الْعِرْبَاض بن سَارِيَة: إِذا سَأَلْتُم الله فَاسْأَلُوهُ الفردوس فَإِنَّهُ أَعلَى الْجنَّة
Bezzâr'ın İrbâd b. Sâriye'den rivayet ettiğine göre [Resûlullah şöyle buyurmuştur]: 'Allah'tan istediğiniz vakit O'ndan Firdevs'i isteyiniz; çünkü o cennetin en yücesidir.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس عَن النَّبِي ﷺ: الفردوس أَعلَى دَرَجَة فِي الْجنَّة وفيهَا يكون عرش الرَّحْمَن وَمِنْهَا تفجر أَنهَار الْجنَّة الْأَرْبَعَة
İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle buyurmuştur]: 'Firdevs cennetin en yüksek derecesidir, Rahmân'ın Arş'ı onun üzerindedir ve cennetin dört nehri oradan kaynar.'
وجنة عدن قَصَبَة الْجنَّة وفيهَا مَقْصُورَة الرَّحْمَن وَمِنْهَا يسمع أطيط الْعَرْش فَإِذا سَأَلْتُم الله فَاسْأَلُوهُ الفردوس
'Adn cenneti ise cennetin merkezidir (kalesidir), Rahmân'ın makamı oradadır ve Arş'ın gıcırtısı oradan işitilir. Allah'tan istediğiniz vakit O'ndan Firdevs'i isteyiniz.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الفردوس مَقْصُورَة الرَّحْمَن فِيهَا خِيَار الْأَنْهَار والأثمار
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Firdevs, Rahmân'ın köşküdür; nehirlerin ve meyvelerin en seçkinleri oradadır.'
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: الفردوس بُسْتَان بالرومية
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: 'Firdevs (الفردوس), Rumca bahçe/bostan demektir' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: الفردوس هُوَ الْكَرم بالنبطية وَأَصله فرداساً
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o: 'Firdevs (الفردوس), Nabatî dilinde üzüm bağı demektir ve aslı ferdâsâ'dır' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن عبد الله بن الْحَارِث أَن ابْن عَبَّاس سَأَلَ كَعْبًا عَن الفردوس قَالَ: هِيَ جنَّات الأعناب بالسُّرْيَانيَّة
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in Abdullah b. el-Hâris'ten rivayet ettiğine göre İbn Abbâs, Ka'b'a Firdevs'i sormuş; o da: 'O, Süryanicede üzüm bahçeleri demektir' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير: الفردوس يَعْنِي الْجنَّة
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre [o şöyle demiştir]: 'Firdevs, cennet demektir.'
قَالَ: وَالْجنَّة بِلِسَان الرومية الفردوس
Dedi ki: 'Rum dilinde cennet, firdevstir.'
وَأخرج النجاد فِي جُزْء التزاحم عَن أبي عُبَيْدَة بن الْجراح قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الْجنَّة مائَة دَرَجَة مَا بَين كل دَرَجَتَيْنِ كَمَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض
Neccâd'ın Cüz'ü't-Tezâhum'da Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Cennet yüz derecedir; her iki derecenin arası gök ile yer arası kadardır.'
والفردوس أَعلَى الْجنَّة فَإِذا سَأَلْتُم الله ﷿ فسلوه الفردوس
'Firdevs ise cennetin en yücesidir. Allah azze ve celle'den istediğiniz vakit O'ndan Firdevs'i isteyiniz.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {لَا يَبْغُونَ عَنْهَا حولا} قَالَ: متحولا
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den {لَا يَبْغُونَ عَنْهَا حولا} “Oradan başka bir yere ayrılmak/geçmek istemezler” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: 'Başka bir yere geçmek (mütehavvelen)' demiştir.
الْآيَة ١٠٩
109. Ayet
أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {قل لَو كَانَ الْبَحْر مداداًَ لكلمات رَبِّي} يَقُول: علم رَبِّي
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den {قل لَو كَانَ الْبَحْر مداداًَ لكلمات رَبِّي} “De ki: Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsa...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: 'Rabbimin ilmi [anlamındadır]' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {قل لَو كَانَ الْبَحْر مداداًَ لكلمات رَبِّي لنفد الْبَحْر قبل أَن تنفد كَلِمَات رَبِّي} يَقُول: ينْفد مَاء الْبَحْر قبل أَن ينْفد كَلَام الله وحكمته
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den {قل لَو كَانَ الْبَحْر مداداًَ لكلمات رَبِّي لنفد الْبَحْر قبل أَن تنفد كَلِمَات رَبِّي} “De ki: Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsa, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz mutlaka tükenirdi” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: 'Allah'ın kelâmı ve hikmeti tükenmeden önce denizin suyu tükenir [demektir]' demiştir.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن أبي البخْترِي قَالَ: صحب سلمَان رجل ليتعلم مِنْهُ فَانْتهى إِلَى دجلة وَهِي تطفح فَقَالَ لَهُ سلمَان: أنزل فَاشْرَبْ
Ahmed'in ez-Zühd'de Ebü'l-Bahterî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam kendisinden ilim öğrenmek için Selmân'a arkadaşlık etti. [Birlikte] taşkın bir şekilde akan Dicle'ye vardılar. Selmân ona: 'İn ve iç!' dedi.
فَشرب قَالَ لَهُ: ازدد فازداد
[Adam] içti. [Selmân] ona: 'Bir daha iç!' dedi, o da bir daha içti.
قَالَ: كم نقصت مِنْهَا قَالَ: مَا عَسى أَن أنقص من هَذِه قَالَ سلمَان: فَكَذَلِك الْعلم تَأْخُذ مِنْهُ وَلَا تنقصه
[Selmân]: 'Ondan ne kadar eksilttin?' dedi. [Adam]: 'Bundan ne eksiltebilirim ki!' dedi. Selmân: 'İşte ilim de böyledir; ondan alırsın ama onu eksiltemezsin' dedi.
الْآيَة ١١٠
110. Ayet
أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فَمن كَانَ يَرْجُو لِقَاء ربه} الْآيَة
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan {فَمن كَانَ يَرْجُو لِقَاء ربه} “Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre:
قَالَ: نزلت فِي الْمُشْركين الَّذين عبدُوا مَعَ الله إِلَهًا غَيره وَلَيْسَت هَذِه فِي الْمُؤمنِينَ
O şöyle demiştir: '[Bu ayet] Allah ile birlikte başka bir ilaha tapan müşrikler hakkında inmiştir; müminler hakkında değildir.'