صَدُوق لَا يكذب وَهُوَ فِي
doğru sözlüdür, yalan söylemez ve
حسب وثروة من قومه فَاكْتُبُوا إِلَيْنَا بأَشْيَاء نَسْأَلهُ عَنْهَا
kavmi içinde soy ve servet sahibidir. Bize ona soracağımız bazı şeyler yazıp bildirin.'
فاجتمعت يهود فَقَالُوا: إِن هَذَا لوصفه وزمانه الَّذِي يخرج فِيهِ
Bunun üzerine Yahudiler toplandılar ve şöyle dediler: 'Gerçekten de bu, onun vasfı ve ortaya çıkacağı zamandır.'
فَكَتَبُوا إِلَى قُرَيْش: أَن سلوه عَن أَمر أَصْحَاب الْكَهْف وَعَن ذِي القرنين وَعَن الرّوح فَإِن يكن الَّذِي أَتَاكُم بِهِ من الرَّحْمَن فَإِن الرَّحْمَن هُوَ الله ﷿ وَإِن يكن من رَحْمَن الْيَمَامَة فَيَنْقَطِع
Kureyş'e şöyle yazdılar: 'Ona Ashâb-ı Kehf'in durumunu, Zülkarneyn'i ve ruhu sorun. Şayet size getirdiği şey Rahmân'dan ise, şüphesiz Rahmân ancak Azîz ve Celîl olan Allah'tır. Eğer Yemâme'nin Rahmân'ından ise [cevaptan] aciz kalıp kesilecektir.'
فَلَمَّا أَتَى ذَلِك قُريْشًا أَتَى الظفر فِي أَنْفسهَا فَقَالُوا: يَا مُحَمَّد قد رغبت عَن ديننَا وَدين آبَائِنَا
Bu [cevap] Kureyş'e gelince içlerinde bir zafer hissi uyandı ve şöyle dediler: 'Ey Muhammed! Bizim dinimizden ve atalarımızın dininden yüz çevirdin.
فحدثنا عَن أَمر أَصْحَاب الْكَهْف وَذي القرنين وَالروح
Öyleyse bize Ashâb-ı Kehf'in durumunu, Zülkarneyn'i ve ruhu haber ver.'
قَالَ: ائْتُونِي غَدا
[Allah Resûlü]: 'Yarın bana gelin' buyurdu
وَلم يسْتَثْن فَمَكثَ جِبْرِيل عَنهُ مَا شَاءَ الله لَا يَأْتِيهِ ثمَّ أَتَاهُ فَقَالَ: سَأَلُونِي عَن أَشْيَاء لم يكن عِنْدِي بهَا علم فَأُجِيب حَتَّى شقّ ذَلِك عليّ
ve istisnada bulunmadı (inşallah demedi). Bunun üzerine Cebrâil, Allah'ın dilediği bir süre boyunca ona gelmedi, gecikti. Sonra geldiğinde [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: 'Bana hakkında bilgim olmayan şeyleri sordular, ben de [hemen] cevap vereyim [dedim], bu durum bana çok ağır geldi.'
قَالَ: ألم ترنا لَا ندخل بَيْتا فِيهِ كلب وَلَا صُورَة - وَكَانَ فِي الْبَيْت جرو كلب - وَنزلت {وَلَا تقولن لشَيْء إِنِّي فَاعل ذَلِك غَدا إِلَّا أَن يَشَاء الله وَاذْكُر رَبك إِذا نسيت وَقل عَسى أَن يهدين رَبِّي لأَقْرَب من هَذَا رشدا} من علم الَّذِي سَأَلْتُمُونِي عَنهُ أَن يَأْتِي قبل غَد وَنزل مَا ذكر من أَصْحَاب الْكَهْف وَنزل (ويسألونك عَن الرّوح
[Cebrâil] dedi ki: 'Görmedin mi biz içinde köpek veya sûret bulunan bir eve girmeyiz?' -Oysa evde bir köpek yavrusu vardı.- Ve { وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا } “Hiçbir şey hakkında da 'Bunu yarın kesinlikle yapacağım' deme! Ancak 'Allah dilerse [yapacağım]' (de). Unuttuğun zaman Rabbini an ve 'Umarım Rabbim beni, bundan daha doğru olana iletir' de!” ayeti indi. [Yani] bana sorduğunuz şeyin bilgisinin yarından önce gelmesi [hususunda]. Ashâb-ı Kehf hakkında zikredilen hususlar indi ve { وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ
) (الْإِسْرَاء ٨٥) الْآيَة
} (İsrâ: 85) “Sana ruh hakkında sorarlar...” ayeti indi.
وَأخرج ابْن مردوية عَن ابْن عَبَّاس أَن النَّبِي ﷺ حلف على يَمِين فَمضى لَهُ أَرْبَعُونَ لَيْلَة فَأنْزل الله {وَلَا تقولن لشَيْء إِنِّي فَاعل ذَلِك غَدا إِلَّا أَن يَشَاء الله} وَاسْتثنى النَّبِي ﷺ بعد أَرْبَعِينَ لَيْلَة
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir yemin etti ve üzerinden kırk gece geçti. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Hiçbir şey hakkında da 'Bunu yarın kesinlikle yapacağım' deme! Ancak 'Allah dilerse [yapacağım]' (de)” ayetini indirdi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kırk gece sonra istisnada bulundu (inşallah dedi).
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يرى الِاسْتِثْنَاء وَلَو بعد سنة ثمَّ قَرَأَ {وَاذْكُر رَبك إِذا نسيت} قَالَ: إِذا ذكرت
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, bir yıl sonra bile olsa istisnada bulunmayı (inşallah demeyi) caiz görürdü. Sonra { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ } “Unuttuğun zaman Rabbini an” ayetini okuyup: 'Hatırladığın zaman [istisnada bulun/inşallah de]' demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي هَذِه الْآيَة قَالَ: إِذا نسيت أَن تَقول لشَيْء
İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Bir şey hakkında [konuşurken]
إِنِّي أَفعلهُ فنسيت أَن تَقول إِن شَاءَ الله فَقل إِذا ذكرت: إِن شَاءَ الله
'Bunu kesinlikle yapacağım' deyip de 'İnşallah' demeyi unuttuğun zaman, hatırladığında 'İnşallah' de.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله: {وَاذْكُر رَبك إِذا نسيت} قَالَ: تستثني إِذا ذكرت
İbn Ebî Şeybe ve İbnu'l-Münzir'in Ebu'l-Âliye'den bildirdiğine göre; { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ } “Unuttuğun zaman Rabbini an” ayeti hakkında: 'Hatırladığın zaman istisnada bulunursun (inşallah dersin)' demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير فِي رجل حلف وَنسي أَن يَسْتَثْنِي قَالَ لَهُ: ثنياه إِلَى شهر وَقَرَأَ {وَاذْكُر رَبك إِذا نسيت}
İbnu'l-Münzir'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre; yemin edip de istisnada bulunmayı unutan bir adam hakkında: 'Onun istisnası bir aya kadardır' demiş ve { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ } “Unuttuğun zaman Rabbini an” ayetini okumuştur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَمْرو بن دِينَار عَن عَطاء أَنه قَالَ: من حلف على يَمِين فَلهُ الثنيا حلب نَاقَة
İbn Ebî Hâtim'in Amr b. Dînâr kanalıyla Atâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Kim bir yemin ederse, onun için istisna süresi bir devenin sağılma müddeti kadardır.'
وَكَانَ طَاوس يَقُول: مَا دَامَ فِي مَجْلِسه
Tâvûs ise: 'Meclisinde bulunduğu müddetçedir' derdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن إِبْرَاهِيم قَالَ: يَسْتَثْنِي مادام فِي كَلَامه
İbn Ebî Hâtim'in İbrâhim'den bildirdiğine göre o: 'Sözü devam ettiği müddetçe istisnada bulunabilir' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَاذْكُر رَبك إِذا نسيت} قَالَ: إِذا نسيت الِاسْتِثْنَاء فَاسْتَثْنِ إِذا ذكرت
İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre; { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ } “Unuttuğun zaman Rabbini an” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'İstisnada bulunmayı unuttuğun zaman, hatırladığında istisnada bulun (inşallah de).'
قَالَ: هِيَ خَاصَّة لرَسُول الله ﷺ وَلَيْسَ لِأَحَدِنَا أَن يَسْتَثْنِي إِلَّا فِي صلَة يَمِينه
[Râvi] dedi ki: 'Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustur; bizden birinin ise ancak yeminine bitişik olarak istisnada bulunma hakkı vardır.'
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن ابْن عمر قَالَ: كل اسْتثِْنَاء مَوْصُول فَلَا حنث على صَاحبه وَإِذا كَانَ غير مَوْصُول فَهُوَ حانث
Saîd b. Mansûr'un İbn Ömer'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: '[Yemine] bitişik olan her istisnada sahibine yemin bozma günahı/kefareti yoktur; bitişik olmadığında ise o kimse yeminini bozmuş olur.'
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من حلف فَقَالَ: إِن شَاءَ الله
Beyhakî'nin el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İbn Ömer'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Kim yemin eder de 'İnşallah' derse,
فَإِن شَاءَ مضى وَإِن شَاءَ رَجَعَ غير حانث
dilerse [yeminine] devam eder, dilerse yeminini bozmuş olmaksızın vazgeçer.'
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: قَالَ سُلَيْمَان بن دَاوُد ﵉: لأطوقن اللَّيْلَة على تسعين امْرَأَة تَلد كل امْرَأَة مِنْهُنَّ غُلَاما يُقَاتل فِي سَبِيل الله
Ahmed, Buhârî, Müslim, Nesâî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Dâvûd oğlu Süleyman aleyhimesselâm: 'Bu gece doksan kadını mutlaka dolaşacağım; onların her biri Allah yolunda savaşacak birer erkek çocuk doğuracak' dedi.
فَقَالَ لَهُ الْملك: قل إِن شَاءَ الله فَلم يقل
Melek ona: 'İnşallah de' dedi, fakat o söylemedi.
فَطَافَ فَلم تَلد مِنْهُنَّ إِلَّا امْرَأَة وَاحِدَة نصف إنسأن
Dolaştı; fakat onlardan sadece bir kadın yarım bir insan doğurdu.'
قَالَ رَسُول الله ﷺ: وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لَو قَالَ إِن شَاءَ الله لم يَحْنَث وَكَانَ دركاً لِحَاجَتِهِ
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer 'İnşallah' deseydi yeminini bozmuş olmazdı ve arzusuna da ulaşırdı.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله: {وَاذْكُر رَبك إِذا نسيت} قَالَ: إِذا غضِبت
İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî'nin İkrime'den bildirdiğine göre; { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ } “Unuttuğun zaman Rabbini an” ayeti hakkında: 'Öfkelendiğin zaman' demiştir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن الْحسن فِي قَوْله: {وَاذْكُر رَبك إِذا نسيت} قَالَ: إِذا لم تقل إِن شَاءَ الله
Beyhakî'nin el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Hasan'dan bildirdiğine göre; { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ } “Unuttuğun zaman Rabbini an” ayeti hakkında: 'İnşallah demediğin zaman' demiştir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ من طَرِيق الْمُعْتَمِر بن سُلَيْمَان قَالَ: سَمِعت أَبَا الْحَارِث عَن رجل من أهل الْكُوفَة كَانَ يقْرَأ الْقُرْآن فِي الْآيَة قَالَ: إِذا نسي الْإِنْسَان أَن يَقُول إِن شَاءَ الله فتوبته من ذَلِك أَن يَقُول: {عَسى أَن يهدين رَبِّي لأَقْرَب من هَذَا رشدا}
Beyhakî'nin Mu'temir b. Süleymân kanalıyla bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Ebu'l-Hâris'ten, onun da Kûfelilerden Kur'an okuyan bir adamdan [naklettiğini] işittim; ayet hakkında şöyle demiştir: 'İnsan inşallah demeyi unuttuğunda, bunun tövbesi { عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا } “Umarım Rabbim beni, bundan daha doğru olana iletir” demesidir.'
الْآيَة ٢٥ - ٢٦
25-26. Ayetler
أخرج الْخَطِيب فِي تَارِيخه عَن حَكِيم بن عقال قَالَ: سَمِعت عُثْمَان بن عَفَّان يقْرَأ: {وَلَبِثُوا فِي كهفهم ثَلَاث مائَة سِنِين} منوّنة
Hatîb'in Târîh'inde Hakîm b. İkâl'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Osmân b. Affân'ın { وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ } “Mağaralarında üç yüz yıl kaldılar” ifadesini tenvinli olarak okuduğunu işittim.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن الرجل ليفسر الْآيَة يرى أَنَّهَا كَذَلِك فَيهْوِي أبعد مَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض ثمَّ تَلا {وَلَبِثُوا فِي كهفهم} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Kişi ayeti öyle olduğunu zannederek tefsir eder de yer ile gök arasındaki mesafeden daha uzağa yuvarlanır.' Sonra { وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ } “Mağaralarında kaldılar...” ayetini okudu.
ثمَّ قَالَ: كم لبث الْقَوْم قَالُوا: ثَلَاثمِائَة وتسع سِنِين
Sonra: 'O topluluk ne kadar kaldı?' dedi. Onlar: 'Üç yüz dokuz yıl' dediler.
قَالَ: لَو كَانُوا لَبِثُوا كَذَلِك لم يقل الله: {قل الله أعلم بِمَا لَبِثُوا} وَلكنه حكى مقَالَة الْقَوْم فَقَالَ: {سيقولون ثَلَاثَة} إِلَى قَوْله: {رجماً بِالْغَيْبِ} وَأخْبر أَنهم لَا يعلمُونَ قَالَ: سيقولون {وَلَبِثُوا فِي كهفهم ثَلَاث مائَة سِنِين وازدادوا تسعا}
[İbn Abbâs] dedi ki: 'Eğer onlar o kadar kalmış olsalardı, Allah { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا } “De ki: Onların ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir” buyurmazdı. Fakat O, kavmin sözünü naklederek { سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ } “(Onlar) 'Üçtür...' diyecekler”den { رَجْمًا بِالْغَيْبِ } “karanlığa taş atar gibi (tahmin yürüterek)” kavline kadar buyurmuş ve onların bilmediklerini haber vermiştir. [Yani] onlar { وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا } “Mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz yıl da artırdılar” diyeceklerdir demiştir.'
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي حرف ابْن مَسْعُود وَقَالُوا لَبِثُوا فِي كهفهم الْآيَة
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, İbn Mes'ûd'un kıraatindeki 'Onlar mağaralarında kaldılar dediler...' ayeti hakkında:
يَعْنِي إِنَّمَا قَالَه النَّاس
'Yani bunu ancak insanlar söyledi.
أَلا ترى أَنه قَالَ: {قل الله أعلم بِمَا لَبِثُوا}
Görmez misin ki O: { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا } “De ki: Onların ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir” buyurmuştur' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وَلَبِثُوا فِي كهفهم ثَلَاث مائَة سِنِين وازدادوا تسعا} قَالَ: هَذَا قَول أهل الْكتاب فَرد الله عَلَيْهِم {قل الله أعلم بِمَا لَبِثُوا}
İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre; { وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا } “Mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz yıl da artırdılar” ayeti hakkında: 'Bu, Ehl-i Kitab'ın sözüdür. Allah da onlara karşı { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا } “De ki: Onların ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir” buyurarak reddetmiştir' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة {فِي كهفهم ثَلَاث مائَة} قيل: يَا رَسُول الله أَيَّامًا أم شهوراً أم سِنِين فَأنْزل الله {سِنِين وازدادوا تسعا}
İbn Abi Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: { فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ } “Mağaralarında üç yüz...” kısmı inince: 'Ey Allah'ın Resûlü! Gün mü, ay mı, yoksa yıl mı?' denildi. Bunun üzerine Allah { سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا } “yıl (kaldılar) ve dokuz (yıl) da artırdılar” kısmını indirdi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من وَجه آخر عَن الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس مَوْصُولا
İbn Merdûye başka bir yoldan Dahhâk kanalıyla İbn Abbâs'tan merfû olarak nakletmiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {ثَلَاث مائَة سِنِين وازدادوا تسعا} يَقُول: عدد مَا لَبِثُوا
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre; { ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا } “üç yüz yıl ve dokuz yıl da artırdılar” ayeti hakkında: '[Bu,] kaldıkları sürenin sayısıdır' demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {أبْصر بِهِ وأسمع} قَالَ: الله يَقُوله
İbnu'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre; { أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ } “O ne güzel görür, ne güzel işitir!” ayeti hakkında: 'Bunu Allah buyurmaktadır' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {أبْصر بِهِ وأسمع} قَالَ: لَا أحد أبْصر من الله وَلَا أسمع ﵎
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre; { أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ } “O ne güzel görür, ne güzel işitir!” ayeti hakkında: 'Hiç kimse Allah'tan daha iyi gören ve daha iyi işiten olamaz' demiştir.
وَالله أعلم بِالصَّوَابِ وَالْحَمْد لله وَحده
Doğruyu en iyi Allah bilir; hamd yalnızca Allah'a mahsustur.
الْآيَة ٢٧ - ٢٩
27-29. Ayetler
أخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {ملتحداً} قَالَ: ملْجأ
İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre; { مُلْتَحَدًا } “bir sığınak” kelimesi hakkında: 'Sığınılacak yer' demiştir.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْوَقْف عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله: {وَلنْ تَجِد من دونه ملتحداً} مَا الملتحد قَالَ: الْمدْخل فِي الأَرْض قَالَ فِيهِ خصيب الضمرِي: يَا لهف نَفسِي ولهف غير محدثه عليّ وَمَا عَن قَضَاء الله ملتحد وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن سلمَان قَالَ: جَاءَت الْمُؤَلّفَة قُلُوبهم إِلَى رَسُول الله ﷺ: عُيَيْنَة بن بدر والأقرع بن حَابِس فَقَالُوا: يَا رَسُول الله لَو جَلَست فِي صدر الْمجْلس وتغيبت عَن هَؤُلَاءِ وأرواح جِبَابهمْ - يعنون سلمَان وَأَبا ذَر وفقراء الْمُسلمين وَكَانَت عَلَيْهِم جباب الصُّفُوف - جالسناك أَو حادثناك وأخذنا عَنْك فَأنْزل الله {واتل مَا أُوحِي إِلَيْك من كتاب رَبك} إِلَى قَوْله: {أَعْتَدْنَا للظالمين نَارا} يهددهم بالنَّار
İbnu'l-Enbârî'nin el-Vakf'ta İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: 'Bana { وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا } “ve O'ndan başka asla bir sığınak da bulamazsın” ayetindeki Mültehad (مُلْتَحَد) ne demektir, haber ver' dedi. O da: 'Yerin içine girilecek yer' dedi. Husayb ed-Damrî bu hususta şöyle demiştir: 'Eyvah nefsime! Başkasının başına gelen bana gelmez; Allah'ın takdirinden ise kaçıp sığınılacak bir yer yoktur.' İbn Merdûye, Hilye'de Ebû Nuaym ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî'nin Selmân'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Müellefe-i kulûbdan Uyeyne b. Bedr ve Akra' b. Hâbis, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Meclisin başköşesine otursan da şunlardan ve cübbelerinin kokularından -Selmân, Ebû Zerr ve fakir Müslümanları kastediyorlar; üzerlerinde yün cübbeler vardı- uzak dursan, seninle oturur, seninle sohbet eder ve senden [ilim] alırdık' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ } “Rabbinin kitabından sana vahyolunanı oku...” ayetinden { أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا } “Zalimler için bir ateş hazırladık” kavline kadar olan ayetleri indirdi; onları ateşle tehdit ediyordu.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سلمَان قَالَ: قَامَ رَسُول الله ﷺ يلتمسهم حَتَّى أَصَابَهُم فِي مُؤخر الْمَسْجِد يذكرُونَ الله فَقَالَ: الْحَمد لله الَّذِي لم يُمِتْنِي حَتَّى أَمرنِي أَن أَصْبِر نَفسِي مَعَ رجال من أمتِي مَعكُمْ الْمحيا وَالْمَمَات
Ebu'ş-Şeyh'in Selmân'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp onları aradı, nihayet mescidin arka tarafında Allah'ı zikrederlerken onlara ulaştı ve şöyle buyurdu: 'Ümmetimden birtakım kimselerle birlikte kendimi sabırlı tutmamı bana emredene kadar canımı almayan Allah'a hamdolsun. Hayatım da ölümüm de sizinledir.'
وَأخرج عبد بن حميد عَن سلمَان قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي وَفِي رجل دخل على النَّبِي ﷺ وَمَعِي شن خوص - فَوضع مرفقه فِي صَدْرِي فَقَالَ: تَنَحَّ
Abd b. Humeyd'in Selmân'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet, benim ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına giren bir adam hakkında indi. Yanımda hurma yaprağından bir torba vardı. [Adam] dirseğini göğsüme koyup: 'Çekil!' dedi,
حَتَّى ألقاني على الْبسَاط ثمَّ قَالَ: يَا مُحَمَّد إِنَّا ليمنعنا كثيرا من أَمرك هَذَا وضرباؤه أَن ترى
nihayet beni minderin üzerine savurdu. Sonra: 'Ey Muhammed! Seni dinlemekten/işinden bizi alıkoyan şey, çoğunlukla bu ve benzerleridir; zira sen
لي قدماً وسواداً فَلَو نَحّيْتَهُمْ إِذا دَخَلنَا عَلَيْك فَإِذا خرجنَا أَذِنت لَهُم إِذا شِئْت
benim önde gelen ve kalabalık cemaati olan biri olduğumu görüyorsun. Biz senin yanına girdiğimizde şunları uzaklaştırsan, biz çıktığımızda ise dilersen onlara izin versen [ne olur]!' dedi.
فَلَمَّا خرج أنزل الله {واصبر نَفسك مَعَ الَّذين يدعونَ رَبهم} إِلَى قَوْله: {وَكَانَ أمره فرطا}
[O adam] çıkınca Allah Teâlâ: { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } “Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut...” ayetinden { وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا } “...ve işi aşırılık/haddi aşmak olan” kavline kadar olan kısmı indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الرَّحْمَن بن سهل بن حنيف قَالَ: نزلت على رَسُول الله ﷺ وَهُوَ فِي بعض أبياته {واصبر نَفسك مَعَ الَّذين يدعونَ رَبهم بِالْغَدَاةِ والعشي} فَخرج يلتمسهم فَوجدَ قوما يذكرُونَ الله فيهم ثَائِر الرَّأْس وجاف الْجلد وَذُو الثَّوْب الْوَاحِد فَلَمَّا رَآهُمْ جلس مَعَهم وَقَالَ: الْحَمد لله الَّذِي جعل فِي أمتِي من أَمْرِي أَن أَصْبِر نَفسِي مَعَهم
İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye'nin Abdurrahman b. Sehl b. Huneyf'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem evlerinden birindeyken ona: { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ } “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut” ayeti indi. Bunun üzerine onları aramak için çıktı ve Allah'ı zikreden bir topluluk buldu. İçlerinde saçı başı dağınık, teni kurumuş ve tek bir elbisesi olan kimseler vardı. Onları görünce yanlarına oturdu ve: 'Ümmetim içinde, kendileriyle beraber nefsime sabretmem emredilen kimseler kılan Allah'a hamdolsun' buyurdu.
وَأخرج الْبَزَّار عَن بِي هُرَيْرَة وَأبي سعيد قَالَا: جَاءَ رَسُول الله ﷺ رجل يقْرَأ سُورَة الْحجر وَسورَة الْكَهْف فَسكت فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: هَذَا الْمجْلس الَّذِي أمرت أَن أَصْبِر نَفسِي مَعَهم
Bezzâr'ın Ebû Hureyre ve Ebû Saîd'den bildirdiğine göre onlar şöyle dediler: Hicr ve Kehf surelerini okuyan bir adamın yanına Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi, adam [okumayı bırakıp] sustu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İşte bu, kendileriyle beraber nefsime sabretmem emredilen meclistir' buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن عَسَاكِر من طَرِيق عمر بن ذَر عَن أَبِيه: أَن رَسُول الله ﷺ انْتهى إِلَى نفر من أَصْحَابه - مِنْهُم عبد الله بن رَوَاحَة - يذكرهم بِاللَّه فَلَمَّا رَآهُ عبد الله سكت فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ: ذكّر أَصْحَابك
İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir'in Ömer b. Zerr kanalıyla babasından bildirdiğine göre; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, içlerinde Abdullah b. Revâha'nın da bulunduğu ve onlara Allah'ı hatırlatan bir grup sahabisinin yanına vardı. Abdullah onu görünce sustu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Arkadaşlarına hatırlatmaya devam et' buyurdu.
فَقَالَ: يَا رَسُول الله أَنْت أَحَق
O da: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sen [buna] daha layıksın' dedi.
فَقَالَ: أما إِنَّكُم الْمَلأ الَّذين أَمرنِي أَن أَصْبِر نَفسِي مَعَهم ثمَّ تَلا {واصبر نَفسك} الْآيَة
[Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: 'Bilin ki sizler, kendileriyle beraber nefsime sabretmem emredilen topluluksunuz.' Sonra: { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ } “Nefsini sabırlı tut...” ayetini okudu.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الصَّغِير وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عمر بن ذَر: حَدثنِي مُجَاهِد عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مر النَّبِي ﷺ بِعَبْد الله بن رَوَاحَة وَهُوَ يذكر أَصْحَابه فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أما إِنَّكُم للملأ الَّذين أَمرنِي الله أَن أَصْبِر نَفسِي مَعَهم
Taberânî el-Mu'cemu's-Sağîr'de ve İbn Merdûye'nin Ömer b. Zerr kanalıyla bildirdiğine göre; Mücâhid, İbn Abbâs'tan nakletti: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, arkadaşlarına [Allah'ı] hatırlatan Abdullah b. Revâha'ya uğradı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Bilin ki sizler, Allah'ın kendileriyle beraber nefsime sabretmemi bana emrettiği topluluksunuz.'
ثمَّ تَلا {واصبر نَفسك} الْآيَة
Sonra: { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ } “Nefsini sabırlı tut...” ayetini okudu.
قَالَ: إِنَّه مَا جلس عدتكم إِلَّا جلس مَعَه عدتهمْ جليسهم من الْمَلَائِكَة إِن سبّحوا الله سبحوه وَإِن حَمَدوا الله حمدوه وَإِن كبّروا الله كبروه
[Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem devamla] buyurdu ki: 'Sizin sayınız kadar bir topluluk oturmaz ki meleklerden de arkadaşları olarak onların sayısı kadar bir topluluk onlarla beraber oturmasın. Eğer onlar Allah'ı tesbih ederlerse [melekler de] O'nu tesbih ederler, Allah'a hamdederlerse O'na hamdederler, Allah'ı tekbir ederlerse O'nu tekbir ederler.
يصعدون إِلَى الرب وَهُوَ أعلم فَيَقُولُونَ: رَبنَا إِن عِبَادك سبحوك فسبحنا وكبروك فكبرنا وحمدوك فحمدنا
[Melekler] Rabbe yükselirler -ki O en iyi bilendir- ve: 'Rabbimiz! Kulların Seni tesbih etti biz de tesbih ettik, Seni tekbir etti biz de tekbir ettik, Sana hamdetti biz de hamdettik' derler.
فَيَقُول رَبنَا: يَا ملائكتي أشهدكم أَنِّي قد غفرت لَهُم
Rabbimiz de buyurur ki: 'Ey meleklerim! Şahit olun ki Ben onları bağışladım.'
فَيَقُولُونَ: فيهم فلَان الخطاء
[Melekler]: 'İçlerinde çokça günah işleyen filanca da var' derler.
فَيَقُول: هم الْقَوْم لَا يشقى بهم جليسهم
[Allah Teâlâ] buyurur ki: 'Onlar öyle bir topluluktur ki, meclislerinde oturan kimse şaki / bedbaht olmaz.'
وَأخرج أَحْمد عَن أبي أُمَامَة قَالَ: خرج رَسُول الله ﷺ على قاصّ يقص
Ahmed'in Ebû Ümâme'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, vaaz eden bir vaizin yanına çıktı;
فَأمْسك
[vaiz anlatmayı] kesti.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: قصّ فَلِأَن أقعد غدْوَة إِلَى أَن تشرق الشَّمْس أحب إِلَيّ من أَن أعتق أَربع رِقَاب
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Anlatmaya devam et! Sabahleyin güneş doğuncaya kadar [böyle bir mecliste] oturmam, bana dört köle azat etmekten daha sevimlidir' buyurdu.
وَأخرج أَبُو يعلى وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل وَأَبُو نصر السجْزِي فِي الإِبانة عَن أبي سعيد قَالَ: أَتَى علينا رَسُول الله ﷺ وَنحن نَاس من ضعفة الْمُسلمين وَرجل يقْرَأ علينا الْقُرْآن وَيَدْعُو لنا فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: الْحَمد لله الَّذِي جعل فِي أمتِي من أمرت أَن أَصْبِر نَفسِي مَعَهم ثمَّ قَالَ: بشر فُقَرَاء الْمُسلمين بِالنورِ التَّام يَوْم الْقِيَامَة يدْخلُونَ الْجنَّة قبل الْأَغْنِيَاء بِنصْف يَوْم مِقْدَار خَمْسمِائَة عَام
Ebû Ya'lâ, İbn Merdûye, Delâil'de Beyhakî ve el-İbâne'de Ebû Nasr es-Siczî'nin Ebû Saîd'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Biz Müslümanların zayıflarından bir grup iken ve bir adam bize Kur'an okuyup dua ediyorken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza geldi ve şöyle buyurdu: 'Ümmetim içinde, kendileriyle beraber nefsime sabretmem emredilen kimseler var eden Allah'a hamdolsun.' Sonra: 'Fakir Müslümanları kıyamet günündeki tam bir nur ile müjdele! Onlar zenginlerden yarım gün -ki miktarı beş yüz yıldır- önce cennete gireceklerdir' buyurdu.
هَؤُلَاءِ فِي الْجنَّة ينتعمون وَهَؤُلَاء يحاسبون
Şunlar cennette nimetlenirken, berikiler hesaba çekileceklerdir.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن ثَابت قَالَ: كَانَ سلمَان فِي عِصَابَة يذكرُونَ الله فَمر النَّبِي فكفوا فَقَالَ: مَا كُنْتُم تَقولُونَ قُلْنَا: نذْكر الله
Ahmed'in ez-Zühd'de Sâbit'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Selmân, Allah'ı zikreden bir topluluğun içindeydi. Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem] [onların yanından] geçti; bunun üzerine sustular. [Nebi]: 'Ne diyordunuz?' buyurdu. Biz: 'Allah'ı zikrediyorduk' dedik.
قَالَ: فَإِنِّي رَأَيْت الرَّحْمَة تنزل عَلَيْكُم فَأَحْبَبْت أَن أشارككم فِيهَا
Şöyle buyurdu: 'Gerçekten ben rahmetin üzerinize indiğini gördüm ve bunda size ortak olmayı arzuladım.'
ثمَّ قَالَ الْحَمد لله الَّذِي جعل فِي أمتِي من أمرت أَن أَصْبِر نَفسِي مَعَهم
Sonra: 'Ümmetim içinde, kendileriyle beraber nefsime sabretmem emredilen kimseler kılan Allah'a hamdolsun' buyurdu.
وَأخرج أَحْمد عَن أنس عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: مَا من قوم اجْتَمعُوا يذكرُونَ الله لَا يُرِيدُونَ بذلك إِلَّا وَجهه إِلَّا ناداهم منادٍ من السَّمَاء أَن: قومُوا مغفوراً لكم قد بدلت سَيِّئَاتكُمْ حَسَنَات
Ahmed'in Enes'ten bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Bununla yalnızca Allah'ın rızasını dileyerek Allah'ı zikretmek üzere toplanan hiçbir topluluk yoktur ki gökten bir münadi onlara şöyle seslenmesin: Bağışlanmış olarak kalkın; kötülükleriniz iyiliklere dönüştürüldü!'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن نَافِع قَالَ: أَخْبرنِي عبد الله بن عمر فِي هَذِه الْآيَة {واصبر نَفسك مَعَ الَّذين يدعونَ رَبهم} أَنهم الَّذين يشْهدُونَ الصَّلَوَات الْمَكْتُوبَة
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Nâfi'den bildirdiğine göre; Abdullah b. Ömer ona { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } “Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut” ayeti hakkında, onların farz namazlara devam edenler olduğunu haber vermiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس مثله
İbn Ebî Şeybe ve İbnu'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o da aynısını söylemiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عَمْرو بن شُعَيْب عَن أَبِيه عَن جده فِي قَوْله: {واصبر نفسَكَ} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Amr b. Şuayb kanalıyla babasından, onun da dedesinden bildirdiğine göre; { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ } “Nefsini sabırlı tut...” ayeti hakkında
قَالَ: نزلت فِي صَلَاة الصُّبْح وَصَلَاة الْعَصْر
şöyle demiştir: 'Sabah namazı ve ikindi namazı hakkında indi.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبيد الله بن عدي بن الْخِيَار فِي هَذِه الْآيَة قَالَ: هم الَّذين يقرأون الْقُرْآن
İbn Ebî Hâtim'in Ubeydullah b. Adiy b. el-Hıyâr'dan bildirdiğine göre; bu ayet hakkında: 'Onlar Kur'an okuyanlardır' demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق جُوَيْبِر عَن الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَلَا تُطِع من أَغْفَلنَا قلبه عَن ذكرنَا} قَالَ: نزلت فِي أُميَّة بن خلف وَذَلِكَ أَنه دَعَا النَّبِي ﷺ إِلَى أَمر كرهه الله من طرد الْفُقَرَاء عَنهُ وتقريب صَنَادِيد أهل مَكَّة
İbn Merdûye'nin Cüveybir kanalıyla Dahhâk'tan, onun da İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre; { وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا } “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız kimseye itaat etme” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Ümeyye b. Halef hakkında indi. Şöyle ki o, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'i, Allah'ın hoşlanmadığı bir şeye; yani fakirleri yanından kovmaya ve Mekke'nin ileri gelenlerini yaklaştırmaya çağırmıştı.'
فَأنْزل الله {وَلَا تُطِع من أَغْفَلنَا قلبه عَن ذكرنَا} يَعْنِي من ختمنا على قلبه يَعْنِي التَّوْحِيد {وَاتبع هَوَاهُ} يَعْنِي الشّرك {وَكَانَ أمره فرطا} يَعْنِي فرطا فِي أَمر الله وجهالة بِاللَّه
Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا } “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız kimseye itaat etme” yani tevhid hususunda kalbini mühürlediğimiz kimseye; { وَاتَّبَعَ هَوَاهُ } “ve hevasına uyan” yani şirke uyan; { وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا } “ve işi aşırılık/haddi aşmak olan” yani Allah'ın emrinde aşırılık ve Allah'a karşı cehalet içinde olan [kimseye itaat etme] ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن بُرَيْدَة قَالَ: دخل عُيَيْنَة بن حصن على النَّبِي ﷺ فِي يَوْم حَار وَعِنْده سلمَان عَلَيْهِ جُبَّة من صوف فثار مِنْهُ ريح الْعرق فِي الصُّوف فَقَالَ عُيَيْنَة: يَا مُحَمَّد إِذا نَحن أَتَيْنَاك فَأخْرج هَذَا وضرباءه من عنْدك لَا يؤذونا فَإِذا خرجنَا فَأَنت وهم أعلم
İbn Ebî Hâtim'in İbn Büreyde'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Uyeyne b. Hısn, sıcak bir günde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdi. Yanında üzerinde yün bir cübbe bulunan Selmân vardı ve yünün içindeki ter kokusu yayılmıştı. Uyeyne: 'Ey Muhammed! Biz sana geldiğimizde şunu ve benzerlerini yanından çıkar, bizi rahatsız etmesinler. Biz çıktığımızda ise sen ve onlar ne hâliniz varsa görün!' dedi.
فَأنْزل الله {وَلَا تُطِع من أَغْفَلنَا قلبه} الْآيَة
Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ } “Kalbini gafil kıldığımız kimseye itaat etme...” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع قَالَ: حَدثنَا أَن النَّبِي ﷺ تصدى لأمية بن خلف وَهُوَ ساه غافل عَمَّا يُقَال لَهُ فَأنْزل الله {وَلَا تُطِع من أَغْفَلنَا قَلبَه} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in er-Rebî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine söylenenlerden dalgın ve gafil olan Ümeyye b. Halef'e yönelip onunla ilgilendi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ } “Kalbini gafil kıldığımız kimseye itaat etme...” ayetini indirdi.
فَرجع إِلَى أَصْحَابه وخلى عَن أُميَّة فَوجدَ سلمَان يذكرهم فَقَالَ: الْحَمد لله الَّذِي لم أُفَارِق الدُّنْيَا حَتَّى أَرَانِي أَقْوَامًا من أمتِي أَمرنِي أَن أَصْبِر نَفسِي مَعَهم
Bunun üzerine [Nebi] ashabına döndü, Ümeyye'yi bıraktı ve Selmân'ı onlara [Allah'ı] hatırlatırken buldu. Şöyle buyurdu: 'Ümmetimden, kendileriyle beraber nefsime sabretmem bana emredilen toplulukları bana gösterinceye kadar beni dünyadan ayırmayan Allah'a hamdolsun.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق مُغيرَة عَن إِبْرَاهِيم فِي قَوْله: {واصبر نَفسك مَعَ الَّذين يدعونَ رَبهم بِالْغَدَاةِ والعشي} قَالَ: هم أهل الذّكر
İbn Ebî Hâtim'in Mugîre kanalıyla İbrâhîm'den bildirdiğine göre; { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ } “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut” ayeti hakkında: 'Onlar zikir ehlidir' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق مَنْصُور عَن إِبْرَاهِيم فِي قَوْله: {واصبر نفسَكَ} الْآيَة
İbn Ebî Şeybe ve İbnu'l-Münzir'in Mansûr kanalıyla İbrâhîm'den bildirdiğine göre; { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ } “Nefsini sabırlı tut...” ayeti hakkında
قَالَ: لَا تطردهم عَن الذّكر
şöyle demiştir: 'Onları zikirden kovma.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي جَعْفَر فِي الْآيَة قَالَ: أَمر أَن يصبر نَفسه مَعَ أَصْحَابه يعلمهُمْ الْقُرْآن
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Ca'fer'den bildirdiğine göre; ayet hakkında şöyle demiştir: '[Nebi'ye], onlara Kur'an öğreterek ashabıyla beraber nefsine sabretmesi emredildi.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {مَعَ الَّذين يدعونَ رَبهم} قَالَ: يعْبدُونَ رَبهم
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre; { مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } “Rablerine dua edenlerle beraber” ayeti hakkında: 'Rablerine ibadet edenlerle [beraber]' demiştir.
قَوْله: {وَلَا تعد عَيْنَاك عَنْهُم} يَقُول: لَا تتعداهم إِلَى غَيرهم
{ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ } “Gözlerin onlardan ayrılmasın” kavli hakkında; 'Onları aşıp da başkalarına bakma/geçme' demektedir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي هَاشم فِي الْآيَة قَالَ: كَانُوا يتفاضلون فِي الْحَلَال وَالْحرَام
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hâşim'den bildirdiğine göre; ayet hakkında: 'Onlar helal ve haram konusunda birbirleriyle müzakere ediyorlardı' demiştir.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {واصبر نَفسك مَعَ الَّذين يدعونَ رَبهم بِالْغَدَاةِ والعشي} قَالَ: المفاضلة فِي الْحَلَال وَالْحرَام
Hakîm et-Tirmizî'nin Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre; { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ } “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut” ayeti hakkında: 'Helal ve haram konusunda müzakere etmektir' demiştir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن إِبْرَاهِيم وَمُجاهد {واصبر نَفسك مَعَ الَّذين يدعونَ رَبهم بِالْغَدَاةِ والعشي} قَالَ: الصَّلَوَات الْخمس
Beyhakî'nin Şuabu'l-Îmân'da İbrâhîm ve Mücâhid'den bildirdiğine göre; { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ } “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut” ayeti hakkında: '[Kastedilen] beş vakit namazdır' demişlerdir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ: نزلت {وَلَا تُطِع من أَغْفَلنَا قلبه عَن ذكرنَا} فِي عُيَيْنَة بن حصن
İbnu'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den bildirdiğine göre; { وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا } “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız kimseye itaat etme” ayeti Uyeyne b. Hısn hakkında inmiştir.
قَالَ للنَّبِي ﷺ: لقد آذَانِي ريح سلمَان الْفَارِسِي فَاجْعَلْ لنا مَجْلِسا مَعَك لَا يجامعنا فِيهِ وَاجعَل لَهُم مَجْلِسا مِنْك لَا نجامعهم فِيهِ
[Uyeyne], Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Selmân el-Fârisî'nin kokusu beni rahatsız etti; binaenaleyh onun bizimle birlikte oturmayacağı bir meclis ayır ve onlara da bizim oturmayacağımız ayrı bir meclis ayır' demişti.
فَنزلت
Bunun üzerine [bu ayet] indi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَكَانَ أمره فرطا} قَالَ: ضيَاعًا
İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre; { وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا } “ve işi aşırılık/haddi aşmak olan” kavli hakkında: 'Ziyan/boşa gitmiş' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَقل الْحق من ربكُم} قَالَ: الْحق هُوَ الْقُرْآن
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre; { وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ve de ki: Hak Rabbinizdendir” ayeti hakkında: 'Hak, Kur'an'dır' demiştir.