فتهيأ ثمَّ أَتَانِي فَقَالَ: خُذ بمعرفتي وَإِيَّاك أَن تتركها فتهلك فَأخذت بمعرفته فعرج بِي حَتَّى لمست السَّمَاء فَإِذا قَائِل يَقُول: مَا شَاءَ الله لَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه فسقطوا على وُجُوههم وَسَقَطت فَرَجَعت إِلَى أَهلِي فَإِذا أَنا بِهِ يدْخل بعد أَيَّام فَجعلت أَقُول: مَا شَاءَ الله لَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه قَالَ: فيذوب لذَلِك حَتَّى يصير مثل الذُّبَاب
Hazırlandı, sonra bana gelip: 'Yanıma tutun ve sakın beni bırakma, yoksa helak olursun' dedi. Yanına tutundum; beni göğe dokununcaya kadar yükseltti. Bir de baktım bir söyleyen: 'Mâşâallah, lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' diyordu. Yüzüstü düştüler, ben de düştüm. Aileme döndüm. Birkaç gün sonra onun girdiğini gördüm ve 'Mâşâallah, lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' demeye başladım. Dedi ki: Bundan dolayı sinek gibi oluncaya kadar eridi.
ثمَّ قَالَ لي: قد حفظته فَانْقَطع عَنَّا
Sonra bana: 'Onu ezberledin' dedi ve bizden kesilip gitti.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن يحيى بن سليم الثَّقَفِيّ عَن شيخ لَهُ قَالَ: الْكَلِمَة الَّتِي تزجر بهَا الْمَلَائِكَة الشَّيَاطِين حَتَّى يسْتَرقونَ السّمع {مَا شَاءَ الله}
Ahmed ez-Zühd'de Yahyâ b. Süleym es-Sekafî'den, o da bir hocasından bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Meleklerin kulak hırsızlığı yaparken şeytanları kendisiyle azarladığı kelime: {مَا شَاءَ الله} "Allah'ın dilediği olur" [kelimesidir].
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن صَفْوَان بن سليم قَالَ: مَا نَهَضَ ملك من الأَرْض حَتَّى يَقُول: لَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه
Ebû Nuaym el-Hilye'de Safvân b. Süleym'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Yeryüzünden hiçbir melek 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' demeden kalkmaz.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه دَوَاء من تِسْعَة وَتِسْعين دَاء أيسرها الْهم
İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh, en hafifi tasa olan doksan dokuz derdin devasıdır."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه والخطيب والديلمي من طرق عَن ابْن مَسْعُود ﵁ عَن النَّبِي ﷺ ﷺ قَالَ: أَخْبرنِي جِبْرِيل أَن تَفْسِير لَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه أَنه لَا حول عَن مَعْصِيّة الله إِلَّا بِقُوَّة الله وَلَا قُوَّة على طَاعَة الله إِلَّا بعون الله
İbn Merdûye, Hatîb ve Deylemî'nin çeşitli yollarla İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdiğine göre o şöyle buyurmuştur: "Cibrîl bana 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'ın tefsirinin şu olduğunu bildirdi: Allah'ın günahından ancak Allah'ın gücüyle dönülür ve Allah'a itaate ancak Allah'ın yardımıyla güç yetirilir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵂ فِي لَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه قَالَ: لَا حول بِنَا على الْعَمَل بِالطَّاعَةِ إِلَّا بِاللَّه وَلَا قُوَّة لنا على ترك الْمعْصِيَة إِلَّا بِاللَّه
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre o, 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' hakkında şöyle demiştir: "Bizim itaati işlemeye gücümüz ancak Allah iledir ve günahı terk etmeye kuvvetimiz ancak Allah iledir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زُهَيْر بن مُحَمَّد أَنه سُئِلَ عَن تَفْسِير لَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه قَالَ: لَا تَأْخُذ مَا تحب إِلَّا بِاللَّه وَلَا تمْتَنع مِمَّا تكره إِلَّا بعون الله
İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Züheyr b. Muhammed'e 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'ın tefsiri sorulduğunda şöyle demiştir: "Sevdiğin şeyi ancak Allah ile alırsın ve hoşlanmadığın şeyden ancak Allah'ın yardımıyla sakınırsın."
الْآيَة ٤٠ - ٤٥
40 - 45. Ayetler
أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الحسبان الْعَذَاب
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Husbân, azaptır.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله: {حسباناً من السَّمَاء} قَالَ: نَارا
Tastî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana: {حسباناً من السَّمَاء} 'Gökten bir felaket' sözünü haber ver" dedi. O: "Ateştir" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
O: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. O: "Evet" dedi.
أما سَمِعت حسان بن ثَابت وَهُوَ يَقُول: بَقِيَّة معشر صبَّتْ عَلَيْهِم شآبيب من الحسبان شهب وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {حسباناً من السَّمَاء} قَالَ: نَارا
Hassân b. Sâbit'in şöyle dediğini işitmedin mi: Bir topluluğun geride kalanlarıdır onlar, üzerlerine husbândan alevli sağanaklar dökülmüştür. İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan bildirdiğine göre o, {حسباناً من السَّمَاء} "Gökten bir felaket" sözü hakkında: "Ateştir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {فَتُصْبِح صَعِيدا زلقاً} قَالَ: مثل الجزر
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre o, {فَتُصْبِح صَعِيدا زلقاً} "Böylece kaygan bir toprak hâline geliverir" ayeti hakkında: "Tıpkı havuç [gibi]" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {حسباناً من السَّمَاء} قَالَ: عذَابا {فَتُصْبِح صَعِيدا زلقاً} أَي قد حصد مَا فِيهَا فَلم يتْرك فِيهَا شَيْء {أَو يصبح مَاؤُهَا غوراً} أَي ذَاهِبًا قد غَار فِي الأَرْض
Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, {حسباناً من السَّمَاء} "Gökten bir felaket" sözü hakkında: "Bir azap", {فَتُصْبِح صَعِيدا زلقاً} "Böylece kaygan bir toprak hâline geliverir" [sözü hakkında]: "Yani içindeki şeyler biçilmiş ve içinde hiçbir şey bırakılmamıştır", {أَو يصبح مَاؤُهَا غوراً} "Yahut suyu çekiliverir" [sözü hakkında]: "Yani gidici olur, yerin dibine batmış olur" demiştir.
{وأحيط بثمره فَأصْبح يقلب كفيه} قَالَ يصفق {على مَا أنْفق فِيهَا} متلهفاً على مَا فَاتَهُ
{وأحيط بثمره فَأصْبح يقلb كفيه} "Derken ürünleri yok edildi. O da avuçlarını ovuşturmaya başladı" [ayetinde geçen ifade hakkında]: "El çırpmaya [başladı]", {على مَا أنْفق فِيهَا} "Oraya yaptığı harcamalar karşısında" [ifadesi hakkında da]: "Elden kaçırdığına yanarak" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله: {صَعِيدا زلقاً} قَالَ: الصَّعِيد الأملس والزلق الَّتِي لَيْسَ فِيهَا نَبَات {وأحيط بثمره} قَالَ: بثمر الجنتين فأهلكت {فَأصْبح يقلب كفيه} يَقُول: ندامة عَلَيْهَا {وَهِي خاوية على عروشها} قَالَ: قلب أَسْفَلهَا أَعْلَاهَا
İbn Ebî Hâtim'in Süddî radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, {صَعِيدا زلقاً} "Kaygan bir toprak" sözü hakkında şöyle demiştir: "es-Saîd düz olandır, ez-zelek ise üzerinde hiçbir bitki bulunmayandır." {وأحيط بثمره} "Derken ürünleri yok edildi" [sözü hakkında]: "İki bağın meyveleri [yok edildi] ve böylece helak oldu" dedi. {فَأصْبح يقلب كفيه} "O da avuçlarını ovuşturmaya başladı" [sözü hakkında]: "Ona pişmanlık duyarak der" dedi. {وَهِي خاوية على عروشها} "Bağın çardakları çökmüştü" [sözü hakkında]: "Altı üstüne çevrilmişti" dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {وأحيط بثمره} قَالَ: أحَاط بِهِ أَمر الله فَهَلَك
İbnü'l-Münzir'in Dahhâk'tan bildirdiğine göre o, {وأحيط بثمره} "Derken ürünleri yok edildi" ayeti hakkında: "Onu Allah'ın emri kuşattı ve helak oldu" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَلم تكن لَهُ فِئَة} قَالَ: عشيرة
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {وَلم تكن لَهُ فِئَة} "Onun bir topluluğu da yoktu" ayeti hakkında: "Aşiret" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَلم تكن لَهُ فِئَة} قَالَ: عشيرة
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وَلم تكن لَهُ فِئَة} "Onun bir topluluğu da yoktu" ayeti hakkında: "Aşiret" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَلم تكن لَهُ فِئَة} أَي جند يعينونه {من دون الله وَمَا كَانَ منتصراً} أَي مُمْتَنعا
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وَلم تكن لَهُ فِئَة} "Onun bir topluluğu da yoktu" ayeti hakkında: "Yani ona yardım edecek bir ordu [yoktu]", {من دون الله وَمَا كَانَ منتصراً} "Allah'tan başka; ve kendi kendini de kurtaracak güçte değildi" ayeti hakkında: "Yani kendini koruyacak [güçte değildi]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُبشر بن عبيد قَالَ: {الْولَايَة} الدّين وَالْولَايَة مَا أتولى
İbn Ebî Hâtim'in Mübeşşir b. Ubeyd'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: {الْولَايَة} "Dostluk/himaye", dindir; el-velâyet ise tabi olduğum şeydir.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن صُهَيْب أَن النَّبِي ﷺ لم ير قَرْيَة يُرِيد دُخُولهَا إِلَّا قَالَ حِين يَرَاهَا: اللَّهُمَّ رب السَّمَوَات السَّبع وَمَا أظللن وَرب الْأَرْضين السَّبع وَمَا أقللن وَرب الشَّيَاطِين وَمَا أضللن وَرب الرِّيَاح وَمَا ذرين فَإنَّا نَسْأَلك خير هَذِه الْقرْيَة وَخير أَهلهَا ونعوذ بك من شَرها وَشر مَا فِيهَا
Hâkim'in rivayet edip sahihlediğine göre Suheyb'den bildirilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem girmeyi istediği bir beldeyi gördüğünde mutlaka onu gördüğü anda şöyle derdi: "Ey yedi göğün ve gölgelediklerinin Rabbi, yedi yerin ve taşıdıklarının Rabbi, şeytanların ve saptırdıklarının Rabbi, rüzgârların ve savurduklarının Rabbi olan Allahım! Biz senden bu beldenin hayrını ve halkının hayrını dileriz; onun şerrinden ve içindekilerin şerrinden sana sığınırız."
الْآيَة ٤٦ - ٤٨
46 - 48. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم والخطيب عَن سُفْيَان الثَّوْريّ قَالَ: كَانَ يُقَال إِنَّمَا سمي المَال لِأَنَّهُ يمِيل بِالنَّاسِ وَإِنَّمَا سميت الدُّنْيَا لِأَنَّهَا دنت
İbn Ebî Hâtim ve el-Hatîb'in Süfyân es-Sevrî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Şöyle denilirdi: Mala 'mâl' denilmesi, insanları meylettirdiği içindir; dünyaya 'dünyâ' denilmesi ise yakın olduğu içindir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِيَاض بن عقبَة أَنه مَاتَ لَهُ ابْن يُقَال لَهُ يحيى فَلَمَّا نزل فِي قَبره قَالَ لَهُ رجل: وَالله إِن كَانَ لسَيِّد الْجَيْش فاحتسبه
İbn Ebî Hâtim'in İyâz b. Ukbe'den bildirdiğine göre, onun Yahyâ adında bir oğlu vefat etmişti. Kabrine indirildiğinde bir adam ona: "Vallahi o ordunun efendisiydi, onun sevabını Allah'tan bekle!" dedi.
فَقَالَ: وَمَا يَمْنعنِي أَن أحتسبه وَكَانَ أمس من زِينَة الدُّنْيَا وَهُوَ الْيَوْم من الْبَاقِيَات الصَّالِحَات
O da: "Dün dünya ziynetinden iken bugün sâlih kalıcı amellerden olmuşken onun sevabını Allah'tan beklememe ne engel olabilir ki?" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: {المَال والبنون} حرث الدُّنْيَا وَالْعَمَل الصَّالح حرث الْآخِرَة وَقد يجمعهما الله لأقوام
İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: {المَال والبنون} "Mallar ve evlatlar" dünyanın ekinidir; salih amel ise ahiretin ekinidir. Allah bunları bazen birtakım topluluklar için bir arada toplar.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {والباقيات الصَّالِحَات} قَالَ سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre o, {والباقيات الصَّالِحَات} "Kalıcı salih ameller" sözü hakkında: "Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh
وَالله أكبر
ve Allâhu ekber'dir" dedi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأحمد وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ: أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: استكثروا من الْبَاقِيَات الصَّالِحَات قيل: وَمَا هن يَا رَسُول الله قَالَ: التَّكْبِير والتهليل وَالتَّسْبِيح والتحميد وَلَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه
Saîd b. Mansûr, Ahmed, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Hâkim (ve bunu sahihlemiştir) ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kalıcı salih amelleri çokça yapın." "Onlar nelerdir ey Allah'ın Resûlü?" denildi. "Tekbir, tehlil, tesbih, tahmid ve 'lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır" buyurdu.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأحمد وَابْن مرْدَوَيْه عَن النُّعْمَان بن بشير: أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: أَلا وَأَن سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر من الْبَاقِيَات الصَّالِحَات
Saîd b. Mansûr, Ahmed ve İbn Merdûye'nin Nu'mân b. Beşîr'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Haberiniz olsun ki 'Sübhânallâh', 'Elhamdülillâh', 'Lâ ilâhe illallâh' ve 'Allâhu ekber' kalıcı salih amellerdendir."
وَأخرج النَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الصَّغِير وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: خُذُوا جنتكم قيل: يَا رَسُول الله أَمن عدوّ قد حضر قَالَ: لَا
Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî es-Sağîr'de, Hâkim (ve bunu sahihlemiştir), İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kalkanınızı alın!" buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü, hazırda bulunan bir düşmandan mı?" denildi. "Hayır,
بل جنتكم من النَّار قَول: سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر فَإِنَّهُنَّ يَأْتِين يَوْم الْقِيَامَة مُقَدمَات مُعَقِّبَات محسنات وَهن الْبَاقِيَات الصَّالِحَات
Bilakis ateşten olan kalkanınız şudur: 'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber' sözüdür. Çünkü bunlar kıyamet günü önden gidenler, arkadan takip edenler ve koruyanlar olarak gelirler. İşte kalıcı salih ameller bunlardır" buyurdu.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن شاهين فِي التَّرْغِيب فِي الذّكر وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر وَلَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه هن الْبَاقِيَات الصَّالِحَات وَهن يحططن الْخَطَايَا كَمَا تحط الشَّجَرَة وَرقهَا وَهن من كنوز الْجنَّة
Taberânî, İbn Şâhîn et-Terğîb fi'z-Zikr'de ve İbn Merdûye'nin Ebü'd-Derdâ'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'; bunlar kalıcı salih amellerdir. Ağacın yapraklarını dökmesi gibi günahları dökerler ve bunlar cennet hazinelerindendir."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس بن مَالك قَالَ: مر رَسُول الله ﷺ بشجرة يابسة فَتَنَاول عوداً من أعوادها فَتَنَاثَرَ كل ورق عَلَيْهَا فَقَالَ: وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ إِن قَائِلا يَقُول: سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر لتتناثر الذُّنُوب عَن قَائِلهَا كَمَا يَتَنَاثَر الْوَرق عَن هَذِه الشَّجَرَة قَالَ الله فِي كِتَابه: هن {والباقيات الصَّالِحَات}
İbn Merdûye'nin Enes b. Mâlik'ten bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurumuş bir ağacın yanından geçti ve dallarından bir dala dokundu; üzerindeki bütün yapraklar döküldü. Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Nefsim elinde olana yemin ederim ki, bir kimsenin 'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber' demesi sebebiyle, yaprakların bu ağaçtan döküldüğü gibi günahlar onu söyleyenden mutlaka dökülür. Allah Kitabı'nda: Onlar {والباقيات الصَّالِحَات} 'kalıcı salih amellerdir' buyurmuştur."
وَأخرج أَحْمد عَن أنس أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر تنفض الْخَطَايَا كَمَا تنفض الشَّجَرَة وَرقهَا
Ahmed'in Enes'ten bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber' sözleri, ağacın yapraklarını döktüğü gibi günahları döker."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن سَمُرَة بن جُنْدُب: مَا من الْكَلَام شَيْء أحب إِلَى الله من الْحَمد لله وَسُبْحَان الله وَلَا إلَه إِلَّا الله وَالله أكبر هن أَربع فَلَا تكْثر عَليّ لَا يَضرك بأيهن بدأت
İbn Ebî Şeybe, Müslim, Nesâî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Semüre b. Cündeb'den bildirdiğine göre [şöyle demiştir]: Sözden hiçbir şey Allah'a; 'Elhamdülillâh', 'Sübhânallâh', 'Lâ ilâhe illallâh' ve 'Allâhu ekber'den daha sevimli değildir. Bunlar dörttür; bana çoğaltma, hangisiyle başladığın sana zarar vermez.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن عجزتم عَن اللَّيْل أَن تكابدوه والعدوّ أَن تجاهدوه فَلَا تعجزوا عَن قَول: سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر فَإِنَّهُنَّ الْبَاقِيَات الصَّالِحَات
İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Geceye göğüs germekten ve düşmanla cihat etmekten aciz kalırsanız, 'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber' demekten aciz kalmayın. Çünkü bunlar kalıcı salih amellerdir."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: خُذُوا جنتكم من النَّار قُولُوا سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر وَلَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه فَإِنَّهُنَّ الْمُقدمَات وإنهن المؤخرات وَهن المنجيات وَهن الْبَاقِيَات الصَّالِحَات
İbn Merdûye'nin Enes'ten bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ateşe karşı kalkanınızı alın! 'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' deyin. Çünkü bunlar önden gidenlerdir, arkadan takip edenlerdir, kurtarıcılardır ve kalıcı salih amellerdir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة: أَن النَّبِي ﷺ قَالَ ذَات يَوْم لأَصْحَابه خُذُوا جنتكم مرَّتَيْنِ أَو ثَلَاثًا قَالُوا: من عدوّ حضر قَالَ: بل من النَّار
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Âişe'den bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün ashabına iki veya üç defa: "Kalkanınızı alın!" buyurdu. "Hazırda bulunan bir düşmandan mı?" dediler. "Bilakis ateşten" buyurdu.
قُولُوا سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر وَلَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه فَإِنَّهُنَّ يجئن يَوْم الْقِيَامَة مُقَدمَات ومحسنات ومعقبات وَهن الْبَاقِيَات الصَّالِحَات
"Şöyle deyin: 'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'. Çünkü bunlar kıyamet günü önden gidenler, koruyanlar ve arkadan takip edenler olarak gelirler. Kalıcı salih ameller bunlardır."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ: أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: الْبَاقِيَات الصَّالِحَات من قَالَ: لَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر وَسُبْحَان الله وَالْحَمْد لله وَلَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه
İbn Merdûye'nin Ali'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kalıcı salih ameller; 'Lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber, Sübhânallâh, elhamdülillâh ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' diyen kimsedir [bu sözlerdir]."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن يثبطكم اللَّيْل فَلم تقوموه وعجزتم عَن النَّهَار فَلم تصوموه وبخلتم بِالْمَالِ فَلم تعطوه وجبنتم عَن العدوّ فَلم تقاتلوه
İbn Merdûye'nin Dahhâk tarikiyle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Gece sizi alıkoyup da kalkamazsanız, gündüzden aciz kalıp da oruç tutamazsanız, mala cimrilik edip de veremezseniz ve düşmandan korkup da savaşamazsanız,
فَأَكْثرُوا من سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر فَإِنَّهُنَّ الْبَاقِيَات الصَّالِحَات
'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber'i çokça söyleyin. Çünkü bunlar kalıcı salih amellerdir."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن سعد بن جُنَادَة قَالَ: أتيت النَّبِي ﷺ فَأسْلمت وَعَلمنِي (قل هُوَ الله أحد) و (وَإِذا زلزلت) و (قل يَا أَيهَا الْكَافِرُونَ) وَعَلمنِي هَؤُلَاءِ الْكَلِمَات: سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر
Taberânî'nin Sa'd b. Cünâde'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip Müslüman oldum. Bana (Kul hüvellâhu ehad), (İzâ zülzilet) ve (Kul yâ eyyühel-kâfirûn)'u öğretti ve bana şu kelimeleri öğretti: 'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber.'
وَقَالَ: هن الْبَاقِيَات الصَّالِحَات
Ve şöyle buyurdu: "Bunlar kalıcı salih amellerdir."
وَأخرج أَحْمد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عُثْمَان بن عَفَّان أَنه سُئِلَ عَن {والباقيات الصَّالِحَات} قَالَ: هِيَ لَا إِلَه إِلَّا الله وَسُبْحَان الله وَالْحَمْد لله وَالله أكبر وَلَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه
Ahmed, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Osmân b. Affân'dan bildirdiğine göre kendisine {والباقيات الصَّالِحَات} "Kalıcı salih ameller" sorulduğunda şöyle demiştir: "O; 'Lâ ilâhe illallâh, Sübhânallâh, elhamdülillâh, Allâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır."
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَابْن جرير عَن ابْن عمر أَنه سُئِلَ عَن {والباقيات الصَّالِحَات} قَالَ: لَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر وَسُبْحَان الله وَلَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه
Buhârî Tarih'inde ve İbn Cerîr'in İbn Ömer'den bildirdiğine göre kendisine {والباقيات الصَّالِحَات} "Kalıcı salih ameller" sorulduğunda şöyle demiştir: "'Lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber, Sübhânallâh ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: {والباقيات الصَّالِحَات} قَالَ: هِيَ ذكر الله لَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر وَسُبْحَان الله وَالْحَمْد لله وتبارك الله وَلَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه وَأَسْتَغْفِر الله وَصلى الله على مُحَمَّد رَسُول الله ﷺ وَالصَّلَاة وَالصِّيَام وَالْحج وَالصَّدَََقَة وَالْعِتْق وَالْجهَاد والصلة وَجَمِيع أَعمال الْحَسَنَات وَهن الْبَاقِيَات الصَّالِحَات الَّتِي تبقى لأَهْلهَا فِي الْجنَّة
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {والباقيات الصَّالِحَات} "Kalıcı salih ameller" hakkında şöyle demiştir: "O, Allah'ın zikridir: 'Lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber, Sübhânallâh, elhamdülillâh, tebârekallâh, lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh, estağfirullâh, sallallâhu alâ Muhammedin Rasûlillâh sallallâhu aleyhi ve sellem'; namaz, oruç, hac, sadaka, köle azat etmek, cihat, sıla-i rahim ve bütün güzel amellerdir. Bunlar, cennette sahipleri için kalacak olan kalıcı salih amellerdir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ: كُنَّا عِنْد سعد بن أبي وَقاص فَسكت سكتة فَقَالَ: لقد قلت فِي سكتتي هَذِه خيرا مِمَّا سقى النّيل والفرات
İbn Ebî Şeybe ve ez-Zühd'de Ahmed'in Saîd b. el-Müseyyeb'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın yanındaydık, bir süre sustu ve şöyle dedi: "Bu suskunluğumda Nil ile Fırat'ın suladıklarından daha hayırlı bir şey söyledim."
قُلْنَا لَهُ: وَمَا قلت قَالَ: قلت: سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر
Ona: "Ne söyledin?" dedik. "'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber' dedim." dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {والباقيات الصَّالِحَات} قَالَ: الْكَلَام الطّيب
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {والباقيات الصَّالِحَات} "Kalıcı salih ameller" hakkında: "Güzel sözdür." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن النُّعْمَان بن بشير قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الَّذين يذكرُونَ من جلال الله من تسبيحه وتحميده وتكبيره وتهليله يتعاطفن حول الْعَرْش لَهُنَّ دوِي كَدَوِيِّ النَّحْل يذكرن بصاحبهن أَو لَا يحب أحدكُم أَن لَا يزَال عِنْد الرَّحْمَن شَيْء يذكر بِهِ
İbn Ebî Şeybe'nin Nu'mân b. Beşîr'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'ın yüceliğinden bahisle O'nu tesbih (sübhânallâh), tahmid (elhamdülillâh), tekbir (Allâhu ekber) ve tehlil (lâ ilâhe illallâh) edenlerin [bu sözleri], arşın etrafında arı uğultusu gibi bir uğultu ile döner ve sahiplerini anarlar. Biriniz, Rahman'ın katında kendisini anan bir şeyin bulunmasını istemez mi?"
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عبد الله بن أبي أوفى قَالَ: أَتَى رجل النَّبِي ﷺ فَذكر أَنه لَا يَسْتَطِيع أَن يَأْخُذ من الْقُرْآن شَيْئا وَسَأَلَهُ شَيْئا يُجزئ من الْقُرْآن فَقَالَ لَهُ: قل سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر وَلَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه
İbn Ebî Şeybe'nin Abdullah b. Ebî Evfâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir adam geldi ve Kur'an'dan hiçbir şey öğrenemediğini belirterek Kur'an yerine geçecek bir şey sordu. Bunun üzerine ona şöyle buyurdu: "'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' de."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَمُسلم عَن مُوسَى بن طَلْحَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: كَلِمَات إِذا قالهن العَبْد وضعهن ملك فِي ناحيه ثمَّ عرج بِهن فَلَا يمر على ملإٍ من الْمَلَائِكَة إِلَّا صلوا عَلَيْهِنَّ وعَلى قائلهن حَتَّى يوضعن بَين يَدي الرَّحْمَن سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر وَلَا حول وَلَا قُوَّة إِلَّا بِاللَّه وَسُبْحَان الله أبرئه عَن السوء
İbn Ebî Şeybe ve Müslim'in Mûsâ b. Talha'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kulun söylediği öyle kelimeler vardır ki kul bunları söylediğinde bir melek onları bir kanadına koyar, sonra onlarla [göğe] yükselir. Meleklerden bir topluluğa her uğradığında onlar da bu kelimelere ve onları söyleyene dua ederler; nihayet Rahman'ın huzuruna konulurlar: 'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber, lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh ve sübhânallâh'ı O'nu her türlü kötülükten tenzih ederim [anlamıyla söylemektir].'"
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْحسن الْبَصْرِيّ قَالَ: رأى رجل فِي الْمَنَام أَن منادياً نَادَى فِي السَّمَاء أَيهَا النَّاس خُذُوا سلَاح فزعكم فَعمد النَّاس وَأخذُوا السِّلَاح حَتَّى أَن الرجل وَمَا مَعَه عَصا فَنَادَى مُنَاد من السَّمَاء لَيْسَ هَذَا سلَاح فزعكم فَقَالَ رجل من الأَرْض مَا سلَاح فزعنا فَقَالَ: سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر
İbn Ebî Şeybe'nin Hasan-ı Basrî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam rüyasında bir münadinin gökte: "Ey insanlar! Korku [ve telaş] silahınızı alın!" diye seslendiğini gördü. İnsanlar yönelip silahlarını aldılar, öyle ki adamın elinde sadece bir sopa vardı. Bunun üzerine gökten bir münadi: "Korku silahınız bu değildir!" diye seslendi. Yeryüzünden bir adam: "Korku silahımız nedir?" deyince o: "'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber'dir." dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لِأَن أَقُول سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر أحب إليّ من أَتصدق بعددها دَنَانِير
İbn Ebî Şeybe'nin Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber' demem, bana onların sayısı kadar dinar sadaka vermemden daha sevimlidir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: لِأَن أَقُول سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر أحب إليّ من أَن أحمل على عدتهَا من خيل بأرسانها
İbn Ebî Şeybe'nin Abdullah b. Amr'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber' demem, bana onların sayısı kadar koşum takımlı atı [cihada] bağışlamamdan daha sevimlidir."
وَأخرج عبد الرَّحْمَن بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: من قَالَ من قبل نَفسه الْحَمد لله رب الْعَالمين كتب الله لَهُ ثَلَاثِينَ حَسَنَة ومحا عَنهُ ثَلَاثِينَ سَيِّئَة وَمن قَالَ: الله أكبر كتب الله لَهُ بهَا عشْرين حَسَنَة ومحا عَنهُ بهَا عشْرين سَيِّئَة وَمن قَالَ: لَا إِلَه إِلَّا الله كتب الله لَهُ عشْرين حَسَنَة ومحا عَنهُ بهَا عشْرين سَيِّئَة
Abdurrahman b. Ahmed'in Zevâidü'z-Zühd'de Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Kim içinden 'Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn' derse, Allah ona otuz sevap yazar ve ondan otuz günahı siler. Kim 'Allâhu ekber' derse, Allah ona bununla yirmi sevap yazar ve ondan yirmi günahı siler. Kim de 'Lâ ilâhe illallâh' derse, Allah ona yirmi sevap yazar ve ondan yirmi günahı siler."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس أَنه قَالَ: فِي قَوْله: {والباقيات الصَّالِحَات} {الْحَسَنَات يذْهبن السَّيِّئَات} الصَّلَوَات الْخمس
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o; {والباقيات الصَّالِحَات} "Kalıcı salih ameller" ve {الْحَسَنَات يذْهبن السَّيِّئَات} "İyilikler kötülükleri giderir" buyrukları hakkında: "Beş vakit namazdır." demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {والباقيات الصَّالِحَات} قَالَ: كل شَيْء من طَاعَة الله فَهُوَ من الْبَاقِيَات الصَّالِحَات
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {والباقيات الصَّالِحَات} "Kalıcı salih ameller" buyruğu hakkında: "Allah'a itaatten olan her şey kalıcı salih amellerdendir." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن قَتَادَة أَنه سُئِلَ عَن {والباقيات الصَّالِحَات} فَقَالَ: كل مَا أُرِيد بِهِ وَجه الله
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin bildirdiğine göre Katâde'ye {والباقيات الصَّالِحَات} "Kalıcı salih ameller" sorulduğunda şöyle demiştir: "Kendisiyle Allah'ın rızası murat edilen her şeydir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {خير عِنْد رَبك ثَوابًا} قَالَ: خير جَزَاء من جَزَاء الْمُشْركين
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o, {خير عِنْد رَبك ثَوابًا} "Rabbinin katında sevapça daha hayırlıdır" buyruğu hakkında: "Müşriklerin mükâfatından daha hayırlı bir mükâfattır." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَخير أملاً} قَالَ: إِن لكل عَامل أملاً يؤمله وَإِن الْمُؤمن من خير النَّاس أملاً
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وَخير أملاً} "Ve ümit bağlama bakımından da daha hayırlıdır" buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Her amel edenin beslediği bir ümidi vardır; şüphesiz mümin, ümit bakımından insanların en hayırlısıdır."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَترى الأَرْض بارزة} قَالَ: لَا عمرَان فِيهَا وَلَا عَلامَة
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {وَترى الأَرْض بارزة} "Ve yeryüzünü çırılçıplak görürsün" buyruğu hakkında: "Üzerinde ne bir bina ne de bir işaret vardır." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَترى الأَرْض بارزة} قَالَ: لَيْسَ عَلَيْهَا بِنَاء وَلَا شَجَرَة
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وَترى الأَرْض بارزة} "Ve yeryüzünü çırılçıplak görürsün" buyruğu hakkında: "Üzerinde ne bir bina ne de bir ağaç vardır." demiştir.
وَأخرج ابْن مَنْدَه فِي التَّوْحِيد عَن معَاذ بن جبل: أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن الله يُنَادي يَوْم الْقِيَامَة يَا عبَادي أَنا الله لَا إِلَه إِلَّا أَنا أرْحم الرَّاحِمِينَ وَأحكم الْحَاكِمين وأسرع الحاسبين أحضروا حجتكم ويسروا جَوَابا فَإِنَّكُم مسؤولون مُحَاسَبُون يَا ملائكتي أقِيمُوا عبَادي صُفُوفا على أَطْرَاف أنامل أَقْدَامهم لِلْحسابِ
İbn Mende'nin et-Tevhîd'de Muâz b. Cebel'den bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah kıyamet günü şöyle nida eder: 'Ey kullarım! Ben Allah'ım, benden başka ilah yoktur; merhametlilerin en merhametlisi, hüküm verenlerin en adili ve hesabı en çabuk görenim. Delilinizi hazır edin ve bir cevap kolaylayın; çünkü siz hesaba çekilecek ve sorgulanacaksınız. Ey meleklerim! Kullarımı hesap için ayak parmaklarının uçları üzerinde saf saf dizin.'"
الْآيَة ٤٩
49. Ayet
أخرج الْبَزَّار عَن أنس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: يخرج لِابْنِ آدم يَوْم الْقِيَامَة ثَلَاثَة دواوين: ديوَان الْعَمَل الصَّالح وديوان فِيهِ ذنُوبه وديوان فِيهِ النعم من الله عَلَيْهِ
Bezzâr'ın Enes'ten bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet günü Âdemoğlu için üç divan (amel defteri) çıkarılır: Salih amelin bulunduğu bir divan, içinde günahlarının bulunduğu bir divan ve içinde Allah'ın ona olan nimetlerinin bulunduğu bir divan."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن سعد بن جُنَادَة قَالَ: لما فرغ رَسُول الله ﷺ من غَزْو حنين نزلنَا قفرا من الأَرْض لَيْسَ فِيهِ شَيْء فَقَالَ النَّبِي ﷺ: اجْمَعُوا من وجد عوداً فليأت وَمن وجد عظما أَو شَيْئا فليأت بِهِ قَالَ: فَمَا كَانَ إِلَّا سَاعَة حَتَّى جَعَلْنَاهُ ركاماً
Taberânî'nin Sa'd b. Cünâde'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn Gazvesi'nden boşalınca, üzerinde hiçbir şey bulunmayan çorak bir yere indik. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Toplayın! Kim bir çöp bulursa getirsin, kim bir kemik veya herhangi bir şey bulursa onu getirsin." buyurdu. [Sa'd] dedi ki: Çok geçmeden bir yığın yaptık.
فَقَالَ النَّبِي ﷺ: أَتَرَوْنَ هَذَا فَكَذَلِك تَجْتَمِع الذُّنُوب على الرجل مِنْكُم كَمَا جمعتم هَذَا فليتق الله رجل لَا يُذنب صَغِيرَة وَلَا كَبِيرَة فَإِنَّهَا محصاة عَلَيْهِ
Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bunu görüyor musunuz? İşte sizin bunu topladığınız gibi, sizden birinin üzerinde de günahlar böyle toplanır. Bir kimse Allah'tan korksun da ne küçük ne de büyük hiçbir günah işlemesin; çünkü günahlar onun aleyhine tek tek sayılmıştır."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة: أَن رَسُول الله ﷺ: إياك ومحقرات الذُّنُوب فَإِن لَهَا من الله طَالبا
İbn Merdûye'nin Âişe'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle buyurmuştur]: "Küçümsenen günahlardan sakın! Çünkü onların da Allah katından bir takipçisi [ve hesabı] vardır."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {لَا يُغَادر صَغِيرَة وَلَا كَبِيرَة} قَالَ: الصَّغِيرَة التبسم والكبيرة الضحك
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {لَا يُغَادر صَغِيرَة وَلَا كَبِيرَة} "Küçük büyük hiçbir şey bırakmamış" buyruğu hakkında: "Küçük olan tebessüm etmek, büyük olan ise kahkaha ile gülmektir." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي ذمّ الْغَيْبَة وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: الصَّغِيرَة التبسم بالاستهزاء بِالْمُؤْمِنِينَ والكبيرة القهقهة بذلك
İbn Ebi'd-Dünyâ'nın Zemmü'l-Gıybe'de ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Küçük olan müminlerle alay ederek tebessüm etmek, büyük olan ise bununla kahkaha atmaktır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَيَقُولُونَ يَا ويلتنا} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وَيَقُولُونَ يَا ويلتنا} "Ve derler ki: 'Vay halimize!'" ayeti hakkında
قَالَ: يشتكي الْقَوْم كَمَا تَسْمَعُونَ
şöyle demiştir: "İşittiğiniz gibi bu topluluk,
الإحصاء وَلم يشتك أحد ظلما فإياكم والمحقرات من الذُّنُوب فَإِنَّهَا تَجْتَمِع على صَاحبهَا حَتَّى تهلكه
[amellerin] sayılmasından şikâyet etmektedir; yoksa hiçbiri haksızlığa uğradığından şikâyet etmemektedir. Küçümsenen günahlardan sakının; çünkü onlar sahibinin aleyhine toplanır ve nihayet onu helak eder."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان الثَّوْريّ فِي الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in Süfyân es-Sevrî'den bildirdiğine göre o, bu ayet hakkında
قَالَ: سئلوا حَتَّى عَن التبسم فَقيل فيمَ تبسمت يَوْم كَذَا وَكَذَا
şöyle demiştir: "Tebessümden bile hesaba çekildiler de 'Filanca ve filanca gün niçin tebessüm ettin?' denildi."
الْآيَة ٥٠
50. Ayet
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن من الْمَلَائِكَة قَبيلَة يُقَال لَهُم الْجِنّ فَكَانَ إِبْلِيس مِنْهُم وَكَانَ يوسوس مَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض فعصى فسخط الله عَلَيْهِ فمسخه الله شَيْطَانا رجيماً
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Ebü'ş-Şeyh el-Azame'de ve Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Meleklerden cin denilen bir kabile vardı; İblis de onlardandı ve gök ile yer arasındakilere vesvese verirdi. Sonunda isyan etti, Allah da ona gazaplandı ve onu kovulmuş bir şeytana dönüştürdü."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {إِلَّا إِبْلِيس كَانَ من الْجِنّ} قَالَ: كَانَ خَازِن الْجنان فَسُمي بالجن
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {إِلَّا إِبْلِيس كَانَ من الْجِنّ} "İblis hariç; o cinlerdendi" buyruğu hakkında: "Cennetlerin bekçisiydi, bu yüzden cin ismiyle anıldı." demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن الضَّحَّاك قَالَ: اخْتلف ابْن عَبَّاس وَابْن مَسْعُود فِي إِبْلِيس فَقَالَ أَحدهمَا: كَانَ من سبط من الْمَلَائِكَة يُقَال لَهُم الْجِنّ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in Dahhâk'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs ile İbn Mes'ûd İblis hakkında ihtilaf ettiler; ikisinden biri: "O, meleklerden cin denilen bir boydandı." dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن إِبْلِيس كَانَ من أشرف الْمَلَائِكَة وَأكْرمهمْ قَبيلَة وَكَانَ خَازِنًا على الْجنان وَكَانَ لَهُ سُلْطَان السَّمَاء الدُّنْيَا وَكَانَ لَهُ مجمع الْبَحْرين بَحر الرّوم وَفَارِس أَحدهمَا قبل الْمشرق وَالْآخر قبل الْمغرب وسلطان الأَرْض وَكَانَ مِمَّا سَوَّلت نَفسه مَعَ قَضَاء الله أَنه يرى أَن لَهُ بذلك عَظمَة وشرفاً على أهل السَّمَاء فَوَقع فِي نَفسه من ذَلِك كبر لم يعلم ذَلِك أحد إِلَّا الله فَلَمَّا كَانَ السُّجُود لآدَم حِين أمره الله أَن يسْجد لآدَم استخرج الله كبره عِنْد السُّجُود فلعنه إِلَى يَوْم الْقِيَامَة {كَانَ من الْجِنّ} قَالَ ابْن عَبَّاس: إِنَّمَا سمي بالجنان لِأَنَّهُ كَانَ خَازِنًا عَلَيْهَا
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "İblis, meleklerin en şereflilerinden ve kabilece en üstün olanlarındandı. Cennetlerin bekçisiydi; dünya semasının hâkimiyeti ona aitti. Biri doğu, diğeri batı tarafında olan Roma ve Fars denizlerinin birleştiği yer ve yeryüzünün hâkimiyeti de ona aitti. Allah'ın takdiriyle birlikte nefsinin ona fısıldadığı şeylerden biri de kendisinin bu sebeple gök ehline karşı bir büyüklük ve üstünlüğe sahip olduğunu görmesiydi. Bu yüzden içinde, Allah'tan başka kimsenin bilmediği bir kibir meydana geldi. Allah ona Âdem'e secde etmesini emrettiğinde secde anında Allah onun kibrini ortaya çıkardı ve kıyamet gününe kadar onu lanetledi." {كَانَ من الْجِنّ} "Cinlerdendi" buyruğu hakkında İbn Abbâs: "Cennetlerin bekçisi olduğu için ancak Cenan'a nispetle anıldı." demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {إِلَّا إِبْلِيس كَانَ من الْجِنّ} قَالَ: كَانَ من قبيل من الْمَلَائِكَة يُقَال لَهُم الْجِنّ وَكَانَ ابْن عَبَّاس يَقُول: لَو لم يكن من الْمَلَائِكَة لم يُؤمر بِالسُّجُود وَكَانَ على خزانَة السَّمَاء الدُّنْيَا
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {إِلَّا إِبْلِيس كَانَ من الْجِنّ} "İblis hariç; o cinlerdendi" buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Meleklerden cin denilen bir kabileden idi." İbn Abbâs da: "Eğer meleklerden olmasaydı secde etmekle emrolunmazdı. O, dünya semasının hazinedarlığı üzerindeydi." derdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْأَنْبَارِي فِي كتاب الأضداد وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن الْحسن قَالَ: مَا كَانَ إِبْلِيس من الْمَلَائِكَة طرفَة عين وَإنَّهُ لأصل الْجِنّ كَمَا أَن آدم أصل الإِنس
İbn Cerîr, el-Ezdâd kitabında İbnü'l-Enbârî ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in Hasan[-ı Basrî]'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "İblis göz açıp kapayıncaya kadar bile meleklerden olmadı. Âdem insanların aslı olduğu gibi, şüphesiz o da cinlerin aslıdır."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن قَالَ: قَاتل الله أَقْوَامًا يَزْعمُونَ أَن إِبْلِيس كَانَ من مَلَائِكَة الله وَالله تَعَالَى يَقُول: {كَانَ من الْجِنّ}
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan[-ı Basrî]'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah, İblis'in Allah'ın meleklerinden olduğunu iddia eden toplulukların canını alsın! Hâlbuki Yüce Allah: {كَانَ من الْجِنّ} 'O cinlerdendi' buyurmaktadır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {كَانَ من الْجِنّ} قَالَ: من خَزَنَة الْجنان
İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o, {كَانَ من الْجِنّ} "Cinlerdendi" buyruğu hakkında: "Cennetlerin bekçilerindendi." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الأضداد من وَجه آخر عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {كَانَ من الْجِنّ} قَالَ: هم حَيّ من الْمَلَائِكَة لم يزَالُوا يصوغون حلي أهل الْجنَّة حَتَّى تقوم السَّاعَة
İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve el-Ezdâd'da İbnü'l-Enbârî'nin başka bir yoldan Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o, {كَانَ من الْجِنّ} "Cinlerdendi" buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Onlar, kıyamet kopuncaya kadar cennet ehlinin ziynetlerini işlemeye devam eden meleklerden bir topluluktur."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {كَانَ من الْجِنّ} قَالَ: من الجنانين الَّذين يعْملُونَ فِي الْجنَّة
Beyhakî'nin eş-Şuab'da Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o, {كَانَ من الْجِنّ} "Cinlerdendi" buyruğu hakkında: "Cennette çalışan cennet bekçilerindendi." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن ابْن شهَاب فِي قَوْله: {إِلَّا إِبْلِيس كَانَ من الْجِنّ} قَالَ: إِبْلِيس أَبُو الْجِنّ كَمَا أَن آدم أَبُو الْإِنْس وآدَم من
İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in İbn Şihâb'dan bildirdiğine göre o, {إِلَّا إِبْلِيس كَانَ من الْجِنّ} "İblis hariç; o cinlerdendi" buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Âdem insanların atası olduğu gibi İblis de cinlerin atasıdır. Âdem
الْإِنْس وَهُوَ أبوهم
insanlardandır ve onların atasıdır,
وإبليس من الْجِنّ وَهُوَ أبوهم وَقد تبين للنَّاس ذَلِك حِين قَالَ الله: {أفتتخذونه وَذريته أَوْلِيَاء من دوني}
İblis de cinlerdendir ve onların atasıdır. Allah: {أفتتخذونه وَذريته أَوْلِيَاء من دوني} 'Benden ayrı olarak onu ve soyunu mu dost ediniyorsunuz?' buyurduğunda bu durum insanlara açıklanmıştır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن الْمسيب ﵁ قَالَ: كَانَ إِبْلِيس رَئِيسا من الْمَلَائِكَة فِي سَمَاء الدُّنْيَا
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. el-Müseyyeb radıyallâhu anh'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "İblis, dünya semasında meleklerin bir reisiydi."
وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن مَنْصُور قَالَ: كَانَت الْمَلَائِكَة تقَاتل الْجِنّ فسبي إِبْلِيس وَكَانَ صَغِيرا فَكَانَ مَعَ الْمَلَائِكَة فتعبد مَعهَا
İbn Cerîr'in Saîd b. Mansûr'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Melekler cinlerle savaşıyordu; İblis de esir alındı, henüz küçüktü. Meleklerle beraber oldu ve onlarla birlikte ibadet etti."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن شهر بن حَوْشَب قَالَ: كَانَ إِبْلِيس من الْجِنّ الَّذين طردتهم الْمَلَائِكَة فَأسرهُ بعض الْمَلَائِكَة فَذهب بِهِ إِلَى السَّمَاء
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Şehr b. Havşeb'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "İblis, meleklerin kovduğu cinlerdendi; meleklerden biri onu esir aldı ve göğe götürdü."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {إِلَّا إِبْلِيس كَانَ من الْجِنّ} قَالَ: أجن من طَاعَة الله
Ebü'ş-Şeyh'in el-Azame'de Katâde'den bildirdiğine göre o, {إِلَّا إِبْلِيس كَانَ من الْجِنّ} "İblis hariç; o cinlerdendi" buyruğu hakkında: "Allah'a itaatten gizlendi [yüz çevirdi]." demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: لما لعن إِبْلِيس تَغَيَّرت صورته عَن صُورَة الْمَلَائِكَة فجزع لذَلِك فرن رنة فَكل رنة فِي الدُّنْيَا إِلَى يَوْم الْقِيَامَة من رنته
Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "İblis lanetlendiğinde sureti meleklerin suretinden başka bir hâle dönüştü. Bundan dolayı feryat edip inledi; işte kıyamet gününe kadar dünyadaki her inilti [ve çığlık] onun iniltisindendir."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن نوف قَالَ كَانَ إِبْلِيس رَئِيس سَمَاء الدُّنْيَا
Ebü'ş-Şeyh'in Nevf'ten bildirdiğine göre o: "İblis, dünya semasının reisiydi." demiştir.