وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {ففسق عَن أَمر ربه} قَالَ: فِي السُّجُود لآدَم
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {ففسق عَن أَمر ربه} "Rabbinin emrinden çıktı" buyruğu hakkında: "Âdem'e secde etme konusunda [emirden çıktı]." demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الشّعبِيّ أَنه سُئِلَ عَن إِبْلِيس هَل لَهُ زَوْجَة فَقَالَ: إِن ذَلِك الْعرس مَا سَمِعت بِهِ
İbnü'l-Münzir'in Şa'bî'den bildirdiğine göre kendisine İblis'in bir eşi olup olmadığı sorulmuş, o da: "Ben böyle bir düğün duymadım." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي مكايد الشَّيْطَان وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {أفتتخذونه وَذريته} قَالَ: ولد إِبْلِيس خَمْسَة: ثبر والأعور وزلنبور ومسوط وداسم فمسوط صَاحب الصخب والأعور وداسم لَا أَدْرِي مَا يفْعَلَانِ والثبر صَاحب المصائب وزلنبور الَّذِي يفرق بَين النَّاس ويبصر الرجل عُيُوب أَهله
İbn Ebi'd-Dünyâ Mekâyidü'ş-Şeytân'da ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {أفتتخذونه وَذريته} "Onu ve soyunu mu ediniyorsunuz?" buyruğu hakkında şöyle demiştir: "İblis'in beş çocuğu vardır: Sebr, el-A'ver, Zelenbûr, Mesvût ve Dâsim. Mesvût yaygara ve gürültücüdür. el-A'ver ile Dâsim'in ne yaptıklarını bilmiyorum. Sebr musibetler sahibidir [feryat ve figanı teşvik eder]. Zelenbûr ise insanların arasını bozan ve kişiye ailesinin ayıplarını gösterendir."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {أفتتخذونه وَذريته} قَالَ: باض إِبْلِيس خمس بيضات: زلنبور وداسم وثبر ومسوط والأعور فَأَما الْأَعْوَر فَصَاحب الزِّنَا وَأما ثبر فَصَاحب المصائب وَأما مسوط فَصَاحب أَخْبَار الْكَذِب يلقيها على أَفْوَاه النَّاس وَلَا يَجدونَ لَهَا أصلا وَأما داسم فَهُوَ صَاحب الْبيُوت إِذا دخل بَيته وَلم يسلم دخل مَعَه وَإِذا أكل مَعَه ويريه من
İbn Ebi'd-Dünyâ ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {أفتتخذونه وَذريته} "Onu ve soyunu mu ediniyorsunuz?" buyruğu hakkında şöyle demiştir: "İblis beş yumurta yumurtladı: Zelenbûr, Dâsim, Sebr, Mesvût ve el-A'ver. el-A'ver zina sahibidir [zinayı teşvik eder]. Sebr musibetler sahibidir [feryat ve dövünmeyi körükler]. Mesvût yalan haberler sahibidir; onları insanların ağzına atar, onlar da bunun hiçbir aslını bulamazlar. Dâsim ise evler sahibidir; kişi evine girdiğinde selam vermezse onunla birlikte girer, yemek yediğinde onunla birlikte yer ve ona
مَتَاع الْبَيْت مَا لَا يُحْصى مَوْضِعه وَأما زلنبور فَهُوَ صَاحب الْأَسْوَاق وَيَضَع رَأسه فِي كل سوق بَين السَّمَاء وَالْأَرْض
ev eşyasından yerini bulamayacağı sayısız şeyi gösterir [kaybettirir]. Zelenbûr'a gelince, o da çarşı-pazar sahibidir; başını yer ile gök arasında her çarşıya koyar."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {أفتتخذونه وَذريته} قَالَ: هم أَوْلَاده يتوالدون كَمَا يتوالد بَنو آدم وهم أَكثر عددا
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {أفتتخذونه وَذريته} "Onu ve soyunu mu ediniyorsunuz?" buyruğu hakkında: "Onlar İblis'in çocuklarıdır; Âdemoğullarının ürediği gibi ürerler ve sayıca onlardan daha çokturlar." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان قَالَ: باض إِبْلِيس خمس بيضات: وَذريته من ذَلِك
İbn Ebî Hâtim'in Süfyân'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "İblis beş yumurta yumurtladı ve soyu bunlardan türedi."
قَالَ: وَبَلغنِي أَنه يجْتَمع على مُؤمن وَاحِد أَكثر من ربيعَة وَمُضر
[Süfyân] dedi ki: "Bana ulaştığına göre tek bir müminin başına Rebîa ve Mudar kabilelerinden daha çok [şeytan] toplanır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {بئس للظالمين بَدَلا} قَالَ بئْسَمَا استبدلوا بِعبَادة رَبهم إِذْ أطاعوا إِبْلِيس لَعنه الله تَعَالَى
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {بئس للظالمين بَدَلا} "Zalimler için ne kötü bir bedeldir bu!" buyruğu hakkında: "Allah Teâlâ'nın lanetlediği İblis'e itaat ettiklerinde, Rablerine ibadete karşılık ne kötü bir şeyi değiştirdiler!" demiştir.
الْآيَة ٥١ - ٥٢
Ayet 51 - 52
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {مَا أشهدتهم خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض وَلَا خلق أنفسهم} قَالَ: يَقُول مَا أشهدت الشَّيَاطِين الَّذين اتخذتم معي هَذَا {وَمَا كنت متخذ المضلين} قَالَ: الشَّيَاطِين {عضداً} قَالَ: وَلَا اتخذتهم عضداً على شَيْء عضدوني عَلَيْهِ فأعانوني
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, {مَا أشهدتهم خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض وَلَا خلق أنفسهم} "Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum" buyruğu hakkında şöyle demiştir: "[Allah] 'Benimle beraber [ortak] edindiğiniz şu şeytanları buna şahit tutmadım' buyuruyor. {وَمَا كنت متخذ المضلين} 'Ben o saptıranları da edinmiş değilim' buyruğu hakkında: 'Şeytanları' demiştir. {عضداً} 'Yardımcı' buyruğu hakkında ise: 'Bana yardım edip destek olacakları hiçbir şeyde onları yardımcı edinmedim' demiştir."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَمَا كنت متخذ المضلين عضداً} قَالَ: أعواناً
Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وَمَا كنت متخذ المضلين عضداً} "Ben o saptıranları yardımcı da edinmiş değilim" buyruğundaki [azudan kelimesi hakkında]: "Yardımcılar [demektir]." demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَمَا كنت متخذ المضلين عضداً} قَالَ: أعواناً
İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {وَمَا كنت متخذ المضلين عضداً} "Ben o saptıranları yardımcı da edinmiş değilim" buyruğundaki [azudan kelimesi hakkında]: "Yardımcılar [demektir]." demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَجَعَلنَا بَينهم موبقاً} يَقُول: مهْلكا
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali tarikiyle İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَجَعَلنَا بَينهم موبقاً} "Aralarına bir helak yeri koyduk" buyruğu hakkında: "Helak edici bir yer [demektir]." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {موبقاً} يَقُول: مهْلكا
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {موبقاً} "Mevbik" kelimesi hakkında: "Helak edici bir yer [demektir]." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {موبقاً} قَالَ: وَاد فِي جَهَنَّم
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {موبقاً} "Mevbik" kelimesi hakkında: "Cehennemde bir vadidir." demiştir.
وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن أنس فِي قَوْله: {وَجَعَلنَا بَينهم موبقاً} قَالَ: وَاد فِي جَهَنَّم من قيح وَدم
Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Enes'ten bildirdiğine göre o, {وَجَعَلنَا بَينهم موبقاً} "Aralarına bir mevbak koyduk" buyruğu hakkında: "Cehennemde irin ve kandan oluşan bir vadidir." demiştir.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عمر فِي قَوْله: {وَجَعَلنَا بَينهم موبقاً} قَالَ: هُوَ وَاد عميق فِي النَّار فرق الله بِهِ يَوْم الْقِيَامَة بَين أهل الْهدى والضلالة
Ahmed ez-Zühd'de, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî'nin İbn Ömer'den bildirdiğine göre o, {وَجَعَلنَا بَينهم موبقاً} "Aralarına bir mevbak koyduk" buyruğu hakkında şöyle demiştir: "O, ateşte derin bir vadidir; Allah kıyamet gününde hidayet ehli ile dalalet ehlinin arasını onunla ayırır."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَمْرو الْبكالِي قَالَ: الموبق الَّذِي ذكر الله وَاد فِي النَّار بعيد القعر يفرق بِهِ يَوْم الْقِيَامَة بَين أهل الْإِسْلَام وَبَين من سواهُم من النَّاس
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Amr el-Bikâlî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah'ın zikrettiği mevbak, ateşte dibi derin bir vadidir; kıyamet gününde İslam ehli ile diğer insanların arası onunla ayrılır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله: {موبقاً} قَالَ: هُوَ نهر فِي النَّار يسيل نَارا على حافتيه حيات أَمْثَال البغال الدهم فَإِذا ثارت إِلَيْهِم لتأخذهم اسْتَغَاثُوا بالإقتحام فِي النَّار مِنْهَا
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den bildirdiğine göre o, {موبقاً} "Mevbik" kelimesi hakkında şöyle demiştir: "O, ateşte alev alev akan bir nehirdir. İki kıyısında yağız katırlar gibi yılanlar vardır. Onları yakalamak için harekete geçtiklerinde, onlardan kurtulmak için ateşe dalmak suretiyle feryat edip yardım isterler."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن كَعْب قَالَ: إِن فِي النَّار أَرْبَعَة أَوديَة يعذب الله بهَا أَهلهَا: غليظ وموبق وأثام وغي
İbn Ebî Hâtim'in Ka'b'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Cehennemde, Allah'ın oranın halkına azap ettiği dört vadi vardır: Ğalîz, Mevbik, Âsâm ve Gayy."
الْآيَة ٥٣ - ٥٤
Ayet 53 - 54
أخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {فظنوا أَنهم مواقعوها} قَالَ: علمُوا
Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {فظنوا أَنهم مواقعوها} "Artık oraya düşeceklerini anladılar" buyruğu hakkında: "[Kesin olarak] bildiler." demiştir.
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصلى الله عَلَيْهِ وسلمححه وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: ينصب الْكَافِر يَوْم الْقِيَامَة مِقْدَار خمسين ألف سنة كَمَا لم يعْمل فِي الدُّنْيَا وَأَن الْكَافِر ليرى جَهَنَّم ويظن أَنَّهَا مواقعته من مسيرَة أَرْبَعِينَ سنة وَالله أعلم
Ahmed, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Hibbân, Hâkim —ve bunu sahih kabul etmiştir— ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kâfir kıyamet gününde, dünyada amel etmediği gibi elli bin yıl miktarında dikilip bekletilir. Kâfir cehennemi görür ve kırk yıllık mesafeden onun içine düşeceğini anlar." En doğrusunu Allah bilir.
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ ﵁: أَن النَّبِي ﷺ طرقه وَفَاطِمَة لَيْلًا فَقَالَ: أَلا تصليان فَقلت: يَا رَسُول الله إِنَّمَا أَنْفُسنَا بيد الله إِن شَاءَ أَن يبعثنا بعثنَا
Buhârî, Müslim, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali radıyallâhu anh'den bildirdiğine göre: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece kendisine ve Fâtıma'ya uğrayıp: "Namaz kılmıyor musunuz?" buyurdu. Ben de: "Ey Allah'ın Resûlü! Canlarımız Allah'ın elindedir; bizi uyandırmak dilerse uyandırır." dedim.
وَانْصَرف حِين قلت ذَلِك وَلم يرجع إِلَيّ شَيْئا ثمَّ سمعته بِضَرْب فَخذه وَيَقُول: {وَكَانَ الْإِنْسَان أَكثر شَيْء جدلاً}
Bunu söylediğimde geri döndü ve bana hiçbir karşılık vermedi. Sonra onun uyluğuna vurarak şöyle dediğini işittim: {وَكَانَ الْإِنْسَان أَكثر شَيْء جدلاً} "İnsan ise her şeyden çok tartışmacıdır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {وَكَانَ الْإِنْسَان أَكثر شَيْء جدلاً} قَالَ: الجدل الْخُصُومَة خُصُومَة الْقَوْم لآنبيائهم وردهم عَلَيْهِم مَا جاؤوا بِهِ وكل شَيْء فِي الْقُرْآن من ذكر الجدل فَهُوَ من ذَلِك الْوَجْه فِيمَا يخاصمونهم من دينهم يردون عَلَيْهِم مَا جاؤوا بِهِ وَالله أعلم
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o, {وَكَانَ الْإِنْسَان أَكثر شَيْء جدلاً} "İnsan ise her şeyden çok tartışmacıdır" buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Cidâl; husumet, kavmin peygamberlerine karşı husumeti ve onların getirdiklerini reddetmeleridir. Kur'an'da cidâle dair zikredilen her şey, peygamberlerin dinleri hususunda onlarla çekişmeleri ve getirdiklerini reddetmeleri cihetindendir." En doğrusunu Allah bilir.
الْآيَة ٥٥ - ٥٩
Ayet 55 - 59
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {إِلَّا أَن تأتيهم سنة الأوّلين} قَالَ: عُقُوبَة الْأَوَّلين
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {إِلَّا أَن تأتيهم سنة الأوّلين} "İlla evvelkilerin sünnetinin kendilerine gelmesi" buyruğu hakkında: "Öncekilerin cezası [demektir]." demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد أَنه قَرَأَ {أَو يَأْتِيهم الْعَذَاب قبلا} قَالَ: قبائل
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Mücâhid, {أَو يَأْتِيهم الْعَذَاب قبلا} "yahut azabın kendilerine قبلا (kıbelen) gelmesi" ayetini okumuş ve [kıbelen kelimesi için]: "Kabileler halinde [fırka fırka]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {أَو يَأْتِيهم الْعَذَاب قبلا} قَالَ: فَجْأَة
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {أَو يَأْتِيهم الْعَذَاب قبلا} "Yahut azabın kendilerine قبلا (kubulen) gelmesi" buyruğu hakkında: "Ansızın [demektir]." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة أَنه قَرَأَ {أَو يَأْتِيهم الْعَذَاب قبلا} أَي عيَانًا
İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Katâde, {أَو يَأْتِيهم الْعَذَاب قبلا} ayetini okumuş [ve bu ifade]: "Yani göz göre göre [açıkça]" [anlamındadır demiştir].
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْأَعْمَش فِي قَوْله: {قبلا} قَالَ: جهاراً
İbn Ebî Hâtim'in A'meş'ten bildirdiğine göre o, {قبلا} "Kubulen" kelimesi hakkında: "Açıkça [demektir]." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {أَو يَأْتِيهم الْعَذَاب قبلا} قَالَ: مقابلهم فَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, {أَو يَأْتِيهم الْعَذَاب قبلا} "Yahut azabın kendilerine قبلا (kubulen) gelmesi" buyruğu hakkında: "Karşılarından [gelmesi]; böylece ona bakarlar." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَنسي مَا قدمت يَدَاهُ} أَي نسي مَا سلف من الذُّنُوب الْكَثِيرَة
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وَنسي مَا قدمت يَدَاهُ} "Ve ellerinin önden takdim ettiğini unuttu" buyruğu hakkında: "Yani geçmişteki pek çok günahını unuttu [demektir]." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {بِمَا كسبوا} يَقُول: بِمَا علمُوا
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {بِمَا كسبوا} "Kazandıkları şeyler sebebiyle" buyruğu hakkında: "Yaptıkları şeyler sebebiyle [demektir]." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {بل لَهُم موعد} قَالَ: الْموعد يَوْم الْقِيَامَة
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, {بل لَهُم موعد} "Aksine onlar için belirlenmiş bir vakit vardır" buyruğu hakkında: "Belirlenmiş vakit kıyamet günüdür." demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {لن يَجدوا من دونه موئلاً} قَالَ: ملْجأ
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali tarikiyle İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {لن يَجدوا من دونه موئلاً} "O'ndan başka bir mev'il bulamayacaklardır" buyruğu hakkında: "Sığınak [demektir]." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {لن يَجدوا من دونه موئلاً} قَالَ: مجوزاً
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {لن يَجدوا من دونه موئلاً} "O'ndan başka bir mev'il bulamayacaklardır" buyruğu hakkında: "Kaçıp sığınılacak bir yer [demektir]." demiştir.
وَفِي قَوْله: {وَجَعَلنَا لمهلكهم موعداً} قَالَ: أَََجَلًا
Ve {وَجَعَلنَا لمهلكهم موعداً} "Ve onların helaki için belirlenmiş bir vakit kıldık" buyruğu hakkında: "Bir ecel [tayin ettik, demektir]." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْعَبَّاس بن عزوان أسْندهُ فِي قَوْله: {وَتلك الْقرى أهلكناهم لما ظلمُوا وَجَعَلنَا لمهلكهم موعداً} قَالَ: قضى الله الْعقُوبَة حِين عصي ثمَّ أَخّرهَا حَتَّى جَاءَ أجلهَا ثمَّ أرسلها
İbn Ebî Hâtim'in Abbâs b. Gazvân'dan müsned olarak bildirdiğine göre o, {وَتلك الْقرى أهلكناهم لما ظلمُوا وَجَعَلنَا لمهلكهم موعداً} "İşte zulmettikleri vakit helak ettiğimiz o beldeler! Onların helaki için de belirlenmiş bir vakit kıldık" ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah, Kendisine isyan edildiğinde cezayı takdir etti; sonra eceli gelinceye kadar onu erteledi, ardından da onu gönderdi."
الْآيَة ٦٠ - ٨٢
Ayet 60 - 82
أخرج ابْن عَسَاكِر من طَرِيق ابْن سمْعَان عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانَ ابْن عَبَّاس يَقُول فِي هَذِه الْآيَة {وَإِذ قَالَ مُوسَى لفتاه لَا أَبْرَح} يَقُول: لَا أَنْفك وَلَا أَزَال {حَتَّى أبلغ مجمع الْبَحْرين} يَقُول: ملتقى الْبَحْرين {أَو أمضي حقباً} يَقُول: أَو أمضي سبعين خَرِيفًا {فَلَمَّا بلغا مجمع بَينهمَا} يَقُول: بَين الْبَحْرين {نسيا حوتهما} يَقُول: ذهب مِنْهُمَا وأخطأهما وَكَانَ حوتاً مليحاً مَعَهُمَا يحملانه فَوَثَبَ من المكتل إِلَى المَاء فَكَانَ {سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} فأنسى الشَّيْطَان فَتى مُوسَى أَن يذكرهُ وَكَانَ فَتى مُوسَى يُوشَع بن نون {وَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر عجبا} يَقُول: مُوسَى عجب من أثر الْحُوت ودوراته الَّتِي غَار فِيهَا {قَالَ ذَلِك مَا كُنَّا نبغ} قَول مُوسَى: فَذَاك حَيْثُ أخْبرت أَنِّي أجد الْخضر حَيْثُ يفارقني الْحُوت {فارتدا على آثارهما قصصاً} يَقُول: اتبع مُوسَى ويوشع أثر الْحُوت فِي الْبَحْر وهم راجعان على سَاحل الْبَحْر {فوجدا عبدا من عبادنَا} يَقُول: فوجدا خضرًا {آتيناه رَحْمَة من عندنَا وعلمناه من لدنا علما} قَالَ الله تَعَالَى: (وَفَوق كل ذِي علم عليم) (يُوسُف آيَة ٧٦) فصحب مُوسَى الْخضر وَكَانَ من شَأْنهمَا مَا قصّ الله فِي كِتَابه
İbn Asâkir'in İbn Sem'ân tarikiyle Mücâhid'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs bu ayet hakkında şöyle derdi: {وَإِذ قَالَ مُوسَى لفتاه لَا أَبْرَح} "Hani Mûsâ genç yardımcısına: 'Durup dinlenmeyeceğim...' demişti" buyruğu hakkında: 'Ayrılmayacağım ve devam edeceğim' demektir. {حَتَّى أبلغ مجمع الْبَحْرين} 'İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar' buyruğu hakkında: 'İki denizin kavuştuğu yere [demektir]' derdi. {أَو أمضي حقباً} 'Yahut senelerce yürüyeceğim' buyruğu hakkında: 'Yahut yetmiş yıl yürüyeceğim [demektir]' derdi. {فَلَمَّا بلغا مجمع بَينهمَا} 'Her ikisi aralarının birleştiği yere varınca' buyruğu hakkında: 'İki denizin arasına [demektir]' derdi. {نسيا حوتهما} 'Balıklarını unuttular' buyruğu hakkında: 'Balık yanlarından gitti ve onu kaybettiler; yanlarında taşıdıkları tuzlanmış bir balıktı' derdi. Balık sepetten suya sıçradı ve {سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} 'denizde bir deliğe dalar gibi yolunu tuttu'. Şeytan Mûsâ'nın yardımcısına bunu hatırlatmayı unutturdu; Mûsâ'nın yardımcısı da Yûşa' b. Nûn idi. {وَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر عجبا} 'Ve denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu' buyruğu hakkında: 'Mûsâ, balığın izine ve daldığı yerdeki dönüşlerine şaştı' derdi. {قَالَ ذَلِك مَا كُنَّا نبغ} 'Mûsâ: 'İşte aradığımız buydu' dedi' buyruğu hakkında: Mûsâ'nın 'Balığın benden ayrılacağı yerde Hızır'ı bulacağım bana bildirilmişti' sözüdür derdi. {فارتدا على آثارهما قصصاً} 'Bunun üzerine izlerini sürerek geri döndüler' buyruğu hakkında: 'Mûsâ ile Yûşa', deniz kıyısından geri dönerek balığın denizdeki izini takip ettiler' derdi. {فوجدا عبدا من عبادنَا} 'Derken kullarımızdan bir kul buldular' buyruğu hakkında: 'Hızır'ı buldular' derdi. {آتيناه رَحْمَة من عندنَا وعلمناه من لدنا علما} 'Ki biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik'. Allah Teâlâ: (وَفَوق كل ذِي علم عليم) "Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen birisi vardır" (Yûsuf Suresi, 76) buyurmuştur. Böylece Mûsâ Hızır'a arkadaşlık etti ve onların durumu Allah'ın Kitabında anlattığı gibi oldu.
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات من طَرِيق سعيد بن جُبَير قَالَ: قلت لِابْنِ عَبَّاس أَن نَوْفًا الْبكالِي يزْعم أَن مُوسَى صَاحب الْخضر لَيْسَ مُوسَى صَاحب بني إِسْرَائِيل: قَالَ ابْن عَبَّاس: كذب عدوّ الله
Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Saîd b. Cübeyr tarikiyle bildirdiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a: "Nevf el-Bikâlî, Hızır'ın arkadaşı olan Mûsâ'nın İsrâiloğullarının peygamberi olan Mûsâ olmadığını iddia ediyor." dedim. İbn Abbâs: "Allah'ın düşmanı yalan söylemiş!" dedi.
حَدثنَا أبي بن كَعْب أَنه سمع رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن مُوسَى قَامَ خَطِيبًا فِي بني إِسْرَائِيل فَسئلَ: أَي النَّاس أعلم فَقَالَ: أَنا
"Bize Übey b. Ka'b, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittiğini anlattı: 'Mûsâ, İsrâiloğulları arasında bir hatip olarak ayağa kalktı. Kendisine: İnsanların en bilgilisi kimdir? diye soruldu. O da: Benim, dedi.
فعتب الله عَلَيْهِ إِذْ لم يرد الْعلم إِلَيْهِ فَأوحى الله إِلَيْهِ: أَن لي عبدا بمجمع الْبَحْرين وَهُوَ أعلم مِنْك
İlmi Kendisine nispet etmediği için Allah onu azarladı ve Allah ona şöyle vahyetti: İki denizin birleştiği yerde bir kulum vardır ki o senden daha bilgilidir.
قَالَ مُوسَى: يَا رب كَيفَ لي بِهِ قَالَ: تَأْخُذ مَعَك حوتاً تَجْعَلهُ فِي مكتل فَحَيْثُمَا فقدت الْحُوت فَهُوَ ثَم
Mûsâ: Ey Rabbim, ona nasıl ulaşabilirim? dedi. [Allah] buyurdu ki: Yanına bir balık alıp onu sepete koyarsın; balığı nerede kaybedersen o [kulum] oradadır.
فَأخذ حوتاً فَجعله فِي مكتل ثمَّ انْطلق وَانْطَلق مَعَه فتاه يُوشَع بن نون حَتَّى إِذا أَتَيَا الصَّخْرَة وضعا رأسيهما فَنَامَا واضطرب الْحُوت فِي المكتل فَخرج مِنْهُ فَسقط فِي الْبَحْر {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} وَأمْسك الله عَن الْحُوت جرية المَاء فَصَارَ عَلَيْهِ مثل الطاق فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ نسي صَاحبه أَن يخبرهه بالحوت فَانْطَلقَا بَقِيَّة يومهما وليلتهما حَتَّى إِذا كَانَ من الْغَد
Bunun üzerine bir balık alıp sepete koydu, sonra yola çıktı; genç yardımcısı Yûşa' b. Nûn da onunla birlikte gitti. Nihayet kayaya vardıklarında başlarını koyup uyudular. Balık sepette çırpınıp oradan çıktı ve denize düştü; {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} 'böylece denizde bir deliğe dalar gibi yolunu tuttu'. Allah balıktan suyun akıntısını tuttu da su balığın üzerinde bir kemer gibi oldu. Uyandığında arkadaşı balığı ona haber vermeyi unuttu. Günlerinin ve gecelerinin geri kalan kısmında da yola devam ettiler; nihayet ertesi gün olunca
قَالَ مُوسَى {لفتاه آتنا غداءنا لقد لَقينَا من سفرنا هَذَا نصبا} قَالَ: وَلم يجد مُوسَى النصب حَتَّى جَاوز الْمَكَان الَّذِي أمره الله بِهِ فَقَالَ لَهُ فتاه: {أَرَأَيْت إِذْ أوينا إِلَى الصَّخْرَة فَإِنِّي نسيت الْحُوت وَمَا أنسانيه إِلَّا الشَّيْطَان أَن أذكرهُ وَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر عجبا} قَالَ: فَكَانَ للحوت سرباً ولموسى ولفتاه عجبا
Mûsâ {لفتاه آتنا غداءنا لقد لَقينَا من سفرنا هَذَا نصبا} 'genç yardımcısına: Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan dolayı bir yorgunluk çektik, dedi'. [Ravi] dedi ki: Mûsâ, Allah'ın kendisine emrettiği yeri geçinceye kadar bir yorgunluk hissetmemişti. Bunun üzerine genç yardımcısı ona şöyle dedi: {أَرَأَيْت إِذْ أوينا إِلَى الصَّخْرَة فَإِنِّي نسيت الْحُوت وَمَا أنسانيه إِلَّا الشَّيْطَان أَن أذكرهُ وَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر عجبا} 'Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı. O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu'. [Ravi] dedi ki: Bu durum balık için bir yol/kanal, Mûsâ ile genç yardımcısı için ise şaşılacak bir şey oldu.
فَقَالَ مُوسَى {ذَلِك مَا كُنَّا نبغ فارتدا على آثارهما قصصا} قَالَ سُفْيَان: يزْعم نَاس أَن تِلْكَ الصَّخْرَة عِنْدهَا عين الْحَيَاة وَلَا يُصِيب مَاؤُهَا مَيتا إِلَّا عَاشَ
Mûsâ: {ذَلِك مَا كُنَّا نبغ فارتدا على آثارهما قصصا} 'İşte aradığımız buydu! dedi. Bunun üzerine izlerini sürerek geri döndüler'. Süfyân dedi ki: 'İnsanlar, o kayanın yanında hayat pınarı bulunduğunu ve onun suyunun değdiği her ölünün mutlaka dirildiğini iddia ederler.'"
قَالَ: وَكَانَ الْحُوت قد أكل مِنْهُ فَلَمَّا قطر عَلَيْهِ المَاء عَاشَ
[Ravi] dedi ki: Balıktan [bir parça] yenmişti; üzerine su damlayınca dirildi.
قَالَ: فَرَجَعَا يقصان آثارهما حَتَّى انتهيا إِلَى الصَّخْرَة فَإِذا رجل مسجى بِثَوْب فَسلم عَلَيْهِ مُوسَى فَقَالَ الْخضر: وأنى بأرضك السَّلَام قَالَ: أَنا مُوسَى
[Ravi] dedi ki: İzlerini takip ederek geri döndüler, nihayet kayaya vardılar. Bir de baktılar ki bir elbiseye bürünmüş bir adam! Mûsâ ona selâm verdi. Hızır: "Senin memleketinde selâm nerede [görülmüş]?" dedi. [Mûsâ]: "Ben Mûsâ'yım" dedi.
قَالَ: مُوسَى بني إِسْرَائِيل قَالَ: نعم أَتَيْتُك لتعلمني مِمَّا علمت رشدا {قَالَ إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} يَا مُوسَى إِنِّي على علم من علم الله علمنيه لَا تعلَمُهُ أَنْت وَأَنت على علم من علم الله علمك الله لَا أعلمهُ
[Hızır]: "İsrâiloğullarının Mûsâ'sı mı?" dedi. [Mûsâ]: "Evet, sana öğretilen doğru yoldan bana da öğretmen için sana geldim" dedi. [Hızır] {قَالَ إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} “Dedi ki: Doğrusu sen benimle beraberliğe sabredemezsin. Ey Mûsâ! Ben Allah'ın ilminden bir ilim üzereyim ki onu bana O öğretti, sen onu bilemezsin; sen de Allah'ın ilminden bir ilim üzeresin ki onu da Allah sana öğretti, onu da ben bilemem" dedi.
فَقَالَ مُوسَى {ستجدني إِن شَاءَ الله صَابِرًا وَلَا أعصي لَك أمرا} فَقَالَ لَهُ الْخضر {فَإِن اتبعتني فَلَا تَسْأَلنِي عَن شَيْء حَتَّى أحدث لَك مِنْهُ ذكرا فَانْطَلقَا} يمشيان على سَاحل الْبَحْر فمرت بهم سفينة فَكَلمُوهُمْ أَن يحملوهم فعرفوا الْخضر فَحَمَلُوهُ بِغَيْر نول فَلَمَّا ركبُوا فِي السَّفِينَة فَلم يفجأه إِلَّا وَالْخضر قد قلع لوحاً من أَلْوَاح السَّفِينَة بالقدوم فَقَالَ لَهُ مُوسَى: قوم حملونا بِغَيْر نول عَمَدت إِلَى سفينتهم فخرقتها لتغرق أَهلهَا
Mûsâ: {ستجدني إِن شَاءَ الله صَابِرًا وَلَا أعصي لَك أمرا} “İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir işte sana karşı gelmeyeceğim” dedi. Hızır ona: {فَإِن اتبعتني فَلَا تَسْأَلنِي عَن شَيْء حَتَّى أحدث لَك مِنْهُ ذكرا فَانْطَلقَا} “Eğer bana uyacaksan, ben sana ondan söz açmadıkça bana hiçbir şey hakkında soru sorma! Bunun üzerine yola koyuldular” dedi. Deniz kenarında yürüyorlardı; derken yanlarından bir gemi geçti. Kendilerini bindirmeleri için gemidekilerle konuştular. Gemidekiler Hızır'ı tanıdılar ve onu(n hatırına onları) ücretsiz olarak bindirdiler. Gemiye bindiklerinde, Hızır ansızın eline bir keser alıp geminin tahtalarından bir tahtayı söküverdi. Mûsâ ona: "Bizi ücretsiz bindiren bir topluluğun gemisine kastedip içindekileri boğmak için mi deldin?
{لقد جِئْت شَيْئا إمرا} فَقَالَ: {ألم أقل إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا قَالَ لَا تؤاخذني بِمَا نسيت وَلَا ترهقني من أَمْرِي عسراً}
{لقد جِئْت شَيْئا إمرا} “Gerçekten çok vahim bir iş yaptın!” dedi. [Hızır]: {ألم أقل إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا قَالَ لَا تؤاخذني بِمَا نسيت وَلَا ترهقني من أَمْرِي عسراً} “Ben sana, benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi? [Mûsâ] dedi ki: Unuttuğum şeyden dolayı beni kınama ve bu işimden ötürü bana güçlük çıkarma!” dedi.
قَالَ رَسُول الله ﷺ: كَانَت الأولى من مُوسَى نِسْيَانا قَالَ: وَجَاء عُصْفُور فَوَقع على حرف السَّفِينَة فَنقرَ فِي الْبَحْر نقرة فَقَالَ لَهُ الْخضر: مَا عَلمنِي وَمَا علمك من علم الله إِلَّا مثل مَا نقص هَذَا العصفور من هَذَا الْبَحْر ثمَّ خرجا من السَّفِينَة فَبَيْنَمَا هما يمشيان على السَّاحِل إِذْ أبْصر الْخضر غُلَاما يلْعَب مَعَ الغلمان فَأخذ الْخضر رَأسه بِيَدِهِ فاقتلعه فَقتله فَقَالَ لَهُ مُوسَى: {أقتلت نفسا زكية بِغَيْر نفس لقد جِئْت شَيْئا نكراً قَالَ ألم أقل لَك إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} قَالَ: وَهَذِه أَشد من الأولى {قَالَ إِن سَأَلتك عَن شَيْء بعْدهَا فَلَا تُصَاحِبنِي قد بلغت من لدني عذرا فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا أَتَيَا أهل قَرْيَة استطعما أَهلهَا فَأَبَوا أَن يُضَيِّفُوهُمَا فوجدا فِيهَا جداراً يُرِيد أَن ينْقض} قَالَ: مائل فَأخذ الْخضر بِيَدِهِ هَكَذَا فأقامه فَقَالَ مُوسَى: قوم
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Mûsâ'nın bu ilki unutmasından kaynaklanmıştı" buyurdu. [Ravi] dedi ki: Bir serçe gelip geminin kenarına kondu ve denizden gagasıyla bir yudum su aldı. Bunun üzerine Hızır ona: "Benim ilmim ve senin ilmin Allah'ın ilminden ancak bu serçenin şu denizden eksilttiği kadar eksiltir!" dedi. Sonra gemiden indiler. Deniz kenarında yürüdükleri sırada birden Hızır, çocuklarla oynamakta olan bir oğlan gördü. Hızır onun başını eliyle tutup kopardı ve onu öldürdü. Mûsâ ona: {أقتلت نفسا زكية بِغَيْر نفس لقد جِئْت شَيْئا نكراً قَالَ ألم أقل لَك إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} “Bir cana karşılık olmaksızın masum bir cana mı kıydın? Doğrusu çok çirkin bir şey yaptın! [Hızır] dedi ki: Ben sana, benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi?” dedi. [Ravi] dedi ki: Bu, ilkinden daha ağırdı. {قَالَ إِن سَأَلتك عَن شَيْء بعْدهَا فَلَا تُصَاحِبنِي قد بلغت من لدني عذرا فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا أَتَيَا أهل قَرْيَة استطعما أَهلهَا فَأَبَوا أَن يُضَيِّفُوهُمَا فوجدا فِيهَا جداراً يُرِيد أَن ينْقض} “[Mûsâ] dedi ki: Bundan sonra sana bir şey sorarsam artık bana arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülme sınırına ulaştın. Yine yola koyuldular; nihayet bir belde halkına varıp onlardan yemek istediler, fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular”. [Ravi] dedi ki: [Duvar] eğrilmişti. Hızır eliyle şöyle yaptı ve onu doğrulttu. Bunun üzerine Mûsâ: "Bir topluluk ki
أتيناهم فَلم يطعمونا وَلم يضيفونا {لَو شِئْت لاتخذت عَلَيْهِ أجرا} فَقَالَ: {هَذَا فِرَاق بيني وَبَيْنك سأنبئك بِتَأْوِيل مَا لم تستطع عَلَيْهِ صبرا}
onlara vardık, bizi doyurmadılar ve misafir etmediler. {لَو شِئْت لاتخذت عَلَيْهِ أجرا} “İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın” dedi. [Hızır]: {هَذَا فِرَاق بيني وَبَيْنك سأنبئك بِتَأْوِيل مَا لم تستطع عَلَيْهِ صبرا} “İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Sabredemediğin şeylerin yorumunu sana bildireceğim” dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: وَدِدْنَا أَن مُوسَى كَانَ صَبر حَتَّى يقص الله علينا من خبرهما
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İsterdik ki Mûsâ sabretseydi de Allah bize onların haberlerini anlatsaydı" buyurdu.
قَالَ سعيد بن جُبَير: وَكَانَ ابْن عَبَّاس يقْرَأ وَكَانَ أمامهم ملك يَأْخُذ كل سفينة صَالِحَة غصبا وَكَانَ يقْرَأ وَأما الْغُلَام فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤمنين
Saîd b. Cübeyr dedi ki: İbn Abbâs [bu ayeti] "Ve önlerinde her sağlam gemiyi zorla alan bir hükümdar vardı" şeklinde okurdu. [Yine] o, "Oğlana gelince, o bir kâfirdi; anne ve babası ise mümin idiler" şeklinde okurdu.
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق آخر عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: إِنَّا لعِنْد ابْن عَبَّاس فِي بَيته إِذْ قَالَ: سلوني
Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh başka bir yolla Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Biz İbn Abbâs'ın evinde onun yanındaydık; o sırada: "Bana sorun!" dedi.
قلت: أَي أَبَا عَبَّاس جعلني الله فداءك بِالْكُوفَةِ رجل قاص يُقَال لَهُ نوف يزْعم أَنه [] لَيْسَ بمُوسَى بني إِسْرَائِيل
Dedim ki: "Ey Ebû Abbâs, Allah beni sana feda kılsın! Kûfe'de Nevf adında kıssacı bir adam var; o, [bu Mûsâ'nın] İsrâiloğullarının Mûsâ'sı olmadığını iddia ediyor."
قَالَ: كذب عدوّ الله حَدثنِي أبيّ بن كَعْب قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن مُوسَى ﵇ ذكر النَّاس يَوْمًا حَتَّى إِذا فاضت الْعُيُون ورقت الْقُلُوب ولّى فأدركه رجل فَقَالَ: أَي رَسُول الله هَل فِي الأَرْض أحد أعلم مِنْك قَالَ: لَا
Dedi ki: "Allah'ın düşmanı yalan söylemiş! Bana Übey b. Ka'b anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Mûsâ aleyhisselâm bir gün insanlara vaaz edip hatırlatmada bulundu. Nihayet gözler yaşarıp kalpler yumuşayınca arkasını dönüp gitti. Bir adam ona yetişip: Ey Allah'ın Elçisi! Yeryüzünde senden daha bilgili biri var mı? dedi. O da: Hayır, dedi.
فعتب الله عَلَيْهِ إِذْ لم يرد الْعلم إِلَى الله تَعَالَى
İlmi Allah Teâlâ'ya nispet etmediği için Allah onu azarladı.
قيل: بلَى
Ona: 'Evet [var]' denildi.
قَالَ: أَي رب فَأَيْنَ قَالَ: بمجمع الْبَحْرين
[Mûsâ]: 'Ey Rabbim! Nerededir?' dedi. [Allah]: 'İki denizin birleştiği yerdedir' buyurdu.
قَالَ: أَي رب اجْعَل لي علما أعلم بِهِ ذَلِك
[Mûsâ]: 'Ey Rabbim! Bana onu bileceğim bir işaret kıl' dedi.
قَالَ: خُذ حوتاً مَيتا حَيْثُ ينْفخ فِيهِ الرّوح
[Allah] buyurdu ki: 'Ölü bir balık al; içine ruh üfleneceği yerde [o kulumu bulursun]'.
فَأخذ حوتاً فَجعله فِي مكتل فَقَالَ لفتاه: لَا أكلفك إِلَّا أَن تُخبرنِي بِحَيْثُ يفارقك الْحُوت
Bunun üzerine bir balık alıp sepete koydu ve genç yardımcısına: 'Sana ancak balığın seni terk ettiği yeri bana haber vermeni yüklüyorum' dedi.
قَالَ: مَا كلفت كثيرا
[Genç]: 'Bana çok bir şey yüklemedin' dedi.
قَالَ: فَبينا هُوَ فِي ظلّ صَخْرَة فِي مَكَان سريان [] أَن تضرب الْحُوت ومُوسَى نَائِم فَقَالَ فتاه: لَا أوقظه
[Ravi] dedi ki: Onlar nemli bir yerdeki bir kayanın gölgesindeyken balık çırpındı; Mûsâ ise uyumaktaydı. Genç yardımcısı: 'Onu uyandırmayayım' dedi.
حَتَّى إِذا اسْتَيْقَظَ نسي أَن يُخبرهُ
Nihayet [Mûsâ] uyandığında [genç] ona [bunu] haber vermeyi unuttu.
وتضرب الْحُوت حَتَّى دخل الْبَحْر فَأمْسك الله عَنهُ جرية الْبَحْر حَتَّى كَانَ أَثَره فِي حجر
Balık çırpına çırpına denize girdi. Allah da denizden onun akıntısını tuttu; öyle ki balığın izi taş gibi [bir iz] oldu.
قَالَ مُوسَى {لقد لَقينَا من سفرنا هَذَا نصبا} قَالَ: قد قطع الله عَنْك النصب فَرَجَعَا فوجدا خضرًا على طنفسة خضراء على كبد الْبَحْر مسجى ثَوْبه قد جعل طرفه تَحت رجلَيْهِ وطرفه تَحت رَأسه فَسلم عَلَيْهِ مُوسَى فكسف عَن وَجهه وَقَالَ: هَل بِأَرْض من سَلام
Mûsâ: {لقد لَقينَا من سفرنا هَذَا نصبا} “Gerçekten bu yolculuğumuzdan dolayı bir yorgunluk çektik” dedi. [Ravi] dedi ki: Allah senden yorgunluğu gidermiştir. Bunun üzerine geri döndüler ve denizin ortasında yeşil bir yaygı üzerinde, elbisesine bürünmüş; bir ucunu ayaklarının altına, diğer ucunu başının altına koymuş bir hâlde Hızır'ı buldular. Mûsâ ona selâm verdi; o da yüzünü açıp: "[Bu] topraklarda selâm nerede [görülmüş]?
من أَنْت قَالَ: أَنا مُوسَى
Sen kimsin?" dedi. [Mûsâ]: "Ben Mûsâ'yım" dedi.
قَالَ: مُوسَى بني إِسْرَائِيل قَالَ: نعم
[Hızır]: "İsrâiloğullarının Mûsâ'sı mı?" dedi. [Mûsâ]: "Evet" dedi.
قَالَ: فَمَا شَأْنك قَالَ: جِئْت لتعلمني مِمَّا علمت رشدا
[Hızır]: "Durumun nedir [niçin geldin]?" dedi. [Mûsâ]: "Sana öğretilen doğru yoldan bana öğretmen için geldim" dedi.
قَالَ: أما يَكْفِيك أَن التَّوْرَاة بيديك وَأَن الْوَحْي يَأْتِيك يَا مُوسَى إِن لي علما لَا يَنْبَغِي أَن تعلمه وَإِن لَك علما لَا يَنْبَغِي لي أعلمهُ
[Hızır]: "Tevrat'ın ellerinde olması ve vahyin sana gelmesi sana yetmez mi? Ey Mûsâ! Benim bir ilmim vardır ki onu bilmen sana gerekmez; senin de bir ilmin vardır ki onu bilmem bana gerekmez" dedi.
فَأخذ طَائِر بمنقاره من الْبَحْر فَقَالَ: وَالله مَا علمي وعلمك فِي جنب علم الله إِلَّا كَمَا أَخذ الطير منقاره من
Derken bir kuş denizden gagasıyla [su] aldı. Bunun üzerine [Hızır]: "Allah'a yemin olsun ki, Allah'ın ilmi yanında benim ilmim ve senin ilmin, ancak kuşun denizden
الْبَحْر
gagasıyla aldığı kadardır" dedi.
حَتَّى إِذا ركبا فِي السَّفِينَة وجدا معابر صغَارًا تحمل أهل السَّاحِل إِلَى أهل هَذَا السَّاحِل الآخر فعرفوه فَقَالُوا: عبد الله الصَّالح لَا نحمله بِأَجْر فخرقها ووتد فِيهَا وتداً
Nihayet gemiye bindiklerinde, sahil halkını bu diğer sahildeki halka taşıyan küçük kayıklar buldular. [Gemiciler] onu tanıdılar ve: "Allah'ın salih kulu, onu bir ücret karşılığı taşımayız" dediler. Bunun üzerine [Hızır] gemiyi deldi ve oraya bir kazık çaktı.
قَالَ مُوسَى {أخرقتها لتغرق أَهلهَا لقد جِئْت شَيْئا إمرا قَالَ ألم أقل إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} كَانَت الأولى نِسْيَانا والوسطة وَالثَّالِثَة عمدا {لَا تؤاخذني بِمَا نسيت وَلَا ترهقني من أَمْرِي عسراً فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا لقيا غُلَاما فَقتله} وَوجد غلماناً يَلْعَبُونَ فَأخذ غُلَاما كَافِرًا ظريفاً فأضجعه ثمَّ ذبحه بالسكين فَقَالَ: {أقتلت نفسا زكية} لم تعْمل الْحِنْث
Mûsâ: {أخرقتها لتغرق أَهلهَا لقد جِئْت شَيْئا إمرا قَالَ ألم أقل إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} “İçindekileri boğmak için mi deldin? Gerçekten çok vahim bir iş yaptın! [Hızır] dedi ki: Ben sana, benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi?” dedi. Birincisi unutmaydı; ortancası ve üçüncüsü ise kasıtlıydı. {لَا تؤاخذني بِمَا نسيت وَلَا ترهقني من أَمْرِي عسراً فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا لقيا غُلَاما فَقتله} “Unuttuğum şeyden dolayı beni kınama ve bu işimden ötürü bana güçlük çıkarma! Yine yola koyuldular; nihayet bir oğlana rastladıklarında [Hızır] onu öldürdü”. Oynayan oğlanlar bulmuştu; kâfir ve yakışıklı bir oğlanı tutup yatırdı, sonra bıçakla onu kesti. Bunun üzerine [Mûsâ]: {أقتلت نفسا زكية} “Masum bir cana mı kıydın?” hiç günah işlememişti, dedi.
قَالَ ابْن عَبَّاس قَرَأَهَا: {زكية} زاكية مسلمة كَقَوْلِك: غُلَاما زكياً
İbn Abbâs dedi ki: O, bunu {زكية} “masum/temiz” yani günahsız, Müslüman olarak okudu; nitekim senin "tertemiz/günahsız bir oğlan" demen gibidir.
{فَانْطَلقَا} {فوجدا فِيهَا جداراً يُرِيد أَن ينْقض فأقامه} قَالَ: بِيَدِهِ هَكَذَا وَرفع يَده فاستقام {قَالَ لَو شِئْت لاتخذت عَلَيْهِ أجرا} قَالَ: أجر تَأْكُله {وَكَانَ وَرَاءَهُمْ ملك} قَرَأَهَا ابْن عَبَّاس وَكَانَ أمامهم ملك يَزْعمُونَ مدد بن ندد والغلام الْمَقْتُول اسْمه يَزْعمُونَ جيسور {ملك يَأْخُذ كل سفينة} صَالِحَة {غصبا} فَأَرَدْت إِذا هِيَ مرت بِهِ أَن يَدعهَا لعيبها فَإِذا جاوزوا أصلحوها فانتفعوا بهَا وَمِنْهُم من يَقُول سدوها بالقار (فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤمنين) وَكَانَ كَافِرًا {فَخَشِينَا أَن يرهقهما طغياناً وَكفرا} أَي يحملهما حبه على أَن يتابعاه على دينه {فأردنا أَن يبدلهما ربهما خيرا مِنْهُ زَكَاة وَأقرب رحما} هما بِهِ أرْحم مِنْهُمَا بِالْأولِ الَّذِي قَتله خضر
{فَانْطَلقَا} {فوجدا فِيهَا جداراً يُرِيد أَن ينْقض فأقامه} “Yine yola koyuldular... Orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular, [Hızır] onu doğrulttu”. [Ravi] dedi ki: Eliyle şöyle yaptı, elini kaldırdı ve duvar doğruldu. {قَالَ لَو شِئْت لاتخذت عَلَيْهِ أجرا} “[Mûsâ] dedi ki: İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın”. [Ravi] dedi ki: Yiyeceğin bir ücret. {وَكَانَ وَرَاءَهُمْ ملك} “Arkalarında bir hükümdar vardı”. İbn Abbâs bunu "Ve önlerinde bir hükümdar vardı" şeklinde okudu; onun Muded b. Neded olduğunu iddia ederler. Öldürülen oğlanın adının da Ceysûr olduğunu iddia ederler. {ملك يَأْخُذ كل سفينة} صَالِحَة {غصبا} “Her [sağlam] gemiyi zorla alan bir hükümdar [vardı]”. Kusurundan ötürü onun yanından geçtiğinde onu terk etmesini istedim; onlar da [onu] geçtiklerinde tamir edip ondan faydalandılar. Onlardan kimi de "Onu ziftle kapattılar" der. (Anne ve babası ise mümin idiler), kendisi ise kâfirdi. {فَخَشِينَا أَن يرهقهما طغياناً وَكفرا} “Böylece onları azgınlık ve küfre sürüklemesinden korktuk”; yani sevgisinin, onları kendi dinine uymaya sevketmesinden [korktuk]. {فأردنا أَن يبدلهما ربهما خيرا مِنْهُ زَكَاة وَأقرب رحما} “Böylece istedik ki, Rableri onlara onun yerine temizlikçe daha hayırlı ve merhametçe daha yakın birini versin”. Onlar bu [yeni doğana], Hızır'ın öldürdüğü birincisinden daha çok merhamet gösterirler.
وَزعم غير سعيد أَنَّهُمَا أُبْدِلا جَارِيَة
Saîd'den başkası, onlara onun yerine bir kız çocuğu verildiğini iddia etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَمُسلم وَابْن مرْدَوَيْه من وَجه آخر عَن سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس وَكُنَّا عِنْده فَقَالَ الْقَوْم: إِن نَوْفًا الشَّامي يزْعم أَن الَّذِي ذهب يطْلب الْعلم لَيْسَ بمُوسَى بني إِسْرَائِيل فَكَانَ ابْن عَبَّاس مُتكئا فَاسْتَوَى جَالِسا فَقَالَ: كذب نوف حَدثنِي أبي بن كَعْب أَنه سمع النَّبِي ﷺ يَقُول: رَحْمَة الله علينا وعَلى مُوسَى لَوْلَا أَنه عجل واستحيا وأخذته دمامة من صَاحبه فَقَالَ لَهُ: إِن سَأَلتك عَن شَيْء بعْدهَا فَلَا تُصَاحِبنِي لرَأى من صَاحبه عجبا
Abd b. Humeyd, Müslim ve İbn Merdeveyh başka bir yoldan Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Biz onun yanındaydık, topluluk dedi ki: "Şamlı Nevf, ilim aramaya giden kişinin İsrâiloğullarının Mûsâ'sı olmadığını iddia ediyor." İbn Abbâs yaslanmış durumdaydı, doğrulup oturdu ve şöyle dedi: "Nevf yalan söylemiş! Bana Übey b. Ka'b anlattı; o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiş: 'Allah'ın rahmeti bizim ve Mûsâ'nın üzerine olsun! Şayet o acele etmeseydi, utanmasaydı ve arkadaşına karşı mahcubiyet duymasaydı da ona: Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık bana arkadaşlık etme, demeseydi arkadaşından şaşılacak şeyler görecekti.'
قَالَ: وَكَانَ النَّبِي ﷺ إِذا ذكر نَبيا من الْأَنْبِيَاء بَدَأَ بِنَفسِهِ فَقَالَ: رَحْمَة الله علينا وعَلى صَالح وَرَحْمَة الله علينا وعَلى أخي عَاد ثمَّ قَالَ: إِن مُوسَى بَينا هُوَ يخْطب قومه ذَات يَوْم إِذْ قَالَ لَهُم: مَا فِي الأَرْض أحد أعلم مني
[Ravi] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerden birini andığında önce kendisiyle başlar ve şöyle buyururdu: 'Allah'ın rahmeti bizim ve Sâlih'in üzerine olsun; Allah'ın rahmeti bizim ve Âd kavminin kardeşinin üzerine olsun!' Sonra şöyle buyurdu: 'Mûsâ bir gün kavmine hitap ederken birden onlara: Yeryüzünde benden daha bilgili kimse yoktur, dedi.
فَأوحى الله إِلَيْهِ: أَن فِي الأَرْض من هُوَ أعلم مِنْك وَآيَة ذَلِك أَن تزوّد حوتاً مالحاً فَإِذا فقدته فَهُوَ حيت تفقده
Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: Yeryüzünde senden daha bilgili olan biri vardır; bunun işareti de tuzlu bir balık azık edinmendir. Onu kaybettiğin vakit, o [kulum] onu kaybettiğin yerdedir.
فتزوّد حوتاً مالحاً فَانْطَلق هُوَ وفتاه حَتَّى إِذا بلغا الْمَكَان الَّذِي أمروا بِهِ
Böylece tuzlu bir balık azık edindi; o ve genç yardımcısı yola çıktılar. Nihayet kendilerine emredilen yere ulaştıklarında
فَلَمَّا انْتَهوا إِلَى الصَّخْرَة انْطلق مُوسَى يطْلب وَوضع فتاه الْحُوت على الصَّخْرَة فاضطرب {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} قَالَ فتاه: إِذا جَاءَ نَبِي الله حدثته
kayaya vardıklarında Mûsâ [bir şeyler] aramak üzere gitti. Genç yardımcısı balığı kayanın üzerine koydu. Balık çırpındı {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} 've denizde bir deliğe dalar gibi yolunu tuttu'. Genç yardımcısı: 'Allah'ın nebisi gelince ona anlatırım' dedi.
فأنساه الشَّيْطَان فَانْطَلقَا فَأَصَابَهُ مَا يُصِيب الْمُسَافِر من النصب والكلال حِين جَاوز مَا أَمر بِهِ فَقَالَ مُوسَى: {لفتاه آتنا غداءنا لقد لَقينَا من سفرنا هَذَا نصبا} قَالَ فتاه: يَا نَبِي الله {أَرَأَيْت إِذْ أوينا إِلَى الصَّخْرَة فَإِنِّي نسيت الْحُوت} أَن أحَدثك {وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَان} {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} {قَالَ ذَلِك مَا كُنَّا نبغ} [نبغي] فَرَجَعَا {على آثارهما قصصاً} يقصان الْأَثر حَتَّى انتهيا إِلَى الصَّخْرَة فأطاف فَإِذا هُوَ بِرَجُل مسجى بِثَوْب فَسلم عَلَيْهِ فَرفع رَأسه فَقَالَ لَهُ: من أَنْت قَالَ: مُوسَى
Fakat şeytan ona unutturdu ve yola koyuldular. Kendisine emredilen yeri geçince, yolcuya isabet eden yorgunluk ve bitkinlik ona da isabet etti. Mûsâ: {لفتاه آتنا غداءنا لقد لَقينَا من سفرنا هَذَا نصبا} “Genç yardımcısına: Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan dolayı bir yorgunluk çektik, dedi”. Genç yardımcısı: "Ey Allah'ın nebisi! {أَرَأَيْت إِذْ أوينا إِلَى الصَّخْرَة فَإِنِّي نسيت الْحُوت} “Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum”, sana anlatmayı [unuttum]. {وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَان} “Onu bana şeytandan başkası unutturmadı”. {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} “O, denizde bir deliğe dalar gibi yolunu tuttu” dedi. [Mûsâ]: {قَالَ ذَلِك مَا كُنَّا نبغ} “Dedi ki: İşte aradığımız buydu!” [Bunun üzerine] izlerini sürerek {على آثارهما قصصاً} “izleri üzere” geri döndüler. İzi takip ederek nihayet kayaya ulaştılar; [Mûsâ] etrafına bakındı, bir de gördü ki bir elbiseye bürünmüş bir adam! Ona selâm verdi. [Adam] başını kaldırdı ve ona: "Sen kimsin?" dedi. [Mûsâ]: "Mûsâ'yım" dedi.
قَالَ: من مُوسَى قَالَ: مُوسَى بني إِسْرَائِيل
[Hızır]: "Hangi Mûsâ?" dedi. [Mûsâ]: "İsrâiloğullarının Mûsâ'sı" dedi.
قَالَ: فَمَا لَك قَالَ: أخْبرت أَن عنْدك علما فَأَرَدْت أَن أصحبك {قَالَ إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} {قَالَ ستجدني إِن شَاءَ الله صَابِرًا وَلَا أعصي لَك أمرا} قَالَ: {وَكَيف تصبر على مَا لم تحط بِهِ خَبرا} قَالَ: قد أمرت أَن أَفعلهُ {قَالَ فَإِن اتبعتني فَلَا تَسْأَلنِي عَن شَيْء حَتَّى أحدث لَك مِنْهُ ذكرا فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا ركبا فِي السَّفِينَة} فَخرج من كَانَ فِيهَا وتخلف ليخرقها فَقَالَ لَهُ مُوسَى: تخرقها {لتغرق أَهلهَا لقد جِئْت شَيْئا إمرا قَالَ ألم أقل إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا قَالَ لَا تؤاخذني بِمَا نسيت وَلَا ترهقني من أَمْرِي عسراً} فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا أَتَوا على غلْمَان يَلْعَبُونَ على سَاحل الْبَحْر وَفِيهِمْ غُلَام لَيْسَ فِي الغلمان أحسن وَلَا ألطف مِنْهُ فَأَخذه فَقتله فنفر مُوسَى عِنْد ذَلِك وَقَالَ {أقتلت نفسا زكية بِغَيْر نفس لقد جِئْت شَيْئا نكراً قَالَ ألم أقل لَك إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} قَالَ: فَأَخَذته دمامة من صَاحبه واستحيا فَقَالَ {إِن سَأَلتك عَن شَيْء بعْدهَا فَلَا تُصَاحِبنِي قد بلغت من لدني عذرا فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا أَتَيَا أهل قَرْيَة} وَقد أصَاب مُوسَى جهد شَدِيد فَلم يُضَيِّفُوهُمَا {فوجدا فِيهَا جداراً يُرِيد أَن ينْقض فأقامه} قَالَ لَهُ مُوسَى مِمَّا نزل بِهِ من الْجهد: {لَو شِئْت لاتخذت عَلَيْهِ أجرا قَالَ هَذَا فِرَاق بيني وَبَيْنك سأنبئك بِتَأْوِيل مَا لم تستطع عَلَيْهِ صبرا} فَأخذ مُوسَى بِطرف ثَوْبه فَقَالَ حَدثنِي {أما السَّفِينَة فَكَانَت لمساكين يعْملُونَ فِي الْبَحْر} {وَكَانَ وَرَاءَهُمْ ملك يَأْخُذ كل سفينة غصبا} فَإِذا مر عَلَيْهَا فرآها منخرقة تَركهَا ورقعها أَهلهَا بِقِطْعَة من خشب فانتفعوا بهَا
[Hızır]: "Neyin var [ne istiyorsun]?" dedi. [Mûsâ]: "Sende bir ilim olduğu bana haber verildi, ben de sana arkadaşlık etmek istedim" dedi. [Hızır]: {قَالَ إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} “Dedi ki: Doğrusu sen benimle beraberliğe sabredemezsin”. [Mûsâ]: {قَالَ ستجدني إِن شَاءَ الله صَابِرًا وَلَا أعصي لَك أمرا} “Dedi ki: İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir işte sana karşı gelmeyeceğim”. [Hızır]: {وَكَيف تصبر على مَا لم تحط بِهِ خَبرا} “İçyüzünü kavrayamadığın bir bilgiye nasıl sabredeceksin? dedi”. [Mûsâ]: "Bunu yapmam emrolundu" dedi. [Hızır]: {قَالَ فَإِن اتبعتني فَلَا تَسْأَلنِي عَن شَيْء حَتَّى أحدث لَك مِنْهُ ذكرا فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا ركبا فِي السَّفِينَة} “Dedi ki: Eğer bana uyacaksan, ben sana ondan söz açmadıkça bana hiçbir şey hakkında soru sorma! Bunun üzerine yola koyuldular; nihayet gemiye bindiklerinde”. İçindekiler çıkınca [Hızır] onu delmek için geride kaldı. Mûsâ ona: "Onu {لتغرق أَهلهَا لقد جِئْت شَيْئا إمرا قَالَ ألم أقل إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا قَالَ لَا تؤاخذني بِمَا نسيت وَلَا ترهقني من أَمْرِي عسراً} 'içindekileri boğmak için mi deliyorsun? Gerçekten çok vahim bir iş yaptın! [Hızır] dedi ki: Ben sana, benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi? [Mûsâ] dedi ki: Unuttuğum şeyden dolayı beni kınama ve bu işimden ötürü bana güçlük çıkarma!'" dedi. Yine yola koyuldular; nihayet deniz kenarında oynamakta olan çocukların yanına vardılar. İçlerinde çocukların en güzeli ve en sevimlisi olan bir oğlan vardı; [Hızır] onu tutup öldürdü. Mûsâ bunun üzerine ürperip karşı çıktı ve: {أقتلت نفسا زكية بِغَيْر نفس لقد جِئْت شَيْئا نكراً قَالَ ألم أقل لَك إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} “Bir cana karşılık olmaksızın masum bir cana mı kıydın? Doğrusu çok çirkin bir şey yaptın! [Hızır] dedi ki: Ben sana, benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi?” dedi. [Ravi] dedi ki: Arkadaşına karşı bir mahcubiyet duydu ve utandı. Bunun üzerine: {إِن سَأَلتك عَن شَيْء بعْدهَا فَلَا تُصَاحِبنِي قد بلغت من لدني عذرا فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا أَتَيَا أهل قَرْيَة} “Bundan sonra sana bir şey sorarsam artık bana arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülme sınırına ulaştın, dedi. Yine yola koyuldular; nihayet bir belde halkına vardıklarında”. Mûsâ'ya şiddetli bir yorgunluk ve açlık isabet etmişti; fakat onlar bu ikisini misafir etmediler. {فوجدا فِيهَا جداراً يُرِيد أَن ينْقض فأقامه} “Orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular, [Hızır] onu doğrulttu”. Başına gelen meşakkatten ötürü Mûsâ ona: {لَو شِئْت لاتخذت عَلَيْهِ أجرا قَالَ هَذَا فِرَاق بيني وَبَيْنك سأنبئك بِتَأْوِيل مَا لم تستطع عَلَيْهِ صبرا} “İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın, dedi. [Hızır] dedi ki: İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Sabredemediğin şeylerin yorumunu sana bildireceğim” dedi. Bunun üzerine Mûsâ onun elbisesinin ucundan tuttu ve: "Bana anlat" dedi. [Hızır]: {أما السَّفِينَة فَكَانَت لمساكين يعْملُونَ فِي الْبَحْر} “Gemiye gelince, o denizde çalışan yoksullara aitti”. {وَكَانَ وَرَاءَهُمْ ملك يَأْخُذ كل سفينة غصبا} “Arkalarında her [sağlam] gemiyi zorla alan bir hükümdar vardı”. O [hükümdar] onun yanından geçip de delinmiş olduğunu görünce onu bıraktı; sahipleri de onu bir tahta parçasıyla yamayıp ondan faydalandılar.
وَأما الْغُلَام فَإِنَّهُ كَانَ طبع يَوْم طبع كَافِرًا وَكَانَ قد ألقِي عَلَيْهِ محبَّة من أَبَوَيْهِ وَلَو عصياه شَيْئا لأرهقهما طغياناً وَكفرا فَأَرَادَ رَبك أَن يبدلهما {خيرا مِنْهُ زَكَاة وَأقرب رحما} فَوَقع أَبوهُ على أمه فعلقت خيرا مِنْهُ زَكَاة وَأقرب رحما
Oğlana gelince; o yaratıldığı gün kâfir olarak tabiatlandırılmıştı. Anne babasına da ona karşı bir sevgi verilmişti. Şayet onlar ona azıcık karşı gelselerdi onları azgınlık ve küfre sürükleyecekti. Bu yüzden Rabbin onlara {خيرا مِنْهُ زَكَاة وَأقرب رحما} 'ondan temizlikçe daha hayırlı ve merhametçe daha yakın olanını' değiştirmeyi diledi. Babası annesiyle beraber oldu ve [kadın] ondan temizlikçe daha hayırlı ve merhametçe daha yakın olana hamile kaldı.
وَأخرج من وَجه آخر عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: جَلَست عِنْد ابْن عَبَّاس - وَعِنْده نفر من أهل الْكتاب - فَقَالَ بَعضهم: إِن نَوْفًا يزْعم عَن أبي بن كَعْب إِن مُوسَى النَّبِي الَّذِي طلب الْعلم إِنَّمَا هُوَ مُوسَى بن مِيشَا فَقَالَ ابْن عَبَّاس: كذب نوف
Başka bir yoldan Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildi; dedi ki: İbn Abbâs'ın yanında oturuyordum —yanında Ehl-i Kitap'tan bir topluluk da vardı—. Onlardan biri dedi ki: "Nevf, Übey b. Ka'b'a dayandırarak, ilim arayan Mûsâ peygamberin aslında Mûsâ b. Mîşâ olduğunu iddia ediyor." Bunun üzerine İbn Abbâs: "Nevf yalan söylemiş!"
حَدثنِي أبي بن كَعْب عَن رَسُول الله ﷺ: أَن مُوسَى بني إِسْرَائِيل سَأَلَ ربه فَقَالَ: أَي رب إِن كَانَ فِي عِبَادك أحد أعلم مني فدلني
Bana Übey b. Ka'b, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki: İsrâiloğullarının Mûsâ'sı Rabbine sorup: 'Ey Rabbim! Kullarının içinde benden daha bilgili biri varsa beni ona yönlendir' dedi.
قَالَ: نعم فِي عبَادي من هُوَ أعلم مِنْك فنعت لَهُ مَكَانَهُ فَأذن لَهُ فِي لقِيه فَخرج مُوسَى وَمَعَهُ فتاه وَمَعَهُ حوت مليح قد قيل: إِذا حييّ هَذَا الْحُوت فِي مَكَان فصاحبك هُنَالك وَقد أدْركْت حَاجَتك
[Allah]: 'Evet, kullarım içinde senden daha bilgili olan biri vardır' buyurdu ve ona yerini tarif etti; onunla buluşmasına izin verdi. Mûsâ, yanında genç yardımcısı ve tuzlu bir balıkla yola çıktı. [Ona] denilmişti ki: 'Bu balık bir yerde dirilirse, arkadaşın oradadır ve ihtiyacına ulaşmışsındır.'
فَخرج مُوسَى وَمَعَهُ فتاه وَمَعَهُ ذَلِك الْحُوت يحملانه فَسَار حَتَّى جهده السّير وانْتهى إِلَى الصَّخْرَة وَإِلَى ذَلِك المَاء مَاء الْحَيَاة من شرب مِنْهُ خلد وَلَا يُقَارِبه شَيْء ميت إِلَّا حييّ
Mûsâ, beraberinde genç yardımcısı ve taşıdıkları o balıkla yola çıktı. Yürüyüş onu yoruncaya kadar yürüdü ve kayaya, hayat suyu olan o suya vardı. Ondan kim içerse ölümsüz olur ve ona ölü hiçbir şey yaklaşmaz ki mutlaka dirilir.
فَلَمَّا نزلا وَمَسّ الْحُوت المَاء حييّ {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} فَانْطَلقَا {فَلَمَّا جاوزا قَالَ} مُوسَى {لفتاه آتنا غداءنا لقد لَقينَا من سفرنا هَذَا نصبا} قَالَ الْفَتى وَذكر {أَرَأَيْت إِذْ أوينا إِلَى الصَّخْرَة فَإِنِّي نسيت الْحُوت وَمَا أنسانيه إِلَّا الشَّيْطَان أَن أذكرهُ وَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر عجبا} قَالَ ابْن عَبَّاس: فَظهر مُوسَى على الصَّخْرَة حِين انتهيا إِلَيْهَا فَإِذا رجل ملتف فِي كسائه فَسلم مُوسَى عَلَيْهِ فَرد عَلَيْهِ ثمَّ قَالَ لَهُ: مَا جَاءَ بك إِن كَانَ لَك فِي قَوْمك لشغل قَالَ لَهُ مُوسَى: جئْتُك لتعلمني مِمَّا علمت رشدا
Oraya indiklerinde ve su balığa değdiğinde [balık] dirildi {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} “ve denizde bir deliğe dalar gibi yolunu tuttu”. Yola devam ettiler; {فَلَمَّا جاوزا قَالَ} Mûsâ {لفتاه آتنا غداءنا لقد لَقينَا من سفرنا هَذَا نصبا} “[orayı] geçtiklerinde genç yardımcısına: Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan dolayı bir yorgunluk çektik, dedi”. Genç dedi ki ve hatırladı: {أَرَأَيْت إِذْ أوينا إِلَى الصَّخْرَة فَإِنِّي نسيت الْحُوت وَمَا أنسانيه إِلَّا الشَّيْطَان أَن أذكرهُ وَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر عجبا} “Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı. O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu”. İbn Abbâs dedi ki: O ikisi kayaya vardıklarında Mûsâ kayanın üzerine çıktı; bir de baktı ki örtüsüne bürünmüş bir adam! Mûsâ ona selâm verdi; o da selâmına karşılık verdi, sonra ona: "Kavmin arasında bir meşguliyetin varken seni buraya ne getirdi?" dedi. Mûsâ ona: "Sana öğretilen doğru yoldan bana öğretmen için sana geldim" dedi.
{قَالَ إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} وَكَانَ رجلا يعلم علم الْغَيْب قد علم ذَلِك فَقَالَ مُوسَى: بلَى
{قَالَ إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} “Dedi ki: Doğrusu sen benimle beraberliğe sabredemezsin”. Gayb ilmini bilen bir adamdı; bunu bilmişti. Bunun üzerine Mûsâ: "Bilakis [sabredebilirim]" dedi.
قَالَ: {وَكَيف تصبر على مَا لم تحط بِهِ خَبرا} أَي أَن مَا تعرف ظَاهرا مَا ترى من الْعدْل وَلم تحط من علم الْغَيْب بِمَا أعلم {قَالَ ستجدني إِن شَاءَ الله صَابِرًا وَلَا أعصي لَك أمرا} وَإِن رَأَيْت مَا يخالفني {قَالَ فَإِن اتبعتني فَلَا تَسْأَلنِي عَن شَيْء حَتَّى أحدث لَك مِنْهُ ذكرا} فَانْطَلقَا يمشيان على سَاحل الْبَحْر يتعرضان النَّاس يلتمسان من يحملهما حَتَّى مرت بهما سفينة جَدِيدَة وَثِيقَة لم يمر بهما من السفن شَيْء أحسن مِنْهَا وَلَا أجمل وَلَا أوثق مِنْهَا فسألا أَهلهَا أَن يحملوهما فحملوهما فَلَمَّا اطمأنا فِيهَا ولجت بهما مَعَ أَهلهَا أخرج منقاراً لَهُ ومطرقة ثمَّ عمد إِلَى نَاحيَة مِنْهَا فَضرب فِيهَا بالمنقار حَتَّى
[Hızır]: {وَكَيف تصبر على مَا لم تحط بِهِ خَبرا} “İçyüzünü kavrayamadığın bir bilgiye nasıl sabredeceksin?” yani gördüğün adaletin ancak zahirini bilirsin, benim bildiğim gayb ilmini ise kavrayamazsın, dedi. [Mûsâ]: {قَالَ ستجدني إِن شَاءَ الله صَابِرًا وَلَا أعصي لَك أمرا} “Dedi ki: İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir işte sana karşı gelmeyeceğim”; bana aykırı gelen şeyi görsem bile! [Hızır]: {قَالَ فَإِن اتبعتني فَلَا تَسْأَلنِي عَن شَيْء حَتَّى أحدث لَك مِنْهُ ذكرا} “Dedi ki: Eğer bana uyacaksan, ben sana ondan söz açmadıkça bana hiçbir şey hakkında soru sorma!” Deniz kenarında insanlarla karşılaşarak, kendilerini taşıyacak birini arayarak yürüdüler; nihayet yanlarından yeni, sağlam, yanlarından geçen gemilerin hiçbirinin ondan daha güzel, daha hoş ve daha sağlamı olmadığı bir gemi geçti. Gemidekilerden kendilerini bindirmelerini istediler, onlar da bindirdiler. Gemide yerleşip [gemi] içindekilerle birlikte onlarla hareket edince [Hızır] bir kazma ile bir çekiç çıkardı; sonra geminin bir tarafına yönelip kazmayla oraya vurdu; nihayet