خرقها ثمَّ أَخذ لوحاً فطبقه عَلَيْهَا ثمَّ جلس عَلَيْهَا يرقعها فَقَالَ لَهُ مُوسَى - وَرَأى أمرا أفظع بِهِ - {أخرقتها لتغرق أَهلهَا لقد جِئْت شَيْئا إمرا قَالَ ألم أقل إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا قَالَ لَا تؤاخذني بِمَا نسيت} أَي بِمَا تركت من عَهْدك {وَلَا ترهقني من أَمْرِي عسراً} ثمَّ خرجا من السَّفِينَة فَانْطَلقَا حَتَّى أَتَيَا قَرْيَة فَإِذا غلْمَان يَلْعَبُونَ
[Hızır] onu deldi; sonra bir tahta alıp deliğin üzerine kapattı, ardından üzerine oturup onu yamamaya başladı. Bunun üzerine Mûsâ -bunu çok korkunç bir iş olarak görerek- ona şöyle dedi: {أخرقتها لتغرق أَهلهَا لقد جِئْت شَيْئا إمرا قَالَ ألم أقل إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا قَالَ لَا تؤاخذني بِمَا نسيت} “Onu içindekileri boğmak için mi deldin? Gerçekten çok tehlikeli bir iş yaptın! [Hızır]: Sana benimle beraberliğe asla sabredemezsin dememiş miydim? dedi. [Mûsâ]: Unuttuğum şeyden ötürü beni muaheze etme” yani sana verdiğim sözü terk ettiğim için [beni kınama], {وَلَا ترهقني من أَمْرِي عسراً} “ve bu işimden dolayı bana güçlük çıkarma, dedi”. Sonra gemiden çıktılar ve yürüyüp bir köye vardılar; bir de baktılar ki çocuklar oynuyorlar.
فيهم غُلَام لَيْسَ فِي الغلمان غُلَام أظرف مِنْهُ وَلَا أوضأ مِنْهُ فَأخذ بِيَدِهِ وَأخذ حجرا فَضرب بِهِ رَأسه حَتَّى دمغه فَقتله فرآى مُوسَى ﵇ أمرا فظيعاً لَا صَبر عَلَيْهِ صبي صَغِير قَتله لَا ذَنْب لَهُ
Aralarında öyle bir çocuk vardı ki, çocukların içinde ondan daha sevimli ve daha nurlu yüzlü bir çocuk yoktu. [Hızır] onun elinden tuttu, bir taş alıp onunla başına vurdu; nihayet beynini parçalayarak onu öldürdü. Mûsâ aleyhisselâm sabredilemeyecek korkunç bir iş gördü; hiçbir günahı olmayan küçük bir çocuğu öldürmüştü.
{قَالَ أقتلت نفسا زكية بِغَيْر نفس} أَي صَغِيرَة {لقد جِئْت شَيْئا نكراً قَالَ ألم أقل لَك إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا قَالَ إِن سَأَلتك عَن شَيْء بعْدهَا فَلَا تُصَاحِبنِي قد بلغت من لدني عذرا} أَي قد عذرت فِي شأني {فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا أَتَيَا أهل قَرْيَة استطعما أَهلهَا فَأَبَوا أَن يُضَيِّفُوهُمَا فوجدا فِيهَا جداراً يُرِيد أَن ينْقض} فهدمه ثمَّ قعد يبنيه فضجر مُوسَى مِمَّا يرَاهُ يصنع من التَّكْلِيف وَمَا لَيْسَ عَلَيْهِ صَبر فَقَالَ {لَو شِئْت لاتخذت عَلَيْهِ أجرا} أَي قد استطعمناهم فَلم يطعمونا واستضفناهم فَلم يُضَيِّفُوهُمَا ثمَّ قعدت تعْمل فِي غير صَنِيعَة وَلَو شِئْت لأعطيت عَلَيْهِ أجرا فِي عَمَلك
{قَالَ أقتلت نفسا زكية بِغَيْر نفس} “[Mûsâ] dedi ki: Bir cana karşılık olmaksızın suçsuz tertemiz bir cana mı kıydın?” yani küçük [bir çocuğu], {لقد جِئْت شَيْئا نكراً قَالَ ألم أقل لَك إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا قَالَ إِن سَأَلتك عَن شَيْء بعْدهَا فَلَا تُصَاحِبنِي قد بلغت من لدني عذرا} “Gerçekten çok çirkin bir şey yaptın! [Hızır] dedi ki: Sana benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi? [Mûsâ]: Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık bana arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek sınıra ulaştın, dedi” yani benim hakkımda mazur görülmüş oldun. {فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا أَتَيَا أهل قَرْيَة استطعما أَهلهَا فَأَبَوا أَن يُضَيِّفُوهُمَا فوجدا فِيهَا جداراً يُرِيد أَن ينْقض} “Bunun üzerine yine yürüdüler; nihayet bir köy halkına varıp onlardan yiyecek istediler, fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular”. [Hızır] onu yıktı, sonra oturup onu örmeye başladı. Mûsâ onun bu derece külfete girmesini ve sabredilemeyecek şeyleri yaptığını görünce içi daraldı ve şöyle dedi: {لَو شِئْت لاتخذت عَلَيْهِ أجرا} “İsteseydin elbette buna karşılık bir ücret alırdın”; yani onlardan yiyecek istedik bize yedirmediler, bizi misafir etmelerini istedik bu ikisini misafir etmediler; sonra da kalkıp karşılıksız bir iyilik yapmaya giriştin, oysa isteseydin bu emeğine karşılık sana bir ücret verirlerdi.
{قَالَ هَذَا فِرَاق بيني وَبَيْنك سأنبئك بِتَأْوِيل مَا لم تستطع عَلَيْهِ صبرا أما السَّفِينَة فَكَانَت لمساكين يعْملُونَ فِي الْبَحْر فَأَرَدْت أَن أعيبها وَكَانَ وَرَاءَهُمْ ملك يَأْخُذ كل سفينة} صَالِحَة {غصبا} - فِي قِرَاءَة أبيّ بن كَعْب كل سفينة صَالِحَة وَإِنَّمَا عيبها لطرده عَنْهَا فَسَلِمَتْ مِنْهُ حِين رأى الْعَيْب الَّذِي صنعت بهَا {وَأما الْغُلَام فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤمنين فَخَشِينَا أَن يرهقهما طغياناً وَكفرا فأردنا أَن يبدلهما ربهما خيرا مِنْهُ زَكَاة وَأقرب رحما وَأما الْجِدَار فَكَانَ لغلامين يتيمين فِي الْمَدِينَة وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما وَكَانَ أَبوهُمَا صَالحا فَأَرَادَ رَبك أَن يبلغَا أشدهما ويستخرجا كنزهما رَحْمَة من رَبك وَمَا فعلته عَن أَمْرِي} أَي مَا فعلته عَن نَفسِي {ذَلِك تَأْوِيل مَا لم تسطع عَلَيْهِ صبرا} فَكَانَ ابْن عَبَّاس يَقُول: مَا كَانَ الْكَنْز إِلَّا علما
{قَالَ هَذَا فِرَاق بيني وَبَيْنك سأنبئك بِتَأْوِيل مَا لم تستطع عَلَيْهِ صبرا أما السَّفِينَة فَكَانَت لمساكين يعْملُونَ فِي الْبَحْر فَأَرَدْت أَن أعيبها وَكَانَ وَرَاءَهُمْ ملك يَأْخُذ كل سفينة} sağlam [olanını] {غصبا} “[Hızır] dedi ki: İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Sabredemediğin şeylerin içyüzünü sana haber vereceğim: Gemiye gelince, o denizde çalışan yoksullara aitti. Onu kusurlu kılmak istedim; çünkü arkalarında her gemiyi zorla alan bir hükümdar vardı”. -Übey b. Ka'b'ın kıraatinde: "her sağlam gemiyi" [şeklindedir].- Onu ancak [kralı] ondan uzaklaştırmak için kusurlu kıldı; nitekim kral, ona yaptığım kusuru görünce [gemi] onun elinden kurtuldu. {وَأما الْغُلَام فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤمنين فَخَشِينَا أَن يرهقهما طغياناً وَكفرا فأردنا أَن يبدلهما ربهما خيرا مِنْهُ زَكَاة وَأقرب رحما وَأما الْجِدَار فَكَانَ لغلامين يتيمين فِي الْمَدِينَة وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما وَكَانَ أَبوهُمَا صَالحا فَأَرَادَ رَبك أَن يبلغَا أشدهما ويستخرجا كنزهما رَحْمَة من رَبك وَمَا فعلته عَن أَمْرِي} “Çocuğa gelince, onun anne-babası mümin kimselerdi; bu yüzden [çocuğun] onları azgınlık ve inkâra sürüklemesinden korktuk. İstedik ki Rableri onun yerine kendilerine ondan daha temiz ve merhameti daha yakın olan birini versin. Duvara gelince; o şehirde iki yetim oğlana aitti, altında onlara ait bir define vardı ve babaları da salih bir kimseydi. Rabbin diledi ki o ikisi rüştlerine ersinler ve Rabbinden bir rahmet olarak definelerini çıkarsınlar. Ben bunu kendi kararımla yapmadım” yani kendi kendime yapmadım, {ذَلِك تَأْوِيل مَا لم تسطع عَلَيْهِ صبرا} “işte sabredemediğin şeylerin içyüzü budur”. İbn Abbâs şöyle derdi: "Define ilimden başka bir şey değildi."
وَأخرج ابْن عَسَاكِر من وَجه آخر عَن سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَامَ مُوسَى خَطِيبًا لنَبِيّ إِسْرَائِيل فأبلغ فِي الْخطْبَة وَعرض فِي نَفسه أَن أحدا لم يُؤْت من الْعلم مَا أُوتِيَ وعَلِمَ الله الَّذِي حدث نَفسه من ذَلِك فَقَالَ لَهُ: يَا مُوسَى إِن من عبَادي من قد آتيته من الْعلم مَا لم أوتك
İbn Asâkir diğer bir yoldan Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre şöyle demiştir: Mûsâ İsrâiloğullarına hitap etmek üzere hatip olarak kalktı ve son derece beliğ bir hutbe irad etti. İçinden kendisine verilen ilmin hiç kimseye verilmediği düşüncesi geçti. Allah, onun içinden geçirdiği bu şeyi bildi de ona şöyle buyurdu: "Ey Mûsâ! Kullarımdan öyle biri vardır ki, sana vermediğim ilmi ona vermişimdir."
قَالَ: فادللني عَلَيْهِ
[Mûsâ]: "Öyleyse bana onun yerini göster,"
حَتَّى أتعلم مِنْهُ
"ondan öğreneyim" dedi.
قَالَ: يدلك عَلَيْهِ بعض زادك
[Allah] şöyle buyurdu: "Azığının bir kısmı sana onu gösterecektir."
فَقَالَ لفتاه يُوشَع {لَا أَبْرَح حَتَّى أبلغ مجمع الْبَحْرين أَو أمضي حقباً} قَالَ: فَكَانَ فِيمَا تزوداه حوت مملوح وَكَانَا يصيبان مِنْهُ عِنْد الْعشَاء والغداء فَلَمَّا انتهيا إِلَى الصَّخْرَة على سَاحل الْبَحْر وضع فتاه المكتل على سَاحل الْبَحْر فَأصَاب الْحُوت ندى المَاء فَتحَرك فِي المكتل فَقلب المكتل وأسرب فِي الْبَحْر فَلَمَّا جَاوز أحضر الْغَدَاء فَقَالَ: {آتنا غداءنا لقد لَقينَا من سفرنا هَذَا نصبا} فَذكر الْفَتى {قَالَ أَرَأَيْت إِذْ أوينا إِلَى الصَّخْرَة فَإِنِّي نسيت الْحُوت وَمَا أنسانيه إِلَّا الشَّيْطَان أَن أذكرهُ وَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر عجبا} فَذكر مُوسَى مَا كَانَ عهد إِلَيْهِ إِنَّه يدلك عَلَيْهِ بعض زادك
Bunun üzerine genç yardımcısı Yûşa'a şöyle dedi: {لَا أَبْرَح حَتَّى أبلغ مجمع الْبَحْرين أَو أمضي حقباً} “İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durmayacağım yahut uzun yıllar yürüyeceğim”. Dedi ki: Yanlarına aldıkları azık arasında tuzlanmış bir balık vardı; akşam ve kuşluk vaktinde ondan yerlerdi. Deniz sahilindeki kayaya vardıklarında genç yardımcısı zembili deniz kenarına bıraktı. Suyun nemi balığa değince [balık] zembilin içinde kımıldadı, zembili devirdi ve denize doğru süzüldü. [Orayı] geçtiklerinde [Mûsâ] kuşluk yemeğini getirtti ve şöyle dedi: {آتنا غداءنا لقد لَقينَا من سفرنا هَذَا نصبا} “Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan dolayı bir yorgunluk çektik”. Genç hatırladı ve: {قَالَ أَرَأَيْت إِذْ أوينا إِلَى الصَّخْرَة فَإِنِّي نسيت الْحُوت وَمَا أنسانيه إِلَّا الشَّيْطَان أَن أذكرهُ وَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر عجبا} “Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı. O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu, dedi”. Bunun üzerine Mûsâ, kendisine bildirilen "Azığının bir kısmı sana onu gösterecektir" vaadini hatırladı.
{قَالَ ذَلِك مَا كُنَّا نبغ} أَي هَذِه حاجتنا {فارتدا على آثارهما قصصاً} يقصان آثارهما حَتَّى انتهيا إِلَى الصَّخْرَة الَّتِي فعل فِيهَا الْحُوت مَا فعل فأبصر مُوسَى أثر الْحُوت فأخذا أثر الْحُوت يمشيان على المَاء حَتَّى انتهيا إِلَى جَزِيرَة من جزائر الْعَرَب {فوجدا عبدا من عبادنَا آتيناه رَحْمَة من عندنَا وعلمناه من لدنا علما قَالَ لَهُ مُوسَى هَل أتبعك على أَن تعلمن مِمَّا عُلِّمت رشدا} فَأقر لَهُ بِالْعلمِ {قَالَ إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا وَكَيف تصبر على مَا لم تحط بِهِ خَبرا قَالَ ستجدني إِن شَاءَ الله صَابِرًا وَلَا أعصي لَك أمرا قَالَ فَإِن اتبعتني فَلَا تَسْأَلنِي عَن شَيْء حَتَّى أحدث لَك مِنْهُ ذكرا} يَقُول: حَتَّى أكون أَنا أحدث ذَلِك لَك {فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا ركبا فِي السَّفِينَة خرقها قَالَ أخرقتها لتغرق أهلَهَا} إِلَى قَوْله: {فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا لقيا غُلَاما} على سَاحل الْبَحْر فِي غلْمَان يَلْعَبُونَ فعهد إِلَى أجودهم وأصبحهم {فَقتله قَالَ أقتلت نفسا زكية بِغَيْر نفس لقد جِئْت شَيْئا نكراً قَالَ ألم أقل لَك إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا}
{قَالَ ذَلِك مَا كُنَّا نبغ} “[Mûsâ] dedi ki: İşte aradığımız da buydu!” yani bizim ihtiyacımız olan şey buydu. {فارتدا على آثارهما قصصاً} “Böylece izleri üzerinden gerisin geri döndüler”. Kendi izlerini sürerek balığın yapacağını yaptığı kayaya kadar geldiler. Mûsâ balığın izini gördü ve ikisi balığın izini takip ederek su üzerinde yürüdüler; nihayet Arap adalarından bir adaya ulaştılar. {فوجدا عبدا من عبادنَا آتيناه رَحْمَة من عندنَا وعلمناه من لدنا علما قَالَ لَهُ مُوسَى هَل أتبعك على أَن تعلمن مِمَّا عُلِّمت رشدا} “Derken katımızdan kendisine bir rahmet verdiğimiz ve tarafımızdan bir ilim öğrettiğimiz kullarımızdan bir kulu buldular. Mûsâ ona: Doğruya ulaştırıcı olarak sana öğretilenlerden bana da öğretmen şartıyla sana tâbi olayım mı? dedi”. Böylece onun ilmini ikrar etti. {قَالَ إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا وَكَيف تصبر على مَا لم تحط بِهِ خَبرا قَالَ ستجدني إِن شَاءَ الله صَابِرًا وَلَا أعصي لَك أمرا قَالَ فَإِن اتبعتني فَلَا تَسْأَلنِي عَن شَيْء حَتَّى أحدث لَك مِنْهُ ذكرا} “[Hızır] dedi ki: Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin. İçyüzünü kavrayamadığın bir bilgiye nasıl sabredeceksin? [Mûsâ]: İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir işte sana karşı gelmeyeceğim, dedi. [Hızır]: Eğer bana uyacaksan, ben sana ondan söz açmadıkça bana hiçbir şey hakkında soru sorma! dedi”; yani bunu sana bizzat ben anlatıncaya kadar [soru sorma] demek istiyor. {فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا ركبا فِي السَّفِينَة خرقها قَالَ أخرقتها لتغرق أهلَهَا} “Bunun üzerine gittiler; nihayet gemiye bindiklerinde [Hızır] onu deldi. [Mûsâ]: Onu içindekileri boğmak için mi deldin? dedi” ayetinden {فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا لقيا غُلَاما} “Yine yola koyuldular; nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında” kavline kadar. Deniz kenarında oynayan çocukların yanındaydı; onların en sevimlisine ve en yakışıklısına yöneldi, {فَقتله قَالَ أقتلت نفسا زكية بِغَيْر نفس لقد جِئْت شَيْئا نكراً قَالَ ألم أقل لَك إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} “ve onu öldürdü. [Mûsâ]: Bir cana karşılık olmaksızın suçsuz tertemiz bir cana mı kıydın? Gerçekten çok çirkin bir şey yaptın! dedi. [Hızır]: Sana benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi? dedi”.
قَالَ ابْن عَبَّاس: فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: فاستحى نَبِي الله مُوسَى عِنْد ذَلِك فَقَالَ: {إِن سَأَلتك عَن شَيْء بعْدهَا فَلَا تُصَاحِبنِي قد بلغت من لدني عذرا فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا أَتَيَا أهل قَرْيَة استطعما أهلَهَا} إِلَى قَوْله: {سأنبئك بِتَأْوِيل مَا لم تستطع عَلَيْهِ صبرا أما السَّفِينَة فَكَانَت لمساكين يعْملُونَ فِي الْبَحْر فَأَرَدْت أَن أعيبها وَكَانَ وَرَاءَهُمْ ملك يَأْخُذ كل سفينة غصبا} قَالَ: وَهِي فِي قِرَاءَة أبيّ بن كَعْب يَأْخُذ كل سفينة صَالِحَة غصبا فَأَرَدْت أَن أعيبها حَتَّى لَا يَأْخُذهَا الْملك فَإِذا جاوزوا الْملك رقعوها فانتفعوا بهَا وَبقيت لَهُم {وَأما الْغُلَام فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤمنين} إِلَى قَوْله: {ذَلِك تَأْوِيل مَا لم تسطع عَلَيْهِ صبرا} قَالَ: فجَاء طَائِر هَذِه الْحمرَة فَبلغ فَجعل بغمس منقاره فِي
İbn Abbâs dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bunun üzerine Allah'ın nebisi Mûsâ utandı ve şöyle dedi: {إِن سَأَلتك عَن شَيْء بعْدهَا فَلَا تُصَاحِبنِي قد بلغت من لدني عذرا فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا أَتَيَا أهل قَرْيَة استطعما أهلَهَا} “Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık bana arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek sınıra ulaştın. Bunun üzerine yine yürüdüler; nihayet bir köy halkına varıp onlardan yiyecek istediler...” ayetinden {سأنبئك بِتَأْوِيل مَا لم تستطع عَلَيْهِ صبرا أما السَّفِينَة فَكَانَت لمساكين يعْملُونَ فِي الْبَحْر فَأَرَدْت أَن أعيبها وَكَانَ وَرَاءَهُمْ ملك يَأْخُذ كل سفينة غصبا} “Sabredemediğin şeylerin içyüzünü sana haber vereceğim: Gemiye gelince, o denizde çalışan yoksullara aitti. Onu kusurlu kılmak istedim; çünkü arkalarında her gemiyi zorla alan bir hükümdar vardı” kavline kadar. Dedi ki: Übey b. Ka'b'ın kıraatinde bu ayet 'her sağlam gemiyi zorla alan' şeklindedir. [Hızır]: 'Kral onu almasın diye onu kusurlu kılmak istedim; kralı geçtiklerinde onu tamir eder, ondan faydalanırlar ve gemi kendilerinde kalır' dedi. {وَأما الْغُلَام فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤمنين} “Çocuğa gelince, onun anne-babası mümin kimselerdi...” kavlinden {ذَلِك تَأْوِيل مَا لم تسطع عَلَيْهِ صبرا} “İşte sabredemediğin şeylerin içyüzü budur” kavline kadar. Dedi ki: Derken şu kumru gibi bir kuş geldi, kondu ve gagasını
الْبَحْر فَقَالَ لَهُ: يَا مُوسَى مَا يُوقَ هَذَا الطَّائِر قَالَ: لَا أَدْرِي
denize daldırmaya başladı. Bunun üzerine [Hızır] ona: "Ey Mûsâ! Bu kuş ne diyor?" dedi. [Mûsâ]: "Bilmiyorum" dedi.
قَالَ: هَذَا يَقُول: مَا علمكما الَّذِي تعلمان فِي علم الله إِلَّا كَمَا أنقص بمنقاري من جَمِيع مَا فِي هَذَا الْبَحْر
[Hızır] dedi ki: "Bu kuş diyor ki: İkinizin bildiği ilim, Allah'ın ilmi yanında, gagamla bu denizdeki bütün sudan eksilttiğim miktar kadardır."
وَأخرج الرَّوْيَانِيّ وَابْن عَسَاكِر من وَجه آخر عَن سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: بَيْنَمَا مُوسَى ﵇ يذكر بني إِسْرَائِيل إِذْ حدث نَفسه أَنه لَيْسَ أحد من النَّاس أعلم مِنْهُ فَأوحى الله إِلَيْهِ: إِنِّي قد علمت مَا حدثت بِهِ نَفسك فَإِن من عبَادي رجلا أعلم مِنْك
Rûyânî ve İbn Asâkir diğer bir yoldan Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm İsrâiloğullarına öğüt verirken, içinden insanlardan hiç kimsenin kendisinden daha bilgili olmadığı düşüncesi geçti. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: "İçinden geçirdiğin şeyi bildim. Kullarımdan öyle bir adam vardır ki o senden daha bilgilidir."
يكون على سَاحل الْبَحْر فأته فتعلم مِنْهُ وَاعْلَم أَن الْآيَة الدَّالَّة لَك على مَكَانَهُ زادك الَّذِي تزوّد بِهِ فأينما فقدته فهناك مَكَانَهُ
"Deniz sahilindedir; ona git ve ondan öğren. Bil ki onun bulunduğu yere delalet eden alamet, yanına aldığın azığındır; onu nerede kaybedersen onun yeri orasıdır."
ثمَّ خرج مُوسَى وفتاه قد حملا حوتاً مالحاً فِي مكتل وخرجا يمشيان لَا يجدان لغوبا وَلَا عنتاً حَتَّى انتهيا إِلَى الْعين الَّتِي كَانَ يشرب مِنْهَا الْخضر فَمضى مُوسَى وَجلسَ فتاه فَشرب مِنْهَا فَوَثَبَ الْحُوت من المكتل حَتَّى وَقع فِي الطين ثمَّ جرى حَتَّى وَقع فِي الْبَحْر
Sonra Mûsâ ve genç yardımcısı bir zembil içine tuzlanmış bir balık alarak yola çıktılar; hiçbir yorgunluk ve zahmet çekmeden yürüdüler, nihayet Hızır'ın su içtiği pınara vardılar. Mûsâ geçip gitti, genç yardımcısı ise oturup o pınardan içti. Derken balık zembilden sıçrayıp çamura düştü, sonra da süzülüp denize girdi.
فَذَلِك قَوْله تَعَالَى: {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} فَانْطَلق حَتَّى لحق مُوسَى فَلَمَّا لحقه أدْركهُ العياء فَجَلَسَ وَقَالَ لفتاه {آتنا غداءنا لقد لَقينَا من سفرنا هَذَا نصبا} قَالَ: ففقد الْحُوت فَقَالَ: {فَإِنِّي نسيت الْحُوت} الْآيَة
İşte bu, Yüce Allah'ın şu kavlidir: {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} “ve denizde bir deliğe dalar gibi yolunu tuttu”. [Genç] gidip Mûsâ'ya yetişti. Ona yetiştiğinde [Mûsâ'ya] yorgunluk çöktü; oturdu ve genç yardımcısına: {آتنا غداءنا لقد لَقينَا من سفرنا هَذَا نصبا} “Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan dolayı bir yorgunluk çektik” dedi. Dedi ki: Balığı bulamayınca şöyle dedi: {فَإِنِّي نسيت الْحُوت} “Doğrusu ben balığı unuttum” ayeti.
يَعْنِي فَتى مُوسَى {وَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر عجبا قَالَ ذَلِك مَا كُنَّا نبغ} إِلَى {قصَصَا} فَانْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَة فأطاف بهَا مُوسَى فَلم ير شَيْئا ثمَّ صعد فَإِذا على ظهرهَا رجل متلفف بكسائه نَائِم فَسلم عَلَيْهِ مُوسَى فَرفع رَأسه فَقَالَ: أَنى السَّلَام بِهَذَا الْمَكَان
Yani Mûsâ'nın genç yardımcısı: {وَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر عجبا قَالَ ذَلِك مَا كُنَّا نبغ} “O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu. [Mûsâ] dedi ki: İşte aradığımız da buydu!” ayetinden {قصَصَا} “izleri üzerinden” kavline kadar [söyledi]. İkisi kayaya vardılar. Mûsâ onun etrafında dolaştı fakat bir şey görmedi; sonra üzerine çıktı; bir de baktı ki kayanın üzerinde örtüsüne bürünmüş uyuyan bir adam! Mûsâ ona selâm verdi. Adam başını kaldırıp: "Bu yerde selâm nereden çıktı?"
من أَنْت قَالَ: مُوسَى بني إِسْرَائِيل
"Sen kimsin?" dedi. [Mûsâ]: "İsrâiloğullarının Mûsâ'sıyım" dedi.
قَالَ: فَمَا كَانَ لَك فِي قَوْمك شغل عني قَالَ: إِنِّي أمرت بك
[Hızır]: "Kavminin içindeki meşguliyetin seni benden alıkoymadı mı?" dedi. [Mûsâ]: "Ben sana gönderildim" dedi.
فَقَالَ الْخضر: {إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} {قَالَ ستجدني إِن شَاءَ الله صَابِرًا} الْآيَة
Bunun üzerine Hızır: {إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} “Doğrusu sen benimle beraberliğe sabredemezsin” dedi. [Mûsâ]: {قَالَ ستجدني إِن شَاءَ الله صَابِرًا} “Dedi ki: İnşallah beni sabırlı bulacaksın...” ayeti.
{قَالَ فَإِن اتبعتني فَلَا تَسْأَلنِي عَن شَيْء حَتَّى أحدث لَك مِنْهُ ذكرا} فَخَرَجَا يمشيان حَتَّى انتهيا إِلَى سَاحل الْبَحْر فَإِذا قوم قد ركبُوا فِي سفينة يُرِيدُونَ أَن يقطعوا الْبَحْر ركبُوا مَعَهم فَلَمَّا كَانُوا فِي نَاحيَة الْبَحْر أَخذ الْخضر حَدِيدَة كَانَت مَعَه فخرق بهَا السَّفِينَة {قَالَ أخرقتها لتغرق أَهْلَهَا} الْآيَة
{قَالَ فَإِن اتبعتني فَلَا تَسْأَلنِي عَن شَيْء حَتَّى أحدث لَك مِنْهُ ذكرا} “[Hızır] dedi ki: Eğer bana uyacaksan, ben sana ondan söz açmadıkça bana hiçbir şey hakkında soru sorma!” Yürüyerek yola çıktılar; nihayet deniz sahiline vardılar. Bir de baktılar ki bir grup insan denizi geçmek üzere bir gemiye binmişler; onlar da onlarla birlikte bindiler. Denizin bir tarafındayken Hızır yanındaki bir demiri aldı ve onunla gemiyi deldi. [Mûsâ]: {قَالَ أخرقتها لتغرق أَهْلَهَا} “Dedi ki: Onu içindekileri boğmak için mi deldin?...” ayeti.
{قَالَ ألم أقل} الْآيَة
{قَالَ ألم أقل} “[Hızır] dedi ki: ...dememiş miydim?” ayeti.
{قَالَ لَا تؤاخذني} الْآيَة
{قَالَ لَا تؤاخذني} “[Mûsâ] dedi ki: Beni muaheze etme...” ayeti.
{فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا أَتَيَا أهل قَرْيَة} فوجدا صبياناً يَلْعَبُونَ يُرِيدُونَ الْقرْيَة فَأخذ الْخضر غُلَاما مِنْهُم وَهُوَ أحْسنهم وألطفهم فَقتله قَالَ لَهُ مُوسَى: {أقتلت نفسا زكية} الْآيَة
{فَانْطَلقَا حَتَّى إِذا أَتَيَا أهل قَرْيَة} “Bunun üzerine yine yürüdüler; nihayet bir köy halkına vardıklarında...” Köye gitmek isteyen ve oyun oynayan çocuklar buldular. Hızır onlardan en güzeli ve en sevimlisi olan bir çocuğu yakalayıp öldürdü. Mûsâ ona: {أقتلت نفسا زكية} “Suçsuz tertemiz bir cana mı kıydın?...” ayeti [dedi].
{قَالَ ألم أقل لَكَ} الْآيَة
{قَالَ ألم أقل لَكَ} “[Hızır] dedi ki: Sana ... demedim mi?” ayeti.
{قَالَ إِن سَأَلتك} الْآيَة
{قَالَ إِن سَأَلتك} “[Mûsâ] dedi ki: Eğer sana sorarsam...” ayeti.
فَانْطَلقَا حَتَّى انتهيا إِلَى قَرْيَة لئام
Yola devam ettiler; nihayet alçak kimselerin yaşadığı bir köye vardılar.
وَبِهِمَا جهد فاستطعموهم فَلم يطعموهم فَرَأى الْجِدَار مائلاً فمسحه الْخضر بِيَدِهِ فَاسْتَوَى فَقَالَ: {لَو شِئْت لاتخذت عَلَيْهِ أجرا} قَالَ لَهُ مُوسَى: قد ترى جهدنا وحاجتنا لَو سَأَلتهمْ عَلَيْهِ أجرا أعطوك فنتعشى بِهِ {قَالَ هَذَا فِرَاق بيني وَبَيْنك}
İkisinde de açlık ve bitkinlik vardı; onlardan yiyecek istediler ama onlara yiyecek vermediler. [Hızır] eğilmiş bir duvar gördü; eliyle onu sıvazladı ve duvar doğruldu. Bunun üzerine [Mûsâ]: {لَو شِئْت لاتخذت عَلَيْهِ أجرا} “İsteseydin elbette buna karşılık bir ücret alırdın” dedi. Mûsâ ona: "Yorgunluğumuzu ve ihtiyacımızı görüyorsun; eğer buna karşılık onlardan bir ücret isteseydin verirlerdi de onunla akşam yemeği yerdik" dedi. [Hızır]: {قَالَ هَذَا فِرَاق بيني وَبَيْنك} “Dedi ki: İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır”.
قَالَ: فَأخذ مُوسَى بِثَوْبِهِ فَقَالَ: أنْشدك الصُّحْبَة إِلَّا أَخْبَرتنِي عَن تَأْوِيل مَا رَأَيْت قَالَ: {أما السَّفِينَة فَكَانَت لمساكين يعْملُونَ فِي الْبَحْر} الْآيَة
Dedi ki: Mûsâ onun elbisesinden tuttu ve: "Gördüğüm şeylerin içyüzünü bana haber vermen için arkadaşlığımız hakkı için sana yalvarıyorum" dedi. [Hızır]: {أما السَّفِينَة فَكَانَت لمساكين يعْملُونَ فِي الْبَحْر} “Gemiye gelince, o denizde çalışan yoksullara aitti...” ayeti[ni okudu].
خرقتها لأعيبها فَلم تُؤْخَذ فأصلحها أَهلهَا فامتنعوا بهَا وَأما الْغُلَام فَإِن الله جعله كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤمنين فَلَو عَاشَ لأرهقهما {طغياناً وَكفرا فأردنا أَن يبدلهما ربهما خيرا مِنْهُ زَكَاة وَأقرب رحما وَأما الْجِدَار فَكَانَ لغلامين يتيمين فِي الْمَدِينَة} الْآيَة
Onu kusurlu kılmak için deldim; böylece el konulmadı, sahipleri de onu onarıp kendilerine sakladılar. Çocuğa gelince, Allah onu kâfir kılmıştı, anne-babası ise mümindi. Şayet yaşasaydı onları {طغياناً وَكفرا فأردنا أَن يبدلهما ربهما خيرا مِنْهُ زَكَاة وَأقرب رحما وَأما الْجِدَار فَكَانَ لغلامين يتيمين فِي الْمَدِينَة} “azgınlık ve inkâra [sürükleyecekti]. İstedik ki Rableri onun yerine kendilerine ondan daha temiz ve merhameti daha yakın olan birini versin. Duvara gelince; o şehirde iki yetim oğlana aitti...” ayeti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما ظهر مُوسَى وَقَومه على مصر أنزل قومه بِمصْر فَلَمَّا اسْتَقَرَّتْ بهم الدَّار أنزل الله (وَذكرهمْ بأيام الله) (إِبْرَاهِيم آيَة ٥) فَخَطب قومه فَذكر مَا آتَاهُم الله من الْخَيْر وَالنَّعِيم وَذكرهمْ إِذْ نجاهم الله من آل فِرْعَوْن وَذكرهمْ هَلَاك عدوهم وَمَا استخلفهم الله فِي الأَرْض وَقَالَ كلم الله مُوسَى نَبِيكُم تكليماً وَاصْطَفَانِي لنَفسِهِ وَأنزل عليّ محبَّة مِنْهُ وآتاكم من كل شَيْء سألتموه فنبيكم أفضل أهل الأَرْض وَأَنْتُم تقرون الْيَوْم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre şöyle demiştir: Mûsâ ve kavmi Mısır'a galip gelince kavmini Mısır'a yerleştirdi. Orası onlara yurt olarak yerleşince Allah: (وَذكرهمْ بأيام الله) “Onlara Allah'ın günlerini hatırlat” (İbrâhîm suresi, 5. ayet) ayetini indirdi. Bunun üzerine Mûsâ kavmine hitap etti; Allah'ın onlara verdiği hayır ve nimetleri hatırlattı, Allah'ın onları Firavun hanedanından kurtardığı zamanı hatırlattı, düşmanlarının helakini ve Allah'ın kendilerini yeryüzünde nasıl halifeler kıldığını hatırlattı ve şöyle dedi: "Allah, peygamberiniz olan Mûsâ ile bizzat konuştu, beni kendisi için seçti, üzerime kendisinden bir sevgi bıraktı ve istediğiniz her şeyi size verdi. Peygamberiniz yeryüzü ehlinin en faziletlisidir ve siz de bugün bunu ikrar ediyorsunuz."
فَلم يتْرك نعْمَة أنعمها الله عَلَيْهِم إِلَّا عرفهم إِيَّاهَا فَقَالَ لَهُ رجل من بني إِسْرَائِيل: فَهَل على الأَرْض أعلم مِنْك يَا نَبِي الله قَالَ: لَا
Allah'ın onlara bahşettiği hiçbir nimeti bırakmayıp hepsini onlara tanıttı. Bunun üzerine İsrâiloğullarından bir adam ona: "Ey Allah'ın nebisi! Yeryüzünde senden daha bilgili biri var mı?" dedi. [Mûsâ]: "Hayır" dedi.
فَبعث الله جِبْرِيل إِلَى مُوسَى فَقَالَ: إِن الله يَقُول: وَمَا يدْريك أَيْن أَضَع علمي
Bunun üzerine Allah, Cibrîl'i Mûsâ'ya gönderdi. [Cibrîl] dedi ki: "Allah şöyle buyuruyor: İlmimi nereye koyacağımı sen nereden bileceksin?"
بلَى على سَاحل الْبَحْر رجل أعلم
"Bilakis, deniz sahilinde daha bilgili bir adam vardır."
قَالَ ابْن عَبَّاس: هُوَ الْخضر
İbn Abbâs dedi ki: "O, Hızır'dır."
فَسَأَلَ مُوسَى ربه أَن يرِيه إِيَّاه فَأوحى الله إِلَيْهِ: أَن ائْتِ الْبَحْر فَإنَّك تَجِد على سَاحل الْبَحْر حوتاً مَيتا فَخذه فادفعه إِلَى فتاك ثمَّ الزم شط الْبَحْر فَإِذا نسيت الْحُوت وَذهب مِنْك فثم تَجِد العَبْد الصَّالح الَّذِي تطلب
Mûsâ Rabbinden onu kendisine göstermesini istedi. Allah ona şöyle vahyetti: "Denize git; zira sen deniz sahilinde ölü bir balık bulacaksın, onu alıp genç yardımcına ver, sonra deniz kıyısını takip et. Balığı unuttuğun ve o senden gittiği vakit, işte aradığın salih kulu orada bulacaksın."
فَلَمَّا طَال صعُود مُوسَى وَنصب فِيهِ سَأَلَ فتاه عَن الْحُوت: {قَالَ أَرَأَيْت إِذْ أوينا إِلَى الصَّخْرَة فَإِنِّي نسيت الْحُوت وَمَا أنسانيه إِلَّا الشَّيْطَان أَن أذكرهُ} لَك
Mûsâ'nın [yokuş] tırmanışı uzayıp da bunda yorgunluk çekince, genç yardımcısına balığı sordu: {قَالَ أَرَأَيْت إِذْ أوينا إِلَى الصَّخْرَة فَإِنِّي نسيت الْحُوت وَمَا أنسانيه إِلَّا الشَّيْطَان أَن أذكرهُ} “Dedi ki: Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum. Onu sana hatırlatmamı bana şeytandan başkası unutturmadı”.
قَالَ الْفَتى
Genç dedi ki:
لقد رَأَيْت الْحُوت حِين اتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سربا فأعجب ذَلِك فَرجع حَتَّى أَتَى الصَّخْرَة فَوجدَ الْحُوت فَجعل الْحُوت يضْرب فِي الْبَحْر ويتبعه مُوسَى يقدم
"Balığı denizde bir deliğe dalar gibi yolunu tuttuğu sırada gördüm." Bu durum onu hayrete düşürdü. Geri döndü; nihayet kayaya vardı ve balığı buldu. Balık denizde yol alıyor, Mûsâ da asasını öne uzatarak
عَصَاهُ يفرج بهَا عَنهُ المَاء وَيتبع الْحُوت وَجعل الْحُوت لَا يمس شَيْئا من الْبَحْر إِلَّا يبس حَتَّى يكون صَخْرَة فَجعل نَبِي الله يعجب من ذَلِك حَتَّى انْتهى الْحُوت إِلَى جَزِيرَة من جزائر الْبَحْر فلقي الْخضر بهَا فسلّم عَلَيْهِ فَقَالَ الْخضر: وَعَلَيْك السَّلَام
onunla suyu yarıyor ve balığı takip ediyordu. Balık denizin neresine temas etse orası kuruyup kaya gibi oluyordu. Allah'ın nebisi buna hayret etmekteydi; nihayet balık deniz adalarından bir adaya ulaştı. Orada Hızır ile karşılaştı ve ona selâm verdi. Hızır: "Ve aleyküm selâm" dedi
وأنى يكون هَذَا السَّلَام بِهَذَا الأَرْض
ve: "Bu yerde bu selâm nereden çıktı?"
وَمن أَنْت قَالَ: أَنا مُوسَى
"Kimsin sen?" dedi. [Mûsâ]: "Ben Mûsâ'yım" dedi.
فَقَالَ لَهُ الْخضر: أصَاحب بني إِسْرَائِيل فَرَحَّبَ بِهِ وَقَالَ: مَا جَاءَ بك قَالَ: جئْتُك {على أَن تعلمن مِمَّا علمت رشدا قَالَ إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} يَقُول: لَا تطِيق ذَلِك
Bunun üzerine Hızır ona: "İsrâiloğullarının önderi [Mûsâ mı]?" dedi ve onu hoş karşılayıp: "Seni buraya ne getirdi?" dedi. [Mûsâ]: {على أَن تعلمن مِمَّا علمت رشدا قَالَ إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} “Sana öğretilen doğru yoldan bana öğretmen şartıyla sana geldim. [Hızır] dedi ki: Doğrusu sen benimle beraberliğe sabredemezsin” dedi; yani buna güç yetiremezsin demek istiyor.
قَالَ مُوسَى: {ستجدني إِن شَاءَ الله صَابِرًا وَلَا أعصي لَك أمرا} فَانْطَلق بِهِ وَقَالَ لَهُ: لَا تَسْأَلنِي عَن شَيْء أصنعه حَتَّى أبين لَك شَأْنه
Mûsâ: {ستجدني إِن شَاءَ الله صَابِرًا وَلَا أعصي لَك أمرا} “İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir işte sana karşı gelmeyeceğim” dedi. [Hızır] onu yanına alıp götürdü ve ona: "Sana durumunu açıklayıncaya kadar yaptığım hiçbir şey hakkında bana soru sorma" dedi.
فَذَلِك قَوْله: {حَتَّى أحدث لَك مِنْهُ ذكرا}
İşte bu, [Allah'ın] şu kavlidir: {حَتَّى أحدث لَك مِنْهُ ذكرا} “ben sana ondan söz açmadıkça...”.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والخطيب وَابْن عَسَاكِر من طَرِيق هرون بن عنترة عَن أَبِيه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: سَأَلَ مُوسَى ربه فَقَالَ: رب أَي عِبَادك أحب إِلَيْك قَالَ: الَّذِي يذكرنِي وَلَا ينساني
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hatîb ve İbn Asâkir, Hârûn b. Antere yoluyla babasından, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre şöyle demiştir: Mûsâ Rabbine sorup şöyle dedi: "Rabbim! Kullarının hangisi sana daha sevimlidir?" [Allah] buyurdu ki: "Beni zikredip beni unutmayan kimsedir."
قَالَ: فَأَي عِبَادك أقضى قَالَ: الَّذِي يقْضِي بِالْحَقِّ وَلَا يتبع الْهوى
[Mûsâ]: "Peki kullarının hangisi en iyi hüküm verendir?" dedi. [Allah]: "Hak ile hükmeden ve hevasına uymayan kimsedir" buyurdu.
قَالَ: فأيّ عِبَادك أعلم قَالَ: الَّذِي يَبْتَغِي علم النَّاس إِلَى علمه عَسى أَن يُصِيب كلمة تهديه إِلَى هدى أَو ترده عَن ردى
[Mûsâ]: "Peki kullarının en bilgilisi kimdir?" dedi. [Allah]: "Kendisini bir hidayete ulaştıracak yahut bir helakten döndürecek bir söz bulur ümidiyle insanların ilmini kendi ilmine katmak isteyen kimsedir" buyurdu.
قَالَ: وَقد كَانَ حدث مُوسَى نَفسه أَنه لَيْسَ أحد أعلم مِنْهُ
Dedi ki: Mûsâ içinden kendisinden daha bilgili kimsenin olmadığı düşüncesini geçirmişti.
قَالَ: رب فَهَل أحد أعلم مني قَالَ: نعم
[Mûsâ]: "Rabbim! Benden daha bilgili biri var mı?" dedi. [Allah]: "Evet" buyurdu.
قَالَ: فَأَيْنَ هُوَ قيل لَهُ: عِنْد الصَّخْرَة الَّتِي عِنْدهَا الْعين
[Mûsâ]: "Peki o nerede?" dedi. Ona: "Pınarın yanındaki kayanın yanındadır" denildi.
فَخرج مُوسَى يَطْلُبهُ حَتَّى كَانَ مَا ذكر الله وانْتهى مُوسَى إِلَيْهِ عِنْد الصَّخْرَة فَسلم كل وَاحِد مِنْهُمَا على صَاحبه فَقَالَ لَهُ مُوسَى: إِنِّي أُرِيد أَن تصحبني
Mûsâ onu aramak üzere yola çıktı, nihayet Allah'ın zikrettiği şeyler gerçekleşti ve Mûsâ kayanın yanında ona ulaştı. Birbirlerine selâm verdiler. Mûsâ ona: "Sana arkadaşlık etmek istiyorum" dedi.
قَالَ: إِنَّك لن تطِيق صحبتي
[Hızır]: "Sen benim arkadaşlığıma güç yetiremezsin" dedi.
قَالَ: بلَى
[Mûsâ]: "Bilakis [yetiririm]" dedi.
قَالَ: فَإِن صحبتني {فَلَا تَسْأَلنِي عَن شَيْء حَتَّى أحدث لَك مِنْهُ ذكرا} فَسَار بِهِ فِي الْبَحْر حَتَّى انْتهى إِلَى محمع الْبَحْرين وَلَيْسَ فِي الْبَحْر مَكَان أَكثر مَاء مِنْهُ
[Hızır]: "Eğer bana arkadaşlık edeceksen {فَلَا تَسْأَلنِي عَن شَيْء حَتَّى أحدث لَك مِنْهُ ذكرا} “bana hiçbir şey hakkında soru sorma; ta ki ben sana ondan söz açıncaya kadar” dedi. Beraberce denizde yol aldılar, nihayet iki denizin birleştiği yere ulaştılar; denizde oradan daha çok suyu olan bir yer yoktu.
قَالَ: وَبعث الله الخطاف فَجعل يَسْتَقِي مِنْهُ بمنقاره فَقَالَ لمُوسَى: كم ترى هَذَا الخطاف رزأ بمنقاره من المَاء قَالَ: مَا أقل مَا رزأ
Dedi ki: Allah bir kırlangıç gönderdi, o da gagasıyla [denizden] su almaya başladı. [Hızır] Mûsâ'ya: "Şu kırlangıcın gagasıyla sudan ne kadar eksilttiğini görüyorsun?" dedi. [Mûsâ]: "Eksilttiği şey ne kadar da az!" dedi.
قَالَ: فَإِن علمي وعلمك فِي علم الله كَقدْر مَا استقى هَذَا الخطاف من هَذَا المَاء
[Hızır]: "İşte benim ilmim ve senin ilmin Allah'ın ilmi yanında, bu kırlangıcın şu sudan aldığı miktar kadardır" dedi.
وَذكر تَمام الحَدِيث فِي خرق السَّفِينَة وَقتل الْغُلَام وَإِصْلَاح الْجِدَار فَكَانَ قَول مُوسَى فِي الْجِدَار لنَفسِهِ شَيْئا من الدُّنْيَا وَكَانَ قَوْله فِي السَّفِينَة وَفِي الْغُلَام لله ﷿
Hadisin tamamını; geminin delinmesi, çocuğun öldürülmesi ve duvarın düzeltilmesi hadisesini zikretti. Mûsâ'nın duvar hakkındaki sözü kendisi için dünyadan bir şey [talep etmek] içindi, gemi ve çocuk hakkındaki sözü ise aziz ve celil olan Allah içindi.
وَأخرج الدَّارَقُطْنِيّ فِي الافراد وَابْن عَسَاكِر من طَرِيق مقَاتل بن سُلَيْمَان عَن
Dârekutnî el-Efrâd'da ve İbn Asâkir, Mukâtil b. Süleymân yoluyla nakletti; o da
الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الْخضر ابْن آدم لصلبه ونسئ لَهُ فِي أَجله حَتَّى يكذب الدَّجَّال
Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Hızır, Âdem'in öz oğludur; Deccâl'i yalanlayıncaya kadar eceli ertelenmiştir."
وَأخرج البُخَارِيّ وَأحمد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِنَّمَا سمي الْخضر لِأَنَّهُ جلس على فَرْوَة بَيْضَاء فَإِذا هِيَ تهتز من خَلفه خضراء
Buhârî, Ahmed, Tirmizî ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh, o da Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem naklettiğine göre şöyle buyurmuştur: "Ona Hızır adının verilmesi, beyazlaşmış kuru bir örtü/zemin üzerine oturduğunda, arkasından oranın birdenbire yemyeşil dalgalanmasından dolayıdır."
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِنَّمَا سمي الْخضر خضرًا لِأَنَّهُ صلى على فَرْوَة بَيْضَاء فاهتزت خضراء
İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ, o da Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: "Hızır'a Hızır adının verilmesi, beyaz bir post/kuru zemin üzerinde namaz kıldığında oranın yeşerip dalgalanmasındandır."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن عَسَاكِر عَن مُجَاهِد قَالَ: إِنَّمَا سمي الْخضر لِأَنَّهُ إِذا صلى اخضر مَا حوله
Saîd b. Mansûr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Hızır'a bu adın verilmesi, namaz kıldığı vakit etrafının yeşermesindendir."
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن ابْن إِسْحَق قَالَ: حَدثنَا أَصْحَابنَا إِن آدم ﵇ لما حَضَره الْمَوْت جمع بنيه فَقَالَ: يَا بني إِن الله سينزل على أهل الأَرْض عذَابا فَلْيَكُن جَسَدِي مَعكُمْ فِي المغارة حَتَّى إِذا هبطتم فابعثوني وادفنوني بِأَرْض الشَّام
İbn Asâkir, İbn İshâk'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Arkadaşlarımız bize anlattı ki Âdem'e aleyhisselâm ölüm yaklaştığında oğullarını topladı ve: "Ey oğullarım! Şüphesiz Allah yeryüzü halkına bir azap indirecektir. Benim cesedim mağarada sizinle birlikte bulunsun; [oradan] indiğiniz zaman beni götürüp Şam topraklarına defnedin" dedi.
فَكَانَ جسده مَعَهم فَلَمَّا بعث الله نوحًا ضم ذَلِك الْجَسَد وَأرْسل الله الطوفان على الأَرْض فغرقت الأَرْض زَمَانا فجَاء نوح حَتَّى نزل بابل وَأوصى بنيه الثَّلَاثَة - وهم سَام وَحَام وَيَافث - أَن يذهبوا بجسده إِلَى الْغَار الَّذِي أَمرهم أَن يدفنوه بِهِ
Cesedi onlarla beraberdi. Allah Nûh'u gönderdiğinde o cesedi [yanına] aldı. Allah yeryüzüne tufanı gönderdi ve yeryüzü bir süre sular altında kaldı. Nûh gelip Bâbil'e indi ve üç oğluna -ki onlar Sâm, Hâm ve Yâfes'tir- cesedini, defnetmelerini emrettiği mağaraya götürmelerini vasiyet etti.
فَقَالُوا: الأَرْض وحشية لَا أنيس بهَا وَلَا نهتدي لطريق وَلَكِن كفّ حَتَّى يعظم النَّاس ويكثروا
Onlar: "Yeryüzü ıssızdır, orada can yoldaşı yoktur ve biz yolu bulamayız; lâkin insanlar çoğalıp kalabalıklaşıncaya kadar bekle" dediler.
فَقَالَ لَهُم نوح: إِن آدم قد دَعَا الله أَن يُطِيل عمر الَّذِي يدفنه إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
Bunun üzerine Nûh onlara: "Şüphesiz Âdem, kendisini defnedecek kimsenin ömrünü kıyamet gününe kadar uzatması için Allah'a dua etmiştir" dedi.
فَلم يزل جَسَد آدم حَتَّى جَاءَ الْخضر ﵇ هُوَ الَّذِي تولى دَفنه فأنجز الله لَهُ مَا وعده فَهُوَ يحيا مَا شَاءَ الله أَن يحيا
Âdem'in cesedi öylece kaldı, nihayet Hızır aleyhisselâm geldi ve onu defnetme işini üstlendi. Allah da ona vaadettiğini yerine getirdi; böylece o, Allah'ın yaşamasını dilediği müddetçe yaşamaktadır.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن سعيد بن الْمسيب: أَن الْخضر ﵇ أمه رُومِية وَأَبوهُ فَارسي
İbn Asâkir, Saîd b. el-Müseyyeb'den naklettiğine göre Hızır'ın aleyhisselâm annesi Rum, babası ise Fars idi.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لما لَقِي مُوسَى الْخضر جَاءَ طير فَألْقى منقاره فِي المَاء فَقَالَ الْخضر لمُوسَى: تَدْرِي مَا يَقُول هَذَا الطَّائِر قَالَ: وَمَا يَقُول قَالَ: يَقُول: مَا علمك وَعلم مُوسَى فِي علم الله إِلَّا كَمَا أَخذ منقاري من المَاء
Hâkim'in rivayet edip sahih kabul ettiğine göre Übeyy'den, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Mûsâ Hızır ile karşılaştığında bir kuş geldi ve gagasını suya daldırdı. Hızır Mûsâ'ya: 'Bu kuşun ne dediğini biliyor musun?' dedi. [Mûsâ]: 'Ne diyor?' dedi. [Hızır]: 'Diyor ki: Senin ilmin ve Mûsâ'nın ilmi Allah'ın ilmi yanında, ancak gagamın sudan aldığı kadardır' dedi."
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَالتِّرْمِذِيّ وَالْبَزَّار وَحسنه وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي الدَّرْدَاء فِي قَوْله: {وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما}
Buhârî Târîh'inde, Tirmizî, Bezzâr (hasen görerek), İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve Hâkim (sahih görerek), Ebû'd-Derdâ'dan Allah Teâlâ'nın: {وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما} “Ve onun altında ikisine ait bir define vardı” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre
قَالَ: أحلّت لَهُم الْكُنُوز وَحرمت عَلَيْهِم الْغَنَائِم وَأحلت لنا الْغَنَائِم وَحرمت علينا الْكُنُوز
Şöyle demiştir: "Onlara defineler helal kılınmış, ganimetler ise haram kılınmıştı; bize ise ganimetler helal kılınmış, defineler haram kılınmıştır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَزَّار عَن أبي ذَر رَفعه قَالَ: إِن الْكَنْز الَّذِي ذكره الله فِي كِتَابه لوح من ذهب مضمن عجبت لمن أَيقَن بِالْقدرِ ثمَّ نصب وَعَجِبت لمن ذكر النَّار ثمَّ ضحك وَعَجِبت لمن ذكر الْمَوْت ثمَّ غفل
İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Bezzâr, Ebû Zer'den merfû olarak naklettiklerine göre [Resûlullah] şöyle buyurmuştur: "Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği define altından bir levhadır; içinde şunlar yazılıdır: Kadere inanıp da sonra [dünya için] yorulan kimseye şaşarım! Cehennemi hatırlayıp da sonra gülen kimseye şaşarım! Ölümü hatırlayıp da sonra gafilce davranan kimseye şaşarım!"
لَا إِلَه إِلَّا الله
"Allah'tan başka ilah yoktur,"
مُحَمَّد رَسُول الله
"Muhammed Allah'ın elçisidir."
وَأخرج الشِّيرَازِيّ فِي الألقاب عَن عَطاء بن أبي رَبَاح عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ اللَّوْح الَّذِي ذكر الله تَعَالَى فِي كِتَابه {وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما} حجر منقوراً فِيهِ: بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم عجبا لمن يعلم أَن الْقدر حق كَيفَ يحزن
Şîrâzî el-Elkâb'da Atâ b. Ebî Rebâh yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda {وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما} “Ve onun altında ikisine ait bir define vardı” [ayetiyle] zikrettiği levha, üzerine şunlar kazınmış bir taştı: "Bismillâhirrahmânirrahîm. Kaderin hak olduğunu bilip de nasıl kederlenir, şaşılır doğrusu!"
وعجباً لمن يعلم أَن الْمَوْت حق كَيفَ يفرح
"Ölümün hak olduğunu bilip de nasıl sevinir, şaşılır doğrusu!"
وعجباً لمن يرى الدُّنْيَا وغرورها وَتَقَلُّبهَا بِأَهْلِهَا كَيفَ يطمئن إِلَيْهَا لَا إِلَه إِلَّا الله مُحَمَّد رَسُول الله
"Dünyayı, aldatıcılığını ve ehlini hâlden hâle çevirişini görüp de ona nasıl güvenir, şaşılır doğrusu! Allah'tan başka ilah yoktur, Muhammed Allah'ın elçisidir."
وَأخرج الخرائطي فِي قمع الْحِرْص وَابْن عَسَاكِر من طَرِيق أبي حَازِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله تَعَالَى: {وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما} قَالَ: لوح من ذهب مَكْتُوب فِيهِ: بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم عجبا لمن يعرف الْمَوْت كَيفَ يفرح
Harâitî Kameu'l-Hırs'ta ve İbn Asâkir, Ebû Hâzim yoluyla İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما} “Ve onun altında ikisine ait bir define vardı” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre şöyle demiştir: [Bu define] altından bir levhaydı, üzerinde şöyle yazıyordu: "Bismillâhirrahmânirrahîm. Ölümü bilen kimsenin nasıl sevinmesine şaşılır!"
وعجباً لمن يعرف النَّار كَيفَ يضْحك
"Cehennemi bilen kimsenin nasıl gülmesine şaşılır!"
وعجباً لمن يعرف الدُّنْيَا وَتَقَلُّبهَا بِأَهْلِهَا كَيفَ يطمئن إِلَيْهَا
"Dünyayı ve ehli üzerindeki değişkenliğini bilen kimsenin ona nasıl güvenip bel bağlamasına şaşılır!"
وعجباً لمن أَيقَن بِالْقضَاءِ وَالْقدر كَيفَ ينصب فِي طلب الرزق
"Kazâ ve kadere kesin olarak inanan kimsenin rızık peşinde kendini nasıl harap etmesine şaşılır!"
وعجباً لمن يُؤمن بِالْحِسَابِ كَيفَ يعْمل الْخَطَايَا
"Hesaba inanan kimsenin günahları nasıl işlemesine şaşılır!"
لَا إِلَه إِلَّا الله مُحَمَّد رَسُول الله
"Allah'tan başka ilah yoktur, Muhammed Allah'ın elçisidir."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله: {وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما} قَالَ: لوح من ذهب مَكْتُوب فِيهِ: شهِدت أَن لَا إِلَه إِلَّا الله شهِدت أَن مُحَمَّدًا رَسُول الله عجبت لمن يُؤمن بِالْقدرِ كَيفَ يحزن
İbn Merdûye, Ali'den, o da Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem {وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما} “Ve onun altında ikisine ait bir define vardı” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle buyurmuştur: "Altından bir levhadır, üzerinde şöyle yazılıdır: 'Şehâdet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur; şehâdet ederim ki Muhammed Allah'ın elçisidir. Kadere inanan kimsenin nasıl kederlenmesine şaşarım!
عجبت لمن يُؤمن بِالْمَوْتِ كَيفَ يفرح
Ölüme inanan kimsenin nasıl sevinmesine şaşarım!
عجبت لمن تفكر فِي تقلب اللَّيْل وَالنَّهَار ويأمن فجأتهما حَالا فحالاً
Gece ile gündüzün birbiri ardınca değişimini düşünüp de onların hâlden hâle ansızın gelişinden emin olan kimseye şaşarım!'"
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما} قَالَ: مَا كَانَ ذَهَبا وَلَا فضَّة كَانَ صحفاً عَلَيْهَا
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما} “Ve onun altında ikisine ait bir define vardı” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "O ne altın ne de gümüştü; üzerinde [yazı bulunan] sahifelerdi."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عَليّ بن أبي طَالب فِي قَول الله ﷿: {وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما} قَالَ: كَانَ لوح من ذهب مَكْتُوب فِيهِ: لَا إِلَه الله إِلَّا الله مُحَمَّد رَسُول الله
Beyhakî Şuabu'l-Îmân'da Ali b. Ebî Tâlib'den aziz ve celil olan Allah'ın: {وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما} “Ve onun altında ikisine ait bir define vardı” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "O altından bir levhaydı, üzerinde: 'Lâ ilâhe illallâh Muhammedü'r-rasûlullâh (Allah'tan başka ilah yoktur, Muhammed Allah'ın elçisidir)' yazılıydı:
عجبا لمن يذكر الْمَوْت حق كَيفَ يفرح
Ölümün hak olduğunu hatırlayan kimsenin nasıl sevinmesine şaşılır!
وعجباً لمن يذكر أَن
Ve şaşılır o kimseye ki hatırlar:
النَّار حق كَيفَ يضْحك
Cehennem haktır; [bunu bildiği hâlde] nasıl güler!
وعجباً لمن يذكر أَن الْقدر حق كَيفَ يحزن
Kaderin hak olduğunu hatırlayan kimsenin nasıl kederlenmesine şaşılır!
وعجباً لمن يرى الدُّنْيَا وتصرفها بِأَهْلِهَا حَالا بعد حَال كَيفَ يطمئن إِلَيْهَا
Dünyayı ve ehlinin hâlden hâle değişip durmasını gören kimsenin ona nasıl güvenip bel bağlamasına şaşılır!"
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {وَكَانَ أَبوهُمَا صَالحا} قَالَ: كَانَ يُؤَدِّي الْأَمَانَات والودائع إِلَى أَهلهَا
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den {وَكَانَ أَبوهُمَا صَالحا} “Onların babaları ise salih bir kimseydi” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "O, emanetleri ve vedia bırakılan şeyleri sahiplerine tastamam verirdi."
وَأخرج ابْن الْمُبَارك وَسَعِيد بن مَنْصُور وَأحمد فِي الزّهْد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَكَانَ أَبوهُمَا صَالحا} قَالَ: حفظ الصّلاح لأبيهما وَمَا ذكر عَنْهُمَا صلاحاً
İbnu'l-Mübârek, Saîd b. Mansûr, ez-Zühd'de Ahmed, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim (sahih görerek), İbn Abbâs'tan {وَكَانَ أَبوهُمَا صَالحا} “Onların babaları ise salih bir kimseydi” kavli hakkında naklettiklerine göre o şöyle demiştir: "[Onlar] babalarının salih olması sebebiyle korundular; oysa ikisinin bir salahı zikredilmemişti."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن الله يصلح بصلاح الرجل وَلَده وَولد وَلَده ويحفظه فِي ذُريَّته وَالدُّوَيْرَاتِ حوله فَمَا يزالون فِي ستر من الله وعافية
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah, bir adamın salih olması sebebiyle onun çocuğunu ve çocuğunun çocuğunu ıslah eder; onu soyunda ve etrafındaki hanelerde korur; onlar da Allah'tan bir örtü ve afiyet içinde olmaya devam ederler."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله يصلح بصلاح الرجل الصَّالح وَلَده وَولد وَلَده وَأهل دويرات حوله فَمَا يزالون فِي حفظ الله مَا دَامَ فيهم
İbn Merdûye, Câbir'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah, salih bir adamın salahı sebebiyle onun çocuğunu, çocuğunun çocuğunu ve etrafındaki hanelerin halkını ıslah eder; o aralarında bulunduğu müddetçe onlar Allah'ın koruması altında bulunmaya devam ederler."
وَأخرج ابْن الْمُبَارك وَابْن أبي شيبَة عَن مُحَمَّد بن الْمُنْكَدر مَوْقُوفا
İbnu'l-Mübârek ve İbn Ebî Şeybe, Muhammed b. el-Münkedir'den mevkûf olarak nakletmişlerdir.