Binûn

Kehf Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن كَعْب قَالَ: إِن الله يخلف العَبْد الْمُؤمن فِي وَلَده ثَمَانِينَ عَاما

Ahmed ez-Zühd'de Ka'b'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah, mümin kulun ardından çocuğunu seksen yıl gözetip korur."

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: بَيْنَمَا مُوسَى يُخَاطب الْخضر يَقُول: أَلَسْت نَبِي بني إِسْرَائِيل فقد أُوتيت من الْعلم مَا تكتفي بِهِ ومُوسَى يَقُول لَهُ: إِنِّي قد أمرت باتباعك

Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İbn Abbâs'tan naklettiğine göre şöyle demiştir: Mûsâ Hızır ile konuşurken [Hızır ona] şöyle diyordu: "Sen İsrâiloğulları'nın peygamberi değil misin? Sana yetecek kadar ilim verilmiştir." Mûsâ ise ona: "Şüphesiz ben sana tâbi olmakla emrolundum" diyordu.

وَالْخضر يَقُول: {إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} فَبَيْنَمَا هُوَ يخاطبه إِذْ جَاءَ عُصْفُور فَوَقع على شاطئ الْبَحْر

Hızır da: {إِنَّك لن تَسْتَطِيع معي صبرا} “Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin” diyordu. [Hızır] onunla konuşurken birden bir serçe gelip deniz kıyısına kondu,

فَنقرَ مِنْهُ نقرة ثمَّ طَار فَذهب فَقَالَ الْخضر لمُوسَى: يَا مُوسَى هَل رَأَيْت الطير أصَاب من الْبَحْر قَالَ: نعم

ondan bir yudum su alıp uçtu gitti. Bunun üzerine Hızır Mûsâ'ya: "Ey Mûsâ! Kuşun denizden bir şey eksilttiğini gördün mü?" dedi. [Mûsâ]: "Evet" dedi.

قَالَ: مَا أصبتُ أَنا وَأَنت من الْعلم فِي علم الله إِلَّا بِمَنْزِلَة مَا أصَاب هَذَا الطير من هَذَا الْبَحْر

[Hızır]: "Benim ve senin ilimden aldığımız pay, Allah'ın ilmi yanında ancak şu kuşun bu denizden aldığı pay kadardır" dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {لَا أَبْرَح حَتَّى أبلغ مجمع الْبَحْرين} قَالَ: حَتَّى إنتهي

İbn Ebî Hâtim İbn Zeyd'den {لَا أَبْرَح حَتَّى أبلغ مجمع الْبَحْرين} “İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durup dinlenmeyeceğim” kavli hakkında naklettiğine göre o: "[Yani] varıncaya kadar" demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {مجمع الْبَحْرين} قَالَ: بَحر فَارس وَالروم هما بَحر الْمشرق وَالْمغْرب

Abdurrezzâk, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den {مجمع الْبَحْرين} “İki denizin birleştiği yer” kavli hakkında naklettiklerine göre o şöyle demiştir: "Fars ve Rum denizidir; bunlar Doğu ve Batı denizidir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس مثله

İbn Ebî Hâtim er-Rebî' b. Enes'ten benzerini nakletmiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبيّ بن كَعْب فِي قَوْله: {مجمع الْبَحْرين} قَالَ: أفريقية

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Übeyy b. Ka'b'dan {مجمع الْبَحْرين} “İki denizin birleştiği yer” kavli hakkında naklettiklerine göre şöyle demiştir: "İfrikiyye'dir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب فِي قَوْله: {مجمع الْبَحْرين} قَالَ: طنجة

İbn Ebî Hâtim Muhammed b. Ka'b'dan {مجمع الْبَحْرين} “İki denizin birleştiği yer” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "Tanca'dır."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {مجمع الْبَحْرين} قَالَ: الْكر والرس حَيْثُ يصبَّانِ فِي الْبَحْر

İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den {مجمع الْبَحْرين} “İki denizin birleştiği yer” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "Kür ve Aras nehirlerinin denize döküldüğü yerdir."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {أَو أمضي حقباً} قَالَ: دهراً

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan {أَو أمضي حقباً} “Yahut uzun yıllar geçireceğim” kavli hakkında naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Uzun bir zaman (dehir)."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {أَو أمضي حقباً} قَالَ: سبعين خَرِيفًا

İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den {أَو أمضي حقباً} “Yahut uzun yıllar geçireceğim” kavli hakkında naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Yetmiş yıl."

وَفِي قَوْله: {فَلَمَّا بلغا مجمع بَينهمَا} قَالَ: بَين الْبَحْرين {نسيا حوتهما} قَالَ: أضلاه فِي الْبَحْر {وَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر عجبا} قَالَ: مُوسَى يعجب من أثر الْحُوت ودوراته الَّتِي غَابَ فِيهَا {فارتدا على آثارهما قصصا} قَالَ: اتِّبَاع مُوسَى وفتاه أثر الْحُوت حَيْثُ يشق الْبَحْر رَاجِعين

[Mücâhid'den] {فَلَمَّا بلغا مجمع بَينهمَا} “Her ikisi iki [denizin] birleştiği yere ulaştıklarında” kavli hakkında şöyle demiştir: "İki denizin arasını [kastediyor]." {نسيا حوتهما} “Balıklarını unuttular” [kavli hakkında]: "Onu denizde kaybettiler" demiştir. {وَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر عجبا} “[Balık] denizde yolunu şaşılacak bir şekilde tuttu” [kavli hakkında]: "Mûsâ, balığın bıraktığı ize ve içine dalıp kaybolduğu girdaplarına şaşıyordu" demiştir. {فارتدا على آثارهما قصصا} “Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek geri döndüler” [kavli hakkında] ise: "Mûsâ ve genç arkadaşının, denizi yardığı yerde balığın izini takip ederek geri dönmeleridir" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {نسيا حوتهما} قَالَ: كَانَ مملوحاً مشقوق الْبَطن

İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den {نسيا حوتهما} “Balıklarını unuttular” kavli hakkında naklettiklerine göre şöyle demiştir: "[Balık] tuzlanmış ve karnı yarılmış idi."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} قَالَ: أَثَره يَابِس فِي الْبَحْر كَأَنَّهُ حجر

İbnu'l-Münzir Saîd b. Cübeyr'den {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} “[Balık] denizde bir tünel gibi yolunu tuttu” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "[Balığın] denizde bıraktığı iz sanki taş gibi kuruydu."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي بن كَعْب قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا انجاب مَاء مُنْذُ كَانَ النَّاس غير بَيت مَاء الْحُوت دخل مِنْهُ صَار منجاباً كالكرة حَتَّى رَجَعَ إِلَيْهِ مُوسَى فَرَأى إِمْسَاكه قَالَ: {ذَلِك مَا كُنَّا نبغ فارتدا على آثارهما قصصاً} أَي يقصان آثارهما حَتَّى انتهيا إِلَى مدْخل الْبَحْر

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye Übeyy b. Ka'b'dan naklettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İnsanlar var olduğundan beri balığın suyunun bulunduğu yer hariç hiçbir su yarılıp açılmamıştır. [Balık] oradan girdiğinde su küre gibi yarıldı; nihayet Mûsâ oraya döndüğünde suyun öylece tutulduğunu gördü. [Mûsâ]: {ذَلِك مَا كُنَّا نبغ فارتدا على آثارهما قصصاً} “İşte aradığımız buydu! Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek geri döndüler” dedi; yani izlerini takip ederek denize girdikleri yere vardılar."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} قَالَ: جَاءَ فَرَأى جناحيه فِي الطين حِين وَقع فِي المَاء

İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} “[Balık] denizde bir tünel gibi yolunu tuttu” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "Gelip balığın suya düştüğü anda çamurda bıraktığı iki yüzgecinin izini gördü."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} قَالَ: دخل الْحُوت فِي الْبَطْحَاء بعد مَوته حِين أَحْيَاهُ الله ثمَّ اتخذ فِيهَا سرباً حَتَّى وصل إِلَى الْبَحْر

İbn Ebî Hâtim İbn Zeyd'den {فَاتخذ سَبيله فِي الْبَحْر سرباً} “[Balık] denizde bir tünel gibi yolunu tuttu” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "Balık öldükten sonra Allah onu diriltince düz kumluk alana girdi, sonra orada denize ulaşıncaya kadar bir tünel açtı."

والسرب طَرِيق حَتَّى وصل إِلَى المَاء وَهِي بطحاء يابسة فِي الْبر بَعْدَمَا أكل مِنْهُ دهراً طَويلا وَهُوَ زَاده ثمَّ أَحْيَاهُ الله

Serb (سرب), suya ulaşıncaya kadar açılan yoldur. O, karada kuru bir kumluktu. Uzun bir zaman ondan yemişti ve o onun azığıydı, sonra Allah onu diriltti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس أَن مُوسَى ﵇ شقّ الْحُوت وملحه وتغدى مِنْهُ وتعشى فَلَمَّا كَانَ من الْغَد {قَالَ لفتاه آتنا غداءنا لقد لَقينَا من سفرنا هَذَا نصبا}

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre Mûsâ aleyhisselâm balığı yardı, tuzladı, ondan öğle ve akşam yemeği yedi. Ertesi gün olunca {قَالَ لفتاه آتنا غداءنا لقد لَقينَا من سفرنا هَذَا نصبا} “Genç arkadaşına: 'Öğle yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden başımıza yorgunluk geldi' dedi.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ فِي قِرَاءَة أُبي وَمَا أنسانيه إِلَّا الشَّيْطَان أَن أذكر لَهُ

İbn Ebî Hâtim Katâde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Übeyy'in kıraatinde: 'Bunu ona hatırlatmamı bana unutturan ancak şeytandır' şeklindedir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: أَتَى الْحُوت على عين فِي الْبَحْر يُقَال لَهَا عين الْحَيَاة فَلَمَّا أصَاب تِلْكَ الْعين ردّ الله إِلَيْهِ روحه

İbn Ebî Hâtim Katâde'den naklettiğine göre şöyle demiştir: "Balık denizde kendisine hayat pınarı denilen bir pınara vardı. O pınara değince Allah onun ruhunu iade etti."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {فارتدا على آثارهما قصصاً} قَالَ: عودهما على بدئهما

İbn Ebî Hâtim Katâde'den {فارتدا على آثارهما قصصاً} “Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek geri döndüler” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "[Bu,] onların başladıkları yere dönmeleridir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {فوجدا عبدا من عبادنَا} قَالَ: لقيا رجلا عَالما يُقَال لَهُ خضر

İbn Ebî Hâtim Katâde'den {فوجدا عبدا من عبادنَا} “Derken kullarımızdan bir kul buldular” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "Hızır denilen âlim bir adama rastladılar."

وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن أبي بن كَعْب: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: شممت لَيْلَة أسرِي بِي رَائِحَة طيبَة فَقلت: يَا جِبْرِيل مَا هَذِه الرَّائِحَة الطّيبَة قَالَ: ريح قبر الماشطة وابنيها وَزوجهَا وَكَانَ بَدْء ذَلِك أَن الْخضر كَانَ من أَشْرَاف بني إِسْرَائِيل وَكَانَ مَمَره براهب فِي صومعته فَيطلع عَلَيْهِ الراهب فيعلمه الْإِسْلَام وَأخذ عَلَيْهِ أَن لَا يُعلمهُ أحدا

İbn Asâkir Übeyy b. Ka'b'dan naklettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "İsrâ gecesinde güzel bir koku duydum ve: 'Ey Cibrîl! Bu güzel koku nedir?' dedim. O da: '[Firavun'un kızının] saç tarayıcısı kadının (mâşıta), iki oğlunun ve kocasının kabrinin kokusudur' dedi. Bunun başlangıcı şöyleydi: Hızır İsrâiloğulları'nın ileri gelenlerindendi. Yolu manastırındaki bir rahibe uğrardı; rahip onun yanına çıkıp ona İslâm'ı öğretir ve bunu kimseye öğretmemesi için ondan söz alırdı.

ثمَّ إِن أَبَاهُ زوجه امْرَأَة فعلمها الْإِسْلَام وَأخذ عَلَيْهَا أَن لَا تعلمه أحدا وَكَانَ لَا يقرب النِّسَاء ثمَّ زوجه أُخْرَى فعلمها الْإِسْلَام وَأخذ عَلَيْهَا أَن لَا تعلمه أحدا ثمَّ طَلقهَا فأفشت عَلَيْهِ إِحْدَاهمَا وكتمت الْأُخْرَى فَخرج هَارِبا حَتَّى أَتَى جَزِيرَة فِي الْبَحْر فَرَآهُ رجلَانِ فأفشى عَلَيْهِ أَحدهمَا وكتم الآخر

Sonra babası onu bir kadınla evlendirdi. [Hızır] kadına İslâm'ı öğretti ve bunu kimseye öğretmemesi için ondan söz aldı; o kadınlara yaklaşmazdı. Sonra babası onu başka bir kadınla evlendirdi; ona da İslâm'ı öğretti ve bunu kimseye öğretmemesi için ondan söz aldı. Sonra onu boşadı. Kadınlardan biri onun sırrını ifşa etti, diğeri ise gizledi. Bunun üzerine [Hızır] kaçarak yola çıktı, nihayet denizde bir adaya vardı. Orada iki adam onu gördü; onlardan biri onun sırrını ifşa etti, diğeri ise gizledi.

فَقيل لَهُ: وَمن رَآهُ مَعَك قَالَ: فلَان

Ona: 'Seninle beraber onu kim gördü?' denildi. O da: 'Filanca' dedi.

وَكَانَ فِي دينهم أَن من كذب قتل فَسئلَ فكتم فَقتل الَّذِي أفشى عَلَيْهِ ثمَّ تزوج الكاتم عَلَيْهِ الْمَرْأَة الماشطة فَبَيْنَمَا هِيَ تمشط ابْنة فِرْعَوْن إِذْ سقط الْمشْط من يَدهَا فَقَالَت: تعس فِرْعَوْن

Onların dininde yalan söyleyen kimse öldürülürdü. O [diğer adam]a sorulduğunda [sırrı] gizledi. Böylece ifşa eden adam öldürüldü. Sonra sırrı gizleyen adam, saç tarayıcısı olan o kadınla (mâşıta) evlendi. Kadın Firavun'un kızının saçını tararken birden tarak elinden düştü ve: 'Kahrolsun Firavun!' dedi.

فَأخْبرت الْجَارِيَة أَبَاهَا فَأرْسل إِلَى الْمَرْأَة وابنيها وَزوجهَا فأرادهم أَن يرجِعوا عَن دينهم فَأَبَوا فَقَالَ: إِنِّي قاتلكم

Kız bunu babasına haber verdi. Bunun üzerine [Firavun] kadına, iki oğluna ve kocasına haber gönderdi ve dinlerinden dönmelerini istedi; ancak onlar reddettiler. [Firavun]: 'Ben sizi öldüreceğim' dedi.

قَالَ: أحببنا مِنْك إِن أَنْت قتلتنا أَن تجعلنا فِي قبر وَاحِد

[Adam]: 'Eğer bizi öldüreceksen bizi tek bir kabre koymanı senden isteriz' dedi.

فَقَتلهُمْ وجعلهم فِي قبر وَاحِد

Bunun üzerine onları öldürdü ve tek bir kabre koydu.

فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا شممت رَائِحَة أطيب مِنْهَا وَقد دخلت الْجنَّة

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Ben Cennet'e girdiğim hâlde ondan daha güzel bir koku koklamadım.'"

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: إِنَّمَا سمي الْخضر لِأَنَّهُ كَانَ إِذا جلس فِي مَكَان اخْضَرّ مَا حوله وَكَانَت ثِيَابه خضرًا

İbn Ebî Hâtim İkrime'den naklettiğine göre şöyle demiştir: "Hızır'a Hızır denmesinin sebebi, bir yere oturduğunda etrafının yeşermesi ve elbiselerinin yeşil olmasıydı."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {آتيناه رَحْمَة من عندنَا} قَالَ: أعطيناه الْهدى والنبوة

İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan {آتيناه رَحْمَة من عندنَا} “Ona katımızdan bir rahmet vermiştik” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "Ona hidayet ve peygamberlik verdik."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: إِنَّمَا سمي الْخضر لِأَنَّهُ إِذا قَامَ فِي مَكَان نبت العشب تَحت رجلَيْهِ حَتَّى يُغطي قَدَمَيْهِ

İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den naklettiğine göre şöyle demiştir: "Hızır'a Hızır denmesinin sebebi, bir yerde durduğunda ayaklarının altında ayaklarını örtecek kadar ot bitmesiydi."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {ركبا فِي السَّفِينَة} قَالَ: إِنَّمَا كَانَت معبراً فِي مَاء الْكر فَرسَخ فِي فَرسَخ

İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den {ركبا فِي السَّفِينَة} “İkisi gemiye bindiler” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "O, Kür nehrinin suyunda bir fersaha bir fersah [büyüklüğünde] bir geçiş vasıtasıydı."

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي بن كَعْب إِن رَسُول الله ﷺ قَرَأَ ليغرق أَهلهَا بِالْيَاءِ

İbn Merdûye Übeyy b. Ka'b'dan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {ليغرق أَهلهَا} ifadesini 'ye' harfiyle [liyuğrika şeklinde] okumuştur.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {لقد جِئْت شَيْئا إمراً} يَقُول: مُنْكرا

Abdurrezzâk ve İbnu'l-Münzir İbn Abbâs'tan {لقد جِئْت شَيْئا إمراً} “Doğrusu sen çok kötü bir iş yaptın” kavli hakkında naklettiklerine göre: "Münker (çirkin/kötü) bir iş" demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {شَيْئا إمراً} يَقُول: مُنْكرا

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den {شَيْئا إمراً} “Çok kötü bir iş” kavli hakkında naklettiklerine göre: "Münker (çirkin/kötü) bir iş" demiştir.

وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {شَيْئا إمراً} قَالَ: عجبا

Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den {شَيْئا إمراً} “Çok kötü bir iş” kavli hakkında naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Şaşılacak bir şey."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَخْر فِي قَوْله: {شَيْئا إمراً} قَالَ: عَظِيما

İbn Ebî Hâtim Ebû Sahr'dan {شَيْئا إمراً} “Çok kötü bir iş” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "Büyük bir iş."

وَأخرج ابْن جرير عَن أبيّ بن كَعْب فِي قَوْله: {لَا تؤاخذني بِمَا نسيت} قَالَ: لم ينس وَلكنهَا من معاريض الْكَلَام

İbn Cerîr Übeyy b. Ka'b'dan {لَا تؤاخذني بِمَا نسيت} “Unuttuğum şeyden dolayı beni kınama” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "O unutmamıştı, fakat bu söz sanatlarındandır (meârîzu'l-kelâm)."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة وَمن طَرِيق حَمَّاد بن يزِيد عَن شُعَيْب بن الْحجاب قَالَا: كَانَ الْخضر عبدا لَا ترَاهُ الْأَعْين إِلَّا من أَرَادَ الله أَن يرِيه إِيَّاه فَلم يرِيه من الْقَوْم إِلَّا مُوسَى وَلَو رَآهُ الْقَوْم لحالوا بَينه وَبَين خرق السَّفِينَة وَبَين قتل الْغُلَام

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Ebü'l-Âliye'den ve Hammâd b. Zeyd yoluyla Şuayb b. el-Hıchâc'dan naklettiklerine göre ikisi şöyle demiştir: "Hızır, Allah'ın göstermek istediği kimseler müstesna gözlerin görmediği bir kul idi. Dolayısıyla o topluluktan onu Mûsâ'dan başkasına göstermedi. Şayet kavim onu görseydi, onunla gemiyi delmesi ve çocuğu öldürmesi arasına engel olurlardı."

قَالَ حَمَّاد: وَكَانُوا يرَوْنَ أَن موت الْفجأَة من ذَلِك

Hammâd şöyle dedi: "Onlar ani ölümün de bundan olduğunu düşünüyorlardı."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن عبد الْعَزِيز فِي قَوْله: {لقيا غُلَاما} قَالَ: كَانَ غُلَاما ابْن عشْرين سنة

İbn Ebî Hâtim Saîd b. Abdilazîz'den {لقيا غُلَاما} “Bir erkek çocuğa rastladılar” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "O, yirmi yaşında bir gençti."

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أُبي بن كَعْب قَالَ: لما قتل الْخضر الْغُلَام ذعر مُوسَى ذعرة مُنكرَة

İbn Merdûye Übeyy b. Ka'b'dan naklettiğine göre şöyle demiştir: "Hızır çocuğu öldürünce Mûsâ dehşetli bir korkuya kapıldı."

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {نفسا زكية} قَالَ: تائبة

İbn Cerîr İbn Abbâs'tan {نفسا زكية} “Tertemiz/masum bir canı” kavli hakkında naklettiğine göre: "Tövbe etmiş [bir nefis]" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يقْرَأ [قتلت نفسا زكية] قَالَ سعيد: زكية مسلمة

İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr yoluyla İbn Abbâs'tan onun [قتلت نفسا زكية] şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Saîd: "Zekiyye, Müslüman [can] demektir" dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {نفسا زكية} قَالَ: لم تبلغ الْخَطَايَا

İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den {نفسا زكية} “Tertemiz/masum bir canı” kavli hakkında naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Günah [işleyecek yaşa] ulaşmamış [bir can]."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطِيَّة أَنه كَانَ يقْرَأ {زكية} يَقُول: تائبة

İbn Ebî Hâtim Atıyye'den naklettiğine göre o, {زكية} “Tertemiz/masum” şeklinde okur ve "Tövbe etmiş" derdi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن فِي قَوْله: {نفسا زكية} قَالَ: تائبة

Abdurrezzâk ve İbnu'l-Münzir Hasan'dan {نفسا زكية} “Tertemiz bir canı” kavli hakkında naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Tövbe etmiş [bir can]."

يَعْنِي صَبيا لم يبلغ

Yani henüz büluğa ermemiş bir çocuk [demektir].

وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {لقد جِئْت شَيْئا نكراً} قَالَ: النكر أنكر من الْعجب

Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den {لقد جِئْت شَيْئا نكراً} “Doğrusu çok fena bir iş yaptın” kavli hakkında naklettiklerine göre şöyle demiştir: "en-Nükr (çok fena olan), el-aceb (şaşılacak olan)dan daha çirkindir."

وَأخرج أَحْمد عَن عَطاء قَالَ: كتب نجدة الحروري إِلَى ابْن عَبَّاس يسْأَله عَن قتل الصّبيان فَكتب إِلَيْهِ: إِن كنت الْخضر تعرف الْكَافِر من الْمُؤمن فاقتلهم

Ahmed Atâ'dan naklettiğine göre şöyle demiştir: Necde el-Harûrî, İbn Abbâs'a mektup yazarak çocukların öldürülmesini sordu. İbn Abbâs da ona şöyle yazdı: "Eğer sen kâfiri müminden ayırt edebilen Hızır isen, onları öldür."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن يزِيد بن جرير قَالَ: كتب نجدة إِلَى ابْن عَبَّاس يسْأَله عَن قتل الْولدَان وَيَقُول فِي كِتَابه: إِن الْعَالم صَاحب مُوسَى قد قتل الْوَلِيد

İbn Ebî Şeybe Yezîd b. Cerîr'den naklettiğine göre şöyle demiştir: Necde, İbn Abbâs'a mektup yazıp çocukların öldürülmesini sordu ve mektubunda şöyle dedi: "Mûsâ'nın arkadaşı olan âlim çocuk öldürmüştü."

قَالَ يزِيد: أَنا كتبت كتاب ابْن عَبَّاس بيَدي إِلَى نجدة أَنَّك كتبت تسْأَل عَن قتل الْولدَان وَتقول فِي كتابك إِن الْعَالم صَاحب مُوسَى قد قتل الْوَلِيد وَلَو كنت تعلم من الْولدَان مَا علم ذَلِك الْعَالم من ذَلِك الْوَلِيد قتلته وَلَكِنَّك لَا تعلم

Yezîd dedi ki: İbn Abbâs'ın Necde'ye yazdığı şu mektubu kendi elimle yazdım: "Sen mektup yazıp çocukların öldürülmesini soruyor ve mektubunda Mûsâ'nın arkadaşı olan âlimin çocuğu öldürdüğünü söylüyorsun. Şayet sen çocuklar hakkında o âlimin o çocuk hakkında bildiğini bilseydin onu öldürürdün; ancak sen bilmezsin."

قد نهى رَسُول الله ﷺ عَن قَتلهمْ فاعتزلهم

"Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları öldürmeyi yasaklamıştır; dolayısıyla onlardan uzak dur."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم عَن ابْن أبي مليكَة قَالَ: سُئِلَ ابْن عَبَّاس عَن الْولدَان فِي الْجنَّة قَالَ: حَسبك مَا اخْتصم فِيهِ مُوسَى وَالْخضر

İbn Ebî Hâtim ve Hâkim İbn Ebî Müleyke'den naklettiklerine göre şöyle demiştir: İbn Abbâs'a cennetteki çocuklar hakkında soruldu; o da: "Mûsâ ile Hızır'ın tartıştığı konu sana yeter" dedi.

وَأخرج مُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَعبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الْمسند وَابْن مرْدَوَيْه عَن أُبيّ بن كَعْب عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: الْغُلَام الَّذِي قَتله الْخضر طبع يَوْم طبع كَافِرًا وَلَو أدْرك لأرهق أَبَوَيْهِ طغياناً وَكفرا

Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Zevâidü'l-Müsned'de Abdullah b. Ahmed ve İbn Merdûye Übeyy b. Ka'b'dan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre şöyle buyurmuştur: "Hızır'ın öldürdüğü çocuk, yaratıldığı gün kâfir olarak damgalanmıştı. Şayet yaşasaydı ana babasını azgınlık ve inkâra sürükleyecekti."

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الْغُلَام الَّذِي قَتله الْخضر طبع كَافِرًا

Saîd b. Mansûr ve İbn Merdûye İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Hızır'ın öldürdüğü çocuk, kâfir olarak yaratılmış/damgalanmıştı."

وَأخرج أَبُو دَاوُد عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الْغُلَام الَّذِي قَتله الْخضر طبع كَافِرًا وَلَو عَاشَ لأرهق أَبَوَيْهِ طغياناً وَكفرا

Ebû Dâvûd İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Hızır'ın öldürdüğü çocuk, kâfir olarak damgalanmıştı. Şayet yaşasaydı ana babasını azgınlık ve inkâra sürükleyecekti."

وَأخرج ابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ {إِن سَأَلتك عَن شَيْء بعْدهَا} مهموزتين

İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye Übeyy'den naklettiklerine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem {إِن سَأَلتك عَن شَيْء بعْدهَا} “Bundan sonra sana bir şey sorarsam” [ayetini] iki hemze ile okumuştur.

وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَعبد الله بن أَحْمد وَالْبَزَّار وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ {من لدني عذرا} مثقلة

Ebû Dâvûd, Tirmizî, Abdullah b. Ahmed, Bezzâr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, Taberânî ve İbn Merdûye Übeyy'den naklettiklerine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem {من لدني عذرا} “Tarafımdan bir mazerete (ulaşmış olursun)” [ayetini nûn harfini] şeddeli olarak okumuştur.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن السّديّ فِي قَوْله: {أَتَيَا أهل قَرْيَة} قَالَ: كَانَت الْقرْيَة تسمى باجروان كَانَ أَهلهَا لِئَامًا

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye Süddî'den {أَتَيَا أهل قَرْيَة} “Bir belde halkına vardılar” kavli hakkında naklettiklerine göre şöyle demiştir: "O belde Bâcervân diye isimlendiriliyordu; halkı ise alçak/cimri kimselerdi."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن سِيرِين قَالَ: أَتَيَا الإبلة وَهِي أبعد أَرض الله من السَّمَاء

İbn Ebî Hâtim Muhammed b. Sîrîn'den naklettiğine göre şöyle demiştir: "Übülle'ye vardılar; orası Allah'ın yeryüzündeki semaya en uzak yeridir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق قَتَادَة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {أَتَيَا أهل قَرْيَة} : قَالَ: هِيَ أبرة

İbn Ebî Hâtim Katâde yoluyla İbn Abbâs'tan {أَتَيَا أهل قَرْيَة} “Bir belde halkına vardılar” kavli hakkında naklettiğine göre: "Orası Ebre'dir" demiştir.

قَالَ: وحَدثني رجل أَنَّهَا انطاكية

[Katâde] dedi ki: Bana bir adam oranın Antakya olduğunu anlattı.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أَيُّوب بن مُوسَى قَالَ: بَلغنِي أَن الْمَسْأَلَة للمحتاج حَسَنَة أَلا تسمع أَن مُوسَى وَصَاحبه استطعما أَهلهَا وَأخرج النَّسَائِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي عَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ {فَأَبَوا أَن يُضَيِّفُوهُمَا} مُشَدّدَة

İbn Ebî Hâtim Eyyûb b. Mûsâ'dan naklettiğine göre şöyle demiştir: "Bana ulaştığına göre ihtiyaç sahibi için istemek güzeldir; Mûsâ ve arkadaşının belde halkından yiyecek istediklerini duymadın mı?" Nesâî ve İbn Merdûye Übeyy'den, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in {فَأَبَوا أَن يُضَيِّفُوهُمَا} “Fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar” [ayetini yâ harfini] şeddeli okuduğunu nakletmişlerdir.

وَأخرج الديلمي عَن أبي بن كَعْب رَفعه فِي قَوْله: {فَأَبَوا أَن يُضَيِّفُوهُمَا} قَالَ: كَانُوا أهل قَرْيَة لِئَامًا

Deylemî Übeyy b. Ka'b'dan merfû olarak {فَأَبَوا أَن يُضَيِّفُوهُمَا} “Fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "Onlar alçak/cimri bir köy halkı idiler."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {يُرِيد أَن ينْقض} قَالَ: يسْقط

İbn Ebî Hâtim Süddî'den {يُرِيد أَن ينْقض} “Yıkılmak üzere olan” kavli hakkında naklettiğine göre: "Düşmek üzere olan" demiştir.

وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن أبي بن كَعْب عَن رَسُول الله ﷺ: أَنه قَرَأَ {فوجدا فِيهَا جداراً يُرِيد أَن ينْقض} فهدمه ثمَّ قعد يبنيه

İbnu'l-Enbârî el-Mesâhif'te Übeyy b. Ka'b'dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre o, {فوجدا فِيهَا جداراً يُرِيد أَن ينْقض} “Orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular” kısmını, "onu yıktı, sonra oturup onu inşa etmeye başladı" şeklinde okumuştur.

وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {فأقامه} قَالَ: رفع الْجِدَار بِيَدِهِ فاستقام

Ebû Ubeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den {فأقامه} “Hemen onu doğrulttu” kavli hakkında naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Duvarı eliyle kaldırdı ve duvar dosdoğru oldu."

وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن هرون قَالَ: فِي حُرُوف عبد الله لَو شِئْت لتخذت عَلَيْهِ أجرا

Ebû Ubeyd ve İbnu'l-Münzir Hârûn'dan naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Abdullah'ın kıraatinde [bu ayet] 'Dileseydin elbette buna karşılık bir ücret alırdın' (لو شئت لتخذت عليه أجرا) şeklindedir."

وَأخرج الْبَغَوِيّ فِي مُعْجَمه وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ لَو شِئْت لتخذت عَلَيْهِ أجرا مُخَفّفَة

Begavî Mu'cem'inde, İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye Übeyy'den naklettiklerine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem [bu ayeti] (لتخذت) kelimesini şeddesiz (muhaffef) olarak 'لو شئت لتخذت عليه أجرا' şeklinde okumuştur.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: قَالَ عمر بن

İbn Ebî Hâtim Muhammed b. Ka'b el-Kurazî yoluyla naklettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah kıssayı bitirinceye kadar onlara bu hadisi anlatırken Ömer b.

الْخطاب وَرَسُول الله يُحَدِّثهُمْ بِهَذَا الحَدِيث حَتَّى فرغ من الْقِصَّة: يرحم الله مُوسَى وَدِدْنَا أَنه لَو صَبر حَتَّى يقص علينا من حَدِيثهمَا

el-Hattâb şöyle dedi: "Allah Mûsâ'ya rahmet eylesin; keşke sabretseydi de ikisinin haberinden bize anlatılsaydı ne çok isterdik."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: رَحْمَة الله علينا وعَلى مُوسَى - فَبَدَأَ بِنَفسِهِ - لَو كَانَ صَبر لقص علينا من خَبره وَلَكِن قَالَ: {إِن سَأَلتك عَن شَيْء بعْدهَا فَلَا تُصَاحِبنِي}

İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye naklettiklerine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'ın rahmeti bizim ve Mûsâ'nın üzerine olsun -kendisiyle başladı-. Şayet sabretseydi onun haberinden bize anlatılacaktı; fakat o: {إِن سَأَلتك عَن شَيْء بعْدهَا فَلَا تُصَاحِبنِي} “Bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme” demişti."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {فَأَرَدْت أَن أعيبها} قَالَ: أخرقها

Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den {فَأَرَدْت أَن أعيبها} “Onu kusurlu kılmak istedim” kavli hakkında naklettiklerine göre: "Onu delmek [istedim]" demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يقْرَأ: وَكَانَ أمامهم ملك يَأْخُذ كل سفينة صَالِحَة غصبا

Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem [bu ayeti]: "Önlerinde her sağlam gemiyi zorla alan bir hükümdar vardı" (وكان أمامهم ملك يأخذ كل سفينة صالحة غصبا) şeklinde okurdu.

وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن أُبيّ بن كَعْب ﵁ أَنه قَرَأَ يَأْخُذ كل سفينة صَالِحَة غصبا

İbnu'l-Enbârî Übeyy b. Ka'b radıyallâhu anh'den naklettiğine göre o, [bu ayeti] (يأخذ كل سفينة صالحة غصبا) "Her sağlam gemiyi zorla alıyordu" şeklinde okumuştur.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: كَانَت تقْرَأ فِي الْحَرْف الأول كل سفينة صَالِحَة غصبا قَالَ: وَكَانَ لَا يَأْخُذ إِلَّا خِيَار السفن

İbn Ebî Hâtim Katâde'den naklettiğine göre şöyle demiştir: İlk harfte (kıraatte) 'Her sağlam gemiyi zorla alan' (كل سفينة صالحة غصبا) şeklinde okunuyordu. Katâde: "O sadece gemilerin seçkin olanlarını alıyordu" dedi.

وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن أبي الزَّاهِرِيَّة قَالَ: كتب عُثْمَان وَكَانَ وَرَاءَهُمْ ملك يَأْخُذ كل سفينة صَالِحَة غصبا

Ebû Ubeyd ve İbnu'l-Münzir Ebü'z-Zâhiriyye'den naklettiklerine göre şöyle demiştir: Osmân, 'Arkalarında her sağlam gemiyi zorla alan bir kral vardı' (وكان وراءهم ملك يأخذ كل سفينة صالحة غصبا) şeklinde yazdırdı.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن شُعَيْب الجبائي قَالَ: كَانَ اسْم الْغُلَام الَّذِي قَتله الْخضر جيسور

İbn Ebî Hâtim Şuayb el-Cübbâî'den naklettiğine göre şöyle demiştir: "Hızır'ın öldürdüğü çocuğun adı Ceysûr idi."

وَأخرج أَبُو عبيد وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يقْرَأ وَأما الْغُلَام فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤمنين

Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbnu'l-Enbârî İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre o, [bu ayeti] 'Çocuğa gelince, o kâfirdi; ana babası ise mümin idiler' (وأما الغلام فكان كافرا وكان أبواه مؤمنين) şeklinde okurdu.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة قَالَ: فِي حرف أبي وَأما الْغُلَام فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤمنين

Abdurrezzâk ve İbnu'l-Münzir Katâde'den naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Übeyy'in harfinde (kıraatinde) 'Çocuğa gelince, o kâfirdi; ana babası ise mümin idiler' (وأما الغلام فكان كافرا وكان أبواه مؤمنين) şeklindedir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {فَخَشِينَا} قَالَ: فأشفقنا

İbn Ebî Hâtim Süddî'den {فَخَشِينَا} “Korktuk” kavli hakkında naklettiğine göre: "Endişe ettik/şefkat gösterdik" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: هِيَ فِي مصحف عبد الله فخاف رَبك أَن يرهقهما طغياناً وَكفرا

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den naklettiklerine göre şöyle demiştir: "O, Abdullah'ın mushafında 'Rabbin onları azgınlık ve inkâra sürüklemesinden korktu' (فخاف ربك أن يرهقهما طغيانا وكفرا) şeklindedir."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {فَخَشِينَا أَن يرهقهما طغياناً وَكفرا} قَالَ: خشينا أَن يحملهما حبه على أَن يتابعاه على دينه

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den {فَخَشِينَا أَن يرهقهما طغياناً وَكفرا} “Onları azgınlık ve inkâra sürüklemesinden korktuk” kavli hakkında naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Sevgilerinin, o ikisini çocuğun dinine uymaya sürüklemesinden korktuk."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مطر فِي الْآيَة قَالَ: لَو بَقِي كَانَ فِيهِ بوارهما واستئصالهما

İbn Ebî Hâtim Matar'dan bu ayet hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "Şayet [çocuk] kalsaydı, bunda ikisinin helak olması ve köklerinin kazınması olacaktı."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن قَتَادَة قَالَ: قَالَ مطرف بن الشخير: إِنَّا لنعلم أَنَّهُمَا قد فَرحا بِهِ يَوْم ولد وحزنا عَلَيْهِ يَوْم قتل وَلَو عَاشَ لَكَانَ فِيهِ هلاكهما

İbn Ebî Hâtim ve Şuab'da Beyhakî Katâde'den naklettiklerine göre Mutarrıf b. eş-Şıhhîr şöyle demiştir: "Biz kesinlikle biliyoruz ki ikisi çocuk doğduğu gün ona sevinmiş, öldürüldüğü gün ise ona üzülmüşlerdi. Şayet yaşasaydı, bu ikisinin helaki olacaktı."

فَرضِي رجل بِمَا قسم الله لَهُ فَإِن قَضَاء الله لِلْمُؤمنِ خير من قَضَائِهِ لنَفسِهِ وَقَضَاء الله لَك فِيمَا تكره خير من قَضَائِهِ لَك فِيمَا تحب

"Kişi Allah'ın kendisine taksim ettiğine razı olsun; zira Allah'ın mümin için takdiri, [müminin] kendisi için takdirinden daha hayırlıdır. Allah'ın hoşlanmadığın hususlardaki takdiri, hoşlandığın hususlardaki takdirinden senin için daha hayırlıdır."

وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {خيرا مِنْهُ زَكَاة} قَالَ: إسلاماً

Ebû Ubeyd ve İbnu'l-Münzir İbn Cüreyc'den {خيرا مِنْهُ زَكَاة} “Temizlikçe ondan daha hayırlısını” kavli hakkında naklettiklerine göre: "İslam bakımından [daha hayırlısını]" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطِيَّة فِي قَوْله: {خيرا مِنْهُ زَكَاة} قَالَ: دينا {وَأقرب رحما} قَالَ: مَوَدَّة

İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Atıyye'den {خيرا مِنْهُ زَكَاة} “Temizlikçe ondan daha hayırlısını” kavli hakkında: "Din bakımından", {وَأقرب رحما} “Ve merhametçe daha yakınını” kavli hakkında ise: "Sevgi/merhamet bakımından" dediğini nakletmişlerdir.

فأبدلا جَارِيَة ولدت نَبيا

Böylece onlara [o çocuğun yerine] bir peygamber doğuran bir kız çocuğu verildi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر من طَرِيق بسطَام بن جميل عَن عمر بن يُوسُف فِي الْآيَة قَالَ: أبدلهما جَارِيَة مَكَان الْغُلَام ولدت نبيين

İbnu'l-Münzir Bistâm b. Cemîl yoluyla Ömer b. Yûsuf'tan bu ayet hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: "[Allah] çocuğun yerine onlara iki peygamber doğuran bir kız çocuğu bedel verdi."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما} قَالَ: كَانَ الْكَنْز لمن قبلنَا وَحرم علينا وَحرمت الْغَنِيمَة على مَا كَانَ قبلنَا وَأحلت لنا فَلَا تعجبن للرجل يَقُول: مَا شَأْن الْكَنْز أحل لمن قبلنَا وَحرم علينا فَإِن الله يحل من أمره مَا يَشَاء وَيحرم مَا يَشَاء وَهِي السّنَن والفرائض

Abdurrezzâk, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den {وَكَانَ تَحْتَهُ كنز لَهما} “Onun altında kendilerine ait bir define vardı” kavli hakkında naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Define bizden öncekilere [helal] idi ve bize haram kılındı; ganimet ise bizden öncekilere haram kılınmış, bize helal kılınmıştır. 'Define bizden öncekilere helal kılınıp bize niçin haram kılındı?' diyen kimseye şaşma; zira Allah dilediği hükmü helal kılar, dilediğini de haram kılar. Bunlar sünnetler ve farzlardır."

تحل لأمة وَتحرم على أُخْرَى

"Bir ümmete helal kılınır, diğerine haram kılınır."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَابْن أبي حَاتِم عَن خَيْثَمَة قَالَ: قَالَ عِيسَى ابْن مَرْيَم ﵇: طُوبَى لذرية مُؤمن ثمَّ طُوبَى لَهُم كَيفَ يحفظون من بعده

İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd'de Ahmed ve İbn Ebî Hâtim Hayseme'den naklettiklerine göre Îsâ b. Meryem aleyhisselâm şöyle demiştir: "Müminin zürriyetine ne mutlu! Kendisinden sonra onların nasıl korunup gözetildiğine de ne mutlu!"

وتلا خَيْثَمَة {وَكَانَ أَبوهُمَا صَالحا}

Ve Hayseme {وَكَانَ أَبوهُمَا صَالحا} “Babaları da salih bir kimseydi” [ayetini] okudu.