فاحتضن بساق شَجَرَة من شجر الْجنَّة وَقَالَ: مَا أَنا بِخَارِج مِنْهَا وَإِن شِئْت أَن أخاصمك خاصمتك
Bunun üzerine cennet ağaçlarından bir ağacın gövdesine sarıldı ve: 'Ben oradan çıkacak değilim; şayet benimle tartışmak istersen seninle tartışırım' dedi.
فَأوحى الله إِلَى ملك الْمَوْت: قاضه الْخُصُومَة
Allah ölüm meleğine şöyle vahyetti: 'Onunla muhakeme ol.'
فَقَالَ لَهُ ملك الْمَوْت: مَا الَّذِي تخاصمني بِهِ يَا نَبِي الله فَقَالَ إِدْرِيس: قَالَ الله تَعَالَى (كل نفس ذائقة الْمَوْت) (آل عمرَان الْآيَة ١٨٥) فقد ذقت الْمَوْت الَّذِي كتبه الله على خلقه مرّة وَاحِدَة
Ölüm meleği ona: 'Ey Allah'ın peygamberi! Benimle ne hususta tartışacaksın?' dedi. İdrîs dedi ki: 'Yüce Allah: (Her nefis ölümü tadacaktır) (Âl-i İmrân 185. ayet) buyurmuştur. Ben ise Allah'ın mahlûkatına bir defa takdir ettiği ölümü tatmış bulunuyorum.
وَقَالَ الله: {وَإِن مِنْكُم إِلَّا واردها كَانَ على رَبك حتما مقضيا} (مَرْيَم آيَة ٧٦) وَقد وردتها أفأردها مرّة بعد مرّة وَإِنَّمَا كتب الله وُرُودهَا على خلقه مرّة وَاحِدَة وَقَالَ لأهل الْجنَّة: (وَمَا هم مِنْهَا بمخرجين) (الْحجر آيَة ٤٨) أفأخرج من شَيْء سَاقه الله إليّ فَأوحى الله إِلَى ملك الْمَوْت: خصمك عَبدِي إِدْرِيس وَعِزَّتِي وَجَلَالِي: إِن فِي سَابق علمي قبل أَن أخلقه أَنه لَا موت عَلَيْهِ إِلَّا الموتة الَّتِي ماتها وَأَنه لَا يرى جَهَنَّم غلا [خلا] الْورْد الَّذِي وردهَا وَأَنه يدْخل الْجنَّة فِي السَّاعَة الَّتِي دَخلهَا وَأَنه لَيْسَ بِخَارِج مِنْهَا فَدَعْهُ يَا ملك الْمَوْت
Ve Allah: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin kesinleşmiş bir hükmüdür” (Meryem 71. ayet) buyurmuştur. Ben oraya da uğradım; artık oraya tekrar tekrar mı uğrayacağım? Oysa Allah mahlûkatının oraya uğramasını bir defa yazmıştır. Cennet ehli için de: (Onlar oradan çıkarılacak da değillerdir) (Hicr 48. ayet) buyurmuştur. Allah'ın bana sevk ettiği bir şeyden mi çıkarılacağım?' Bunun üzerine Allah ölüm meleğine şöyle vahyetti: 'Kulum İdrîs seni delille yendi. İzzetime ve celâlime andolsun ki, onu yaratmadan önceki ezeli ilmimde de onun hakkında tattığı ölümden başka ölüm olmadığı, cehenneme ise uğradığı o uğramadan başka uğramayacağı, cennete girdiği bu saatte gireceği ve oradan da çıkmayacağı mevcuttu. Artık onu bırak, ey ölüm meleği!
فقد خصمك وَإنَّهُ احْتج عَلَيْك بِحجَّة قَوِيَّة
Çünkü o seni delille yendi ve sana karşı güçlü bir delil ortaya koydu.'
فَلَمَّا قر قَرَار إِدْرِيس فِي الْجنَّة وألزمه الله دُخُولهَا قبل الْخَلَائق عجت الْمَلَائِكَة إِلَى رَبهم فَقَالُوا: رَبنَا خلقت [خلقتنا قبل] إِدْرِيس بِكَذَا وَكَذَا ألف سنة - وَلم نعصك طرفَة عين وَإِنَّمَا خلقت إِدْرِيس مُنْذُ أَيَّام قَلَائِل فأدخلته الْجنَّة قبلنَا فَأوحى الله إِلَيْهِم: يَا ملائكتي إِنَّمَا خلقتكم لعبادتي وتسبيحي وذكري وَجعلت فِيهَا لذتكم وَلم أجعَل لكم لَذَّة فِي مطعم وَلَا مشرب وَلَا فِي شَيْء سواهَا وقوّيتكم عَلَيْهَا وَجعلت فِي الأَرْض الزِّينَة والشهوات وَاللَّذَّات والمعاصي والمحارم وَإنَّهُ اجْتنب ذَلِك كُله من أَجلي وآثر هواي على هَوَاهُ ورضاي ومحبتي على رِضَاهُ ومحبته فَمن أَرَادَ مِنْكُم أَن يدْخل مدْخل إِدْرِيس فليهبط إِلَى الأَرْض فليعبدني بِعبَادة إِدْرِيس وَيعْمل بِعَمَل إِدْرِيس فَإِن عمل مثل إِدْرِيس أدخلهُ مدْخل إِدْرِيس وَإِن غير أَو بدل اسْتوْجبَ مدْخل الظَّالِمين
İdrîs cennete yerleşip Allah mahlûkattan önce onun oraya girmesini kesinleştirince, melekler Rablerine feryat edip şöyle dediler: 'Rabbimiz! Sen [bizi] İdrîs'ten şu kadar şu kadar bin sene [önce] yarattın ve biz Sana göz açıp kapayıncaya kadar bile isyan etmedik. İdrîs'i ise birkaç gün önce yarattın ve onu bizden önce cennete koydun.' Allah onlara şöyle vahyetti: 'Ey meleklerim! Ben sizi sadece Bana ibadet etmeniz, Beni tesbih etmeniz ve Beni zikretmeniz için yarattım; lezzetinizi de bunlara koydum. Sizin için yiyecekte, içecekte ve bunlardan başka hiçbir şeyde lezzet kılmadım ve sizi bunlara karşı güçlü kıldım. Yeryüzünde ise süsü, şehvetleri, lezzetleri, günahları ve haramları var ettim. O ise bütün bunlardan Benim için sakındı; Benim arzumu kendi arzusuna, Benim rızamı ve sevgimi kendi rızasına ve sevgisine tercih etti. Sizden kim İdrîs'in girdiği yere girmek isterse yeryüzüne insin; Bana İdrîs'in ibadeti gibi ibadet etsin ve İdrîs'in ameli gibi amel etsin. Eğer İdrîs gibi amel ederse, onu İdrîs'in girdiği yere koyarım. Yok eğer [hükmü] değiştirir veya başkalaştırırsa zalimlerin girdiği yeri hak eder.'
فَقَالَت الْمَلَائِكَة: رَبنَا لَا نطلب ثَوابًا وَلَا تصيبنا بعقاب رَضِينَا بمكاننا مِنْك يَا رب وفضيلتك إيانا
Bunun üzerine melekler: 'Rabbimiz! Biz mükâfat talep etmiyoruz, Sen de bize azap isabet ettirme. Senin katındaki makamımıza ve bizi üstün kılmana razı olduk, ey Rabbimiz!' dediler.
وانتدب ثَلَاثَة من الْمَلَائِكَة: هاروت وماروت وَملك آخر رَضوا بِهِ فَأوحى الله إِلَيْهِم: أما إِذا اجْتَمَعْتُمْ على هَذَا فاحذروا إِن نفعكم الحذر فَإِنِّي أنذركم اعلموا أَن أكبر الْكَبَائِر عِنْدِي أَربع: - فَمَا عملتم سواهَا غفرته لكم وَإِن عملتموها لم أَغفر لكم
Meleklerden üç tanesi gönüllü oldu: Hârût, Mârût ve razı oldukları başka bir melek. Allah onlara şöyle vahyetti: 'Madem bu konuda birleştiniz, öyleyse sakınmak size fayda verirse sakının; çünkü Ben sizi uyarıyorum. Bilin ki, katımdaki en büyük günahlar dörttür: -Bunların dışındakileri işlerseniz sizin için bağışlarım, fakat bunları işlerseniz sizi bağışlamam.'
قَالُوا وَمَا هِيَ قَالَ: أَن لَا تعبدوا صنماً وَلَا تسفكوا دَمًا وَلَا تشْربُوا خمرًا وَلَا تطؤوا محرما
'Onlar nedir?' dediler. [Allah] buyurdu ki: 'Puta tapmamanız, kan dökmemeniz, içki içmemeniz ve harama yaklaşmamanızdır.'
فهبطوا إِلَى الأَرْض على ذَلِك فَكَانُوا فِي الأَرْض على مثل مَا كَانَ عَلَيْهِ إِدْرِيس: يُقِيمُونَ أَرْبَعَة أَيَّام فِي سياحتهم وَثَلَاثَة أَيَّام يعلمُونَ النَّاس الْخَيْر ويدعونهم إِلَى عبَادَة الله تَعَالَى وطاعته
Bunun üzerine yeryüzüne indiler ve yeryüzünde İdrîs'in bulunduğu hal üzere oldular: Dört gün ibadet ve seyahatle vakit geçiriyorlar, üç gün de insanlara hayrı öğretiyorlar, onları Yüce Allah'a ibadete ve O'na itaate davet ediyorlardı.
حَتَّى ابْتَلَاهُم الله بالزهرة وَكَانَت من أجمل النِّسَاء فَلَمَّا نظرُوا إِلَيْهَا افتتنوا بهَا -[لما] أَرَادَ الله وَلما سبق عَلَيْهِم فِي علمه مَعَ خذلان الله إيَّاهُم - فنسوا مَا تقدم إِلَيْهِم فَسَأَلُوهَا نَفسهَا
Nihayet Allah onları Zühre ile imtihan etti. O kadınların en güzellerindendi. Onu gördüklerinde -Allah'ın dilemesi ve Allah'ın onları yardımsız bırakmasıyla haklarında ilminin takaddüm etmesi sebebiyle- ona tutuldular ve kendilerine önceden yapılan uyarıyı unuttular; böylece kadından kendisini istediler.
قَالَت لَهُم: نعم وَلَكِن لي زوج لَا أقدر على مَا تُرِيدُونَ مني إِلَّا أَن تقتلوه وأكون لكم
Kadın onlara: 'Olur, ancak benim bir kocam var; onu öldürmedikçe benden istediğiniz şeye güç yetiremezsiniz, [onu öldürürseniz] sizin olurum' dedi.
فَقَالَ بَعضهم لبَعض: إِنَّا قد أمرنَا أَن لَا نسفك دَمًا وَلَا نَطَأ محرما وَلَكِن نَفْعل هَذَا مَعَ هَذَا ثمَّ نتوب من هَذَا كُله
Birbirlerine: 'Bize kan dökmememiz ve harama yaklaşmamamız emredildi; fakat bunu onunla beraber yaparız, sonra da bütün bunlardan tevbe ederiz' dediler.
فَلَمَّا أحس الثَّالِث بالفتنة عصمه الله من ذَلِك كُله بالسماء فَدَخلَهَا فنجا وَأقَام هاروت وماروت لما كتب عَلَيْهِمَا فنشدا على زَوجهَا فقتلاه
Üçüncü melek fitneyi hissedince, Allah onu bütün bunlardan göğe [yükselterek] korudu; o da göğe girdi ve kurtuldu. Hârût ile Mârût ise haklarındaki takdir sebebiyle kaldılar, kadının kocasını arayıp buldular ve onu öldürdüler.
فَلَمَّا أراداها قَالَ [قَالَت] : لي صنم أعبده وَأَنا أكره مَعْصِيَته وخلافه فَإِن أردتما فاسجدا لَهُ سَجْدَة وَاحِدَة
Kadına yöneldiklerinde [kadın]: 'Benim taptığım bir putum var, ona isyan etmeyi ve aykırı davranmayı istemem. Eğer [beni] istiyorsanız ona bir defa secde edin' dedi.
فدعتهما الْفِتْنَة إِلَى ذَلِك فَقَالَ أَحدهمَا لصَاحبه: إِنَّا قد أمرنَا أَن لَا نسفك دَمًا وَلَا نَطَأ حرما وَلَكنَّا نفعله ثمَّ نتوب من
Fitne onları buna sürükledi. Onlardan biri arkadaşına: 'Bize kan dökmememiz ve harama yaklaşmamamız emredildi; ancak biz bunu yaparız, sonra da
جَمِيعه فسجدوا لذَلِك الصَّنَم
hepsinden tevbe ederiz' dedi ve o puta secde ettiler.
فَلَمَّا أراداها قَالَت لَهما: قد بقيت لي حَاجَة أُخْرَى
Kadına yöneldiklerinde kadın onlara: 'Benim bir hacetim daha kaldı' dedi.
قَالَا: وَمَا هِيَ قَالَت: لي شراب لَا يطيب لي من الْعَيْش إِلَّا بِهِ
'O nedir?' dediler. 'Benim bir içkim var, onsuz yaşamak bana tat vermez' dedi.
قَالَا: وَمَا هُوَ قَالَت: الْخمر
'O nedir?' dediler. 'Şaraptır' dedi.
فدعتهما الْفِتْنَة إِلَى ذَلِك فَقَالَ أَحدهمَا لصَاحبه: إِنَّا قد أمرنَا أَن لَا نشرب خمرًا فَقَالَ الآخر: إِنَّا قد أمرنَا أَن لَا نسفك دَمًا وَلَا نَطَأ محرما وَلَكنَّا نفعله ثمَّ نتوب من جَمِيعه
Fitne onları buna da sürükledi. Onlardan biri arkadaşına: 'Bize içki içmememiz emredildi' deyince diğeri: 'Bize kan dökmememiz ve harama yaklaşmamamız da emredildi; fakat biz bunu yaparız, sonra da hepsinden tevbe ederiz' dedi.
فشربا الْخمر
Böylece şarabı içtiler.
فَلَمَّا أراداها قَالَت: قد بقيت لي حَاجَة أُخْرَى
Kadına yöneldiklerinde: 'Benim bir hacetim daha kaldı' dedi.
قَالَا: وَمَا هِيَ قَالَت: تعلماني الْكَلَام الَّذِي تعرجان بِهِ إِلَى السَّمَاء
'O nedir?' dediler. 'Kendisiyle göğe yükseldiğiniz kelimeleri bana öğretmenizdir' dedi.
فعلماها إِيَّاه فَلَمَّا تَكَلَّمت بِهِ عرجت إِلَى السَّمَاء فَلَمَّا انْتَهَت إِلَى السَّمَاء مسخت نجماً فَلَمَّا ابتليا بِمَا ابتليا بِهِ عرجا إِلَى السَّمَاء فغلقت أَبْوَاب السَّمَاء دونهمَا وَقيل لَهما أَن السَّمَاء لَا يدخلهَا خطاء فَلَمَّا منعا من دُخُول السَّمَاء وعلما أَنَّهُمَا قد افتتنا وابتليا عجا إِلَى الله بِالدُّعَاءِ والتضرع والإبتهال فَأوحى الله إِلَيْهِمَا: حل عَلَيْكُمَا سخطي وَوَجَبَت فِيمَا تعرضتما واستوجبتما وَقد كنتما مَعَ ملائكتي فِي طَاعَتي وعبادتي حَتَّى عصيتما فصرتما بذلك إِلَى مَا صرتما إِلَيْهِ من معصيتي وَخلاف أَمْرِي فاختارا إِن شئتما عَذَاب الدُّنْيَا وَإِن شئتما عَذَاب الْآخِرَة
Bunu ona öğrettiler. Kadın onu söyleyince göğe yükseldi. Göğe ulaştığında bir yıldıza dönüştürüldü. Melekler ise başlarına gelen bu imtihana uğrayınca göğe yükselmek istediler; fakat gök kapıları onların yüzüne kapandı ve kendilerine, göğe günahkârların giremeyeceği söylendi. Göğe girmekten engellenip fitneye ve imtihana düştüklerini anlayınca, dua, tazarru ve yakarışla Allah'a feryat ettiler. Allah onlara şöyle vahyetti: 'Gazabım üzerinize hak oldu; kalkıştığınız ve hak ettiğiniz şey sebebiyle [hüküm] kesinleşti. İsyan edene kadar meleklerimle beraber Bana itaat ve ibadet içindeydiniz; sonunda bu halinizle Bana isyan edip emrime aykırı düşmeye vardınız. İsterseniz dünya azabını, isterseniz ahiret azabını seçin.'
فعلما أَن عَذَاب الدُّنْيَا وَإِن طَال فمصيره إِلَى زَوَال وَأَن عَذَاب الْآخِرَة لَيْسَ لَهُ زَوَال وَلَا انْقِطَاع فاختارا عَذَاب الدُّنْيَا فهما بِبَابِل معلقين منكوسين مُقرنين إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
Dünya azabı ne kadar uzun sürerse sürsün sonunun zeval bulacağını, ahiret azabının ise zevali ve kesintisi olmadığını bildiler ve dünya azabını seçtiler. Onlar Babil'de kıyamet gününe kadar baş aşağı asılmış ve birbirine bağlanmış durumdadırlar.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق دَاوُد بن أبي هِنْد عَن بعض أَصْحَابه قَالَ: كَانَ ملك الْمَوْت صديقا لإدريس ﵇ فَقَالَ لَهُ إِدْرِيس يَوْمًا: يَا ملك الْمَوْت قَالَ: لبيْك
İbn Ebî Hâtim, Dâvûd b. Ebî Hind vasıtasıyla onun bazı arkadaşlarından rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ölüm meleği İdrîs aleyhisselâm'ın dostu idi. İdrîs bir gün ona: 'Ey ölüm meleği!' dedi. Melek: 'Buyur' dedi.
قَالَ: أمتني فأرني كَيفَ الْمَوْت قَالَ لَهُ ملك الْمَوْت: سُبْحَانَ الله يَا إِدْرِيس إِنَّمَا يفر أهل السَّمَوَات وَالْأَرْض من الْمَوْت وتسألني أَن أريك كَيفَ الْمَوْت قَالَ: إِنِّي أحب أَن أرَاهُ فَلَمَّا ألح عَلَيْهِ قَالَ لَهُ: يَا إِدْرِيس أَنا عبد مَمْلُوك مثلك وَلَيْسَ إليّ من الْأَمر شَيْء
[İdrîs]: 'Beni öldür de ölümün nasıl olduğunu bana göster' dedi. Ölüm meleği ona: 'Sübhânallah ey İdrîs! Gök ve yer ehli ölümden kaçarken sen benden ölümün nasıl olduğunu göstermemi mi istiyorsun?' dedi. [İdrîs]: 'Onu görmeyi arzu ediyorum' dedi. Ona ısrar edince melek: 'Ey İdrîs! Ben de senin gibi yaratılmış bir kulum ve bu konuda elimden hiçbir şey gelmez' dedi.
قَالَ: فَصَعدَ ملك الْمَوْت فَقَالَ: رب إِن عَبدك سَأَلَني أَن أريه الْمَوْت كَيفَ هُوَ قَالَ الله لَهُ: فأمته
Dedi ki: Ölüm meleği [göğe] yükselip: 'Rabbim! Kulun benden ölümün nasıl olduğunu kendisine göstermemi istedi' dedi. Allah ona: 'Onu öldür' buyurdu.
فَقَالَ لَهُ ملك الْمَوْت: يَا إِدْرِيس إِنَّمَا يفر الْخلق من الْمَوْت قَالَ: فأرني
Bunun üzerine ölüm meleği ona: 'Ey İdrîs! Yaratılmışlar ölümden kaçmaktadır' dedi. [İdrîs]: 'Bana göster' dedi.
فَلَمَّا مَاتَ بَقِي ملك الْمَوْت لَا يَسْتَطِيع أَن يرد نَفسه إِلَيْهِ فَقَالَ: يَا رب قد ترى مَا إِدْرِيس فِيهِ فَرد الله إِلَيْهِ روحه فَمَكثَ مَا شَاءَ حَيا ثمَّ قَالَ يَا ملك الْمَوْت: أدخلني الْجنَّة فَأنْظر إِلَيْهَا قَالَ لَهُ: يَا إِدْرِيس إِنَّمَا أَنا عبد مَمْلُوك مثلك لَيْسَ إليّ من الْأَمر شَيْء فألح عَلَيْهِ فَقَالَ ملك الْمَوْت: يَا رب إِن عبد إِدْرِيس قد ألح عليّ فَسَأَلَنِي أَن
Ölünce ölüm meleği ruhunu ona geri döndürmeye güç yetiremeyip öylece kaldı ve: 'Ey Rabbim! İdrîs'in içinde bulunduğu hali görüyorsun' dedi. Allah da ruhunu ona iade etti. Dilediği kadar hayatta kaldı, sonra: 'Ey ölüm meleği! Beni cennete koy da oraya bakayım' dedi. Melek ona: 'Ey İdrîs! Ben de senin gibi yaratılmış bir kulum, bu konuda elimden hiçbir şey gelmez' dedi. Ona ısrar edince ölüm meleği: 'Ey Rabbim! Kulun İdrîs bana ısrar etti ve benden kendisini
أدخلهُ الْجنَّة فيراها وَقد قلت لَهُ: إِنَّمَا أَنا عبد مثلك وَلَيْسَ إليّ من الْأَمر شَيْء
cennete koymamı, böylece orayı görmeyi istedi. Ben de ona: ‘Ben senin gibi bir kulum, bu konuda elimden hiçbir şey gelmez’ dedim' dedi.
قَالَ الله: فَأدْخلهُ الْجنَّة قَالَ: إِن الله علم من إِدْرِيس مَا لَا أعلم أَنا فاحتمله ملك الْمَوْت فَأدْخلهُ الْجنَّة فَكَانَ فِيهَا مَا شَاءَ الله فَقَالَ لَهُ ملك الْمَوْت: اخْرُج بِنَا
Allah: 'Onu cennete koy' buyurdu. [Melek]: 'Allah İdrîs hakkında benim bilmediğim şeyleri bilmektedir' dedi. Ölüm meleği onu taşıyıp cennete koydu. Orada Allah'ın dilediği kadar kaldı. Sonra ölüm meleği ona: 'Bizimle beraber çık' dedi.
قَالَ: لَا
[İdrîs]: 'Hayır' dedi.
قَالَ الله: (أفما نَحن بميتين إِلَّا موتنا الأولى) (الصافات آيَة ٥٨) وَقَالَ الله: (وَمَا هم مِنْهَا بمخرجين) (الحجرات آيَة ٤٨) وَمَا أَنا بِخَارِج مِنْهَا قَالَ ملك الْمَوْت: يَا رب قد تسمع مَا يَقُول عَبدك إِدْرِيس
Allah: (İlk ölümümüzden başka bir daha ölmeyecek miyiz?) (Sâffât 58. ayet) buyurmuştur. Allah yine: (Onlar oradan çıkarılacak da değillerdir) (Hicr 48. ayet) buyurmuştur. Ben oradan çıkacak değilim' dedi. Ölüm meleği: 'Ey Rabbim! Kulun İdrîs'in ne dediğini işitiyorsun' dedi.
قَالَ الله لَهُ: صدق عَبدِي هُوَ أعلم مِنْك فَاخْرُج مِنْهَا ودعه فِيهَا
Allah ona: 'Kulum doğru söyledi, o senden daha bilgilidir. Artık sen oradan çık ve onu orada bırak' buyurdu.
فَقَالَ الله: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانا عليا}
Allah: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Biz onu yüce bir mekâna yükselttik” buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {وَاذْكُر فِي الْكتاب إِدْرِيس إِنَّه كَانَ صديقا نَبيا وَرَفَعْنَاهُ مَكَانا عليا} مَرْيَم آيَة ٥٧ - ٥٨ قَالَ: كَانَ إِدْرِيس أول نَبِي بَعثه الله فِي الأَرْض وَإنَّهُ كَانَ يعْمل فيرفع عمله مثل نصف أَعمال النَّاس ثمَّ إِن ملكا من الْمَلَائِكَة أحبه فَسَأَلَ الله أَن يَأْذَن لَهُ فيأتيه فَأذن لَهُ فَأَتَاهُ فَحَدَّثته بكرامته على الله فَقَالَ: يَا أَيهَا الْملك أَخْبرنِي كم بَقِي من أَجلي لعَلي أجتهد لله فِي الْعَمَل
İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا * وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Kitap'ta İdrîs'i de an. Şüphesiz o, çok doğru bir kimse, bir peygamberdi. Biz onu yüce bir mekâna yükselttik” (Meryem 56-57. ayetler) kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: İdrîs, Allah'ın yeryüzüne gönderdiği ilk peygamberdi. O amel ederdi de ameli insanların amelinin yarısı kadar yükseltilirdi. Sonra meleklerden bir melek onu sevdi ve Allah'tan kendisine izin vermesini, böylece onun yanına gelmeyi diledi. Allah ona izin verdi, o da yanına geldi ve Allah katındaki değerini ona anlattı. Bunun üzerine [İdrîs]: 'Ey melek! Ecelimden ne kadar kaldığını bana haber ver ki, Allah için amelde gayret göstereyim' dedi.
قَالَ: يَا إِدْرِيس لَا يعلم هَذَا إِلَّا الله
[Melek]: 'Ey İdrîs! Bunu Allah'tan başkası bilmez' dedi.
قَالَ: فَهَل تَسْتَطِيع أَن تصعد بِي إِلَى السَّمَاء فَأنْظر فِي ملك الله فأجتهد لله فِي الْعَمَل
[İdrîs]: 'Beni göğe çıkarabilir misin ki Allah'ın mülküne bakayım da Allah için amelde gayret göstereyim?' dedi.
قَالَ: لَا إِلَّا أَن تشفع
[Melek]: 'Şefaat dilemen müstesna, hayır' dedi.
فتشفع فَأمر بِهِ
Bunun üzerine şefaat diledi ve onun için izin verildi.
فَحَمله تَحت جناحيه فَصَعدَ بِهِ حَتَّى إِذا بلغ السَّمَاء السَّادِسَة اسْتقْبل ملك الْمَوْت نازلاً من عِنْد الله فَقَالَ: يَا ملك الْمَوْت أَيْن تُرِيدُ قَالَ: أَقبض نفس إِدْرِيس
Onu kanatlarının altına alıp onunla yükseldi. Altıncı semaya ulaştığında Allah katından inmekte olan ölüm meleği ile karşılaştı ve: 'Ey ölüm meleği! Nereye gitmek istiyorsun?' dedi. Melek: 'İdrîs'in ruhunu kabzetmeye' dedi.
قَالَ: وَأَيْنَ أمرت أَن تقبض نَفسه قَالَ: فِي السَّمَاء السَّادِسَة
[Melek]: 'Onun ruhunu nerede kabzetmekle emrolundun?' dedi. 'Altıncı semada' dedi.
فَذهب الْملك ينظر إِلَى إِدْرِيس فَإِذا هُوَ برجليه يخفقان قد مَاتَ فَوَضعه فِي السَّمَاء السَّادِسَة
Melek İdrîs'e bakmaya gittiğinde bir de gördü ki o iki ayağı titreyerek vefat etmiş. Onu altıncı semaya bıraktı.
الْآيَة ٥٨
58. ÂYET
أخرج ابْن أبي حتم عَن السّديّ فِي قَوْله: {فَأُولَئِك مَعَ الَّذين أنعم الله عَلَيْهِم من النَّبِيين} قَالَ: هَذِه تَسْمِيَة الْأَنْبِيَاء الَّذين ذكرهم
İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den: {فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ} “İşte onlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerdendir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bu, zikrettiği peygamberlerin isimlendirilmesidir.
أما من ذُرِّيَّة آدم: فإدريس ونوح وَأما من حمل مَعَ نوح: فإبراهيم - وَأما ذُرِّيَّة إِبْرَاهِيم: فإسماعيل وَإِسْحَق وَيَعْقُوب
Âdem'in zürriyetinden olanlar: İdrîs ve Nûh'tur. Nûh ile beraber taşınanlardan olanlar: İbrâhîm'dir. İbrâhîm'in zürriyetinden olanlar ise: İsmâîl, İshâk ve Ya'kûb'dur.
وَأما بني اسرئيل: فموسى هَارُون وزَكَرِيا وَيحيى وَعِيسَى
İsrâiloğulları'ndan olanlar ise: Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ, Yahyâ ve Îsâ'dır.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {واجتبينا} قَالَ خلصنا
İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: {وَاجْتَبَيْنَا} “ve seçtiklerimizden” kavli hakkında: 'Seçip arındırdık' dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قيس بن سعد قَالَ: جَاءَ ابْن عَبَّاس حَتَّى قَامَ على عبيد بن عُمَيْر وَهُوَ يقص فَقَالَ: {وَاذْكُر فِي الْكتاب إِبْرَاهِيم إِنَّه كَانَ صديقا نَبيا} مَرْيَم آيَة ٤٢ {وَاذْكُر فِي الْكتاب إِسْمَاعِيل} مَرْيَم آيَة ٥٤ {وَاذْكُر فِي الْكتاب إِدْرِيس} الْآيَة
Abd b. Humeyd, Kays b. Sa'd'dan rivayet etti ki: İbn Abbâs geldi ve Ubeyd b. Umeyr vaaz ederken onun başında durup şöyle okudu: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا} “Kitap'ta İbrâhîm'i de an; şüphesiz o, son derece dürüst bir peygamberdi” (Meryem Suresi, 42. ayet), {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ} “Kitap'ta İsmâîl'i de an” (Meryem Suresi, 54. ayet), {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ} “Kitap'ta İdrîs'i de an...” ayetini,
حَتَّى بلغ {أُولَئِكَ الَّذين أنعم الله عَلَيْهِم من النَّبِيين} قَالَ ابْن عَبَّاس: (ذكرهم بأيام الله) (إِبْرَاهِيم آيَة ٦) وأثن على من أثنى الله عَلَيْهِ
{أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ} “İşte onlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerdendir” ayetine kadar okudu. İbn Abbâs: '(Onlara Allah'ın günlerini hatırlat) (İbrâhîm Suresi, 6. ayet) ve Allah'ın övdüğü kimseleri sen de öv' dedi.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي الْبكاء وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عمر بن الْخطاب: أَنه قَرَأَ سُورَة مَرْيَم فَسجدَ ثمَّ قَالَ: هَذَا السُّجُود فَأَيْنَ الْبكاء
İbn Ebi'd-Dünyâ el-Bükâ'da, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiler ki: O, Meryem Suresi'ni okudu, secde etti, sonra şöyle dedi: 'İşte secde bu, peki ağlama nerede?'
الْآيَة ٥٩ - ٦٥
59 - 65. ÂYETLER
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {فخلف من بعدهمْ خلف} قَالَ: هم الْيَهُود وَالنَّصَارَى
İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ} “Sonra onların ardından öyle bir nesil geldi ki” kavli hakkında: 'Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır' dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {فخلف من بعدهمْ خلف} قَالَ: من هَذِه الْأمة يتراكبون فِي الطّرق كَمَا تراكب الْأَنْعَام لَا يستحيون من النَّاس وَلَا يخَافُونَ من الله فِي السَّمَاء
Abd b. Humeyd, Mücâhid'den: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ} “Sonra onların ardından öyle bir nesil geldi ki” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bu ümmettendir; hayvanların birbirine bindiği gibi yollarda birbirlerine binerler (açıkça zina ederler), insanlardan utanmazlar ve semadaki Allah'tan da korkmazlar.'
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {فخلف من بعدهمْ خلف أضاعوا الصَّلَاة} قَالَ: عِنْد قيام السَّاعَة - ذهَاب صَالح أمة مُحَمَّد - ينزو بَعضهم إِلَى بعض فِي الآزقة زناة
Abd b. Humeyd, Mücâhid'den: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ} “Sonra onların ardından namazı zayi eden öyle bir nesil geldi ki” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kıyamet kopacağı zaman -Muhammed'in ümmetinin salihleri gidince- sokaklarda zinakârlar olarak birbirlerinin üzerine atlarlar.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ فِي قَوْله: {أضاعوا الصَّلَاة} يَقُول: تركُوا الصَّلَاة
İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den: {أَضَاعُوا الصَّلَاةَ} “Namazı zayi ettiler” kavli hakkında: '[Bu,] namazı terk ettiler demektir' dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله: {فخلف من بعدهمْ خلف أضاعوا الصَّلَاة} قَالَ: لَيْسَ إضاعتها تَركهَا قد يضيع الْإِنْسَان الشَّيْء وَلَا يتْركهُ وَلَكِن إضاعتها إِذا لم يصلها لوَقْتهَا
Abd b. Humeyd, İbn Mes'ûd'dan: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ} “Sonra onların ardından namazı zayi eden öyle bir nesil geldi ki” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onu zayi etmek, terk etmek demek değildir. İnsan bir şeyi zayi eder de terk etmez; lâkin onu zayi etmek vaktinde kılmamaktır.'
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن إِبْرَاهِيم فِي قَوْله: {أضاعوا الصَّلَاة} قَالَ: صلوها لغير وَقتهَا
Saîd b. Mansûr, İbrâhîm'den: {أَضَاعُوا الصَّلَاةَ} “Namazı zayi ettiler” kavli hakkında: 'Onu vaktinin dışında kıldılar' dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْقَاسِم بن مخيمرة فِي قَوْله: {أضاعوا الصَّلَاة} قَالَ: أخروا الصَّلَاة عَن ميقاتها وَلَو تركوها كفرُوا
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, el-Kâsım b. Muhaymire'den: {أَضَاعُوا الصَّلَاةَ} “Namazı zayi ettiler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: 'Namazı vaktinden sonraya tehir ettiler; şayet onu tamamen terk etselerdi kâfir olurlardı.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم والخطيب فِي الْمُتَّفق والمفترق عَن عمر بن عبد الْعَزِيز فِي قَوْله: {أضاعوا الصَّلَاة} قَالَ: لم يكن إضاعتها تَركهَا وَلَكِن أضاعوا الْمَوَاقِيت
İbn Ebî Hâtim ve el-Müttefik ve'l-Müfterik'te el-Hatîb, Ömer b. Abdilazîz'den: {أَضَاعُوا الصَّلَاةَ} “Namazı zayi ettiler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: 'Onu zayi etmek onu tamamen terk etmek değildi, lâkin vakitlerini zayi ettiler.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن كَعْب قَالَ: وَالله إِنِّي لأجد صفة الْمُنَافِقين فِي التَّوْرَاة: شرابين للقهوات: تباعين للشهوات لعانين للكعبات رقادين عَن العتمات مفرطين فِي الغدوات تراكين للصلوات تراكين للجمعات ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {فخلف من بعدهمْ خلف أضاعوا الصَّلَاة وَاتبعُوا الشَّهَوَات}
İbn Ebî Hâtim, Ka'b'dan rivayet etti ki şöyle demiştir: 'Allah'a yemin olsun ki ben münafıkların vasfını Tevrat'ta [şöyle] bulmaktayım: Çokça keyif verici içecek içenler, şehvetlerine çokça uyanlar, zarlara çokça lanet edenler, yatsı namazlarından uyuyup kalanlar, sabah namazlarında kusur edenler, namazları terk edenler, cumaları terk edenler.' Sonra şu ayeti okudu: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ} “Sonra onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular”.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن الْأَشْعَث قَالَ: أوحى الله إِلَى دَاوُد ﵇: أَن الْقُلُوب الْمُعَلقَة بشهوات الدُّنْيَا عني محجوبة
İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Eş'as'tan rivayet etti ki: Allah, Dâvûd'a (aleyhisselâm) şöyle vahyetti: 'Dünya şehvetlerine bağlı kalpler Bana karşı perdelenmiştir.'
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عبد الله بن عَامر بن ربيعَة قَالَ: اغْتَسَلت أَنا وَآخر فرآنا عمر بن الْخطاب وأحدنا ينظر إِلَى صَاحبه فَقَالَ: إِنِّي لأخشى
Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Abdullah b. Âmir b. Rebîa'dan rivayet etti ki şöyle demiştir: Ben ve bir başkası yıkandık; Ömer b. el-Hattâb bizi birimiz diğerine bakarken gördü ve şöyle dedi: 'Şüphesiz ben korkarım ki'
أَن تَكُونَا من الْخلف الَّذين قَالَ الله فيهم: {فخلف من بعدهمْ خلف أضاعوا الصَّلَاة وَاتبعُوا الشَّهَوَات فَسَوف يلقون غياً}
Allah'ın haklarında: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Sonra onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular; onlar yakında gayyâya kavuşacaklardır” buyurduğu nesilden olasınız.'
وَأخرج أَحْمد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ وتلا هَذِه الْآيَة {فخلف من بعدهمْ خلف} فَقَالَ: يكون خلف من عبد سِتِّينَ سنة {أضاعوا الصَّلَاة وَاتبعُوا الشَّهَوَات فَسَوف يلقون غيا} ثمَّ يكون خَلَفٌ: يقرؤون الْقُرْآن لَا يعدو تراقيهم وَيقْرَأ الْقُرْآن ثَلَاثَة: مُؤمن ومنافق وَفَاجِر
Ahmed, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, el-Hâkim (ve sahih olduğunu belirtti), İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiler: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) işittim; şu {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ} “Sonra onların ardından öyle bir nesil geldi ki” ayetini okudu ve şöyle buyurdu: 'Altmış sene sonra bir nesil gelecektir ki {أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular; onlar yakında gayyâya kavuşacaklardır”. Sonra bir nesil gelecektir ki Kur'an okurlar da gırtlaklarından öteye geçmez. Kur'an'ı üç [grup] okur: Mümin, münafık ve facir.'
وَأخرج أَحْمد وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عقبَة بن عَامر سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: سيهلك من أمتِي أهل الْكتاب وَأهل اللين قلت يَا رَسُول الله: مَا أهل الْكتاب قَالَ: قوم يتعلمون الْكتاب يجادلون بِهِ الَّذين آمنُوا فَقلت: مَا أهل اللين قَالَ: قوم يتبعُون الشَّهَوَات ويضيعون الصَّلَوَات
Ahmed ve el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek), Ukbe b. Âmir'den rivayet ettiler: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: 'Ümmetimden Ehl-i Kitap ve Ehl-i Lîn helak olacaktır.' Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ehl-i Kitap kimdir?' dedim. 'Kitabı öğrenip onunla iman edenlerle mücadele eden bir kavimdir' buyurdu. 'Ehl-i Lîn kimdir?' dedim. 'Şehvetlere uyan ve namazları zayi eden bir kavimdir' buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحكم وَصَححهُ عَن عَائِشَة أَنَّهَا كَانَت ترسل بِالصَّدَقَةِ لأهل الصَّدَقَة وَتقول: لَا تعطوا مِنْهَا بربرياً وَلَا بربرية فَإِنِّي سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: هم الْخلف الَّذين قَالَ الله: {فخلف من بعدهمْ خلف}
İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek), Âişe'den rivayet ettiler ki: O, sadakayı hak sahiplerine gönderir ve: 'Ondan hiçbir Berberi erkeğe ve Berberi kadına vermeyin; zira ben Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem): Onlar, Allah'ın: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ} “Sonra onların ardından öyle bir nesil geldi ki” buyurduğu nesildir derken işittim' derdi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يكون فِي أمتِي من يقتل على الْغَضَب ويرتشي فِي الحكم ويضيع الصَّلَوَات وَيتبع الشَّهَوَات وَلَا تردّ لَهُ راية قيل: يَا رَسُول الله أَمُؤْمِنُونَ هم قَالَ: بِالْإِيمَان يقرؤون
İbn Merdûye, İbn Ömer'den rivayet etti ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Ümmetim içinde öfke sebebiyle adam öldüren, hükümde rüşvet alan, namazları zayi eden, şehvetlere uyan ve hiçbir sancağı geri çevrilmeyen (mağlup olmayan) kimseler olacaktır.' Denildi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onlar mümin midirler?' 'İman ile okurlar (dilleriyle iman ettiklerini söylerler)' buyurdu.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فَسَوف يلقون غياً} قَالَ: خسراً
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “onlar yakında gayyâya kavuşacaklardır” kavli hakkında: 'Hüsrana [uğrayacaklardır]' dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وهناد وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث من طرق عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله: {فَسَوف يلقون غياً} قَالَ: الغي نهر أَو وَاد من جَهَنَّم من قيح بعيد القعر خَبِيث الطّعْم يقذف فِيهِ الَّذين يتبعُون الشَّهَوَات
el-Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Hennâd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve el-Ba's'ta Beyhakî, çeşitli yollardan İbn Mes'ûd'un: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “onlar yakında gayyâya kavuşacaklardır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: 'Gayyâ; cehennemde irinden oluşan, dibi derin, tadı pis bir nehir yahut bir vadidir; şehvetlerine uyanlar oraya atılır.'
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن الْبَراء بن عَازِب فِي الْآيَة قَالَ: الغي وَاد فِي جَهَنَّم بعيد القعر منتن الرّيح
İbnü'l-Münzir ve el-Ba's'ta Beyhakî, el-Berâ b. Âzib'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: 'Gayyâ, cehennemde dibi derin, kokusu pis bir vadidir.'
وَأخرج ابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن أبي أُمَامَة
İbn Cerîr, et-Taberânî, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî, Ebû Ümâme'den rivayet ettiler:
قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَو أَن صَخْرَة زنة عشرَة أَوَاقٍ قذف بهَا من شَفير جَهَنَّم مَا بلغت قعرها سبعين خَرِيفًا ثمَّ تَنْتَهِي إِلَى غي وأثام قلت: مَا غي وأثام قَالَ: نهران فِي أَسْفَل جَهَنَّم يسيل فِيهَا صديد أهل النَّار وهم اللَّذَان ذكر الله فِي كِتَابه {فَسَوف يلقون غياً} {وَمن يفعل ذَلِك يلق أثاماً} الْفرْقَان آيَة ٦٨
Dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Eğer on okka ağırlığında bir kaya cehennemin kenarından atılsa, yetmiş yılda dibine ulaşamaz; sonra gayyâ ve esâma varır.' Ben: 'Gayyâ ve esâm nedir?' dedim. Şöyle buyurdu: 'Cehennemin en altında iki nehirdir, cehennem ehlinin irinleri oraya akar. Onlar, Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği şu iki şeydir: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “onlar yakında gayyâya kavuşacaklardır” ve {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا} “Kim bunları yaparsa esâmla (cezasını çekmekle) karşılaşır” (Furkan Suresi, 68. ayet).'
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق نهشل عَن الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: الغي وَاد فِي جَهَنَّم
İbn Merdûye, Nehşel tarikinden, o ed-Dahhâk'tan, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etti: 'Gayyâ, cehennemde bir vadidir.'
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه عَن عَائِشَة فِي قَوْله: {غياً} قَالَت: نهر فِي جَهَنَّم
Buhârî Târîh'inde, Âişe'den: {غَيًّا} “gayyâya” kavli hakkında: 'Cehennemde bir nehirdir' dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن شقي بن ماتع قَالَ: إِن فِي جَهَنَّم وَاديا يُسمى {غياً} يسيل دَمًا وقيحاً فَهُوَ لمن خلق لَهُ
İbnü'l-Münzir, Şakiyy b. Mâti'den rivayet etti ki: 'Cehennemde kendisine Gayyâ {غَيًّا} denilen bir vadi vardır; kan ve irin akar, o kendisi için yaratılan kimseler içindir.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {يلقون غياً} قَالَ: سوءا {إِلَّا من تَابَ} قَالَ: من ذَنبه {وآمن} قَالَ: بربه {وَعمل صَالحا} قَالَ: بَينه وَبَين الله
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: {يَلْقَوْنَ غَيًّا} “gayyâya kavuşacaklardır” kavli hakkında: 'Kötülükle [karşılaşacaklardır]' dediğini; {إِلَّا مَنْ تَابَ} “Ancak tövbe eden müstesna” kavli hakkında: 'Günahından' dediğini; {وَآمَنَ} “ve iman eden” kavli hakkında: 'Rabbine' dediğini; {وَعَمِلَ صَالِحًا} “ve salih amel işleyen” kavli hakkında: 'Kendisi ile Allah arasında [salih amel işleyen]' dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {لَا يسمعُونَ فِيهَا لَغوا} قَالَ بَاطِلا
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا} “Orada boş bir söz işitmezler” kavli hakkında: 'Bâtıl [işitmezler]' dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج عبد بن حميد وهناد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {لَا يسمعُونَ فِيهَا لَغوا} قَالَ: لَا يستبون
Abd b. Humeyd, Hennâd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا} “Orada boş bir söz işitmezler” kavli hakkında: 'Birbirlerine sövmezler' dediğini rivayet ettiler.
وَفِي قَوْله: {وَلَهُم رزقهم فِيهَا بكرَة وعشياً} قَالَ: لَيْسَ فِيهَا بكرَة وَلَا عشي يُؤْتونَ بِهِ على النَّحْو الَّذِي يحبونَ من البكرة والعشي
Ve {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Orada sabah akşam rızıkları da onlarındır” kavli hakkında: 'Orada sabah ve akşam yoktur; onlara sabah ve akşamdan sevdikleri minval üzere getirilir' dedi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَلَهُم رزقهم فِيهَا بكرَة وعشياً} قَالَ: يُؤْتونَ بِهِ فِي الْآخِرَة على مِقْدَار مَا كَانُوا يُؤْتونَ بِهِ فِي الدُّنْيَا
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Orada sabah akşam rızıkları da onlarındır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: 'Ahirette kendilerine dünyada verildikleri miktar ölçüsünce getirilir.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْوَلِيد بن مُسلم قَالَ: سَأَلت زُهَيْر بن مُحَمَّد عَن قَوْله: {وَلَهُم رزقهم فِيهَا بكرَة وعشيا} قَالَ: لَيْسَ فِي الْجنَّة ليل وَلَا شمس وَلَا قمر هم فِي نور أبدا وَلَهُم مِقْدَار اللَّيْل وَالنَّهَار يعْرفُونَ مِقْدَار
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Velîd b. Müslim'den rivayet ettiler: Züheyr b. Muhammed'e: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Orada sabah akşam rızıkları da onlarındır” kavlini sordum; şöyle dedi: 'Cennette gece, güneş ve ay yoktur; onlar daima bir nur içindedirler. Gece ve gündüzün miktarını bilirler; gecenin miktarını
اللَّيْل بإرخاء الْحجب وإغلاق الْأَبْوَاب ويعرفون مِقْدَار النَّهَار بِرَفْع الْحجب وَفتح الْأَبْوَاب
perdelerin salınması ve kapıların kapatılmasıyla anlarlar; gündüzün miktarını ise perdelerin kaldırılması ve kapıların açılmasıyla anlarlar.'
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول من طَرِيق أبان عَن الْحسن وَأبي قلَابَة قَالَا: قَالَ رجل: يَا رَسُول الله هَل فِي الْجنَّة من ليل قَالَ: وَمَا هيجك على هَذَا قَالَ: سَمِعت الله يذكر فِي الْكتاب {وَلَهُم رزقهم فِيهَا بكرَة وعشياً} فَقلت اللَّيْل من البكرة والعشي فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: لَيْسَ هُنَاكَ ليل وَإِنَّمَا هُوَ ضوء نور يرد الغدو على الرواح والرواح على الغدوّ وتأتيهم طرف الْهَدَايَا من الله لمواقيت الصَّلَوَات الَّتِي كَانُوا يصلونَ فِيهَا فِي الدُّنْيَا وتسلم عَلَيْهِم الْمَلَائِكَة
el-Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de, Ebân yoluyla el-Hasan ve Ebû Kılâbe'den rivayet etti ki: Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Cennette gece var mıdır?' dedi. [Resûlullah]: 'Seni bunu sormaya sevk eden nedir?' buyurdu. Adam: 'Allah'ın Kitap'ta: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Orada sabah akşam rızıkları da onlarındır” buyurduğunu duydum ve sabah ile akşam arasında gece vardır dedim' dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Orada gece yoktur; o ancak bir aydınlık ve nurdur. Sabah akşama, akşam sabaha döner durur. Dünyada namaz kıldıkları vakitlerin miktarlarınca Allah'tan kendilerine nadide hediyeler gelir ve melekler onlara selam verirler' buyurdu.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن يحيى بن أبي كثير قَالَ: كَانَت الْعَرَب فِي زمانها إِنَّمَا لَهَا أَكلَة وَاحِدَة فَمن أصَاب اثْنَتَيْنِ سمي فلَانا الناعم
İbnü'l-Münzir, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den rivayet etti ki: 'Arapların kendi zamanlarında sadece bir öğün yiyecekleri vardı; kim iki öğün bulursa ona filanca nâim (nimet ve bolluk içinde) denirdi.'
فَأنْزل الله تَعَالَى يرغب عباده فِيمَا عِنْده {وَلَهُم رزقهم فِيهَا بكرَة وعشيا}
Bunun üzerine Allah Teâlâ, kullarını Kendi katındakine teşvik etmek üzere: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Orada sabah akşam rızıkları da onlarındır” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن قَالَ: كَانُوا يعدون النَّعيم أَن يتغدى الرجل ثمَّ يتعشى
İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan rivayet etti ki: 'Onlar nimeti, kişinin öğle yemeği yiyip sonra da akşam yemeği yemesi olarak sayarlardı.'
قَالَ الله لأهل الْجنَّة: {وَلَهُم رزقهم فِيهَا بكرَة وعشيا}
Allah cennet ehline: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Orada sabah akşam rızıkları da onlarındır” buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: مَا من غَدَاة من غدوات الْجنَّة كل الْجنَّة غدوات إِلَّا أَن يزف إِلَى وليّ الله تَعَالَى فِيهَا زَوْجَة من الْحور الْعين أدناهن الَّتِي خلقت من زعفران
İbn Ebî Hâtim, Ebû Hureyre'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etti: 'Cennetin sabahlarından hiçbir sabah yoktur ki -cennetin tamamı sabahlardır- Allah Teâlâ'nın veli kuluna orada hurilerden bir eş zifafa sokulmasın; onların en aşağı derecede olanı safrandan yaratılmıştır.'
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {تِلْكَ الْجنَّة الَّتِي نورث} بالنُّون مُخَفّفَة
Abd b. Humeyd, Âsım'dan rivayet etti ki o, {تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ} kavlini nun harfini şeddesiz (nûrisu şeklinde) okumuştur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن شودب فِي قَوْله: {تِلْكَ الْجنَّة الَّتِي نورث من عبادنَا} قَالَ: لَيْسَ من أحد إِلَّا وَله فِي الْجنَّة منزل وَأَزْوَاج فَإِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة ورث الله الْمُؤمن كَذَا وَكَذَا منزلا من منَازِل الْكفَّار
İbn Ebî Hâtim, İbn Şevzeb'den: {تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا} “Kullarımızdan miras kılacağımız cennet işte budur” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: 'Hiç kimse yoktur ki cennette onun bir konağı ve eşleri olmasın. Kıyamet günü olduğunda Allah mümine kâfirlerin konaklarından şu kadar ve şu kadar konağı miras kılar.'
فَذَلِك قَوْله: {من عبادنَا}
İşte O'nun: {مِنْ عِبَادِنَا} “kullarımızdan” kavli budur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن دَاوُد بن أبي هِنْد فِي قَوْله: {من كَانَ تقياً} قَالَ: موحداً
İbn Ebî Hâtim, Dâvûd b. Ebî Hind'den: {مَنْ كَانَ تَقِيًّا} “takva sahibi olanlara” kavli hakkında: 'Muvahhid olan kimselere' dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس
Ahmed, Buhârî, Müslim, Abd b. Humeyd, Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, el-Hâkim ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler:
قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لجبريل: مَا يمنعك أَن تَزُورنَا أَكثر مِمَّا تَزُورنَا فنزات: {وَمَا نَتَنَزَّل إِلَّا بِأَمْر رَبك} إِلَى آخر الْآيَة
Dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Cibrîl'e: 'Bizi ziyaret ettiğinden daha fazla ziyaret etmekten seni alıkoyan nedir?' dedi. Bunun üzerine ayetin sonuna kadar: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz...” ayeti indi.
زَاد ابْن الْمُنْذر وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم فَكَانَ ذَلِك الْجَواب لمُحَمد
İbnü'l-Münzir, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim [şunu] ekledi: 'Bu, Muhammed'e verilen cevap idi.'
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس قَالَ: سُئِلَ النَّبِي ﷺ أَي الْبِقَاع أحب إِلَى الله وأيها أبغضها إِلَى الله قَالَ: مَا أَدْرِي حَتَّى أسأَل جِبْرِيل وَكَانَ قد أَبْطَأَ عَلَيْهِ فَقَالَ: لقد أَبْطَأت عليّ حَتَّى ظَنَنْت أَن بربي عليّ موجدة
İbn Merdûye, Enes'ten rivayet etti ki: Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Hangi beldeler Allah'a daha sevgilidir ve hangileri Allah'a en sevimsizdir?' diye soruldu. 'Cibrîl'e soruncaya kadar bilmiyorum' buyurdu. Cibrîl ona [gelmekte] gecikmişti. Bunun üzerine [Peygamber]: 'Bana öyle geciktin ki Rabbimin bana gücendiğini sandım' dedi.
فَقَالَ: {وَمَا نَتَنَزَّل إِلَّا بِأَمْر رَبك}
Bunun üzerine [Cibrîl]: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” dedi.