فَقَالُوا: لَا نكذب بِهَذَا {حَتَّى يرجع إِلَيْنَا مُوسَى} طه آيَة ٩١ فَإِن يَك رَبنَا لم يكن ضيعنا وعجزنا حِين رَأَيْنَاهُ وَإِن لم يكن رَبنَا فإننا نتبع قَول مُوسَى
Bunun üzerine şöyle dediler: «{ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى } “Mûsâ bize dönünceye kadar” (Tâhâ Suresi, 91) bunu yalanlamayız. Eğer bizim Rabbimiz ise, O'nu gördüğümüzde bizi yüzüstü bırakmamış ve âciz bırakmamış olur; şayet Rabbimiz değilse Mûsâ'nın sözüne uyarız.»
وَقَالَ فرقة: هَذَا من عمل الشَّيْطَان وَلَيْسَ رَبنَا وَلَا نصدق بِهِ وَلَا نؤمن بِهِ
Bir grup da: «Bu şeytanın işidir, bizim Rabbimiz değildir; onu tasdik etmeyiz ve ona inanmayız» dedi.
وأشرب فرقة فِي قُلُوبهم التَّصْدِيق بِمَا قَالَ السامري فِي الْعجل: وأعلنوا التَّكْذِيب و {قَالَ لَهُم هَارُون من قبل يَا قوم إِنَّمَا فتنتم بِهِ وَإِن ربكُم الرَّحْمَن} وَلَيْسَ بهكذا
Bir grubun kalbine ise Sâmirî'nin buzağı hakkında söylediklerini tasdik etme sevgisi içirildi, [Hârûn'u] yalanlamayı açığa vurdular. Ve { قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ } “Daha önce Hârûn onlara: Ey kavmim! Siz bununla yalnızca imtihan edildiniz. Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır,” böyle değildir demişti.
قَالُوا: فَمَا بَال مُوسَى وعدنا ثَلَاثِينَ لَيْلَة ثمَّ أخلفنا فَهَذِهِ أَرْبَعُونَ لَيْلَة: فَقَالَ سفهاؤهم: أَخطَأ ربه فَهُوَ يَطْلُبهُ ويتبعه
Dediler ki: «Mûsâ'ya ne oluyor ki bize otuz gece vadetti, sonra sözünü tutmadı? İşte bu kırkıncı gecedir.» Onların akılsızları: «Rabbini kaybetti, O'nu arıyor ve peşinden gidiyor» dediler.
فَلَمَّا كلم الله مُوسَى وَقَالَ مَا قَالَ لَهُ وَأخْبرهُ بِمَا لَقِي قومه من بعده (فَرجع مُوسَى إِلَى قومه غَضْبَان أسفا) فَقَالَ لَهُم مَا سَمِعْتُمْ فِي الْقُرْآن (وَألقى الألواح وَأخذ بِرَأْس أَخِيه يجره إِلَيْهِ) (الْأَعْرَاف آيَة ١٥٠) من الْغَضَب غير أَنه عذر أَخَاهُ واستغفر ربه ثمَّ انْصَرف إِلَى السامري فَقَالَ لَهُ: مَا حملك على مَا صنعت فَقَالَ: {فقبضت قَبْضَة من أثر الرَّسُول} وفطنت وعميت عَلَيْكُم {فنبذتها وَكَذَلِكَ سَوَّلت لي نَفسِي} {قَالَ فَاذْهَبْ فَإِن لَك فِي الْحَيَاة أَن تَقول لَا مساس} إِلَى قَوْله: {فِي اليم نسفاً} وَلَو كَانَ إِلَهًا لم يخلص إِلَى ذَلِك فاستيقن بَنو إِسْرَائِيل بالفتنة واغتبط الَّذين كَانَ رَأْيهمْ رَأْي هَارُون فَقَالُوا: يَا مُوسَى سل رَبك أَن يفتح لنا بَاب تَوْبَة نعملها ونكفر عَنَّا مَا عَملنَا (فَاخْتَارَ مُوسَى من قومه سبعين رجلا) (الْأَعْرَاف آيَة ١٥٥) لذَلِك لَا يألوا لخير خِيَار بني إِسْرَائِيل وَمن لم يُشْرك فِي الْعجل فَانْطَلق بهم ليسأل رَبهم التَّوْبَة فرجفت الأَرْض بهم فاستحيا مُوسَى ﵇ من قومه ووفده حِين فعل بهم ذَلِك فَقَالَ: ( {رب لَو شِئْت أهلكتهم من قبل وإياي أتهلكنا بِمَا فعل السُّفَهَاء} الْأَعْرَاف آيَة ١٥٥ الْآيَة
Allah Mûsâ ile konuşup ona söyleyeceğini söylediğinde ve ardından kavminin başına gelenleri ona haber verdiğinde, { فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا } “Mûsâ öfkeli ve üzgün olarak kavmine döndü”. Onlara Kur'an'da işittiğiniz sözleri söyledi ve öfkeden { وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ } “levhaları bıraktı ve kardeşini başından tutup kendisine doğru çekmeye başladı” (el-A'râf Suresi, 150). Bununla birlikte kardeşini mazur gördü ve Rabbi için bağışlanma diledi. Sonra Sâmirî'ye dönüp ona: «Seni bu yaptığını yapmaya sevk eden nedir?» dedi. O da: { فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ } “[Cebrail adlı] elçinin izinden bir avuç [toprak] aldım”, ben anladım onlar ise göremediler; { فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي } “onu attım. Nefsim bana bunu böylece hoş gösterdi” dedi. [Mûsâ]: { قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ } “Çekil git! Doğrusu senin için hayat boyunca 'bana dokunmayın!' demek vardır” ayetinden { فِي الْيَمِّ نَسْفًا } “[onu] denize savuracağız” ayetine kadar [olanları] söyledi. Eğer bir ilah olsaydı bu duruma düşmezdi. Bunun üzerine İsrailoğulları fitneye düştüklerini kesin olarak anladılar ve görüşleri Hârûn'un görüşü gibi olanlar sevindiler. Şöyle dediler: «Ey Mûsâ! Rabbine dua et de bize yapacağımız ve yaptıklarımıza kefaret olacak bir tevbe kapısı açsın.» { فَاخْتَارَ مُوسَى مِنْ قَوْمِهِ سَبْعِينَ رَجُلًا } “Mûsâ, kavminden yetmiş adam seçti” (el-A'râf Suresi, 155). Bunun için İsrailoğullarının en hayırlılarını ve buzağıya ortak koşmamış olanları seçmekte hiçbir çabayı esirgemedi. Rablerinden tevbe dilemek üzere onları götürdü. Derken yer onları sarstı. Mûsâ (aleyhisselâm), onlara bu yapılınca kavminden ve heyetinden utandı da şöyle dedi: { رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ } “Ey Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mı edeceksin?” (el-A'râf Suresi, 155) ayeti.
وَمِنْهُم من قد اطلع الله مِنْهُ على مَا أشْرب قلبه الْعجل وَالْإِيمَان بِهِ فَلذَلِك رجفت بهم الأَرْض
İçlerinde, kalbine buzağı sevgisi ve ona iman içirildiğine Allah'ın muttali olduğu kimseler vardı. Bu yüzden yer onları sarstı.
فَقَالَ: (رَحْمَتي وسعت كل شَيْء فسأكتبها للَّذين يَتَّقُونَ) إِلَى قَوْله: (وَالْإِنْجِيل) (الْأَعْرَاف آيَة ١٥٦) فَقَالَ: رب سَأَلتك التَّوْبَة لقومي فَقلت: إِن رحمت [رحمتك] كتبتها لقوم غير قومِي فليتك أخرتني حَتَّى أخرج فِي أمة ذَلِك الرجل المرحومة
Bunun üzerine [Allah]: { رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Rahmetim her şeyi kuşatmıştır; onu sakınanlara yazacağım” ayetinden { وَالْإِنْجِيلِ } “ve İncil'de” sözüne kadar (el-A'râf Suresi, 156) buyurdu. [Mûsâ]: «Rabbim! Senden kavmim için tevbe istedim, sen ise rahmetini benim kavmimden başkasına yazdığını söyledin. Keşke beni erteleseydin de o adamın [Muhammed'in] merhamet olunmuş ümmeti içinde çıksaydım» dedi.
قَالَ الله عز
Allah Azze
وَجل: فَإِن تَوْبَتهمْ أَن يقتل كل رجل مِنْهُم كل من لَقِي من وَالِد أَو ولد فيقتله بِالسَّيْفِ وَلَا يُبَالِي من قبل ذَلِك الموطن
ve Celle: «Onların tevbesi, içlerinden her adamın baba veya oğul olsun karşılaştığı herkesi kılıçla öldürmesidir ve o yerde kimi vurduğuna aldırmamasıdır» buyurdu.
فَتَابَ أُولَئِكَ الَّذين كَانَ خَفِي على مُوسَى وَهَارُون وَمَا طلع الله عابهم من ذنوبهم فَاعْتَرفُوا بهَا
Mûsâ ve Hârûn'a gizli kalan ve günahlarından dolayı Allah'ın kendilerine ayıplarını bildirdiği kimseler tevbe ettiler ve günahlarını itiraf ettiler.
وفعلوا مَا أمروا بِهِ فغفر الله للْقَاتِل والمقتول
Kendilerine emredileni yaptılar; Allah da öldüreni de öldürüleni de bağışladı.
ثمَّ سَار بهم مُوسَى مُتَوَجها نَحْو الأَرْض المقدسة فَأخذ الألواح بعد مَا سكت عَنهُ الْغَضَب وَأمرهمْ بِالَّذِي أمره الله أَن يبلغهم من الْوَظَائِف فَثقلَتْ عَلَيْهِم وأبوا أَن يقرُّوا بهَا حَتَّى نتق الله عَلَيْهِم الْجَبَل كَأَنَّهُ ظلة ودنا مِنْهُم حَتَّى خَافُوا أَن يَقع عَلَيْهِم فَأخذُوا الْكتاب بأيمانهم وهم مصغون ينظرُونَ الأَرْض وَالْكتاب الَّذِي أَخَذُوهُ بِأَيْدِيهِم وهم ينظرُونَ إِلَى الْجَبَل مَخَافَة أَن يَقع عَلَيْهِم
Sonra Mûsâ onlarla birlikte Mukaddes Toprak'a doğru yönelerek yola çıktı. Öfkesi yatıştıktan sonra levhaları aldı ve Allah'ın kendilerine tebliğ etmesini emrettiği yükümlülükleri onlara emretti. Bunlar onlara ağır geldi ve Allah üzerlerine dağı bir gölgelik gibi kaldırıp üzerlerine yaklaşıncaya kadar onları kabul etmeye yanaşmadılar; öyle ki üzerlerine düşeceğinden korktular. Bunun üzerine boyun eğmiş vaziyette yere ve elleriyle aldıkları kitaba bakarak, bir yandan da üzerlerine düşmesinden korktukları için dağa bakarak kitabı sağ elleriyle aldılar.
ثمَّ مضوا حَتَّى أَتَوا الأَرْض المقدسة فوجدوا فِيهَا مَدِينَة جبارين خلقهمْ خلق مُنكر وَذكروا من ثمارهم أمرا عجيباً من عظمها فَقَالُوا: يَا مُوسَى (إِن فِيهَا قوم جبارين) (الْمَائِدَة آيَة ٢٢) لَا طَاقَة لنا الْيَوْم بهم وَلَا ندْخلهَا مَا داموا فِيهَا (فَإِن يخرجُوا مِنْهَا فَإنَّا داخلون) قَالَ رجلَانِ من الجبارين: آمنا بمُوسَى فَخَرَجَا إِلَيْهِ فَقَالَا: نَحن أعلم بقومنا إِن كُنْتُم تخافون مَا رَأَيْتُمْ من أجسامهم وعددهم فَإِنَّهُم لَيْسَ لَهُم قُلُوب وَلَا مَنْعَة عِنْدهم (فادخلوا عَلَيْهِم الْبَاب فَإِذا دخلتموه فَإِنَّكُم غالبون) (الْمَائِدَة آيَة ٢٣) وَيَقُول أنَاس إنَّهُمَا من قوم مُوسَى وَزعم سعيد أَنَّهُمَا من الجبارين آمنا بمُوسَى
Sonra Mukaddes Toprak'a varıncaya kadar yürüdüler. Orada yaratılışları korkunç olan zorbaların bir şehrini buldular ve meyvelerinin büyüklüğünden ötürü hayret verici şeyler anlattılar. Dediler ki: «Ey Mûsâ! { إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ } “Orada zorba bir kavim vardır” (el-Mâide Suresi, 22), bugün bizim onlara gücümüz yetmez. Onlar orada oldukça biz oraya girmeyiz; { فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ } “eğer oradan çıkarlarsa biz o zaman gireriz”.» Zorbalardan iki adam: «Biz Mûsâ'ya iman ettik» deyip onun yanına çıktılar ve dediler ki: «Biz kavmimizi daha iyi biliriz. Eğer onların gördüğünüz cüsselerinden ve sayılarından korkuyorsanız, bilesiniz ki onların yürekleri yoktur ve hiçbir güçleri bulunmamaktadır. { فَادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ } “Onların üzerine kapıdan girin; oraya girdiğiniz an şüphesiz galip gelirsiniz” (el-Mâide Suresi, 23).» İnsanlardan bazıları bu iki adamın Mûsâ'nın kavminden olduğunu söyler; Saîd ise onların zorbalardan olup Mûsâ'ya iman eden iki kişi olduğunu ileri sürmüştür.
يَقُول: (من الَّذين يخَافُونَ أنعم الله عَلَيْهِمَا) (الْمَائِدَة آيَة ٣٣) وَإِنَّمَا يَعْنِي بذلك الَّذين يخافهم بَنو إِسْرَائِيل
Ayet şöyledir: { مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } “Korkanlardan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam” (el-Mâide Suresi, 23). Bununla kastedilen, İsrailoğullarının kendilerinden korktuğu kimselerdir.
فَقَالُوا: (يَا مُوسَى إِنَّا لن ندْخلهَا أبدا مَا داموا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا هَهُنَا قَاعِدُونَ) (الْمَائِدَة آيَة ٢٤) فأغضبوا مُوسَى فَدَعَا عَلَيْهِم فسماهم فاسقين وَلم يدع عَلَيْهِم قبل ذَلِك لما رأى فيهم من الْمعْصِيَة وإساءتهم - حَتَّى كَانَ يَوْمئِذٍ - فَدَعَا عَلَيْهِم فَاسْتَجَاب الله لَهُ وَسَمَّاهُمْ كَمَا سماهم مُوسَى فاسقين (فَحَرمهَا عَلَيْهِم أَرْبَعِينَ يتيهون فِي الأَرْض) (الْمَائِدَة آيَة ٢٦) يُصْبِحُونَ كل يَوْم فيسيرون لَيْسَ لَهُم قَرَار
Dediler ki: { يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ } “Ey Mûsâ! Onlar orada bulundukları sürece biz oraya asla girmeyiz. Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz burada oturucularız” (el-Mâide Suresi, 24). Mûsâ'yı öfkelendirdiler, o da onların aleyhine dua etti ve onları fâsıklar olarak isimlendirdi. O güne kadar onların günahlarını ve kötülüklerini gördüğü halde aleyhlerine dua etmemişti; ta ki o gün olunca aleyhlerine dua etti. Allah da onun duasını kabul etti ve Mûsâ'nın isimlendirdiği gibi onları fâsıklar olarak isimlendirdi: { فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ } “Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar” (el-Mâide Suresi, 26). Her sabah kalkıp yürürler, hiçbir yerleşik mekanları olmazdı.
ثمَّ ظلل عَلَيْهِم فِي التيه بالغمام وَأنزل عَلَيْهِم الْمَنّ والسلوى وَجعل لَهُم ثيابًا لَا تبلى وَلَا تتسخ وَجعل بَين ظهرانيهم حجرا مربعًا وَأمر مُوسَى فَضَربهُ بعصاه (فانفجرت مِنْهُ اثْنَتَا عشرَة عينا) (الْبَقَرَة آيَة ٦٠) فِي كل نَاحيَة ثَلَاث عُيُون وَأعلم كل سبط عينهم الَّتِي يشربون مِنْهَا لَا
Sonra Tîh çölünde üzerlerine bulutla gölgelik yaptı, onlara kudret helvası ve bıldırcın eti indirdi; onlar için eskimeyen ve kirlenmeyen elbiseler var etti. Aralarında dört köşe bir taş kıldı ve Mûsâ'ya emretti, o da asasıyla taşa vurdu: { فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا } “Ondan on iki pınar fışkırdı” (el-Bakara Suresi, 60). Her bir cephesinde üçer pınar vardı ve her bir oymak su içeceği pınarını bildi.
يرتحلون بهَا من مرحلة إِلَّا وجدوا ذَلِك الْحجر مِنْهُم بِالْمَكَانِ الَّذِي كَانَ مِنْهُم بالمنزل الأوّل
Bir konaklama yerinden her göçtüklerinde o taşı ilk konaktaki yerinde bulurlardı.
رفع الحَدِيث ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ وَصدق ذَلِك عِنْدِي: أَن مُعَاوِيَة بن أبي سُفْيَان سمع من ابْن عَبَّاس هَذَا الحَدِيث فَأنْكر عَلَيْهِ أَن يكون الفرعوني هُوَ الَّذِي أفشى على مُوسَى أَمر الْقَتِيل وَقَالَ: إِنَّمَا أفشى عَلَيْهِ الإسرائيلي
İbn Abbâs bu hadisi Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) refetti ve bana göre bunun doğruluğu şudur: Muâviye b. Ebî Süfyân, İbn Abbâs'tan bu hadisi işitince Mûsâ'nın öldürdüğü adamın durumunu ifşa edenin Firavun kavminden biri olduğunu inkâr etti ve: «Onu ifşa eden sadece İsrailoğullarından biriydi» dedi.
فَأخذ ابْن عَبَّاس بِيَدِهِ فَانْطَلق إِلَى سعد بن مَالك الزُّهْرِيّ فَقَالَ: أَرَأَيْت يَوْم حَدثنَا النَّبِي ﷺ عَن قَتِيل مُوسَى من آل فِرْعَوْن من أفشى عَلَيْهِ الإسرائيلي أَو الفرعوني قَالَ: أفشى عَلَيْهِ الفرعوني بِمَا سمع من الإسرائيلي الَّذِي شهد ذَلِك وحضره
Bunun üzerine İbn Abbâs onun elinden tutarak Sa'd b. Mâlik ez-Zührî'ye gitti ve: «Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize Mûsâ'nın Firavun hanedanından öldürdüğü adam hakkında anlattığı günde, onu ifşa edenin İsrailli mi yoksa Firavunlu mu olduğunu söyler misin?» dedi. Sa'd: «O olaya şahit olup orada bulunan İsrailliden duyduğu şeyle onu ifşa eden Firavun kavminden biriydi» dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {فَلَبثت سِنِين فِي أهل مَدين} قَالَ: عشر سِنِين {ثمَّ جِئْت على قدر يَا مُوسَى} طه آيَة ٤٠ قَالَ على موعد
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o, { فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ } “Medyen halkı arasında yıllarca kaldın” ayeti hakkında: «On yıl» dedi. { ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَا مُوسَى } “Sonra belirlenen bir vakitte geldin ey Mûsâ!” (Tâhâ Suresi, 40) ayeti hakkında da: «Belirlenen bir randevu vaktinde» dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {ثمَّ جِئْت على قدر} قَالَ: الْمِيقَات
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o, { ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ } “Sonra takdir edilen bir vakitte geldin” ayeti hakkında: «Belirlenen vakit (mîkāt)» dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {ثمَّ جِئْت على قدر} قَالَ: على موعد
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o, { ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ } “Sonra takdir edilen bir vakitte geldin” ayeti hakkında: «Belirlenen bir randevu vaktinde» dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵁ فِي قَوْله: {وَلَا تنيا فِي ذكري} قَالَ لَا تضعفا
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o, { وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي } “Beni anmakta gevşeklik göstermeyin” ayeti hakkında: «Zayıflık göstermeyin» dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ مثله
Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den (radıyallâhu anh) benzerini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد ﵁ مثله
Abd b. Humeyd, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) benzerini rivayet etti.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس: إِن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {وَلَا تنيا فِي ذكري} قَالَ: وَلَا تضعفا عَن أَمْرِي
et-Tastî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Nâfi' b. el-Ezrak ona: «Bana Azze ve Celle'nin { وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي } “Beni anmakta gevşeklik göstermeyin” kavlini haber ver» dedi. [İbn Abbâs]: «Benim emrim hususunda zayıflık göstermeyin [demektir]» dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
[Nâfi']: «Araplar bunu bilir mi?» dedi. [İbn Abbâs]: «Evet,
أما سَمِعت الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول: إِنِّي وَجدك مل ونيت وإنني أبغي الفكاك لَهُ بِكُل سَبِيل وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵁ فِي قَوْله: {وَلَا تنيا} قَالَ: لَا تبطئا
şairin şöyle dediğini işitmedin mi?: 'Yemin ederim ki ben gevşeklik göstermedim ve onun için her yolla kurtuluş aramaktayım.'» İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o, { وَلَا تَنِيَا } “Gevşeklik göstermeyin” ayeti hakkında: «Ağırdan almayın» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ ﵁ فِي قَوْله: {فقولا لَهُ قولا لينًا} قَالَ: كنه
İbn Ebî Hâtim, Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o, { فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا } “Ona yumuşak söz söyleyin” ayeti hakkında: «Ona künyesiyle hitap et» dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فقولا لَهُ قولا لينًا} قَالَ: كنياه
Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا } “Ona yumuşak söz söyleyin” ayeti hakkında: «Ona künyesiyle hitap edin» dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان الثَّوْريّ: {فقولا لَهُ قولا لينًا} قَالَ: كنياه يَا أَبَا مرّة
Abdurrezzâk, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Süfyân es-Sevrî'den rivayet ettiğine göre o, { فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا } “Ona yumuşak söz söyleyin” ayeti hakkında: «Ona 'Ey Ebû Mürre!' diye künyesiyle hitap edin» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {فقولا لَهُ قولا لينًا} قَالَ اعذرا إِلَيْهِ وقولا لَهُ: إِن لَك رَبًّا وَلَك معاداً وَإِن بَين يَديك جنَّة وَنَارًا
İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o, { فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا } “Ona yumuşak söz söyleyin” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Ona mazeret bırakmayacak şekilde tebliğ edin ve ona: 'Senin bir Rabbin ve döneceğin bir yer vardır; önünde bir cennet ve bir cehennem vardır' deyin.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْفضل بن عِيسَى الرقاشِي أَنه تَلا هَذِه الْآيَة {فقولا لَهُ قولا لينًا} فَقَالَ: يَا من يتحبب إِلَى من يعاديه فَكيف بِمن يتَوَلَّى ويناديه
İbn Ebî Hâtim, el-Fadl b. Îsâ er-Rakkāşî'den rivayet ettiğine göre o, { فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا } “Ona yumuşak söz söyleyin” ayetini okudu ve şöyle dedi: «Ey kendisine düşmanlık edene dahi sevdirmeye çalışan [Rabbim]! Ya O'nu dost edinen ve O'na yalvaran kimseye karşı [muamelesi] nasıldır?»
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {لَعَلَّه يتَذَكَّر} قَالَ: هَل يتَذَكَّر
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ } “Belki öğüt alır” ayeti hakkında: «Acaba öğüt alır mı [demektir]» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {إننا نَخَاف أَن يفرط علينا} قَالَ: يعجل {أَو أَن يطغى} قَالَ: يعتدي
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِنَّنَا نَخَافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا } “Bize karşı aşırı gitmesinden korkarız” kavli hakkında: «Acele davranmasından [korkarız]», { أَوْ أَنْ يَطْغَى } “yahut azmasından” kavli hakkında ise: «Haddi aşmasından [korkarız]» dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {إننا نَخَاف أَن يفرط علينا أَو أَن يطغى} قَالَ: عُقُوبَة مِنْهُ
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o, { إِنَّنَا نَخَافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا أَوْ أَنْ يَطْغَى } “Bize karşı aşırı gitmesinden yahut azmasından korkarız” ayeti hakkında: «Ondan gelecek bir ceza [demektir]» dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {قَالَ لَا تخافا إِنَّنِي مَعَكُمَا أسمع وَأرى} قَالَ: أسمع مَا يَقُول {وَأرى} مَا يجاوبكما فَأُوحي إلَيْكُمَا فتجاوباه
İbnu'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, { قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى } “[Allah] buyurdu ki: Korkmayın! Şüphesiz Ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm” ayeti hakkında: «Ne söylediğini işitirim { وَأَرَى } ve size ne cevap verdiğini görürüm; sonra size vahyederim, siz de ona cevap verirsiniz» dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم بِسَنَد جيد عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: لما بعث الله مُوسَى إِلَى فِرْعَوْن قَالَ: رب أَي شَيْء أَقُول قَالَ: قل أهيا شرا هيا
İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in ceyyid bir senetle İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah Mûsâ'yı Firavun'a gönderdiğinde: «Rabbim, ne söyleyeyim?» dedi. [Allah]: «Ehyâ Şerâhiyâ de» buyurdu.
قَالَ الْأَعْمَش: تَفْسِير ذَلِك الْحَيّ قبل كل شَيْء والحي بعد كل شَيْء
el-A'meş dedi ki: «Bunun tefsiri: Her şeyden önceki Diri ve her şeyden sonraki Diri [demektir].»
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما بعث الله مُوسَى إِلَى فِرْعَوْن قَالَ: لَا يغرنكما لِبَاسه الَّذِي ألبسته فَإِن ناصيته بيَدي فَلَا ينْطق وَلَا يطرف إِلَّا بإذني وَلَا يغرنكما مَا متع بِهِ من زهرَة الدُّنْيَا وزينة المترفين فَلَو شِئْت أَن أزينكما من زِينَة الدُّنْيَا بِشَيْء يعرف فِرْعَوْن أَن قدرته تعجز عَن ذَلِك لفَعَلت وَلَيْسَ ذَلِك لهوانكما عَليّ وَلَكِنِّي ألبستكما نصيبكما من الْكَرَامَة على: أَن لَا تنقصكما الدُّنْيَا
Ahmed ez-Zühd'de İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah Mûsâ'yı Firavun'a gönderdiğinde şöyle buyurdu: «Ona giydirdiğim elbisesi sizi aldatmasın; zira onun perçemi Benim elimdedir, Benim iznim olmadan ne konuşabilir ne de göz kırpabilir. Kendisine faydalanması için verilen dünya debdebesi ve refah içindekilerin ziyneti de sizi aldatmasın. Şayet Firavun'un kudretinin bundan âciz kalacağını anlayacağı bir dünya ziynetiyle sizi süslemek isteseydim bunu yapardım. [Bunu yapmayışım] sizin Benim katımdaki değersizliğinizden ötürü değildir; bilakis size ikram payınızı, dünyanın sizden hiçbir şeyi eksiltmemesi üzere giydirdim.
شَيْئا وَإِنِّي لأذود أوليائي عَن الدُّنْيَا كَمَا يذود الرَّاعِي إبِله عَن مبارك ٧ الْغيرَة وَإِنِّي لأجنبهم كَمَا يجنب الرَّاعِي إبِله عَن مراتع الهلكة أُرِيد أَن أنور بذلك صُدُورهمْ وأطهر بذلك قُلُوبهم فيَّ سِيمَاهُمْ الَّذين يعْرفُونَ وَأمرهمْ الَّذِي يفتخرون بِهِ وَأعلم: أَنه من أَخَاف لي وليا فقد بارزني وَأَنا الثائر لأوليائي يَوْم الْقِيَامَة
Şüphesiz Ben, çobanın develerini tehlikeli çökmelerden koruyup uzaklaştırdığı gibi dostlarımı dünyadan koruyup uzaklaştırırım. Çobanın develerini helak edici otlaklardan sakındırdığı gibi onları sakındırırım. Bununla onların göğüslerini nurlandırmayı ve kalplerini arındırmayı murad ederim. Onların tanındıkları nişanları ve kendisiyle övündükleri durumları Benim katımdadır. Bil ki, Benim bir dostumu korkutan kimse Bana meydan okumuştur ve Ben kıyamet gününde dostlarımın öcünü alacak olanım.»
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق ابْن عَبَّاس عَن أبي سُفْيَان بن حَرْب أَن رَسُول الله ﷺ كتب إِلَى هِرقل من مُحَمَّد رَسُول الله إِلَى هِرقل عَظِيم الرّوم سَلام على من اتبع الْهدى
Abdurrezzâk el-Musannef'te, Buhârî, Müslim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs kanalıyla Ebû Süfyân b. Harb'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Herakleios'a şöyle yazmıştır: «Allah'ın Resûlü Muhammed'den Bizans'ın büyüğü Herakleios'a: Doğru yola uyan kimseye selam olsun.»
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن قَتَادَة قَالَ: التَّسْلِيم على أهل الْكتاب إِذا دخلت عَلَيْهِم بُيُوتهم أَن تَقول: السَّلَام على من اتبع الْهدى
Abdurrezzâk el-Musannef'te ve el-Beyhakî Şuab'da Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ehl-i kitabın evlerine girdiğinde onlara selam vermek: 'es-Selâmu alâ meni't-tebea'l-hudâ (Doğru yola uyan kimseye selam olsun)' demendir.»
الْآيَة ٤٨ - ٥٢
Ayet 48 - 52
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {إِنَّا قد أُوحِي إِلَيْنَا أَن الْعَذَاب على من كذب وَتَوَلَّى} قَالَ: من كذب بِكِتَاب الله وَتَوَلَّى عَن طَاعَة الله
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } “Gerçekten bize vahyolundu ki azap, yalanlayan ve yüz çevirenlerin üzerinedir” ayeti hakkında: «Allah'ın Kitabı'nı yalanlayan ve Allah'a itaatten yüz çeviren kimse [demektir]» dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {الَّذِي أعْطى كل شَيْء خلقه} قَالَ: خلق لكل شَيْء روحه ثمَّ {هدى} قَالَ: هداه لمنكحه ومطعمه ومشربه ومسكنه
İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ } “O ki, her şeye yaratılışını verendir” ayeti hakkında: «Her şeye ruhunu yarattı, sonra { هَدَى } 'yol gösterdi' yani onu eşleşeceği, yiyeceği, içeceği ve barınacağı yere iletti» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {أعْطى كل شَيْء خلقه} يَقُول: مثله أعْطى الْإِنْسَان انسانة وَالْحمار حمارة وَالشَّاة شاته: {ثمَّ هدى} إِلَى الْجِمَاع
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ } “Her şeye yaratılışını verdi” ayeti hakkında şöyle demektedir: «Benzerini [verdi]; insana dişi insanı, merkebe dişi merkebi, koyuna da kendi dişi koyununu verdi: { ثُمَّ هَدَى } 'sonra yol gösterdi', cinsel birleşmeye [iletti].»
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن فِي قَوْله: {أعْطى كل شَيْء خلقه ثمَّ هدى} قَالَ: أعْطى كل شَيْء مَا يصلحه ثمَّ هداه لَهُ
Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o, { أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى } “Her şeye yaratılışını verdi, sonra da yol gösterdi” ayeti hakkında: «Her şeye kendisine uygun olanı verdi, sonra onu ona iletti» dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد - رَضِي الله
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den -radıyallâhu
عَنهُ - فِي قَوْله: {أعْطى كل شَيْء خلقه ثمَّ هدى} قَالَ: سوى خلق كل دَابَّة ثمَّ هداها لما يصلحها وَعلمهَا إِيَّاه لم يَجْعَل خلق النَّاس كخلق الْبَهَائِم وَلَا خلق الْبَهَائِم كخلق النَّاس وَلَكِن (خلق كل شَيْء فقدره تَقْديرا) (الْفرْقَان آيَة ٢)
anh- rivayet ettiğine göre o, { أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى } “Her şeye yaratılışını verdi, sonra da yol gösterdi” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Her canlının yaratılışını düzene koydu, sonra onu kendisine uygun olana iletti ve bunu ona öğretti. İnsanların yaratılışını hayvanların yaratılışı gibi, hayvanların yaratılışını da insanların yaratılışı gibi kılmadı; fakat { خَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا } “her şeyi yarattı ve ona bir ölçüye göre düzen verdi” (el-Furkān Suresi, 2).»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله: {أعْطى كل شَيْء خلقه} قَالَ: أعْطى كل ذِي خلق مَا يصلحه وَلم يَجْعَل الْإِنْسَان فِي خلق الدَّابَّة وَلَا الدَّابَّة فِي خلق الْكَلْب وَلَا الْكَلْب فِي خلق الشَّاة وَأعْطى كل شَيْء مَا يَنْبَغِي لَهُ من النِّكَاح وهيأ كل شَيْء على ذَلِك لَيْسَ مِنْهَا شَيْء يملك شَيْئا فِي فعاله فِي الْخلق والرزق وَالنِّكَاح {ثمَّ هدى} قَالَ: هدى كل شَيْء إِلَى رزقه وَإِلَى زَوجته
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ } “Her şeye yaratılışını verdi” ayeti hakkında şöyle dedi: «Yaratılmış her varlığa kendisine uygun olanı verdi; insanı binek hayvanının yaratılışında, binek hayvanını köpeğin yaratılışında, köpeği de koyunun yaratılışında kılmadı. Her şeye çiftleşmeden yana kendisine uygun olanı verdi ve her şeyi buna göre hazırladı. Yaratılışta, rızıkta ve çiftleşmede onların yapıp ettiklerine dair hiçbir varlık bir şeye malik değildir. { ثُمَّ هَدَى } 'Sonra da yol gösterdi' [ayeti hakkında ise şöyle] dedi: Her şeyi rızkına ve eşine yönlendirdi.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {أعْطى كل شَيْء خلقه} قَالَ: أعْطى كل شَيْء صورته {ثمَّ هدى} قَالَ: لمعيشته
İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ } “Her şeye yaratılışını verdi” ayeti hakkında: «Her şeye suretini verdi» dedi. { ثُمَّ هَدَى } “Sonra da yol gösterdi” [ayeti hakkında ise]: «Geçimine [yol gösterdi]» dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله: {أعْطى كل شَيْء خلقه ثمَّ هدى} قَالَ: ألم تَرَ إِلَى الْبَعِير كَيفَ يقوم لصَاحبه ينتظره حَتَّى يَجِيء هَذَا مِنْهُ
İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى } “Her şeye yaratılışını verdi, sonra da yol gösterdi” ayeti hakkında şöyle dedi: «Devenin, sahibi için nasıl ayağa kalkıp o gelinceye kadar beklediğini görmez misin? İşte bu, O'ndandır.»
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله: {ثمَّ هدى} قَالَ: كَيفَ يَأْتِي الذّكر الْأُنْثَى
Saîd b. Mansûr ve İbnu'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { ثُمَّ هَدَى } “Sonra da yol gösterdi” ayeti hakkında: «Erkeğin dişiye nasıl yaklaşacağını [gösterdi]» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن سابط قَالَ: مَا أبهت الْبَهَائِم فَلم تبهم عَن أَربع: تعلم أَن الله رَبهَا وَيَأْتِي الذّكر الْأُنْثَى وتهتدي لمعايشها وَتخَاف الْمَوْت
İbn Ebî Hâtim'in İbn Sâbit'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Hayvanlar [bazı şeylerden] habersiz bırakılmışlarsa da şu dört şeyden habersiz bırakılmamışlardır: Allah'ın kendilerinin Rabbi olduğunu bilirler, erkek dişiye yaklaşır, geçim yollarına yönelirler ve ölümden korkarlar.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {قَالَ فَمَا بَال الْقُرُون الأولى} يَقُول: فَمَا حَال الْقُرُون
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى } “Dedi ki: 'Öyleyse önceki nesillerin durumu nedir?'” ayeti hakkında şöyle demektedir: «Önceki nesillerin hali nedir [demektir].»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {لَا يضل رَبِّي} قَالَ: لَا يُخطئ
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, { لَا يَضِلُّ رَبِّي } “Rabbim şaşmaz” ayeti hakkında: «Yanılmaz» dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {لَا يضل رَبِّي وَلَا ينسى} قَالَ: هما شَيْء وَاحِد
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى } “Rabbim şaşmaz ve unutmaz” ayeti hakkında: «İkisi aynı şeydir» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {لَا يضل رَبِّي وَلَا ينسى} قَالَ: {لَا يضل رَبِّي} الْكتاب {وَلَا ينسى} مَا فِيهِ
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى } “Rabbim şaşmaz ve unutmaz” ayeti hakkında: «{ لَا يَضِلُّ رَبِّي } Rabbim Kitap'tan şaşmaz, { وَلَا يَنْسَى } içindekileri de unutmaz» dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْمليح قَالَ: النَّاس يعيبون علينا الْكتاب وَقَالَ الله تَعَالَى: {علمهَا عِنْد رَبِّي فِي كتاب}
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebi'l-Melîh'ten rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: «İnsanlar yazmamızı ayıplıyorlar, oysa Allah Teâlâ: { عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ } “Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır” buyurmuştur.»
وَأخرج ابْن سعد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هِلَال قَالَ: كُنَّا عِنْد قَتَادَة فَذكرُوا الْكتاب وسألوه عَن ذَلِك فَقَالَ: وَمَا بَأْس بذلك
İbn Sa'd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hilâl'den rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: Katâde'nin yanındaydık, yazmaktan söz ettiler ve ona bunu sordular. O da şöyle dedi: «Bunda ne sakınca var?
أَلَيْسَ الله الْخَبِير يخبر قَالَ: {فَمَا بَال الْقُرُون الأولى قَالَ علمهَا عِنْد رَبِّي فِي كتاب}
Her şeyden haberdar olan Allah [şöyle buyurarak] haber vermiyor mu?» dedi: { فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ } “Öyleyse önceki nesillerin durumu nedir? Dedi ki: Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır”.
الْآيَة ٥٣ - ٥٤
Ayet 53 - 54
أخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {فأخرجنا بِهِ أَزْوَاجًا} يَقُول: أصنافاً فَكل صنف من نَبَات الأَرْض أَزوَاج
İbnu'l-Münzir, Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا } “Böylece onunla çiftler çıkardık” ayeti hakkında şöyle demektedir: «Çeşitler [çıkardık]; yerin bitkilerinden her bir çeşit bir çifttir.
النّخل زوج صنف وَالْأَعْنَاب زوج صنف وكل شَيْء تنبته الأَرْض أَزوَاج
Hurma bir çifttir, bir çeşittir; üzümler bir çifttir, bir çeşittir; yerin bitirdiği her şey çifttir.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {من نَبَات شَتَّى} قَالَ: مُخْتَلف وَفِي قَوْله: {لأولي النهى} قَالَ: لأولي التقى
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, { مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى } “Türlü türlü bitkilerden” ayeti hakkında: «Farklı farklı» dedi. { لِأُولِي النُّهَى } “Sağduyu sahipleri için” ayeti hakkında ise: «Takva sahipleri için» dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {لأولي النهى} قَالَ: لِذَوي الحجا والعقول
İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, { لِأُولِي النُّهَى } “Sağduyu sahipleri için” ayeti hakkında: «Akıl ve idrak sahipleri için» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {لأولي النهى} قَالَ: لأولي الْوَرع
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { لِأُولِي النُّهَى } “Sağduyu sahipleri için” ayeti hakkında: «Vera (şüphelilerden kaçınma) sahipleri için» dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن سُفْيَان ﵁ فِي قَوْله: {لأولي النهى} قَالَ: الَّذين ينتهون عَمَّا نهوا عَنهُ
İbnu'l-Münzir, Süfyân'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { لِأُولِي النُّهَى } “Sağduyu sahipleri için” ayeti hakkında: «Yasaklandıkları şeylerden vazgeçenler» dedi.
الْآيَة ٥٥ - ٥٨
Ayet 55 - 58
أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عَطاء الْخُرَاسَانِي قَالَ: إِن الْملك ينْطَلق فَيَأْخُذ من تُرَاب الْمَكَان الَّذِي يدْفن فِيهِ فيذره على النُّطْفَة فيخلق من التُّرَاب وَمن النُّطْفَة وَذَلِكَ قَوْله مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وفيهَا نعيدكم
Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir, Atâ el-Horasânî'den rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: «Melek gider, kişinin gömüleceği yerin toprağından alır ve onu nutfenin üzerine saçar. Böylece o, topraktan ve nutfeden yaratılır. İşte O'nun: { مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ } “Sizi ondan yarattık ve oraya iade edeceğiz” sözü budur.»
وَأخرج أَحْمد وَالْحَاكِم عَن أبي أُمَامَة قَالَ: لما وضعت أم كُلْثُوم بنت رَسُول الله ﷺ فِي الْقَبْر قَالَ رَسُول الله ﷺ: {مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وفيهَا نعيدكم وَمِنْهَا نخرجكم تَارَة أُخْرَى} بِسم الله وَفِي سَبِيل الله وعَلى مِلَّة رَسُول الله
Ahmed ve el-Hâkim, Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: Resûlullah'ın ﷺ kızı Ümmü Gülsüm kabre konulduğunda Resûlullah ﷺ: «{ مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى } “Sizi ondan yarattık, yine oraya döndüreceğiz ve sizi bir kez daha oradan çıkaracağız”. Allah'ın adıyla, Allah'ın yolunda ve Resûlullah'ın milleti (dini) üzere» buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {تَارَة أُخْرَى} قَالَ مرّة أُخْرَى
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { تَارَةً أُخْرَى } “Bir kez daha” ayeti hakkında: «Bir defa daha» dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم ن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {مَكَانا سوى} قَالَ: منصفاً بَينهم
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { مَكَانًا سِوًى } “Uygun bir yerde” ayeti hakkında: «Aralarında eşit mesafede [bir yer]» dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {مَكَانا سوى} قَالَ: نصفا بيني وَبَيْنك
Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { مَكَانًا سِوًى } “Uygun bir yerde” ayeti hakkında: «Benimle senin aranda eşit [bir yer]» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله: {مَكَانا سوى} قَالَ: عدلا
İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { مَكَانًا سِوًى } “Uygun bir yerde” ayeti hakkında: «Adil [eşit bir yer]» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله: {مَكَانا سوى} قَالَ: مَكَانا مستوياً يتَبَيَّن النَّاس سَوَاء فِيهِ لَا يكون صَوت وَلَا شَيْء يتغيب بعض ذَلِك عَن بعض مستو حِين يرى
İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { مَكَانًا سِوًى } “Uygun bir yerde” ayeti hakkında şöyle dedi: «İnsanların içinde eşit şekilde görüleceği düz bir yer; ne bir ses ne de bir şey birbirini gizlemez, bakıldığında düz [olan bir yer].»
الْآيَة ٥٩ - ٦٠
Ayet 59 - 60
أخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {مَوْعدكُمْ يَوْم الزِّينَة} قَالَ: يَوْم عَاشُورَاء
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, { مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } “Buluşma vaktiniz bayram günüdür” ayeti hakkında: «Aşure günüdür» dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من
İbnu'l-Münzir, Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Kim
صَامَ يَوْم الزِّينَة أدْرك مَا فَاتَهُ من صِيَام تِلْكَ السّنة وَمن تصدق يَوْمئِذٍ بِصَدقَة أدْرك مَا فَاتَهُ من صَدَقَة تِلْكَ السّنة يَعْنِي يَوْم عَاشُورَاء
Ziynet günü oruç tutarsa o yılın kaçırdığı orucuna yetişmiş olur; kim de o gün bir sadaka verirse o yılın kaçırdığı sadakasına yetişmiş olur. Yani Aşure günü.»
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {قَالَ مَوْعدكُمْ يَوْم الزِّينَة} قَالَ: هُوَ يَوْم عيد كَانَ لَهُم
Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } “Dedi ki: Buluşma vaktiniz bayram günüdür” ayeti hakkında: «O, onlara ait bir bayram günüydü» dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {قَالَ مَوْعدكُمْ يَوْم الزِّينَة} قَالَ: هُوَ عيدهم
Abd b. Humeyd, Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } “Dedi ki: Buluşma vaktiniz bayram günüdür” ayeti hakkında: «O, onların bayramıdır» dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: {مَوْعدكُمْ يَوْم الزِّينَة} قَالَ: يَوْم السُّوق
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } “Buluşma vaktiniz bayram günüdür” ayeti hakkında: «Pazar günüdür» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ قَالَ: {مَوْعدكُمْ يَوْم الزِّينَة} قَالَ: يَوْم الْعِيد يَوْم يتفرغ النَّاس من الْأَعْمَال وَيشْهدُونَ ويحضرون ويرون
İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } “Buluşma vaktiniz bayram günüdür” ayeti hakkında şöyle dedi: «Bayram günüdür; insanların işlerden boşalıp şahit oldukları, hazır bulundukları ve gördükleri gündür.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وَأَن يحْشر النَّاس ضحى} قَالَ: يَجْتَمعُونَ لذَلِك الميعاد الَّذِي واعدوه
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى } “Ve insanların kuşluk vaktinde toplanmasıdır” ayeti hakkında: «Sözleştikleri o buluşma vakti için toplanırlar» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي نهيك أَنه قَرَأَ وَأَن تحْشر النَّاس ضحى بِالتَّاءِ وَأَن تشحر النَّاس أَنْت قَالَ: فِرْعَوْن يحْشر قومه
İbn Ebî Hâtim, Ebû Neheyk'in { وَأَنْ تُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى } ibaresini te harfiyle ve 've insanları sen topladığında' şeklinde okuduğunu rivayet etti; o şöyle dedi: «Firavun kavmini toplar.»
الْآيَة ٦١ - ٧١
Ayet 61 - 71
أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {ويذهبا بطريقتكم المثلى} قَالَ: أولو الْعقل والشرف والأسنان
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى } “Ve sizin en üstün tarzınızı yok etmek [istiyorlar]” ayeti hakkında: «Akıl, şeref ve yaş sahipleri» dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم ووكيع فِي الْغرُور عَن أبي صَالح ﵁ فِي قَوْله: {ويذهبا بطريقتكم المثلى} قَالَ باشرافكم
İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Gurûr'da Vekî', Ebû Sâlih'ten radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى } “Ve sizin en üstün tarzınızı yok etmek [istiyorlar]” ayeti hakkında: «İleri gelenlerinizle» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله: {ويذهبا بطريقتكم المثلى} قَالَ: يذهبا بِالَّذِي أَنْتُم عَلَيْهِ
İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى } “Ve sizin en üstün tarzınızı yok etmek [istiyorlar]” ayeti hakkında: «Üzerinde bulunduğunuz şeyi yok etmek [isterler]» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وَقد أَفْلح الْيَوْم من استعلى} قَالَ: من غلب
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى } “Bugün üstün gelen kesinlikle kurtulmuştur” ayeti hakkında: «Galip gelen» dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {تلقف مَا صَنَعُوا} قَالَ: أَلْقَاهَا مُوسَى فتحوّلت حَيَّة تَأْكُل حبالهم وَمَا صَنَعُوا
Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا } “Onların yaptıklarını yutsun” ayeti hakkında şöyle dedi: «Musa onu attı, o da bir yılana dönüşerek onların iplerini ve yaptıklarını yedi.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن جُنْدُب بن عبد الله البَجلِيّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِذا أَخَذْتُم السَّاحر فَاقْتُلُوهُ ثمَّ قَرَأَ {وَلَا يفلح السَّاحر حَيْثُ أَتَى} قَالَ: لَا يَأْمَن حَيْثُ وجد
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Cündüb b. Abdillâh el-Becelî'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Büyücüyü yakaladığınız zaman onu öldürün.» Sonra: { وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى } “Büyücü ise nereye varsa iflah olmaz” ayetini okudu ve: «Nerede bulunursa bulunsun güvende olmaz» dedi.
الْآيَة ٧٢ - ٧٦
Ayet 72 - 76
أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة: أَن سحرة فِرْعَوْن كَانُوا تِسْعمائَة فَقَالُوا لفرعون: إِن يَكُونَا هَذَانِ ساحران فَإنَّا نغلبهم فَإِنَّهُ لَا
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den rivayet ettiğine göre Firavun'un sihirbazları dokuz yüz kişiydi ve Firavun'a şöyle dediler: «Eğer bu ikisi büyücü iseler biz onlara kesinlikle galip geliriz; çünkü
أَسحر منا وَإِن كَانَ من رب الْعَالمين فَلَمَّا كَانَ من أَمرهم {خروا سجدا} أَرَاهُم الله فِي سجودهم مَنَازِلهمْ الَّتِي إِلَيْهَا يصيرون فَعندهَا قَالُوا: {لن نؤثرك على مَا جَاءَنَا من الْبَينَات} إِلَى قَوْله: {وَالله خير وَأبقى}
bizden daha usta büyücü yoktur; yok eğer Âlemlerin Rabbi'nden ise [başka].» Onların durumu olup bitince { خَرُّوا سُجَّدًا } “secdeye kapandılar”. Allah secdelerinde onlara varacakları konaklarını gösterdi. İşte o vakit: { لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ } “Bize gelen apaçık delillere seni asla tercih etmeyeceğiz” ayetinden { وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى } “Allah hem daha hayırlı hem de daha kalıcıdır” ayetine kadar olan sözleri söylediler.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْقَاسِم بن أبي بزَّة قَالَ: لما وَقَعُوا سجدا رَأَوْا أهل النَّار وَأهل الْجنَّة وثواب أهليهما فَقَالُوا: {لن نؤثرك على مَا جَاءَنَا من الْبَينَات}
İbn Ebî Hâtim, el-Kāsım b. Ebî Bezze'den rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: «Secdeye kapandıklarında cehennem ehlini, cennet ehlini ve bu iki ehlin sevabını gördüler ve: { لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ } “Bize gelen apaçık delillere seni asla tercih etmeyeceğiz” dediler.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَمَا أكرهتنا عَلَيْهِ من السحر} قَالَ: أَخذ فِرْعَوْن أَرْبَعِينَ غُلَاما من بني إِسْرَائِيل فَأمر أَن يعلمُوا السحر بالعوماء وَقَالَ: علموهم تَعْلِيما لَا يَغْلِبهُمْ أحد فِي الأَرْض
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ } “Ve bize zorla yaptırdığın büyüden dolayı” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Firavun, İsrâiloğulları'ndan kırk genç aldı ve Uvmâ'da kendilerine sihir öğretilmesini emredip: 'Onlara öyle bir eğitim verin ki yeryüzünde kimse onları yenemesin' dedi.
قَالَ ابْن عَبَّاس: فهم من الَّذين قَالُوا: {إِنَّا آمنا بربنا ليغفر لنا خطايانا وَمَا أكرهتنا عَلَيْهِ من السَحَر}
İbn Abbâs dedi ki: İşte onlar, { إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ } “Doğrusu biz, günahlarımızı ve bize zorla yaptırdığın büyüyü bağışlasın diye Rabbimize iman ettik” diyenlerdendir.»