وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ فِي قَوْله: {وَالله خير وَأبقى} قَالَ: خير مِنْك أَن أطيع وَأبقى مِنْك عذَابا إِن عصي
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o, { وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى } “Allah hem daha hayırlı hem de daha kalıcıdır” ayeti hakkında şöyle demiştir: «İtaat edildiğinde senden daha hayırlı, isyan edildiğinde ise azabı senden daha kalıcıdır.»
وَأخرج مُسلم وَأحمد وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ: أَن رَسُول الله ﷺ خطب فَأتى على هَذِه الْآيَة {إِنَّه من يَأْتِ ربه مجرماً فَإِن لَهُ جَهَنَّم لَا يَمُوت فِيهَا وَلَا يحيى} فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أما أَهلهَا الَّذين هم أَهلهَا فَإِنَّهُم لَا يموتون فِيهَا وَلَا يحيون وَأما الَّذين لَيْسُوا بِأَهْلِهَا فَإِن النَّار تميتهم إماتة ثمَّ يقوم الشفعاء فيشفعون فَيُؤتى بهم ضبائر على نهر يُقَال لَهُ الْحَيَاة أَو الْحَيَوَان فينبتون كَمَا ينْبت القثاء فِي حميل السَّيْل وَالله أعلم
Müslim, Ahmed, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ bir hutbe irat etti ve şu ayete geldi: { إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَى } “Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak varırsa, muhakkak ki cehennem onun içindir; orada ne ölür ne de dirilir”. Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Cehennemin asıl ehline gelince; onlar orada ne ölürler ne de dirilirler. Cehennemin asıl ehlinden olmayanlara gelince; ateş onları tam bir öldürüşle öldürür. Sonra şefaatçiler kalkıp şefaat ederler; onlar öbek öbek 'el-Hayât' yahut 'el-Hayavân' denilen bir nehre getirilirler ve sel birikintisindeki yaban hıyarının bittiği gibi biterler.» En doğrusunu Allah bilir.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن أبي الدَّرْدَاء عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: ثَلَاث من كن فِيهِ لم ينل الدَّرَجَات العلى: من تكهَّن أَو استقسم أَو رده من سَفَره طيرة
Taberânî, Ebû'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: «Üç şey vardır ki kimde bulunursa o kimse yüce derecelere erişemez: Kâhinlik yapan, fal oklarıyla kısmet arayan veya uğursuzluk inancı kendisini yolculuğundan geri çeviren kimse.»
وَأخرج الْأَصْبَهَانِيّ فِي التَّرْغِيب عَن أبي الدَّرْدَاء سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: من كَانَ وصلَة لِأَخِيهِ إِلَى سُلْطَان فِي مبلغ بر أَو مدفع مَكْرُوه رَفعه الله فِي الدَّرَجَات
el-Isbehânî et-Terğîb'de Ebû'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ'i şöyle buyururken işittim: «Kim bir iyiliğin ulaştırılmasında veya bir kötülüğün savuşturulmasında kardeşinin bir yöneticiye vasıtası olursa, Allah onu derecelerde yükseltir.»
وَأخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن عون بن عبد الله قَالَ: إِن الله ليدْخل خلقا الْجنَّة فيعطيهم حَتَّى يملوا وفوقهم نَاس فِي {الدَّرَجَات العلى} فَإِذا نظرُوا إِلَيْهِم عرفوهم فَيَقُول: يَا رَبنَا إِخْوَاننَا كُنَّا مَعَهم فَبِمَ فضلتهم علينا فَيُقَال: هَيْهَات
İbnu'l-Mübârek ez-Zühd'de ve Ebû Nuaym el-Hilye'de Avn b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah birtakım insanları cennete koyar ve onlara bıkacakları kadar nimet verir; onların üstünde ise { الدَّرَجَاتِ الْعُلَى } “yüce derecelerde” olan kimseler vardır. Onlara baktıklarında onları tanırlar ve: 'Ey Rabbimiz! [Bunlar] kardeşlerimizdi, biz onlarla beraberdik; onları bize ne ile üstün kıldın?' derler. Bunun üzerine şöyle denilir: 'Heyhat!
إِنَّهُم كَانُوا يجوعون حِين تشبعون ويظمؤون حِين تروون ويقومون حِين تنامون ويستحصون حِين تختصون
Siz doyarken onlar acıkıyordu, siz suya kanarken onlar susuyordu, siz uyurken onlar [gece ibadeti için] kalkıyordu ve siz kendinize özel vakit ayırırken onlar [ibadete] sarılıyorlardı.'»
فِيهِ قَالَ: {يَا قوم إِنَّمَا فتنتم بِهِ وَإِن ربكُم الرَّحْمَن فَاتبعُوني وَأَطيعُوا أَمْرِي قَالُوا لن نَبْرَح عَلَيْهِ عاكفين حَتَّى يرجع إِلَيْنَا مُوسَى} فَأَقَامَ هرون فِيمَن مَعَه من الْمُسلمين مَخَافَة أَن يَقُول لَهُ مُوسَى: {فرقت بَين بني إِسْرَائِيل وَلم ترقب قولي} وَكَانَ لَهُ سَامِعًا مُطيعًا
O konuda şöyle dedi: { يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى } “Ey kavmim! Siz bununla yalnızca imtihan edildiniz. Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin. Onlar dediler ki: Musa bize dönünceye kadar buna tapmaya asla son vermeyeceğiz”. Hârûn, Musa'nın kendisine: { فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } “İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun, sözüme bakmadın” demesinden korktuğu için yanındaki Müslümanlarla beraber kaldı. O, ona karşı dinleyen ve itaat eden biriydi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: إِن هرون مر بالسامري وَهُوَ يتنحت الْعجب فَقَالَ لَهُ: مَا تصنع قَالَ: اصْنَع مَا لَا يضر وَلَا ينفع فَقَالَ هرون: اللَّهُمَّ أعْطه مَا سَأَلَ على نَفسه وَمضى هرون فَقَالَ السامري: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسأَلك أَن يخور فخار
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: Hârûn, buzağıyı yontmakta olan Sâmirî'nin yanına uğradı ve ona: «Ne yapıyorsun?» dedi. O: «Zarar da fayda da vermeyen bir şey yapıyorum» dedi. Bunun üzerine Hârûn: «Allah'ım! Kendisi için ne istiyorsa ona ver» dedi ve Hârûn geçip gitti. Sâmirî: «Allah'ım! Senden böğürmesini istiyorum» dedi ve buzağı böğürdü.
فَكَانَ إِذا خار سجدوا لَهُ وَإِذا خار رفعوا رؤوسهم
O böğürdüğünde ona secde ederlerdi; böğürdüğü zaman da başlarını kaldırırlardı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: إِن بني إِسْرَائِيل استعاروا حليا من القبط فَخَرجُوا بِهِ مَعَهم فَقَالَ لَهُم هَارُون: قد ذهب مُوسَى إِلَى السَّمَاء اجْمَعُوا هَذِه الْحلِيّ حَتَّى يَجِيء مُوسَى فَيَقْضِي فِيهِ مَا قضى فَجمع ثمَّ أذيب فَلَمَّا ألْقى السامري القبضة تحول {عجلاً جسداً لَهُ خوار} فَقَالَ: {هَذَا إِلَهكُم وإله مُوسَى فنسي} قَالَ: إِن مُوسَى ذهب يطْلب ربه فضل فَلم يعلم مَكَانَهُ وَهُوَ هَذَا
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: İsrâiloğulları Kıptîlerden ziynet eşyası ödünç almışlar ve bunları yanlarında çıkarmışlardı. Hârûn onlara: «Musa göğe gitti; Musa gelip bu konuda hükmünü verinceye kadar bu ziynet eşyalarını toplayın» dedi. Ziynetler toplandı, sonra eritildi. Sâmirî avucundaki [toprağı] atınca o, { عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ } “böğüren bir buzağı heykeline” dönüştü. Sâmirî: { هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ } “İşte sizin ilahınız da Musa'nın ilahı da budur; fakat o unuttu” dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: «Musa Rabbini aramaya gitti, yolunu şaşırıp yerini bilemedi, oysa [ilahı] işte budur [dedi].»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عَليّ ﵁ قَالَ: إِن جِبْرِيل لما نزل فَصَعدَ بمُوسَى إِلَى السَّمَاء بصر بِهِ السامري من بَين النَّاس فَقبض قَبْضَة من أثر الْفرس وَحمل جِبْرِيل مُوسَى خَلفه حَتَّى إِذا دنا من بَاب السَّمَاء صعد وَكتب الله الألواح وَهُوَ يسمع صرير الأقلام فِي الألواح فَلَمَّا أخبرهُ أَن قومه قد فتنُوا من بعده نزل مُوسَى فَأخذ الْعجل فأحرقه
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Ali'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: Cibrîl inip Musa'yı göğe çıkardığında, insanlar arasından Sâmirî onu gördü ve atın izinden bir avuç [toprak] aldı. Cibrîl, Musa'yı arkasına bindirip gök kapısına yaklaşınca yukarı çıktı. Allah levhaları yazdı; [Musa da] levhalardaki kalemlerin cızırtısını işitiyordu. Allah ona kavminin kendisinden sonra saptırıldığını haber verince Musa indi, buzağıyı alıp yaktı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَ السامري من أهل كرمان
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o: «Sâmirî, Kirmân ehlindendi» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ قَالَ انْطلق مُوسَى إِلَى ربه فَكَلمهُ فَلَمَّا كَلمه قَالَ لَهُ: {وَمَا أعجلك عَن قَوْمك يَا مُوسَى} {قَالَ هم أولاء على أثري وعجلت إِلَيْك رب لترضى} قَالَ: {فَإنَّا قد فتنا قَوْمك من بعْدك وأضلهم السامري} فَلَمَّا خَبره خبرهم قَالَ: يَا رب هَذَا السامري أَمرهم أَن يتخذوا الْعجل
İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: Musa Rabbine gitti ve O'nunla konuştu. Musa O'nunla konuşunca [Allah] ona şöyle buyurdu: { وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى } “Seni kavminden aceleyle ayıran nedir ey Musa?” { قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى } “Dedi ki: 'Onlar işte benim ardımdalar; razı olasın diye sana aceleyle geldim Rabbim'”. [Allah] buyurdu ki: { فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “Doğrusu biz senden sonra kavmini imtihan ettik ve Sâmirî onları saptırdı”. [Allah] onların durumunu haber verince [Musa]: «Ey Rabbim! Bu Sâmirî onlara buzağı edinmelerini emretti;
أَرَأَيْت الرّوح من نفخها فِيهِ قَالَ الرب: أَنا
peki ona ruhu kim üfledi?» dedi. Rab: «Ben» buyurdu.
قَالَ: يَا رب
[Musa]: «Ey Rabbim!» dedi,
فَأَنت إِذا أضللتهم
«O halde onları Sen saptırdın.»
ثمَّ رَجَعَ {مُوسَى إِلَى قومه غَضْبَان أسفا} قَالَ: حَزينًا {قَالَ يَا قوم ألم}
Sonra { مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا } “Musa kavmine öfkeli ve üzüntülü olarak” döndü. [Râvî] dedi ki: Kederli olarak. { قَالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ } “Dedi ki: Ey kavmim! Size [vaat etmedi mi?]”
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن ابْن عُمَيْر قَالَ: إِن الرجل وَعَبده يدخلَانِ الْجنَّة فَيكون عَبده أرفع دَرَجَة مِنْهُ فَيَقُول: يَا رب هَذَا كَانَ عَبدِي فِي الدُّنْيَا فَيُقَال: إِنَّه كَانَ أَكثر ذكرا لله تَعَالَى مِنْك
Ahmed ez-Zühd'de İbn Umeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kişi ile kölesi cennete girerler ve kölesinin derecesi ondan daha yüksek olur. Bunun üzerine o: «Ey Rabbim! Bu dünyada benim kölemdi» der. Şöyle buyrulur: «Şüphesiz o, Allah Teâlâ'yı senden daha çok zikrediyordu.»
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن أهل الدَّرَجَات العلى ليراهم من تَحْتهم كَمَا ترَوْنَ الْكَوْكَب الذري فِي أفق السَّمَاء وَأَن أَبَا بكر وَعمر مِنْهُم وانعما
Ebû Dâvûd ve İbn Merdûye, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Yüce derecelerde bulunanları, onların altındakiler tıpkı gök ufkunda parıldayan parlak yıldızı gördüğünüz gibi görürler. Ebû Bekir ile Ömer de onlardandır ve ne güzeldirler!»
الْآيَة ٧٧ - ٩٧
Ayet 77 - 97
أخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب فِي قَوْله: {فَاضْرب لَهُم طَرِيقا فِي الْبَحْر يبساً} قَالَ: يَابسا لَيْسَ فِيهِ مَاء وَلَا طين
Saîd b. Mansûr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o, { فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا } “Onlara denizde kuru bir yol aç” ayeti hakkında: «Kuru; içinde su ve çamur olmayan demektir» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {طَرِيقا فِي الْبَحْر يبساً} قَالَ: يَابسا
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا } “denizde kuru bir yol” ayeti hakkında: «Kuru [demektir]» demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ: قَالَ أَصْحَاب مُوسَى: هَذَا فِرْعَوْن قد أدركنا وَهَذَا الْبَحْر قد عمنَا
İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Musa'nın ashabı: «İşte Firavun bize yetişti, işte deniz de önümüzü kapladı» dediler.
فَأنْزل الله (وَلَا تخَاف دركاً وَلَا تخشى) من الْبَحْر غرقاً وَلَا وحلاً
Bunun üzerine Allah: { لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى } “Yetişilmekten korkmazsın ve endişe etmezsin” ayetini indirdi; yani denizde boğulmaktan ve bataklıktan [korkmazsın].
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {لَا تخَاف دركاً} قَالَ: من آل فِرْعَوْن {وَلَا تخشى} من الْبَحْر غرقاً
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { لَا تَخَافُ دَرَكًا } “Yetişilmekten korkmazsın” ayeti hakkında: «Firavun hanedanından [korkmazsın]»; { وَلَا تَخْشَى } “Ve endişe etmezsin” ayeti hakkında da: «Denizde boğulmaktan [endişe etmezsin]» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {فغشيهم من اليم} قَالَ الْبَحْر
İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, { فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ } “Denizden onları kaplayan kaplayıverdi” ayetinde geçen Yemm hakkında: «Denizdir» demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَلَا تطغوا فِيهِ} قَالَ: الطغيان فِيهِ أَن يَأْخُذهُ بِغَيْر حلّه
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ } “Bu hususta taşkınlık etmeyin” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Ondaki taşkınlık, onu helal olmayan yoldan almaktır.»
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم فِي قَوْله: {فَيحل عَلَيْكُم غَضَبي} قَالَ: فَينزل عَلَيْكُم غَضَبي
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, { فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي } “Yoksa üzerinize gazabım iner” ayeti hakkında: «Üzerinize gazabım iner» şeklinde açıklamışlardır.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْأَعْمَش أَنه قَرَأَ {وَمن يحلل عَلَيْهِ غَضَبي} بِكَسْر اللَّام على تَفْسِير من يجب عَلَيْهِ غَضَبي
İbn Ebî Hâtim, A'meş'ten rivayet ettiğine göre o, { وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي } “Kim üzerine gazabım inerse” ayetini lâm harfinin kesresiyle, «üzerine gazabım vacip olan kimse» tefsirine göre okumuştur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مجلز فِي قَوْله: {وَمن يحلل عَلَيْهِ غَضَبي} قَالَ: إِن غَضَبه خلق من خلقه يَدعُوهُ فيكلمه
İbn Ebî Hâtim, Ebû Miclez'den rivayet ettiğine göre o, { وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي } “Kim üzerine gazabım inerse” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Şüphesiz O'nun gazabı yaratıklarından bir yaratıktır; onu çağırır ve onunla konuşur.»
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فقد هوى} قَالَ: شقي
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَقَدْ هَوَى } “muhakkak uçuruma yuvarlanmıştır” ayeti hakkında: «Bedbaht olmuştur» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سقِِي بن ماتع: أَن فِي جَهَنَّم قصراً يرْمى الْكَافِر من أَعْلَاهُ فَيهْوِي فِي جَهَنَّم أَرْبَعِينَ قبل أَن يبلغ الصلصال فَذَلِك قَوْله: {وَمن يحلل عَلَيْهِ غَضَبي فقد هوى}
İbn Ebî Hâtim, Sıkkî b. Mâtı'dan rivayet ettiğine göre [o şöyle demiştir]: «Cehennemde bir köşk vardır; kâfir onun en tepesinden atılır ve balçık tabakasına ulaşmadan önce cehennemde kırk [yıl] boyunca düşer durur. İşte şu ayet bunu ifade eder: { وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى } “Kim üzerine gazabım inerse, muhakkak uçuruma yuvarlanmıştır”.»
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وَإِنِّي لغفار لمن تَابَ} قَالَ: من الشّرك {آمن}
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ } “Şüphesiz ben tövbe eden için çok bağışlayıcıyım” ayeti hakkında: «Şirkten [tövbe eden]»; { وَآمَنَ } ayeti hakkında da:
قَالَ: وحد الله {وَعمل صَالحا} قَالَ: أدّى الْفَرَائِض {ثمَّ اهْتَدَى} قَالَ: لم يشك
«Allah'ı birleyen»; { وَعَمِلَ صَالِحًا } ayeti hakkında: «Farzları eda eden»; { ثُمَّ اهْتَدَى } “sonra da doğru yolda giden” ayeti hakkında da: «Şüpheye düşmeyen» demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْفِرْيَابِي عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَإِنِّي لغفار} الْآيَة
Saîd b. Mansûr ve Feryâbî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ } “Şüphesiz ben çok bağışlayıcıyım” ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: تَابَ من الذَّنب وآمن من الشّرك
«Günahtan tövbe eden, şirkten arınıp iman eden,
وَعَملا صَالحا فِيمَا بَينه وَبَين ربه {ثمَّ اهْتَدَى} علم أَن لعمله ثَوابًا يجزى عَلَيْهِ
Rabbi ile kendi arasında salih amel işleyen; { ثُمَّ اهْتَدَى } “sonra da doğru yolda giden” yani ameli için karşılık verilecek bir mükâfat olduğunu bilen kimsedir.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {ثمَّ اهْتَدَى} قَالَ: ثمَّ استقام لفرقة السّنة وَالْجَمَاعَة
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, { ثُمَّ اهْتَدَى } “sonra da doğru yolda giden” ayeti hakkında: «Sonra Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat fırkası üzere dosdoğru olan kimsedir» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَسَعِيد بن مَنْصُور وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب من طَرِيق عَمْرو بن مَيْمُون عَن رجل من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ قَالَ: فَعجل مُوسَى إِلَى ربه فَقَالَ الله: {وَمَا أعجلك عَن قَوْمك يَا مُوسَى قَالَ هم أولاء على أثري وعجلت إِلَيْك رب لترضى} قَالَ: فَرَأى فِي ظلّ الْعَرْش رجلا فَعجب لَهُ
İbn Ebî Şeybe, Saîd b. Mansûr ve Beyhakî Şuab'da Amr b. Meymûn yoluyla Peygamber ﷺ'in ashabından bir zattan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Musa Rabbine doğru aceleyle gitti; Allah Teâlâ: { وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى } “Seni kavminden aceleyle ayıran nedir ey Musa? Dedi ki: Onlar işte benim ardımdalar; razı olasın diye sana aceleyle geldim Rabbim” buyurdu. [Musa] Arş'ın gölgesinde bir adam gördü ve durumuna hayran kaldı.
فَقَالَ: من هَذَا يَا رب قَالَ: لَا أحَدثك حَدِيثه لَكِن سأحدثك بِثَلَاث فِيهِ: كَانَ لَا يسحد النَّاس على مَا آتَاهُم الله من فَضله وَلَا يعق وَالِديهِ وَلَا يمشي بالنميمة
«Ey Rabbim! Bu kimdir?» dedi. [Allah] buyurdu ki: «Sana onun bütün haberini anlatmayacağım; fakat onda bulunan üç hasleti anlatacağım: O, Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerine haset etmezdi, ana babasına asi olmazdı ve laf taşımazdı.»
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن وهب بن مَالك ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن الله لما وعد مُوسَى أَن يكلمهُ خرج للْوَقْت الَّذِي وعده فَبَيْنَمَا هُوَ يُنَاجِي ربه إِذْ سمع خَلفه صَوتا فَقَالَ إلهي إِنِّي أسمع خَلْفي صَوتا قَالَ: لَعَلَّ قَوْمك ضلوا قَالَ: إلهي من أضلهم قَالَ: السامري
İbn Merdûye, Vehb b. Mâlik'ten radıyallâhu anh, o da Peygamber ﷺ'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: «Allah Musa'ya onunla konuşacağını vaat edince, Musa vaat ettiği vakitte çıktı. Rabbi ile münacatta bulunduğu sırada aniden arkasından bir ses işitti ve: 'İlahım! Arkamdan bir ses işitiyorum' dedi. [Allah]: 'Olabilir ki kavmin saptı' buyurdu. [Musa]: 'İlahım! Onları kim saptırdı?' dedi. [Allah]: 'Sâmirî' buyurdu.
قَالَ: كَيفَ أضلهم قَالَ:
[Musa]: 'Onları nasıl saptırdı?' dedi. [Allah] buyurdu ki:
صاغ لَهُم {عجلاً جسداً لَهُ خوار} قَالَ: إلهي هَذَا السامري صاغ لَهُم الْعجل: فَمن نفخ فِيهِ الرّوح حَتَّى صَار لَهُ خوار قَالَ: أَنا يَا مُوسَى قَالَ: فبعزتك مَا أَضَلَّ قومِي أحد غَيْرك
'Onlar için { عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ } “böğüren bir buzağı heykeli” döktü.' [Musa]: 'İlahım! Buzağıyı onlar için Sâmirî döktü; peki ona böğürecek şekilde ruhu kim üfledi?' dedi. [Allah]: 'Ben ey Musa' buyurdu. [Musa]: 'İzzetine yemin olsun ki kavmimi Senden başkası saptırmadı' dedi.
قَالَ: صدقت
[Allah]: 'Doğru söyledin' buyurdu.
قَالَ: يَا حَكِيم الْحُكَمَاء لَا يَنْبَغِي حَكِيم أَن يكون أحكم مِنْك
[Musa]: 'Ey hüküm verenlerin en hikmetlisi! Hiçbir hâkime Senden daha hikmetli olmak yakışmaz' dedi.»
وَأخرج ابْن جرير فِي تهذيبه عَن رَاشد بن سعد قَالَ: إِن مُوسَى لما قدم على ربه - وَاعد قومه أَرْبَعِينَ لَيْلَة - قَالَ: يَا مُوسَى إِن قَوْمك قد افتتنوا من بعْدك
İbn Cerîr Tehzîb'inde Râşid b. Sa'd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: Musa Rabbine vardığında -kavmine de kırk gece vaat etmişti- [Allah]: «Ey Musa! Senden sonra kavmin fitneye düşürüldü» buyurdu.
قَالَ: يَا رب كَيفَ يفتنون وَقد نجيتهم من فِرْعَوْن ونجيتهم من الْبَحْر وأنعمت عَلَيْهِم وَفعلت بهم قَالَ: يَا مُوسَى إِنَّهُم اتَّخذُوا من بعْدك عجلاً لَهُ خوار قَالَ: يَا رب فَمن جعل فِيهِ الرّوح قَالَ: أَنا
[Musa]: «Ey Rabbim! Onları Firavun'dan kurtarmışken, denizden kurtarmışken, onlara nimetler vermiş ve kendilerine bunca şey yapmışken nasıl fitneye düşerler?» dedi. [Allah]: «Ey Musa! Onlar senden sonra böğüren bir buzağı edindiler» buyurdu. [Musa]: «Ey Rabbim! Peki onun içine ruhu kim koydu?» dedi. [Allah]: «Ben» buyurdu.
قَالَ: فَأَنت يَا رب أضللتهم
[Musa]: «O halde ey Rabbim, onları Sen saptırdın» dedi.
قَالَ: يَا مُوسَى يَا رَأس النَّبِيين وَيَا أَبَا الْحُكَّام إِنِّي رَأَيْت ذَلِك فِي قُلُوبهم فيسرته لَهُم
[Allah] buyurdu ki: «Ey Musa! Ey nebilerin reisi ve ey hüküm sahiplerinin babası! Şüphesiz ben onların kalplerinde bunu gördüm ve bunu onlar için kolaylaştırdım.»
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عَليّ ﵁ قَالَ: لما تعجل مُوسَى إِلَى ربه عمد السامري فَجمع مَا قدر عَلَيْهِ من حلي بني إِسْرَائِيل فَضَربهُ عجلاً ثمَّ ألْقى القبضة فِي جَوْفه فَإِذا هُوَ عجل جَسَد لَهُ خوار فَقَالَ لَهُم السامري: {هَذَا إِلَهكُم وإله مُوسَى} فَقَالَ لَهُم هرون: {يَا قوم ألم يَعدكُم ربكُم وَعدا حسنا} فَلَمَّا أَن رَجَعَ مُوسَى أَخذ رَأسه أَخِيه فَقَالَ لَهُ هرون مَا قَالَ فَقَالَ مُوسَى للسامري: {فَمَا خَطبك} فَقَالَ: {فقبضت قَبْضَة من أثر الرَّسُول فنبذتها وَكَذَلِكَ سَوَّلت لي نَفسِي} فَعمد مُوسَى إِلَى الْعجل فَوضع عَلَيْهِ المبارد فبرده وَهُوَ على شطر نهر فَمَا شرب أحد من ذَلِك المَاء - مِمَّن كَانَ يعبد ذَلِك الْعجل - إِلَّا اصفر وَجهه مثل الذَّهَب فَقَالُوا: يَا مُوسَى مَا تَوْبَتنَا قَالَ: يقتل بَعْضكُم بَعْضًا فَأخذُوا السكاكين فَجعل الرجل يقتل أَبَاهُ وأخاه وَابْنه لَا يُبَالِي من قتل حَتَّى قتل مِنْهُم سَبْعُونَ ألفا فَأوحى الله إِلَى مُوسَى: مرهم فَلْيَرْفَعُوا أَيْديهم فقد غفرت لمن قتل وتبت على من بَقِي
Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ali'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: Musa aceleyle Rabbine gittiğinde Sâmirî yönelip İsrâiloğulları'nın ziynet eşyalarından gücünün yettiğini topladı ve onu buzağı şeklinde döktü. Sonra avucundaki [toprağı] onun içine attı; bir de baktılar ki o, böğüren bir buzağı heykeli oluvermiş. Sâmirî onlara: { هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى } “Bu sizin de ilahınızdır, Musa'nın da ilahıdır” dedi. Hârûn onlara: { يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا } “Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı?” dedi. Musa döndüğünde kardeşinin başından tuttu; Hârûn ona söyleyeceğini söyledi. Bunun üzerine Musa Sâmirî'ye: { فَمَا خَطْبُكَ } “Senin derdin neydi?” dedi. O da: { فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي } “Elçinin izinden bir avuç aldım ve onu attım; nefsim bana bunu hoş gösterdi” dedi. Musa buzağıya yönelip üzerine eğeleri koydu ve onu bir nehrin kenarında eğeledi. O buzağıya tapanlardan hiç kimse o sudan içmedi ki yüzü altın gibi sapsarı kesilmesin. Bunun üzerine: «Ey Musa! Bizim tövbemiz nedir?» dediler. O da: «Birbirinizi öldürmenizdir» dedi. Bıçakları aldılar; kişi kimi öldürdüğüne aldırmaksızın babasını, kardeşini ve oğlunu öldürmeye başladı; öyle ki onlardan yetmiş bin kişi öldürüldü. Bunun üzerine Allah Musa'ya: «Onlara emret, ellerini kaldırsınlar; öldürüleni bağışladım, geride kalanın da tövbesini kabul ettim» diye vahyetti.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لما هجم فِرْعَوْن على الْبَحْر وَأَصْحَابه - وَكَانَ فِرْعَوْن على فرس أدهم حصان هاب الحصان أَن يقتحم الْبَحْر فَمثل لَهُ جِبْرِيل على فرس لأنثى فَلَمَّا رَآهَا الحصان هجم خلفهَا
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Firavun ve adamları denize yöneldiklerinde -ki Firavun yağız bir aygırın üzerindeydi- aygır denize dalmaktan ürktü. Cibrîl ona kısrak şeklinde göründü; aygır onu görünce hemen arkasından daldı.
وَعرف السامري جِبْرِيل - لِأَن أمه حِين خَافت أَن يذبح خلفته فِي غَار وأطبقت عَلَيْهِ - فَكَانَ جِبْرِيل يَأْتِيهِ فيغذوه بأصابعه فِي وَاحِدَة لَبَنًا وَفِي الْأُخْرَى عسلاً وَفِي الْأُخْرَى سمناً فَلم يزل يغذوه حَتَّى نَشأ فَلَمَّا عاينه فِي الْبَحْر عرفه فَقبض قَبْضَة من أثر فرسه
Sâmirî Cibrîl'i tanıdı. Çünkü annesi onun boğazlanmasından korktuğu zaman onu bir mağarada bırakıp üzerini kapatmıştı. Cibrîl ona gelir ve parmaklarıyla onu beslerdi; bir parmağında süt, diğerinde bal, ötekinde ise yağ bulunurdu. O büyüyene kadar onu böyle beslemeye devam etti. Onu denizde görünce tanıdı ve atının izinden bir avuç [toprak] aldı.
قَالَ أَخذ من تَحت الْحَافِر قَبْضَة وَألقى فِي روع السامري: إِنَّك لَا تلقيها على شَيْء فَتَقول: كن كَذَا إِلَّا كَانَ فَلم تزل القبضة مَعَه فِي يَده حَتَّى جَاوز الْبَحْر فَلَمَّا جَاوز مُوسَى وَبَنُو إِسْرَائِيل الْبَحْر أغرق الله آل فِرْعَوْن
[İbn Abbâs] dedi ki: Tırnağın altından bir avuç aldı. Sâmirî'nin kalbine şöyle ilham edildi: «Bunu herhangi bir şeyin üzerine atıp 'şöyle ol' dersen mutlaka o şey öyle olur.» Denizi geçene kadar o avuç elinde kaldı. Musa ve İsrâiloğulları denizi geçince Allah Firavun hanedanını boğdu.
قَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هرون (اخلفني فِي قومِي وَأصْلح وَلَا تتبع سَبِيل المفسدين) وَمضى مُوسَى لموعد ربه وَكَانَ مَعَ بني إِسْرَائِيل حلي من حلي آل فِرْعَوْن فكأنهم تأثموا مِنْهُ فأخرجوه لتنزل النَّار فتأكله فَلَمَّا جَمَعُوهُ قَالَ السامري: بالقبضة هَكَذَا فقذفها فِيهِ وَقَالَ: كن عجلاً جسداً لَهُ خوار فَصَارَ {عجلاً جسداً لَهُ خوار} فَكَانَ يدْخل الرّيح من دبره وَيخرج من فِيهِ يسمع لَهُ صَوت فَقَالَ {هَذَا إِلَهكُم وإله مُوسَى} فعكفوا على الْعجل يعبدونه
Musa kardeşi Hârûn'a: (اخلفني فِي قومِي وَأصْلح وَلَا تتبع سَبِيل المفسدين) «Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma» dedi. Musa Rabbinin belirlediği vakte gitti. İsrâiloğulları'nın yanında Firavun hanedanının ziynet eşyalarından vardı; bundan dolayı günaha girdiklerini hissettiler ve ateş inip onu yesin diye ortaya çıkardılar. Onu topladıklarında Sâmirî avucundakiyle böyle yaptı, onu içine fırlattı ve: «Böğüren bir buzağı heykeli ol» dedi. Bunun üzerine o, { عجلاً جسداً لَهُ خوار } “böğüren bir buzağı cesedi” haline geldi. Rüzgâr arkasından girip ağzından çıkıyor ve ondan bir ses işitiliyordu. [Sâmirî]: { هَذَا إِلَهكُمْ وإله مُوسَى } “Bu sizin de ilahınızdır, Musa'nın da ilahıdır” dedi. Bunun üzerine ona tapmaya koyuldular.
فَقَالَ هَارُون: {يَا قوم إِنَّمَا فتنتم بِهِ وَإِن ربكُم الرَّحْمَن فَاتبعُوني وَأَطيعُوا أَمْرِي} {قَالُوا لن نَبْرَح عَلَيْهِ عاكفين حَتَّى يرجع إِلَيْنَا مُوسَى}
Hârûn: { يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي } “Ey kavmim! Siz bununla sadece imtihan edildiniz. Kuşkusuz sizin Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin” dedi. { قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى } “Dediler ki: Musa bize dönünceye kadar ona tapmaya devam edeceğiz”.
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَ السامري رجلا من أهل ماجرما وَكَانَ من قوم يعْبدُونَ الْبَقر فَكَانَ يحب عبَادَة الْبَقر فِي نَفسه وَكَانَ قد أظهر الْإِسْلَام فِي بني إِسْرَائِيل فَلَمَّا فصل مُوسَى إِلَى ربه قَالَ لَهُم هرون: إِنَّكُم قد حملتم {أوزاراً من زِينَة الْقَوْم} آل فِرْعَوْن ومتاعاً وحلياً فتطهروا مِنْهَا فَإِنَّهَا رِجْس وأوقد لَهُم نَارا فَقَالَ: اقذفوا مَا مَعكُمْ من ذَلِك فِيهَا فَجعلُوا يأْتونَ بِمَا مَعَهم فيقذفون فِيهَا وَرَأى السامري أثر فرس جِبْرِيل فَأخذ تُرَابا من أثر حَافره ثمَّ أقبل إِلَى النَّار فَقَالَ لهرون يَا نَبِي الله ألقِي مَا فِي يَدي قَالَ: نعم
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Sâmirî Mâcerma halkından bir adamdı; sığıra tapan bir kavimdendi. İçinde sığıra tapma sevgisi vardı ve İsrâiloğulları arasında Müslüman olduğunu göstermişti. Musa Rabbine gitmek üzere ayrılınca Hârûn onlara şöyle dedi: «Siz { أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ } “o kavmin ziynetinden ağırlıklar” Firavun hanedanının eşyalarını ve ziynetlerini yüklendiniz; bunlardan arının, çünkü onlar murdardır.» Onlar için bir ateş yaktı ve: «Yanınızdaki bu tür şeyleri içine atın» dedi. Yanlarındakileri getirip ateşe atmaya başladılar. Sâmirî, Cibrîl'in atının izini görmüş ve tırnağının izinden bir miktar toprak almıştı. Sonra ateşe doğru gelip Hârûn'a: «Ey Allah'ın nebisi! Elimdekini atayım mı?» dedi. O da: «Evet» dedi.
وَلَا يظنّ هرون إِلَّا أَنه كبعض مَا جَاءَ بِهِ غَيره من ذَلِك الْحلِيّ والأمتعة فقذفه فِيهَا فَقَالَ: كن {عجلاً جسداً لَهُ خوار} فَكَانَ للبلاء والفتنة
Hârûn onun başkalarının getirdiği ziynet ve eşyalardan biri olduğunu zannediyordu. [Sâmirî] onu ateşe fırlattı ve: «{ عجلاً جسداً لَهُ خوار } “Böğüren bir buzağı heykeli” ol» dedi. İmtihan ve fitne için [öyle] oldu.
فَقَالَ: {هَذَا إِلَهكُم وإله مُوسَى} فعكفوا عَلَيْهِ وأحبوه حبا لم يُحِبُّوا مثله شَيْئا قطّ: يَقُول الله: {فنسي} أَي ترك مَا كَانَ عَلَيْهِ من الْإِسْلَام يَعْنِي السامري {أَفلا يرَوْنَ أَلَاّ يرجع إِلَيْهِم قولا وَلَا يملك لَهُم ضراً وَلَا نفعا} وَكَانَ اسْم السامري: مُوسَى بن ظفروقع فِي أَرض مصر فَدخل فِي بني إِسْرَائِيل فَلَمَّا رأى هرون مَا وَقَعُوا
[Sâmirî]: { هَذَا إِلَهكُمْ وإله مُوسَى } “Bu sizin de ilahınızdır, Musa'nın da ilahıdır” dedi. Ona tapmaya bağlandılar ve onu daha önce hiçbir şeyi sevmedikleri bir sevgiyle sevdiler. Allah şöyle buyurur: { فَنَسِيَ } “[Musa] unuttu” yani Sâmirî, üzerinde bulunduğu İslâm'ı terk etti. { أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا } “Görmüyorlar mı ki o kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor, onlara ne bir zarar ne de bir fayda vermeye güç yetirebiliyor?” Sâmirî'nin adı Mûsâ b. Zafer idi; Mısır topraklarına gelmiş ve İsrâiloğulları'nın arasına karışmıştı. Hârûn onların neye düştüğünü görünce...
{يَعِدَكُم ربكُم وَعدا حسنا} إِلَى قَوْله: {مَا أخلفنا موعدك بملكنا} يَقُول: بطاقتنا {وَلَكنَّا حملنَا أوزاراً من زِينَة الْقَوْم} يَقُول: من حلي القبط: {فقذفناها فَكَذَلِك ألْقى السامري فَأخْرج لَهُم عجلاً جسداً لَهُ خوار} فعكفوا عَلَيْهِ يعبدونه وَكَانَ يخور وَيَمْشي
{ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا } “Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı?” ayetinden { مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا } “Sana verdiğimiz sözden kendi irademizle dönmedik” ifadesine kadar [okudu]; [bu] gücümüzle demektir. { وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ } “Fakat biz o kavmin ziynetlerinden ağırlıklar yüklendik” yani Kıptîlerin ziynetlerinden; { فَقَذَفْنَاهَا فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ * فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ } “onları attık; Sâmirî de böylece attı ve onlara böğüren bir buzağı cesedi çıkardı”. Ona tapmaya bağlandılar; o böğürüyor ve yürüyordu.
فَقَالَ لَهُم هرون: {يَا قوم إِنَّمَا فتنتم بِهِ} يَقُول ابتليتم بالعجل
Hârûn onlara: { يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ } “Ey kavmim! Siz bununla sadece imtihan edildiniz” dedi; [yani] buzağı ile imtihan edildiniz.
قَالَ: {فَمَا خَطبك يَا سامري} مَا بالك
[Musa]: { فَمَا خَطْبُكَ يَا سَامِرِيُّ } “Senin derdin neydi ey Sâmirî?” [yani] senin halin nedir, dedi.
إِلَى قَوْله: {وَانْظُر إِلَى إلهك الَّذِي ظلت عَلَيْهِ عاكفاً لنحرقنه} قَالَ: فَأَخذه فذبحه ثمَّ خرقه بالمبرد
{ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ } “Ona tapıp durduğun ilahına bak; onu mutlaka yakacağız” ayetine kadar [okudu]. Dedi ki: Onu aldı, boğazladı, sonra eğe ile parçaladı.
يَعْنِي سحكه ثمَّ ذراه فِي اليم
Yani onu ufaladı, sonra denize savurdu.
فَلم يبْق نهر يجْرِي يَوْمئِذٍ إِلَّا وَقع فِيهِ مِنْهُ شَيْء ثمَّ قَالَ لَهُم مُوسَى: اشربوا مِنْهُ فَشَرِبُوا
O gün akıp giden hiçbir nehir kalmadı ki içine ondan bir şey düşmüş olmasın. Sonra Musa onlara: «Ondan için» dedi, onlar da içtiler.
فَمن كَانَ يُحِبهُ خرج على شاربيه الذَّهَب فَذَلِك حِين يَقُول: {وأشربوا فِي قُلُوبهم الْعجل بكفرهم}
Onu kim sevmişse, bıyıklarında altın belirdi. İşte { وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ } “İnkârları yüzünden buzağı [sevgisi] kalplerine içirildi” buyurduğu an budur.
قَالَ: فَلَمَّا سقط فِي أَيدي بني إِسْرَائِيل حِين جَاءَ مُوسَى {وَرَأَوا أَنهم قد ضلوا قَالُوا لَئِن لم يَرْحَمنَا رَبنَا وَيغْفر لنا لنكونن من الخاسرين} فَأبى الله أَن يقبل تَوْبَة بني إِسْرَائِيل إِلَّا بِالْحَال الَّتِي كَرهُوا أَنهم كَرهُوا أَن يقاتلوهم حِين عبدُوا الْعجل {قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قوم إِنَّكُم ظلمتم أَنفسكُم باتخاذكم الْعجل فتوبوا إِلَى بارئكم فَاقْتُلُوا أَنفسكُم} فاجتلد الَّذين عبدوه وَالَّذين لم يعبدوا بِالسُّيُوفِ فَكَانَ من قتل من الْفَرِيقَيْنِ شَهِيدا حَتَّى كثر الْقَتْل حَتَّى كَادُوا أَن يهْلكُوا حَتَّى قتل مِنْهُم سَبْعُونَ ألفا وَحَتَّى دَعَا مُوسَى وهرون: رَبنَا هَلَكت بَنو إِسْرَائِيل رَبنَا الْبَقِيَّة
Dedi ki: Musa geldiği zaman İsrâiloğulları'nın elleri yanlarına düşüp { وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “ve sapıttıklarını görünce: 'Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa kesinlikle hüsrana uğrayanlardan oluruz' dediler”. Allah, İsrâiloğulları'nın tövbesini ancak hoşlanmadıkları bir durumla kabul etmeyi diledi. Onlar buzağıya taptıkları sırada onlarla savaşmaktan hoşlanmamışlardı. { قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Musa kavmine dedi ki: Ey kavmim! Siz buzağıyı [ilah] edinmekle kendinize zulmettiniz. Hemen Yaratıcınıza tövbe edin de nefislerinizi öldürün”. Ona tapanlar ile tapmayanlar kılıçlarla birbirine girdiler. İki gruptan öldürülen şehit oluyordu; öyle ki ölüm çoğaldı, neredeyse helak olacaklardı ve onlardan yetmiş bin kişi öldürüldü. Nihayet Musa ve Hârûn: «Rabbimiz! İsrâiloğulları helak oldu! Rabbimiz, geride kalanlar!»
الْبَقِيَّة
«Geride kalanlar!» [diye dua ettiler].
فَأَمرهمْ أَن يضعوا السِّلَاح وَتَابَ عَلَيْهِم فَكَانَ من قتل مِنْهُم كَانَ شَهِيدا وَمن بَقِي كَانَ مكفراً عَنهُ فَذَلِك قَوْله تَعَالَى: {فَتَابَ عَلَيْكُم إِنَّه هُوَ التواب الرَّحِيم}
Bunun üzerine silahı bırakmalarını emretti ve tövbelerini kabul etti. Onlardan öldürülen şehit oldu, geride kalanın ise günahına kefaret oldu. İşte Allah Teâlâ'nın: { فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Böylece tövbenizi kabul etti. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir” buyruğu budur.
ثمَّ إِن الله تَعَالَى أَمر مُوسَى أَن يَأْتِيهِ فِي نَاس من بني إِسْرَائِيل يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ من عبَادَة الْعجل فَوَعَدَهُمْ موعدا {وَاخْتَارَ مُوسَى قومه سبعين رجلا} ثمَّ ذهب ليعتذروا من عبَادَة الْعجل فَلَمَّا أَتَوا ذَلِك قَالُوا: {لن نؤمن لَك حَتَّى نرى الله جهرة} فَإنَّك قد كَلمته فأرناه {فَأَخَذتهم الصاعقة} فماتوا فَقَامَ مُوسَى يبكي وَيَدْعُو الله وَيَقُول: رب
Sonra Allah Teâlâ Musa'ya, İsrâiloğulları'ndan buzağıya tapmaktan ötürü O'ndan özür dileyecek bir grup insanla birlikte gelmesini emretti. Onlara bir vakit belirledi. { وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا } “Musa kavminden yetmiş adam seçti”. Sonra buzağıya tapmaktan ötürü özür dilemek üzere gitti. Oraya vardıklarında: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } “Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız” dediler. [Ve]: «Sen O'nunla konuştun, O'nu bize göster» [dediler]. { فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ } “Bunun üzerine onları yıldırım çarptı” ve öldüler. Musa ağlayarak ve Allah'a dua ederek kalktı ve: «Rabbim!
مَاذَا أَقُول لنَبِيّ إِسْرَائِيل إِذا أتيتهم وَقد أهلكت خيارهم {رب لَو شِئْت أهلكتهم من قبل وإياي أتهلكنا بِمَا فعل السُّفَهَاء منا} فَأوحى الله إِلَى مُوسَى أَن هَؤُلَاءِ السّبْعين مِمَّن اتَّخذُوا الْعجل
En hayırlılarını helak etmişken İsrâiloğulları'na vardığımda onlara ne diyeceğim? { رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا } “Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?”» dedi. Allah Musa'ya bu yetmiş kişinin buzağıyı edinenlerden olduğunu vahyetti.
فَذَلِك حِين يَقُول مُوسَى: {إِن هِيَ إِلَّا فتنتك تضل بهَا من تشَاء} الْآيَة
İşte bu, Musa'nın: { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ } “Bu ancak senin bir imtihanındır; onunla dilediğini saptırırsın...” ayetini söylediği zamandır.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {أفطال عَلَيْكُم الْعَهْد} يَقُول: الْوَعْد وَفِي قَوْله: {فأخلفتم موعدي}
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ } “Size süre çok mu uzun geldi?” buyruğunda: «Vaat» demektir, { فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي } “Bana verdiğiniz sözden caydınız” buyruğunda ise...
يَقُول: عهدي وَفِي قَوْله: {مَا أخلفنا موعدك بملكنا} بِأَمْر ملكنا {وَلَكنَّا حملنَا أوزاراً} قَالَ: أثقالاً من زِينَة الْقَوْم وَهِي الْحلِيّ الَّذِي استعاروه من آل فِرْعَوْن {فقذفناها} قَالَ: فألقيناها {فَكَذَلِك ألْقى السامري} قَالَ: كَذَلِك صنع {فَأخْرج لَهُم عجلاً جسداً لَهُ خوار} قَالَ: حفيف الرّيح فِيهِ
«Ahdim» demektir, dedi. { مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا } “Sana verdiğimiz sözden kendi irademizle dönmedik” buyruğunda: «Kendi sahip olduğumuz bir güçle [değil]» [demektir]. { وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا } “Fakat biz ağırlıklar yüklendik” buyruğu hakkında: «Kavmin ziynetinden yükler yüklendik; o da Firavun hanedanından ödünç aldıkları ziynet eşyalarıdır» dedi. { فَقَذَفْنَاهَا } “Onları attık” buyruğu hakkında: «Onları fırlattık» dedi. { فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ } “Sâmirî de böylece attı” buyruğu hakkında: «O da öyle yaptı» dedi. { فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ } “Onlara böğüren bir buzağı cesedi çıkardı” buyruğu hakkında: «İçindeki rüzgârın hışıltısıdır;..
فَهُوَ خواره والعجل ولد الْبَقَرَة
onun böğürmesi işte budur. Buzağı ise ineğin yavrusudur» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {بملكنا} قَالَ: بأمرنا
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, { بِمَلْكِنَا } “kendi irademizle” buyruğu hakkında: «Emrimizle/isteğimizle» demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {مَا أخلفنا موعدك بملكنا} قَالَ: بطاقتنا
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا } “Sana verdiğimiz sözden kendi irademizle dönmedik” buyruğu hakkında: «Gücümüzle [değil]» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ مثله
İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den de benzerini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {بملكنا} قَالَ: بسلطاننا
İbn Ebî Hâtim'in Hasan[-ı Basrî]'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { بِمَلْكِنَا } “kendi irademizle” buyruğu hakkında: «Yetkimizle/gücümüzle» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن يحيى أَنه قَرَأَ {بملكنا} وملكنا وَاحِد
İbn Ebî Şeybe ve İbnu'l-Münzir'in Yahyâ'dan rivayet ettiğine göre o, { بِمَلْكِنَا } şeklinde [mim'in fethasıyla] okumuştur; [mülkünâ ve melkünâ] birdir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم فِي قَوْله: {هَذَا إِلَهكُم وإله مُوسَى فنسي} قَالَ: نسي مُوسَى أَن يذكر لكم: إِن هَذَا إلهه وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {فنسي} قَالَ هم يَقُولُونَهُ قومه: أَخطَأ الرب الْعجل {أَفلا يرَوْنَ أَلَاّ يرجع إِلَيْهِم قولا} قَالَ: الْعجل {وَلَا يملك لَهُم ضراً} قَالَ: ضَلَالَة
Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in { هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ } “Bu sizin de ilahınızdır, Musa'nın da ilahıdır; fakat o unuttu” buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: «Musa bunun kendi ilahı olduğunu size söylemeyi unuttu.» Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o: «{ فَنَسِيَ } “unuttu” ifadesini kavmi söylemektedir: 'Rabb buzağıyı şaşırdı/yanıldı.' { أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا } “Görmüyorlar mı ki o kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor?” buyruğundaki [karşılık veremeyen] buzağıdır. { وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا } “ve onlara bir zarar vermeye güç yetiremiyor” [ifadesindeki zarar] dalâlettir/sapıklıktır» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {قَالَ يَا هَارُون مَا مَنعك إِذْ رَأَيْتهمْ ضلوا أَلا تتبعن} قَالَ: تَدعهُمْ
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o, { قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا * أَلَّا تَتَّبِعَنِ } “Musa dedi ki: Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman bana uymana ne engel oldu?” ayeti hakkında: «Onları terk etmene [ne engel oldu?]» demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي الْآيَة قَالَ: أمره مُوسَى أَن يصلح وَلَا يتبع سَبِيل المفسدين فَكَانَ من إِصْلَاحه أَن يُنكر الْعجل
İbnu'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: Musa ona ıslah etmesini ve bozguncuların yoluna uymamasını emretmişti; onun ıslahından biri de buzağıyı reddetmesiydi.
فَذَلِك قَوْله: {إِلَّا تتبعن أفعصيت أَمْرِي} كَذَلِك أَيْضا
İşte bu da { أَلَّا تَتَّبِعَنِ * أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } “Bana uymana [ne engel oldu?] Yoksa emrime karşı mı geldin?” buyruğudur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {إِنِّي خشيت أَن تَقول فرقت بَين بني إِسْرَائِيل} قَالَ: خشيت أَن يَتبعني بَعضهم ويتخلف بَعضهم
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o, { إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ } “Doğrusu ben, 'İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun' demenden korktum” buyruğu hakkında: «Bir kısmının bana uyup bir kısmının geride kalmasından korktum» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة رَضِي اله عَنهُ فِي قَوْله: {إِنِّي خشيت أَن تَقول فرقت بَين بني إِسْرَائِيل} قَالَ: قد كره الصالحون الْفرْقَة قبلكُمْ
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ } “Doğrusu ben, 'İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun' demenden korktum” buyruğu hakkında: «Salih kimseler sizden önce de ayrılığı kerih görmüşlerdir» demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {وَلم ترقب قولي} قَالَ: لم تنْتَظر قولي وَمَا أَنا صانع وَقَائِل
İbnu'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, { وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } “ve sözümü gözetmedin” buyruğu hakkında: «Sözümü, ne yapacağımı ve ne söyleyeceğimi beklemedin» demiştir.
قَالَ: وَقَالَ ابْن عَبَّاس ﵄ {وَلم ترقب قولي} لم تحفظ قولي
[Râvi] dedi ki: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, { وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } “ve sözümü gözetmedin” buyruğu hakkında: «Sözümü tutmadın» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {قَالَ فَمَا خَطبك يَا سامري} قَالَ: لم يكن اسْمه وَلكنه كَانَ من قَرْيَة اسْمهَا سامرة {قَالَ بصرت بِمَا لم يبصروا بِهِ} يَعْنِي فرس جِبْرِيل
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَا سَامِرِيُّ } “[Musa] dedi ki: 'Senin derdin neydi ey Sâmirî?'” buyruğu hakkında şöyle dedi: «Bu onun adı değildi, fakat o Sâmire adlı bir köyden idi.» { قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ } “[Sâmirî] dedi ki: Onların görmediği bir şeyi gördüm” buyruğunda Cibrîl'in atını kastetmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {بِمَا لم يبصروا بِهِ} بِالْيَاءِ وَرفع الصَّاد
Abd b. Humeyd Âsım'dan rivayet ettiğine göre o, { بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ } ibaresini yâ harfiyle ve sâd harfinin zammesiyle (yebsurû) şeklinde okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {فقبضت قَبْضَة من أثر الرَّسُول} قَالَ: من تَحت حافر فرس جِبْرِيل {فنبذتها} قَالَ: نبذ السامري على حلية بني إِسْرَائِيل فَانْقَلَبت عجلاً
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ } “Elçinin izinden bir avuç aldım” buyruğu hakkında: «Cibrîl'in atının tırnağının altından» demiştir. { فَنَبَذْتُهَا } “ve onu attım” buyruğu hakkında ise: «Sâmirî onu İsrâiloğulları'nın ziyneti üzerine attı ve o bir buzağıya dönüştü» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {فقبضت قَبْضَة من أثر الرَّسُول} قَالَ: قبض السامري قَبْضَة من أثر الْفرس فصره فِي ثَوْبه
Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ } “Elçinin izinden bir avuç aldım” buyruğu hakkında: «Sâmirî atın izinden bir avuç aldı ve onu elbisesine bağladı» demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن أَنه كَانَ يقْرؤهَا فقنصت بالصَّاد
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre o, bu kelimeyi sâd harfiyle fakabastü (فقبصت) şeklinde okuyordu.
قَالَ: والقبص بأطراف الْأَصَابِع
[Râvi] dedi ki: Kabsa (قبصة), parmak uçlarıyla almaktır.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الْأَشْهب قَالَ: كَانَ الْحسن يقْرؤهَا فقبصت قبصة بالصَّاد يَعْنِي بأطراف أَصَابِعه وَكَانَ أَبُو رَجَاء يقْرؤهَا فقبصت قبصة بالصَّاد هَكَذَا بِجَمِيعِ كفيه
Abd b. Humeyd'in Ebu'l-Eşheb'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hasan onu sâd harfiyle fakabastü kabseten (فقبصت قبصة) şeklinde okurdu, yani parmak uçlarıyla [almayı] kastederdi. Ebû Recâ ise onu sâd harfiyle fakabastü kabseten şeklinde okur ve böyle iki avucunun tamamıyla [aldığını gösterirdi].
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: القبضة ملْء الْكَفّ والقبصة بأطراف الْأَصَابِع
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kabza (قبضة) avuç dolusudur, kabsa (قبصة) ise parmak uçlarıyla almaktır.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {فقبضت قَبْضَة} بالضاد على معنى الْقَبْض
Abd b. Humeyd Âsım'dan rivayet ettiğine göre o, { فَقَبَضْتُ قَبْضَةً } “bir avuç aldım” ibaresini avuçlama manasında dâd harfiyle (kabada) okumuştur.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {فَإِن لَك فِي الْحَيَاة أَن تَقول لَا مساس} قَالَ: عُقُوبَة لَهُ {وَإِن لَك موعداً لن تخلفه} قَالَ: لن تغيب عَنهُ
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ } “Artık senin hayattaki payın 'Bana dokunmayın!' demendir” buyruğu hakkında: «Bu ona bir cezadır» demiştir. { وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ } “Şüphesiz senin için asla kaçamayacağın bir vaat de vardır” buyruğu hakkında ise: «Ondan asla gâip olamayacaksın/kurtulamayacaksın» demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَانْظُر إِلَى إلهك الَّذِي ظلت عَلَيْهِ عاكفاً}
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا } “Ona tapıp durduğun ilahına bak...” buyruğu hakkında...
قَالَ: أَقمت {لنحرقنه} قَالَ: بالنَّار {ثمَّ لننسفنه فِي اليم نسفاً} قَالَ: لنذرينه فِي الْبَحْر
«Üzerine kapandın/sürekli durdun» dedi. { لَنُحَرِّقَنَّهُ } “Onu mutlaka yakacağız” buyruğu hakkında: «Ateşle» dedi. { ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا } “Sonra onu denize savuracağız” buyruğu hakkında ise: «Onu denize savuracağız» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يقْرَأ {لنحرقنه} خَفِيفَة
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { لَنُحَرِّقَنَّهُ } kelimesini hafifletilmiş olarak [şeddesiz, lenuhrikannehû şeklinde] okuyordu.