يَقُول: إِن الذَّهَب وَالْفِضَّة لَا يحرقان بالنَّار يسحل بالمبرد ثمَّ يلقى على النَّار فَيصير رَمَادا
Şöyle diyordu: «Altın ve gümüş ateşle yakılmaz; eğe ile törpülenir (toz haline getirilir), sonra ateşe atılır ve kül olur.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: فِي بعض الْقِرَاءَة لنذبحنه ثمَّ لنحرقنه خَفِيفَة
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bazı kıraatlerde "Onu mutlaka keseceğiz, sonra mutlaka yakacağız" [şeklindedir ve le-nahrikannehû] hafifletilmiş olarak [şeddesiz] okunmuştur.»
قَالَ قَتَادَة: وَكَانَ لَهُ لحم وَدم
Katâde: «Onun eti ve kanı vardı» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي نهيك الْأَزْدِيّ أَنه قَرَأَ {لنحرقنه} بِنصب النُّون وخفض الرَّاء وخففها
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Nehîk el-Ezdî'den rivayet ettiğine göre o, { لَنُحَرِّقَنَّهُ } kelimesini nûn'un fethası (üstünü), râ'nın kesresi (esresi) ve şeddesiz olarak [lenahrikannehû şeklinde] okumuştur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: اليم الْبَحْر
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: «Yemm (اليم), denizdir» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ قَالَ: اليم النَّهر
İbn Ebî Hâtim'in Ali'den rivayet ettiğine göre o: «Yemm (اليم), nehirdir» demiştir.
الْآيَة ٩٨ - ١١٠
98 - 110. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وسع كل شَيْء علما} يَقُول: مَلأ
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا } “İlmi her şeyi kuşatmıştır” buyruğu hakkında: «[İlmiyle her şeyi] doldurmuştur» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي زيد فِي قَوْله: {وَقد آتيناك من لدنا ذكرا} قَالَ: الْقُرْآن
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Zeyd'den rivayet ettiğine göre o, { وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا } “Şüphesiz sana katımızdan bir zikir verdik” buyruğu hakkında: «Kur'an'dır» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {يحمل يَوْم الْقِيَامَة وزراً} قَالَ: إِثْمًا
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا } “Kıyamet günü ağır bir günah yükü taşır” buyruğu hakkında: «Günah [taşır]» demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وساء لَهُم يَوْم الْقِيَامَة حملا} يَقُول: بئس مَا حملُوا
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا } “Kıyamet günü bu onlar için ne kötü bir yüktür!” buyruğu hakkında: «Yüklendikleri şey ne kötüdür!» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {وساء لَهُم يَوْم الْقِيَامَة حملا} قَالَ: لَيْسَ هِيَ وسألهم مَوْصُولَة يَنْبَغِي أَن يقطع فَإنَّك إِن وصلت لم تفهم وَلَيْسَ بهَا خَفَاء ساءلهم حملا {خَالِدين فِيهِ وساء لَهُم يَوْم الْقِيَامَة حملا} قَالَ: حمل السوء وبوئ صَاحبه النَّار
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o, { وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا } “Kıyamet günü bu onlar için ne kötü bir yüktür!” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «O, bitişik olarak "ve seelehüm" (ve onlara sordu) şeklinde değildir, [kıraatte] ayrı okunması gerekir. Çünkü bitiştirirsen anlaşılmaz; halbuki onda bir kapalılık yoktur: "Onlar için ne kötü bir yük olmuştur!" { خَالِدِينَ فِيهِ وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا } “Orada ebedî kalacaklardır. Kıyamet günü bu onlar için ne kötü bir yüktür!” [Bu], kötülük yüküdür ve sahibi ateşe yerleştirilmiştir.»
قَالَ: وَإِنَّمَا هِيَ {وساء لَهُم} مَقْطُوعَة وساء بعْدهَا لَهُم
[İbn Zeyd] dedi ki: «O ancak ayrı olarak { وَسَاءَ لَهُمْ } “onlar için ne kötüdür” şeklindedir; "sâe" ve ardından "lehum" gelir.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس أَن رجلا أَتَاهُ فَقَالَ: أَرَأَيْت قَوْله: {ونحشر الْمُجْرمين يَوْمئِذٍ زرقاً} وَأُخْرَى عميا
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bir adam ona gelip şöyle dedi: «{ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا } “Ve o gün günahkârları gök gözlü (korkudan gözleri donuklaşmış) olarak toplayacağız” buyruğu ile başka bir [ayetteki] "kör olarak [toplayacağız]" ifadesi hakkında ne dersin?»
قَالَ: إِن يَوْم الْقِيَامَة فِيهِ حالات: يكونُونَ فِي حَال زرقاً وَفِي حَال عميا
[İbn Abbâs] dedi ki: «Kıyamet gününde farklı haller vardır; bir halde gök gözlü (donuk gözlü), bir başka halde ise kör olurlar.»
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {يتخافتون بَينهم} قَالَ: يتسارّون
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ } “Aralarında fısıldaşırlar” buyruğu hakkında: «Gizli gizli konuşurlar» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {إِذْ يَقُول أمثلهم طَريقَة} قَالَ: أعلمهم فِي نَفسه
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, { إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً } “Görüşçe en üstün olanları söylediği zaman...” buyruğu hakkında: «Kendi içinde en bilgili olanları» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {إِذْ يَقُول أمثلهم طَريقَة} قَالَ: أعدلهم من الْكفَّار {إِن لبثتم} أَي فِي الدُّنْيَا {إِلَّا يَوْمًا} لما تقاصرت فِي أنفسهم
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً } “Görüşçe en üstün olanları söylediği zaman...” buyruğu hakkında: «Kâfirlerin en makul olanı», { إِنْ لَبِثْتُمْ } “ancak kaldınız” yani dünyada { إِلَّا يَوْمًا } “ancak bir gün” [demesi], [dünya hayatı] gözlerinde kısaldığı içindir demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ: قَالَت قُرَيْش: يَا مُحَمَّد كَيفَ يفعل رَبك بِهَذِهِ الْجبَال يَوْم الْقِيَامَة فَنزلت {ويسألونك عَن الْجبَال} الْآيَة
İbnu'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kureyş, «Ey Muhammed! Kıyamet günü Rabbin bu dağları ne yapacak?» dedi. Bunun üzerine { وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ } “Sana dağlar hakkında soruyorlar...” ayeti indi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فيذرها قاعاً} قَالَ: مستوياً {صفصفاً} قَالَ: لَا نَبَات فِيهِ {لَا ترى فِيهَا عوجا} قَالَ: وَاديا {وَلَا أمتاً} قَالَ: رابية
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَيَذَرُهَا قَاعًا } “Böylece onları dümdüz bir yer halinde bırakacak” buyruğu hakkında: «Düz bir halde», { صَفْصَفًا } “kupkuru/pürüzsüz” buyruğu hakkında: «Üzerinde bitki olmayan», { لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا } “Orada ne bir çukurluk görebilirsin” buyruğu hakkında: «Ne bir vadi», { وَلَا أَمْتًا } “ne de bir tümsek” buyruğu hakkında ise: «Ne de bir tepe [görebilirsin]» demiştir.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله عزوجل: {فيذرها قاعاً صفصفاً} قَالَ: القاع الأملس
et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi b. el-Ezrak ona: «Bana Azîz ve Celîl olan Allah'ın, { فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا } “Böylece onları dümdüz, pürüzsüz bir alan halinde bırakacak” buyruğu hakkında bilgi ver» dedi. [İbn Abbâs]: «Kâ' (القاع), düz ve pürüzsüz yerdir» dedi.
والصفصف المستوي
«Safsaf (الصفصف) ise dümdüz olandır.»
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول:
[Nâfi]: «Araplar bunu bilir mi?» dedi. [İbn Abbâs]: «Evet, şairin şöyle dediğini işitmedin mi?» dedi:
ملمومة شهباء لَو قذفوا بهَا شماريخ من رضوى إِذا عَاد صفصفا وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة أَنه سُئِلَ عَن قَوْله: {قاعاً صفصفاً لَا ترى فِيهَا عوجا وَلَا أمتاً} قَالَ: كَانَ ابْن عَبَّاس يَقُول: هِيَ الأَرْض الملساء الَّتِي لَيْسَ فِيهَا رابية مُرْتَفعَة وَلَا انخفاض
«Sağlam, parlak [bir ordu] ki Radvâ'nın doruklarına fırlatılsalardı, orası dümdüz (safsaf) kalırdı.» Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in rivayet ettiğine göre İkrime'ye, { قَاعًا صَفْصَفًا لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا } “Dümdüz, pürüzsüz bir alan halinde; orada ne bir çukurluk ne de bir tümsek görebilirsin” buyruğu sorulduğunda şöyle demiştir: İbn Abbâs: «O, içinde yüksek bir tepe veya bir çukurluk bulunmayan düz arazidir» derdi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {قاعاً صفصفاً} قَالَ: مستوياً {لَا ترى فِيهَا عوجا} قَالَ: خفضاً {وَلَا أمتاً} قَالَ: إرتفاعاً
Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { قَاعًا صَفْصَفًا } “Dümdüz, pürüzsüz bir alan” buyruğu hakkında: «Düzgün bir halde», { لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا } “Orada ne bir eğrilik/çukurluk görürsün” buyruğu hakkında: «Alçaklık», { وَلَا أَمْتًا } “ne de bir tümsek” buyruğu hakkında ise: «Yükseklik» demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {صفصفاً} قَالَ: القاع: الأَرْض والصفصف: المستوية {لَا ترى فِيهَا عوجا} قَالَ: صدعاً
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { صَفْصَفًا } “pürüzsüz” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Kâ', yer/arazi; safsaf ise dümdüz olandır.» { لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا } “Orada ne bir çukurluk görürsün” buyruğu hakkında: «Yarık»,
{وَلَا أمتاً} قَالَ: أكمة
{ وَلَا أَمْتًا } “ne de bir tümsek” buyruğu hakkında ise: «Tepe [görürsün]» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {لَا ترى فِيهَا عوجا} قَالَ: ميلًا {وَلَا أمتاً} قَالَ: الأمت الْأَثر مثل الشرَاك
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا } “Orada ne bir çukurluk/eğrilik görürsün” buyruğu hakkında: «Bir meyil», { وَلَا أَمْتًا } “ne de bir tümsek” buyruğu hakkında ise: «Emet (الأمت), ayakkabı bağı gibi bir izdir» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: العوج الإرتفاع والأمت الْمَبْسُوط
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında: «Ivec (العوج) yükseklik, emet (الأمت) ise yayılmış/düz olandır» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة فِي الْآيَة قَالَ: يَعْنِي بالأمت حفراً
Abd b. Humeyd'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında: «Emet (الأمت) ile çukurları kastetmektedir» demiştir.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْوَقْف عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله تَعَالَى: {لَا ترى فِيهَا عوجا وَلَا أمتاً} مَا الأمت قَالَ: الشي الشاخص من الأَرْض قَالَ فِيهِ كَعْب بن زُهَيْر: فَأَبْصَرت لمحة من رَأس عكرشة فِي كَافِر مَا بِهِ أمت وَلَا شرف وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: يحْشر الله النَّاس يَوْم الْقِيَامَة فِي ظلمَة تطوى السَّمَاء وتتناثر النُّجُوم وَتذهب الشَّمْس وَالْقَمَر وينادي مُنَاد فَيسمع النَّاس الصَّوْت يأتونه
İbnu'l-Enbârî'nin el-Vakf'ta İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi b. el-Ezrak ona: «Bana Yüce Allah'ın, { لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا } “Orada ne bir çukurluk ne de bir tümsek görebilirsin” buyruğundaki 'emet' nedir, bildir» dedi. [İbn Abbâs]: «Yerden yükselen, dikilen şeydir. Kâ'b b. Züheyr bu hususta şöyle demiştir: 'Geniş, düz, içinde ne bir tümsek (emet) ne de bir tepe (şeref) bulunan yerde dişi tavşanın başından bir parıltı gördüm'» dedi. İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah kıyamet günü insanları bir karanlık içinde haşreder; gök dürülür, yıldızlar saçılır, güneş ve ay gider. Bir münâdî seslenir, insanlar sesi işitip ona gelirler.»
فَذَلِك قَول الله: {يَوْمئِذٍ يتبعُون الدَّاعِي لَا عوج لَهُ}
İşte Allah'ın şu buyruğu [bunu anlatmaktadır]: { يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ } “O gün, hiçbir sapma göstermeksizin çağırıcıya uyarlar”.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَالح فِي قَوْله: {يتبعُون الدَّاعِي لَا عوج لَهُ} قَالَ: لَا عوج عَنهُ
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sâlih'ten rivayet ettiğine göre o, { يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ } “Çağırıcıya uyarlar, ona karşı bir sapma yoktur” buyruğu hakkında: «Ondan sapma/kaçış yoktur» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {لَا عوج لَهُ} لَا يميلون عَنهُ
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { لَا عِوَجَ لَهُ } “ona karşı bir sapma yoktur” buyruğu hakkında: «Ondan sapamazlar/meyledemezler» demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فَلَا تسمع إِلَّا همساً} قَالَ: الصَّوْت الْخَفي
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا } “Artık fısıltıdan başka bir şey işitmezsin” buyruğu hakkında: «Gizli/alçak ses» demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فَلَا تسمع إِلَّا همساً} قَالَ: صَوت وَطْء الْأَقْدَام
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا } “Artık fısıltıdan başka bir şey işitmezsin” buyruğu hakkında: «Ayak sesleri (adımların sesi)» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {فَلَا تسمع إِلَّا همساً} قَالَ: أصوات أَقْدَامهم
Abd b. Humeyd'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o, { فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا } “Artık fısıltıdan başka bir şey işitmezsin” buyruğu hakkında: «Ayaklarının sesleridir» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة وَسَعِيد فِي قَوْله: {فَلَا تسمع إِلَّا همساً} قَالَ: وَطْء الْأَقْدَام
Abd b. Humeyd'in İkrime ve Saîd'den rivayet ettiğine göre onlar, { فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا } “Artık fısıltıdan başka bir şey işitmezsin” buyruğu hakkında: «Ayakların basma sesi (adımların sesi)» demişlerdir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن حُصَيْن بن عبد الرَّحْمَن قَالَ: كنت قَاعِدا عِنْد الشّعبِيّ فمرت علينا إبل قد كَانَ عَلَيْهَا جص فَطَرَحته فَسمِعت صَوت أخفافها فَقَالَ: هَذَا الهمس
Abd b. Humeyd'in Husayn b. Abdirrahmân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Şa'bî'nin yanında oturuyordum. Üzerinde kireç/alçı bulunan ve onu dökmüş develer yanımızdan geçti; tabanlarının sesini işittim. Bunun üzerine: «İşte hems (fısıltı/gizli ses) budur» dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {فَلَا تسمع إِلَّا همساً} قَالَ: هُوَ خفض الصَّوْت بالْكلَام يُحَرك لِسَانه وشفتيه وَلَا يسمع
Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا } “Artık fısıltıdan başka bir şey işitmezsin” buyruğu hakkında: «O, konuşurken sesi alçaltmaktır; dilini ve dudaklarını oynatır fakat işitilmez» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله: {إِلَّا همساً} قَالَ: سر الحَدِيث وَصَوت الْأَقْدَام
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { إِلَّا هَمْسًا } “fısıltıdan başka...” buyruğu hakkında: «Gizli konuşma ve ayak sesidir» demiştir.
وَالله أعلم
En doğrusunu Allah bilir.
الْآيَة ١١١ - ١١٤
111 - 114. Ayetler
أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وعنت الْوُجُوه} قَالَ: ذلت
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, { وَعَنَتِ الْوُجُوهُ } “Yüzler boyun eğmiştir” buyruğu hakkında: «Zelil olmuştur/alçalmıştır» demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ مثله
Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd Katâde'den radıyallâhu anh benzerini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {وعنت الْوُجُوه} قَالَ: خَشَعت
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { وَعَنَتِ الْوُجُوهُ } “Yüzler boyun eğmiştir” buyruğu hakkında: «Huşu duymuştur/eğilmiştir» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله: {وعنت الْوُجُوه} قَالَ: استأسرت صَارُوا أُسَارَى كلهم
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { وَعَنَتِ الْوُجُوهُ } “Yüzler boyun eğmiştir” buyruğu hakkında: «Tutsak düşmüştür; hepsi esir haline gelmiştir» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الْعَالِيَة {وعنت الْوُجُوه} قَالَ: خضعت
Abd b. Humeyd'in Ebu'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre o, { وَعَنَتِ الْوُجُوهُ } “Yüzler boyun eğmiştir” buyruğu hakkında: «Boyun eğmiştir» demiştir.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿: {وعنت الْوُجُوه للحي القيوم} قَالَ: استسلمت وخضعت يَوْم الْقِيَامَة
et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi b. el-Ezrak ona: «Bana Azîz ve Celîl olan Allah'ın, { وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ } “Bütün yüzler Hayy ve Kayyûm olana boyun eğmiştir” buyruğu hakkında bilgi ver» dedi. [İbn Abbâs]: «Kıyamet günü teslim olmuş ve boyun eğmiştir» dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول: ليبك عَلَيْك كل عان بكربه وَآل قصيّ من مقل وَذي وفر وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس رَضِي اله عَنْهُمَا فِي قَوْله: {وعنت الْوُجُوه} قَالَ: الرُّكُوع وَالسُّجُود
[Nâfi]: «Araplar bunu bilir mi?» dedi. [İbn Abbâs]: «Evet, şairin şöyle dediğini işitmedin mi?» dedi: «Kederiyle her tutsak ve Kusay ailesinden fakir olan da mal mülk sahibi olan da senin için ağlasın.» İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, { وَعَنَتِ الْوُجُوهُ } “Yüzler boyun eğmiştir” buyruğu hakkında: «Rükû ve secdedir» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن طلق بن حبيب ﵁ فِي قَوْله: {وعنت الْوُجُوه للحي القيوم} قَالَ: هُوَ وضعك جبهتك وكفيك وركبتيك وأطراف قَدَمَيْك فِي السُّجُود
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Talk b. Habîb'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ } “Bütün yüzler Hayy ve Kayyûm olana boyun eğmiştir” buyruğu hakkında: «Bu, secdede alnını, iki avucunu, iki dizini ve iki ayağının uçlarını [yere] koymandır» demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله: {وَقد خَابَ من حمل ظلما} قَالَ: شركا
İbnu'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا } “Zulüm yüklenen ise gerçekten hüsrana uğramıştır” buyruğu hakkında: «Şirk [yüklenen]» demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَول: {وَقد خَابَ من حمل ظلما} قَالَ: شركا
Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا } “Zulüm yüklenen ise gerçekten hüsrana uğramıştır” buyruğu hakkında: «Şirk [yüklenen]» demiştir.
وَفِي قَوْله: {فَلَا يخَاف ظلما وَلَا هضماً} قَالَ: {ظلما} أَن يُزَاد فِي سيئاته
[Katâde] { فَلَا يَخَافُ ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا } “Artık o, ne bir haksızlıktan ne de hakkının eksiltilmesinden korkar” buyruğundaki { ظُلْمًا } “haksızlık” ifadesi hakkında: «Günahlarının artırılmasıdır» dedi.
{وَلَا هضماً} قَالَ: لَا ينقص من حَسَنَاته
{ وَلَا هَضْمًا } “hakkının eksiltilmesinden...” ifadesi hakkında ise: «İyiliklerinin eksiltilmemesidir» dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵁ فِي قَوْله: {فَلَا يخَاف ظلما وَلَا هضماً} قَالَ: لَا يخَاف أَن يظلم فيزاد فِي سيئاته وَلَا يهضم من حَسَنَاته
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { فَلَا يَخَافُ ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا } “Artık o, ne bir haksızlıktan ne de hakkının eksiltilmesinden korkar” buyruğu hakkında: «Kendisine haksızlık edilip günahlarının artırılmasından korkmaz, iyiliklerinden de eksiltilmez» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {فَلَا يخَاف ظلما} قَالَ: أَن يُزَاد عَلَيْهِ أَكثر من ذنُوبه {وَلَا هضماً} قَالَ: أَن ينتقص من حَسَنَاته شَيْئا
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { فَلَا يَخَافُ ظُلْمًا } “Artık o, ne bir haksızlıktan [korkar]” buyruğu hakkında: «Günahlarından fazlasının kendisine yüklenmesidir», { وَلَا هَضْمًا } “ne de hakkının eksiltilmesinden” buyruğu hakkında ise: «İyiliklerinden bir şeyin eksiltilmesidir» demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَلَا هضماً} قَالَ: غصبا
Feryâbî, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, { وَلَا هَضْمًا } “ne de hakkının eksiltilmesinden” buyruğu hakkında: «Gasp edilmesinden» demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {أَو يحدث لَهُم ذكرا} قَالَ: الْقُرْآن {ذكرا} قَالَ: جدا وورعاً
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا } “Yahut onlara bir öğüt/hatırlatma getirsin diye” buyruğu hakkında: «Kur'an'dır», { ذِكْرًا } “bir öğüt/hatırlatma” hakkında ise: «Ciddiyet ve takvadır» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ قَالَ: كَانَ النَّبِي ﷺ إِذا أنزل عَلَيْهِ جِبْرِيل بِالْقُرْآنِ أتعب نَفسه فِي حفظه حَتَّى يشق على نَفسه يتخوف أَن يصعد جِبْرِيل وَلم يحفظه فينسى مَا علمه
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cibrîl Nebî'ye ﷺ Kur'an indirdiğinde, Cibrîl yukarı çıkıp da kendisi ezberleyemez ve kendisine öğretileni unutur endişesiyle kendi nefsine zor gelecek derecede ezberlemek için kendini yorardı.
فَقَالَ الله: {وَلَا تعجل بِالْقُرْآنِ من قبل أَن يقْضى إِلَيْك وحيه} وَقَالَ: (لَا تحرّك بِهِ لسَانك لتعجل بِهِ) (الْقِيَامَة آيَة ١٦)
Bunun üzerine Allah: { وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } “Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı (okumakta) acele etme” buyurdu ve: { لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ } “Onu aceleyle almak için dilini kımıldatma” (Kıyâme Suresi, 16) buyurdu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَلَا تعجل بِالْقُرْآنِ من قبل أَن يقْضى إِلَيْك وحيه} يَقُول: لَا تعجل حَتَّى نبينه لَك
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, { وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } “Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı (okumakta) acele etme” buyruğu hakkında şöyle demektedir: «Biz onu sana açıklayıncaya kadar acele etme.»
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن الْحسن قَالَ: لطم رجل امْرَأَته فَجَاءَت إِلَى النَّبِي ﷺ تطلب قصاصا فَجعل النَّبِي ﷺ بَينهمَا الْقصاص فَأنْزل الله {وَلَا تعجل بِالْقُرْآنِ من قبل أَن يقْضى إِلَيْك وحيه وَقل رب زِدْنِي علما} فَوقف النَّبِي ﷺ حَتَّى نزلت (الرِّجَال قوّامون على النِّسَاء) (النِّسَاء آيَة ٣٤) الْآيَة
Feryâbî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam hanımına bir tokat attı; kadın da kısas istemek üzere Nebî'ye ﷺ geldi. Nebî ﷺ aralarında kısasa hükmetti. Bunun üzerine Allah: { وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا } “Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı (okumakta) acele etme ve 'Rabbim, ilmimi artır' de” ayetini indirdi. Nebî ﷺ, { الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ } “Erkekler kadınlar üzerinde hâkimdirler/yöneticidirler” (Nisâ Suresi, 34) ayeti inene kadar durdu.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد عَن الْحسن أَنه قَرَأَ {من قبل أَن يقْضى إِلَيْك وحيه}
Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd'in el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o, { مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } “sana vahyi tamamlanmadan önce” şeklinde okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {وَلَا تعجل بِالْقُرْآنِ} قَالَ: لَا تمله على أحد حَتَّى نتمه لَك
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ } “Kur'an'ı (okumakta) acele etme” buyruğu hakkında: «Biz onu sana tamamlayıncaya kadar kimseye yazdırma/dikte etme» demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {من قبل أَن يقْضى إِلَيْك وحيه} قَالَ: تبيانه
Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } “sana vahyi tamamlanmadan önce” buyruğu hakkında: «Onun açıklaması [tamamlanmadan önce]» demiştir.
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ يَقُول: اللَّهُمَّ انفعني بِمَا علمتني وَعَلمنِي مَا يَنْفَعنِي وزدني علما وَالْحَمْد لله على كل حَال
Tirmizî ve İbn Mâce'nin Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ şöyle dua ederdi: «Allahım! Bana öğrettiğin şeylerle beni faydalandır, bana fayda verecek şeyleri öğret ve ilmimi artır. Her hâl üzere Allah'a hamdolsun.»
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد عَن ابْن مَسْعُود: أَنه كَانَ يَدْعُو: اللَّهُمَّ زِدْنِي إِيمَانًا وفقها ويقينا وعلما
Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle dua etmekteydi: «Allahım! İmanımı, kavrayışımı, yakinimi ve ilmimi artır.»
الْآيَة ١١٥
115. Ayet
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الصَّغِير وَابْن مَنْدَه فِي التَّوْحِيد وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: إِنَّمَا سمي الْإِنْسَان: لِأَنَّهُ عهد إِلَيْهِ فنسي
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, es-Sağîr'de Taberânî, et-Tevhîd'de İbn Mende ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İnsan ancak kendisine ahid verilip de unuttuğu için insan diye isimlendirilmiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن عَسَاكِر عَن أبي أُمَامَة الْبَاهِلِيّ قَالَ: لَو أَن أَحْلَام بني آدم جمعت مُنْذُ يَوْم خلق آدم إِلَى أَن تقوم السَّاعَة فَوضعت فِي كفة وحلم آدم فِي كفة لرجح حلمه بأحلامهم
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Asâkir'in Ebû Ümâme el-Bâhilî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Eğer Âdemoğullarının akılları/hilimleri Âdem'in yaratıldığı günden kıyamet kopuncaya kadar toplansa ve bir kefeye konulsa, Âdem'in aklı/hilmi de bir kefeye konulsa, muhakkak onun aklı/hilmi onların akıllarına/hilimlerine ağır basardı.»
ثمَّ قَالَ الله: {وَلم نجد لَهُ عزماً} قَالَ: حفظا
Sonra Allah: { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا } “onda bir azim de bulmadık” buyurdu. [İbn Abbâs]: «[Yani] bir muhafaza [bulmadık]» dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن الْحسن قَالَ: كَانَ عقل آدم مثل عقل جَمِيع وَلَده
Ebû'ş-Şeyh'in el-Azame'de el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Âdem'in aklı, bütün çocuklarının aklı kadardı.
قَالَ الله: {فنسي وَلم نجد لَهُ عزماً}
Allah Teâlâ: { فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا } “Fakat o unuttu ve biz onda bir azim de bulmadık” buyurmuştur.
وَأخرج عبد الْغَنِيّ بن سعيد فِي تَفْسِيره عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَلَقَد عهدنا إِلَى آدم} قَالَ: أَن لَا يقرب الشَّجَرَة
Abdülganî b. Saîd'in tefsirinde İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, { وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ } “Andolsun biz daha önce Âdem'e ahit vermiştik” buyruğu hakkında: «Ağaca yaklaşmaması hususunda» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مَنْدَه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَلم نجد لَهُ عزماً} قَالَ: حفظا
İbn Cerîr ve İbn Mende'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا } “onda bir azim de bulmadık” buyruğu hakkında: «Bir muhafaza [bulmadık]» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {فنسي} قَالَ: فَترك {وَلم نجد لَهُ عزماً} يَقُول: لم نجْعَل لَهُ عزماً
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, { فَنَسِيَ } “Fakat o unuttu” buyruğu hakkında: «Terk etti» demiştir; { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا } “onda bir azim de bulmadık” buyruğu hakkında ise: «Ona bir azim kılmadık» demektedir.
وَأخرج الزبير بن بكار فِي الموفقيات عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: سَأَلت عمر بن الْخطاب ﵁ عَن قَول الله: (يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تسألوا عَن أَشْيَاء أَن تبد لكم تَسؤْكُم) (الْمَائِدَة آيَة ١٠١) قَالَ: كَانَ رجال من الْمُهَاجِرين فِي أنسابهم شَيْء فَقَالُوا يَوْمًا: وَالله لَوَدِدْنَا أَن الله أنزل قُرْآنًا فِي نسبنا
ez-Zübeyr b. Bekkâr'ın el-Muvaffakıyyât'ta İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb'a radıyallâhu anh Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ } “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde sizi üzecek olan şeyleri sormayın” (Mâide Suresi, 101) buyruğunu sordum. Dedi ki: Muhacirlerden bazı adamların neseplerinde bir şüphe/kusur vardı. Bir gün: «Vallahi Allah'ın nesebimiz hakkında bir Kur'an indirmesini ne kadar da isterdik» dediler.
فَأنْزل الله مَا قَرَأت ثمَّ قَالَ لي: إِن صَاحبكُم هَذَا - يَعْنِي عَليّ بن أبي طَالب - أَن ولِّي زهد وَلَكِنِّي أخْشَى عجب نَفسه أَن يذهب بِهِ
Bunun üzerine Allah okuduğun ayeti indirdi. Sonra bana dedi ki: «Şu arkadaşınız -Ali b. Ebî Tâlib'i kastediyor- eğer yönetici olursa dünyaya değer vermez; fakat kendi nefsini beğenip onu alıp götürmesinden korkuyorum.»
قلت: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ إِن صاحبنا من قد علمت
Dedim ki: «Ey Müminlerin Emiri! Arkadaşımız senin de bildiğin kimsedir.
وَالله مَا نقُول أَنه غير وَلَا عدل وَلَا أَسخط رَسُول الله ﷺ أَيَّام صحبته فَقَالَ: وَلَا فِي بنت أبي جهل
Vallahi biz onun arkadaşlık günlerinde [dinini] değiştirdiğini, doğrudan saptığını veya Resûlullah'ı ﷺ öfkelendirdiğini söylemiyoruz.» Dedi ki: «Ebû Cehil'in kızı konusunda da mı değil?»
وَهُوَ يُرِيد أَن يخطبها على فَاطِمَة قلت: قَالَ الله فِي مَعْصِيّة آدم ﵇ {وَلم نجد لَهُ عزماً} وصاحبنا لم يعزم على إسخاط رَسُول الله ﷺ وَلَكِن الخواطر الَّتِي لم يقدر على دَفعهَا عَن نَفسه
Oysa o, Fâtıma'nın üzerine onu istemek istemişti. Dedim ki: «Allah Âdem'in aleyhisselâm günahı hakkında: { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا } “onda bir azim de bulmadık” buyurmuştur. Bizim arkadaşımız da Resûlullah'ı ﷺ öfkelendirmeye kesin karar vermemişti; fakat nefsinden defetmeye güç yetiremediği vesveseler/düşünceler [oldu].
وَرُبمَا كَانَت من
Ve bazen bunlar
الْفَقِيه فِي دين الله الْعَالم بِأَمْر الله فَإِذا نبه عَلَيْهَا رَجَعَ وأناب
Allah'ın dininde fakih ve Allah'ın emrini bilen kimseden de sudûr eder; ancak uyarılınca döner ve tevbe eder.»
فَقَالَ: يَا ابْن عَبَّاس منْ ظَنّ أَنه يرد بحوركم فيغوص فِيهَا حَتَّى يبلغ قعرها فقد ظن عَجزا
Bunun üzerine [Ömer]: «Ey İbn Abbâs! Sizin denizlerinize girip dibine ulaşıncaya kadar dalacağını sanan kimse aciz bir zanda bulunmuştur» dedi.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن ابْن عَبَّاس أَنه قَالَ لعمر بن الْخطاب: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ لم يذكر الرجل وَلم ينس فَقَالَ: إِن على الْقلب طخاة كطخاة الْقَمَر فَإِذا تغشت الْقلب نسي ابْن آدم مَا كَانَ يذكر فَإِذا انجلت ذكر مَا نسي
Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdiru'l-Usûl'de İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, Ömer b. el-Hattâb'a: «Ey Müminlerin Emiri! İnsan neden hatırlar ve neden unutur?» dedi. [Ömer] dedi ki: «Kalbin üzerinde ayın üzerindeki bulut örtüsü gibi bir örtü vardır. Kalbi kapladığında Âdemoğlu hatırladığı şeyi unutur; açıldığında ise unuttuğunu hatırlar.»
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عَبَّاس ﵁ قَالَ: لَا تَأْكُلُوا بشمائلكم وَلَا تشْربُوا بشمائلكم فَإِن آدم أكل بِشمَالِهِ فنسي فأورث ذَلِك النسْيَان
İbn Ebî Şeybe'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Sol ellerinizle yemeyin ve sol ellerinizle içmeyin; çünkü Âdem soluyla yedi, unuttu ve bu unutmayı miras bıraktı.»
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطِيَّة {وَلم نجد لَهُ عزما} قَالَ: حفظا لما أَمر بِهِ
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Atıyye'den rivayet ettiğine göre o, { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا } “onda bir azim de bulmadık” buyruğu hakkında: «Kendisine emredilen şeyi muhafaza etme [bulmadık]» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وَلم نجد لَهُ عزماً} قَالَ: صبرا
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا } “onda bir azim de bulmadık” buyruğu hakkında: «Sabır [bulmadık]» demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُحَمَّد بن كَعْب قَالَ: لَو وزن حلم آدم بحلم الْعَالمين لوزنه
İbnu'l-Münzir'in Muhammed b. Kâ'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Eğer Âdem'in aklı/hilmi âlemlerin aklıyla/hilmiyle tartılsaydı, ona denk gelirdi.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبيد بن عُمَيْر قَالَ: لم يكن آدم من أولي الْعَزْم
İbn Ebî Hâtim'in Ubeyd b. Umeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Âdem, ulü'l-azm [peygamberlerden] değildi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {فنسي} قَالَ: ترك مَا قدم إِلَيْهِ وَلَو كَانَ مِنْهُ نِسْيَان مَا كَانَ عَلَيْهِ شَيْء لِأَن الله قد وضع عَن الْمُؤمنِينَ النسْيَان وَالْخَطَأ وَلَكِن آدم ترك مَا قدم إِلَيْهِ من أكل الشَّجَرَة
İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { فَنَسِيَ } “Fakat o unuttu” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Kendisine önceden bildirilen şeyi terk etti. Eğer ondaki [durum gerçek bir] unutma olsaydı ona bir sorumluluk olmazdı; çünkü Allah müminlerden unutma ve yanılmayı kaldırmıştır. Fakat Âdem, ağaçtan yeme konusunda kendisine önceden bildirilen emri terk etti.»
الْآيَة ١١٦ - ١٢٢
116 - 122. Ayetler
أخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {فَلَا يخرجنكما من الْجنَّة فتشقى} قَالَ: عَنى بِهِ شقاء الدُّنْيَا فَلَا تلقى ابْن آدم إِلَّا شقياً ناصباً
İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى } “sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çekersin/bedbaht olursun” buyruğu hakkında: «Bununla dünya zahmetini kastetmiştir; Âdemoğluna ancak zahmet çeken ve yorulan biri olarak rastlarsın» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان بن عَيْنِيَّة قَالَ: لم يقل فتشقيان لِأَنَّهَا دخلت مَعَه فَوَقع الْمَعْنى عَلَيْهِمَا جَمِيعًا وعَلى أولادهما كَقَوْلِه: (يَا أَيهَا النَّبِي إِذا طلّقْتُم) (الطَّلَاق آيَة ١) و (يَا أَيهَا النَّبِي لم تحرم مَا أحل الله لَك قد فرض الله لكم تَحِلَّة أَيْمَانكُم) (التَّحْرِيم آيَة ١) فَدَخَلُوا فِي الْمَعْنى مَعَه وَإِنَّمَا كلم النَّبِي ﷺ وَحده
İbn Ebî Hâtim'in Süfyân b. Uyeyne'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: [Ayet] { فَتَشْقَيَا } "ikiniz birden zahmet çekersiniz" demedi; çünkü kadın onunla birlikte [hükme] girdi ve bu anlam her ikisi ile onların çocuklarını kapsadı. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ } “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman...” (Talâk Suresi, 1) ve { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ ... قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ } “Ey Peygamber! Allah'ın sana helal kıldığını niçin haram kılıyorsun? ... Allah size yeminlerinizi çözmeyi meşru kılmıştır” (Tahrîm Suresi, 1-2) buyruklarında olduğu gibi. Onlar onunla birlikte anlama dâhil oldular, oysa [hitap olarak] sadece Nebî'ye ﷺ hitap edilmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَابْن عَسَاكِر عَن سعيد بن جُبَير ﵄ قَالَ: إِن آدم ﵇ لما أهبط إِلَى الأَرْض استقبله ثَوْر أبلق فَقيل لَهُ: اعْمَلْ عَلَيْهِ
Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve İbn Asâkir'in Saîd b. Cübeyr'den radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Âdem aleyhisselâm yeryüzüne indirildiğinde onu alaca bir öküz karşıladı ve ona: «Bununla çalış/çift sür» denildi.
فَجعل يمسح الْعرق عَن جَبينه وَيَقُول: هَذَا مَا وَعَدَني رَبِّي {فَلَا يخرجنكما من الْجنَّة فتشقى} ثمَّ نَادَى حَوَّاء: أحواء أَنْت عملت فِي هَذَا فَلَيْسَ أحد من بني آدم يعْمل على ثَوْر إِلَّا قَالَ: حوّاء دخلت عَلَيْهِم من قبل آدم ﵇
Bunun üzerine alnından teri silmeye başladı ve: «Rabbimin bana vadettiği işte buydu: { فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى } “sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çekersin”» diyordu. Sonra Havvâ'ya seslendi: «Ey Havvâ! Bunda senin payın var.» Âdemoğullarından bir öküzle çalışan hiç kimse yoktur ki «Havvâ onlara Âdem'den aleyhisselâm önce musallat oldu» demesin.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَأَنَّك لَا تظمأ فِيهَا وَلَا تضحى} قَالَ: لَا يصيبك فِيهَا عَطش وَلَا حر
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, { وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى } “Ve sen orada ne susuzluk çekersin ne de sıcaktan bunalırsın” buyruğu hakkında: «Orada sana susuzluk ve sıcaklık isabet etmez» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵁ فِي قَوْله: {لَا تظمأ} قَالَ: لَا تعطش {وَلَا تضحى} قَالَ: لَا يصيبك فِيهَا حر
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { لَا تَظْمَأُ } “susuzluk çekmezsin” buyruğu hakkında: «Susamazsın», { وَلَا تَضْحَى } “ne de sıcaktan bunalırsın” buyruğu hakkında ise: «Orada sana sıcaklık isabet etmez» demiştir.
وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس: إِن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله: {وَأَنَّك لَا تظمأ فِيهَا وَلَا تضحى} قَالَ: لَا تعرق فِيهَا من شدَّة الشَّمْس
et-Tastî'nin Mesâil'inde İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi b. el-Ezrak ona, { وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى } “Ve sen orada ne susuzluk çekersin ne de sıcaktan bunalırsın” buyruğunu sordu. [İbn Abbâs]: «Güneşin şiddetinden ötürü orada terlemezsin» dedi.