Binûn

Tâhâ Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم

[Nâfi]: «Araplar bunu bilir mi?» dedi. [İbn Abbâs]: «Evet,

أما سَمِعت الشَّاعِر يَقُول: رَأَتْ رجلا أما إِذا الشَّمْس عارضت فيضحى وَأما بالْعَشي فيخضر وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله: {وَلَا تضحى} قَالَ: لَا يصيبك حر الشَّمْس

Şairin şöyle dediğini işitmedin mi: «Güneş açtığında sıcağa maruz kalan, akşamleyin ise soğuktan tir tir titreyen bir adam gördü.» Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, { وَلَا تَضْحَى } “ne de sıcaktan bunalırsın” buyruğu hakkında: «Sana güneşin sıcağı isabet etmez» demiştir.

وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي صلى الله عَلَيْهِ وَسلم

Ahmed, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem

قَالَ إِن فِي الْجنَّة شَجَرَة يسير الرَّاكِب فِي ظلها مائَة عَام لَا يقطعهَا وَهِي شَجَرَة الْخلد

şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz cennette öyle bir ağaç vardır ki binekli bir kimse onun gölgesinde yüz yıl yol alsa yine de onu katedip bitiremez; o, ebedilik ağacıdır (şeceretü'l-huld).»

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد والحكيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن وهب بن مُنَبّه ﵁ قَالَ: لما أسكن الله آدم الْجنَّة وَزَوجته وَنَهَاهُ عَن الشَّجَرَة رأى غصونها متشعبة بَعْضهَا على بعض وَكَانَ لَهَا ثَمَر تَأْكُله الْمَلَائِكَة لخلدهم وَهِي الثَّمَرَة الَّتِي نهى الله آدم عَنْهَا وَزَوجته فَلَمَّا أَرَادَ إِبْلِيس أَن يستزلهما دخل الْحَيَّة وَكَانَت الْحَيَّة لَهَا أَربع قَوَائِم كَأَنَّهَا بُخْتِيَّة من أحسن دَابَّة خلقهَا الله فَلَمَّا دخلت الْحَيَّة الْجنَّة خرج من جوفها إِبْلِيس فَأخذ من الشَّجَرَة الَّتِي نهى الله آدم وَزَوجته عَنْهَا فجَاء بهَا إِلَى حَوَّاء فَقَالَ: انظري إِلَى هَذِه الشَّجَرَة مَا أطيب رِيحهَا وَأطيب طعمها وَأحسن لَوْنهَا فأخذتها حَوَّاء فَأَكَلتهَا ثمَّ ذهبت بهَا إِلَى آدم فَقَالَت: انْظُر إِلَى هَذِه الشَّجَرَة مَا أطيب رِيحهَا وَأطيب طعمها وَأحسن لَوْنهَا

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, Nevâdiru'l-Usûl'de Hakîm et-Tirmizî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Vehb b. Münebbih'ten radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah, Âdem'i ve eşini cennete yerleştirip onları o ağaçtan nehyettiğinde, [Âdem] onun dallarının birbirine sarılıp sarmaş dolaş olduğunu gördü. Onun, meleklerin ebedi kalmak için yedikleri bir meyvesi vardı; işte bu, Allah'ın Âdem'i ve eşini [yemesinden] menettiği meyveydi. İblis ikisini saptırmak isteyince yılana girdi. Yılanın, Allah'ın yarattığı en güzel bineklerden olan Baht devesi gibi dört ayağı vardı. Yılan cennete girince İblis onun karnından çıktı ve Allah'ın Âdem'i ve eşini menettiği ağaçtan aldı. Onu Havvâ'ya getirip: «Şu ağaca bak! Kokusu ne kadar hoş, tadı ne kadar güzel, rengi ne kadar harika!» dedi. Havvâ onu aldı, yedi; sonra onu Âdem'e götürüp: «Şu ağaca bak! Kokusu ne kadar hoş, tadı ne kadar güzel, rengi ne kadar harika!» dedi.

فَأكل مِنْهَا آدم {فبدت لَهما سوآتهما} فَدخل آدم فِي جَوف الشَّجَرَة فناداه ربه: أَيْن أَنْت قَالَ: هَا أناذا يَا رب

Âdem ondan yedi, { فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا } “bunun üzerine her ikisine de edep yerleri görünüverdi”. Âdem ağacın içine girdi. Rabbi ona: «Neredesin?» diye seslendi. «İşte buradayım ey Rabbim!» dedi.

قَالَ: أَلا تخرج قَالَ: أستحي مِنْك يَا رب

[Rabbi]: «Çıkmaz mısın?» buyurdu. [Âdem]: «Senden hayâ ediyorum ey Rabbim!» dedi.

قَالَ: اهبط إِلَى الأَرْض

[Rabbi]: «Yeryüzüne in!» buyurdu.

ثمَّ قَالَ: يَا حَوَّاء غررت عَبدِي فَإنَّك لَا تحملين حملا إِلَّا كرْهاً فَإِذا أردْت أَن تَضَعِي مَا فِي بَطْنك أشرفت على الْمَوْت مرَارًا

Sonra şöyle buyurdu: «Ey Havvâ! Kulumu aldattın; artık sen hiçbir gebeliği zahmetsiz taşımayacaksın. Karnındakini doğurmak istediğinde de defalarca ölümle burun buruna geleceksin.»

وَقَالَ للحية: أَنْت الَّتِي دخل الملعون فِي جوفك حَتَّى غرّ عَبدِي

Yılana da şöyle buyurdu: «Sen, kulumu aldatsın diye o lanetlinin içine girdiği [hayvansın].

أَنْت ملعونة لعنة تتحوّل قوائمك فِي بَطْنك وَلَا يكون لَك رزق إِلَّا التُّرَاب أَنْت عَدو بني آدم وهم أعداؤك أَيْنَمَا لقِيت أحد مِنْهُم أخذت بعقبيه وَحَيْثُ مَا لقيك أحد مِنْهُم شرخ رَأسك

Sen öyle bir lanetle lanetlendin ki ayakların karnının içine geçecek ve topraktan başka rızkın olmayacak! Sen Âdemoğullarının düşmanısın, onlar da senin düşmanlarındır. Onlardan birine nerede rastlarsan topuğundan yakalarsın; onlardan biri sana nerede rastlarsa başını ezer.»

قيل لوهب: وَهل كَانَت الْمَلَائِكَة تَأْكُل قَالَ: يفعل الله مَا يَشَاء

Vehb'e: «Melekler yemek yer miydi?» diye soruldu. O da: «Allah dilediğini yapar» dedi.

وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن عَلْقَمَة قَالَ: اقْتُلُوا الْحَيَّات كلهَا إِلَى الجان الَّذِي كَأَنَّهُ ميل فَإِنَّهُ جنها وَلَا يضر أحدكُم كَافِرًا قتل أَو مُسلما

Hakîm et-Tirmizî'nin Alkame'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mil [gibi ince ve düz] olan can (küçük yılan) hariç bütün yılanları öldürün; zira o, onların cinidir. Birinizin onu öldürmesi [öldürülenin] kâfir veya Müslüman olmasına zarar vermez.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي عبد الله المغربي قَالَ: تفكر إِبْرَاهِيم ﵇ فِي شَأْن آدم قَالَ: يَا رب خلقته بِيَدِك ونفخت فِيهِ من روحك وأسجدت لَهُ ملائكتك ثمَّ بذنب وَاحِد مَلَأت أَفْوَاه النَّاس حَتَّى يَقُولُوا: (وَعصى آدم ربه فغوى) فَأوحى اله إِلَيْهِ: يَا إِبْرَاهِيم أما علمت أَن مُخَالفَة الحبيب على الحبيب شَدِيدَة

Beyhakî'nin Şuabu'l-Îmân'da Ebû Abdillâh el-Mağribî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhîm aleyhisselâm Âdem'in durumunu düşünüp: «Ey Rabbim! Onu kendi elinle yarattın, ona ruhundan üfledin ve meleklerini ona secde ettirdin; sonra tek bir günahtan ötürü insanların ağzını 'Âdem Rabbine karşı geldi de yolunu şaşırdı' diyecek şekilde doldurdun» dedi. Allah ona şöyle vahyetti: «Ey İbrâhîm! Sevilenin sevene muhalefet etmesinin ne kadar ağır olduğunu bilmez misin?»

الْآيَة ١٢٣ - ١٢٦

123-126. Âyetler

أخرج الطَّبَرَانِيّ والخطيب فِي الْمُتَّفق والمفترق وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي الطُّفَيْل أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ: {فَمن اتبع هُدَايَ}

Taberânî, el-Müttefik ve'l-Müfterik'te el-Hatîb ve İbn Merdûye'nin Ebü't-Tufeyl'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: { فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ } “Kim benim hidayetime uyarsa...” buyruğunu okumuştur.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من اتبع كتاب الله هداه الله من الضَّلَالَة فِي الدُّنْيَا ووقاه سوء الْحساب يَوْم الْقِيَامَة

İbn Ebî Şeybe, Taberânî, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Allah'ın Kitabı'na uyarsa, Allah onu dünyada sapıklıktan doğru yola iletir ve kıyamet gününde kötü hesaptan korur.»

وَذَلِكَ أَن الله يَقُول: {فَمن اتبع هُدَايَ فَلَا يضل وَلَا يشقى}

Bu böyledir; zira Allah şöyle buyurmaktadır: { فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى } “Kim benim hidayetime uyarsa ne sapar ne de bedbaht olur.”

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَمُحَمّد بن نصر وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان من طرق عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أَجَارَ الله تَابع الْقُرْآن من أَن يضل فِي الدُّنْيَا أَو يشقى فِي الْآخِرَة

Feryâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Muhammed b. Nasr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî'nin çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah, Kur'an'a uyan kimseyi dünyada sapmaktan ve ahirette bedbaht olmaktan korumuştur.»

ثمَّ قَرَأَ: {فَمن اتبع هُدَايَ فَلَا يضل وَلَا يشقى} قَالَ: لَا يضل فِي الدُّنْيَا وَلَا يشقى فِي الْآخِرَة

Sonra: { فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى } “Kim benim hidayetime uyarsa ne sapar ne de bedbaht olur” ayetini okuyup: «Dünyada sapmaz, ahirette de bedbaht olmaz» dedi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور ومسدد فِي مُسْنده وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي كتاب عَذَاب الْقَبْر عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ مَرْفُوعا فِي قَوْله: {معيشة ضنكا} قَالَ: عَذَاب الْقَبْر

Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, Müsned'inde Müsedded, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Kitâbu Azâbi'l-Kabr'de Beyhakî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den merfû olarak rivayet ettiğine göre o, { مَعِيشَةً ضَنْكًا } “dar bir geçim” buyruğu hakkında: «Kabir azabıdır» demiştir.

وَفِي لفظ عبد الرَّزَّاق قَالَ: يضيق عَلَيْهِ قَبره حَتَّى تخْتَلف أضلاعه

Abdurrezzâk'ın lafzında: «Kabri kaburgaları birbirine geçecek şekilde ona daraltılır» demiştir.

وَفِي لفظ ابْن أبي حَاتِم عَن ضمة الْقَبْر

İbn Ebî Hâtim'in lafzında ise kabrin sıkmasından [bahsedilmiştir].

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: إِن الْمَعيشَة الضنك: أَن يُسَلط عَلَيْهِ تِسْعَة وَتسْعُونَ تنيناً تنهشه فِي الْقَبْر

Beyhakî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Dar geçim (el-maîşetü'd-dank); kabirde ona, kendisini sokup parçalayacak doksan dokuz ejderhanın musallat edilmesidir.»

وَأخرج الْبَزَّار وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله: {فَإِن لَهُ معيشة ضنكاً} قَالَ: الْمَعيشَة الضنك الَّتِي قَالَ الله: إِنَّه يُسَلط عَلَيْهِ تِسْعَة وَتسْعُونَ حَيَّة تنهش لَحْمه حَتَّى تقوم السَّاعَة

Bezzâr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا } “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” buyruğu hakkında şöyle buyurmuştur: «Allah'ın zikrettiği o dar geçim; kıyamet kopuncaya kadar etini sokup koparacak doksan dokuz yılanın ona musallat edilmesidir.»

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبَزَّار وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم من وَجه آخر عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله: {فَإِن لَهُ معيشة ضنكاً} قَالَ: عَذَاب الْقَبْر

İbn Ebî Şeybe, Bezzâr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Hâkim'in başka bir yoldan Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا } “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” buyruğu hakkında: «Kabir azabıdır» buyurmuştur.

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي ذكر الْمَوْت والحكيم التِّرْمِذِيّ وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: الْمُؤمن فِي قَبره فِي رَوْضَة خضراءويرحب لَهُ قَبره سبعين ذراعاويضيءحتى يكون كَالْقَمَرِ لَيْلَة الْبَدْر

Zikru'l-Mevt'te İbn Ebî'd-Dünyâ, Hakîm et-Tirmizî, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân ve İbn Merdûye'nin Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Mümin, kabrinde yemyeşil bir bahçededir; kabri onun için yetmiş arşın genişletilir ve dolunay gecesindeki ay gibi aydınlatılır.

هَل تَدْرُونَ فِيمَا أنزلت {فَإِن لَهُ معيشة ضنكاً} قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم

{ فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا } “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” [ayetinin] ne hakkında indirildiğini bilir misiniz?» Sahabîler: «Allah ve Resûlü daha iyi bilir» dediler.

قَالَ: عَذَاب الْكَافِر فِي قَبره يُسَلط عَلَيْهِ تِسْعَة وَتسْعُونَ تنيناً

[Allah Resûlü] şöyle buyurdu: «Kâfirin kabrindeki azabıdır; ona doksan dokuz ejderha musallat edilir.

هَل تَدْرُونَ مَا التنين تِسْعَة وَتسْعُونَ حَيَّة لكل حَيَّة سَبْعَة رُؤُوس يخدشونه ويلسعونه وينفخون فِي جمسه إِلَى يَوْم يبعثون

Ejderha nedir bilir misiniz? Doksan dokuz yılandır. Her bir yılanın yedi başı vardır; diriltilecekleri güne kadar onu tırmalar, sokar ve vücuduna [zehir] üflerler.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي كتاب عَذَاب الْقَبْر عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: إِذا حدثتكم بِحَدِيث أنبأتكم بِتَصْدِيق ذَلِك من كتاب الله إِن الْمُؤمن إِذا وضع فِي قَبره أَجْلِس فِيهِ فَيُقَال لَهُ: من رَبك وَمَا دينك وَمن نبيك فيثبته الله فَيَقُول: رَبِّي الله وديني الإِسلام ونبيي مُحَمَّد ﷺ

İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Kitâbu Azâbi'l-Kabr'de Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Size bir hadis rivayet ettiğimde onun Allah'ın Kitabı'ndaki doğrulamasını da size haber veririm. Mümin kabrine konulduğunda kabrinde oturtulur ve ona: 'Rabbin kim, dinin ne ve peygamberin kim?' denilir. Allah onu sabit kılar ve o da: 'Rabbim Allah, dinim İslâm ve peygamberim Muhammed'dir ﷺ' der.

فيوسع لَهُ فِي قَبره ويروّح لَهُ فِيهِ

Bunun üzerine kabri onun için genişletilir ve orada ona ferahlık verilir.»

ثمَّ قَرَأَ عبد الله {يثبت الله الَّذين آمنُوا بالْقَوْل الثَّابِت فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَة} فَإِذا مَاتَ الْكَافِر أَجْلِس فِي قَبره فَيُقَال لَهُ: من رَبك وَمَا دينك وَمن نبيك فَيَقُول: لَا أَدْرِي

Sonra Abdullah [İbn Mes'ûd]: { يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ } “Allah, iman edenleri dünyada da ahirette de sağlam sözle sabit kılar” ayetini okudu. «Kâfir öldüğünde ise kabrinde oturtulur ve ona: 'Rabbin kim, dinin ne ve peygamberin kim?' denilir. O da: 'Bilmiyorum' der.

قَالَ: فيضيق عَلَيْهِ قَبره ويعذب فِيهِ

[İbn Mes'ûd] dedi ki: «Bunun üzerine kabri ona daraltılır ve orada azap görür.»

ثمَّ قَرَأَ: {وَمن أعرض عَن ذكري فَإِن لَهُ معيشة ضنكاً}

Sonra: { وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا } “Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” ayetini okudu.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {معيشة ضنكاً} قَالَ: الشَّقَاء

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { مَعِيشَةً ضَنْكًا } “dar bir geçim” buyruğu hakkında: «Bedbahtlıktır» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {معيشة ضنكاً} قَالَ: شدَّة عَلَيْهِ فِي النَّار

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { مَعِيشَةً ضَنْكًا } “dar bir geçim” buyruğu hakkında: «Cehennemde ona uygulanacak şiddettir/zorluktur» demiştir.

وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله: {معيشة ضنكاً} قَالَ: الضنك الشَّديد من كل وَجه

et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi b. el-Ezrak ona: «Bana { مَعِيشَةً ضَنْكًا } “dar bir geçim” buyruğunu haber ver» dedi. [İbn Abbâs]: «Dank (ضنك); her açıdan son derece şiddetli ve dar [olan şey]dir» dedi.

قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك

[Nâfi]: «Araplar bunu bilir mi?» dedi.

قَالَ: نعم أما سَمِعت الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول: وَالْخَيْل قد لحق بِنَا فِي مارق ضنك نواحيه شَدِيد الْمُقدم

[İbn Abbâs]: «Evet, şairin şöyle dediğini işitmedin mi: “Atlar bize etrafı daracık, girişi pek çetin bir geçitte yetiştiğinde...”» dedi.

وَأخرج هناد وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله: {فَإِن لَهُ معيشة ضنكاً} قَالَ: عَذَاب الْقَبْر

Hennâd, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir, Taberânî ve Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o, { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا } “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” buyruğu hakkında: «Kabir azabıdır» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن مَسْعُود مثله

İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan aynısını rivayet etmişlerdir.

وَأخرج عبد بن حميد وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي صَالح وَالربيع مثله

Abd b. Humeyd ve Beyhakî; Ebû Sâlih ve er-Rebî'den de aynısını rivayet etmişlerdir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن قَالَ: الْمَعيشَة الضنك خصم

İbn Ebî Şeybe ve İbnu'l-Münzir'in el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o: «Dar geçim (el-maîşetü'd-dank); hasımdır [kabirdeki hesaptır]» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {معيشة ضنكاً} قَالَ: يَقُول: كل مَال أَعْطيته عبدا من عبَادي قلّ أَو كثر لَا يطيعني فِيهِ فَلَا خير فِيهِ وَهُوَ الضنك فِي الْمَعيشَة

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { مَعِيشَةً ضَنْكًا } “dar bir geçim” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «[Allah] şöyle buyurur: Kullarımdan bir kula az veya çok verdiğim her mal ki onda bana itaat etmezse, onda hiçbir hayır yoktur; işte geçimdeki darlık (dank) budur.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {معيشة ضنكا} قَالَ: ضيقَة

İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o, { مَعِيشَةً ضَنْكًا } “dar bir geçim” buyruğu hakkında: «Darlıktır» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله: {معيشة ضنكاً} قَالَ: الضنك من الْمَعيشَة إِذا وسع الله على عَبده أَن يَجْعَل معيشته من الْحَرَام فَيَجْعَلهُ الله عَلَيْهِ ضيقا فِي نَار جَهَنَّم

İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o, { مَعِيشَةً ضَنْكًا } “dar bir geçim” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Geçimdeki darlık; Allah kuluna bol rızık verdiğinde, kulun geçimini haramdan kılmasıdır. Bunun üzerine Allah da cehennem ateşinde bunu ona dar kılar.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مَالك بن دِينَار فِي قَوْله: {معيشة ضنكا} قَالَ: يحول الله رزقه فِي الْحَرَام فَلَا يطعمهُ إِلَّا رانا حَتَّى يَمُوت فيعذبه عَلَيْهِ

İbn Ebî Hâtim'in Mâlik b. Dînâr'dan rivayet ettiğine göre o, { مَعِيشَةً ضَنْكًا } “dar bir geçim” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Allah onun rızkını harama çevirir de ölünceye kadar onu ancak günahla ve katılaşmış bir kalple yedirir; sonra da bundan ötürü ona azap eder.»

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {معيشة ضنكاً} قَالَ: الْعَمَل السيء والرزق الْخَبيث

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o, { مَعِيشَةً ضَنْكًا } “dar bir geçim” buyruğu hakkında: «Kötü amel ve pis rızıktır» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {معيشة ضنكاً} قَالَ: فِي النَّار شوك وزقوم وغسلين والضريع وَلَيْسَ فِي الْقَبْر وَلَا فِي الدُّنْيَا معيشة مَا الْمَعيشَة والحياة إِلَّا فِي الْآخِرَة

İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o, { مَعِيشَةً ضَنْكًا } “dar bir geçim” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Cehennemde diken, zakkum, gıslîn (kan ve irin) ve darî' (kuru diken) vardır. Ne kabirde ne de dünyada gerçek bir geçim vardır; asıl geçim ve hayat ancak ahirettedir.»

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن مُجَاهِد {معيشة ضنكاً} ضيقَة يضيق عَلَيْهِ قَبره

Beyhakî'nin Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { مَعِيشَةً ضَنْكًا } “dar bir geçim” [buyruğu hakkında]: «Darlıktır; kabri ona daralır» demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {فَإِن لَهُ معيشة ضنكاً} قَالَ: رزقا {ونحشره يَوْم الْقِيَامَة أعمى} قَالَ: عَن الْحجَّة {قَالَ رب لم حشرتني أعمى وَقد كنت بَصيرًا} قَالَ: فِي الدُّنْيَا {قَالَ كَذَلِك أتتك آيَاتنَا فنسيتها وَكَذَلِكَ الْيَوْم تنسى} قَالَ: تتْرك فِي النَّار

Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا } “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” buyruğu hakkında: «Rızıktır» demiştir. { وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى } “Kıyamet günü de onu kör olarak haşrederiz” buyruğu hakkında: «Delilden [yoksun olarak]» demiştir. { قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا } “[O da:] 'Rabbim! Ben gören bir kimse idim, beni niçin kör olarak haşrettin?' der” buyruğu hakkında: «Dünyada [gören bir kimse idim]» demiştir. { قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى } “[Allah] buyurur ki: 'İşte böyle; sana ayetlerimiz gelmişti de sen onları unutmuştun, bugün de öylece unutulursun'” buyruğu hakkında da: «Ateşte terk edilirsin» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَالح فِي قَوْله: {ونحشره يَوْم الْقِيَامَة أعمى} قَالَ: لَيْسَ لَهُ حجَّة

İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sâlih'ten rivayet ettiğine göre o, { وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى } “Kıyamet günü de onu kör olarak haşrederiz” buyruğu hakkında: «Onun bir hücceti (tutunacak delili) yoktur» demiştir.

وَأخرج هناد وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله:

Hennâd, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir:

{ونحشره يَوْم الْقِيَامَة أعمى} قَالَ: عمي عَلَيْهِ كل شَيْء إِلَّا جَهَنَّم

{ وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى } “Kıyamet günü de onu kör olarak haşrederiz” [buyruğu hakkında]: «Cehennem hariç her şey ona kör edilir (başka bir şey göremez)» demiştir.

وَفِي لفظ قَالَ: لَا يبصر إِلَّا النَّار

Bir lafızda da: «Ateşten başkasını görmez» demiştir.

وَأخرج هناد عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {لم حشرتني أعمى} قَالَ: لَا حجَّة لَهُ

Hennâd'ın Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى } “Beni niçin kör olarak haşrettin?” buyruğu hakkında: «Onun bir delili yoktur» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {أتتك آيَاتنَا فنسيتها} يَقُول: تركتهَا أَن تعْمل بهَا

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, { أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا } “Sana ayetlerimiz gelmişti de sen onları unutmuştun” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Onlarla amel etmeyi terk ettin demektir.»

{وَكَذَلِكَ الْيَوْم تنسى} قَالَ: فِي النَّار

{ وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى } “Bugün de öylece unutulursun” [buyruğu hakkında]: «Ateşte [terk edilirsin]» demiştir.

وَالله أعلم

En doğrusunu Allah bilir.

الْآيَة ١٢٧ - ١٣١

127 - 131. Ayetler

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان فِي قَوْله: {وَكَذَلِكَ نجزي من أسرف} قَالَ: من أشرك

İbn Ebî Hâtim'in Süfyân'dan rivayet ettiğine göre o, { وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ } “Haddi aşanı işte böyle cezalandırırız” buyruğu hakkında: «Şirk koşandır» demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {أفلم يهد لَهُم} قَالَ: ألم نبين لَهُم

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ } “Onları doğru yola iletmedi mi?” buyruğu hakkında: «Onlara açıklamadık mı?» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {أفلم يهد لَهُم} قَالَ: أفلم نبين لَهُم {كم أهلكنا قبلهم من الْقُرُون يَمْشُونَ فِي مساكنهم} نَحْو عَاد وَثَمُود وَمن أهلك من الْأُمَم

İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ } “Onları doğru yola iletmedi mi?” buyruğu hakkında: «Onlara açıklamadık mı?»; { كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi [ve şimdi] onların yurtlarında gezip dolaştıklarını [görmediler mi?]” buyruğu hakkında ise: «Âd, Semûd ve helak edilen diğer ümmetler gibi» demiştir.

وَفِي قَوْله: {وَلَوْلَا كلمة سبقت من رَبك لَكَانَ لزاماً وَأجل مُسَمّى} قَالَ: هَذَا من مقاديم الْكَلَام يَقُول: لَوْلَا كلمة من رَبك وَأجل مُسَمّى لَكَانَ لزاماً

{ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz ve belirlenmiş bir süre olmasaydı, muhakkak [azap] kaçınılmaz olurdu” buyruğu hakkında da şöyle demiştir: «Bu, kelamın öne alınmış kısımlarındandır. [Cümle] şöyle demektir: 'Eğer Rabbinden bir söz ve belirlenmiş bir süre olmasaydı, muhakkak [azap] kaçınılmaz olurdu.'»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {وَلَوْلَا كلمة سبقت من رَبك لَكَانَ لزاماً} قَالَ: لَكَانَ أخذا وَلَكنَّا أخرناهم إِلَى يَوْم بدر وَهُوَ اللُّزُوم وتفسيرها {وَلَوْلَا كلمة سبقت من رَبك لَكَانَ لزاماً وَأجل مُسَمّى} لَكَانَ لزاماً وَلكنه تَقْدِيم وَتَأْخِير فِي الْكَلَام

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, { وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, muhakkak [azap] kaçınılmaz olurdu” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «[Hemen] bir yakalama (helak) olurdu, fakat biz onları Bedir gününe kadar erteledik; lüzûm (kaçınılmazlık) budur. { وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى } ayetinin tefsiri: 'Muhakkak [azap] kaçınılmaz olurdu' şeklindedir; ancak söz diziminde bir takdim ve tehir (öne alma ve erteleme) vardır.»

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: الْأَجَل الْمُسَمّى الْكَلِمَة الَّتِي سبقت من رَبك {لَكَانَ لزاماً وَأجل مُسَمّى} قَالَ: أجل مُسَمّى الدُّنْيَا

İbnu'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: «Belirlenmiş süre, Rabbinden geçmiş olan sözdür.» { لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى } “Muhakkak [azap] kaçınılmaz olurdu ve belirlenmiş bir süre” [kısmı hakkında da]: «Dünyanın belirlenmiş süresidir» demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {لَكَانَ لزاماً} قَالَ: موتا

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { لَكَانَ لِزَامًا } “muhakkak [azap] kaçınılmaz olurdu” buyruğu hakkında: «Ölüm [olurdu]» demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَسبح بِحَمْد رَبك قبل طُلُوع الشَّمْس وَقبل غُرُوبهَا} قَالَ: هِيَ الصَّلَاة الْمَكْتُوبَة

Abdurrezzâk, el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا } “Güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et” buyruğu hakkında: «O, farz kılınan namazdır» demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَسبح بِحَمْد رَبك قبل طُلُوع الشَّمْس} قَالَ: هِيَ صَلَاة الْفجْر {وَقبل غُرُوبهَا} قَالَ: صَلَاة الْعَصْر {وَمن آنَاء اللَّيْل} قَالَ: صَلَاة الْمغرب وَالْعشَاء {وأطراف النَّهَار} قَالَ: صَلَاة الظّهْر

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ } “Güneşin doğmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et” buyruğu hakkında: «O, sabah namazıdır»; { وَقَبْلَ غُرُوبِهَا } “ve batmasından önce” [buyruğu hakkında]: «İkindi namazıdır»; { وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ } “gecenin saatlerinde de” [buyruğu hakkında]: «Akşam ve yatsı namazıdır»; { وَأَطْرَافَ النَّهَارِ } “ve gündüzün taraflarında” [buyruğu hakkında]: «Öğle namazıdır» demiştir.

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر عَن جرير عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله: {وَسبح بِحَمْد رَبك قبل طُلُوع الشَّمْس وَقبل غُرُوبهَا} قَالَ: {قبل طُلُوع الشَّمْس} صَلَاة الصُّبْح {وَقبل غُرُوبهَا} صَلَاة الْعَصْر

Taberânî, İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in Cerîr'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا } “Güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et” buyruğu hakkında şöyle buyurmuştur: «{ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ } “Güneşin doğmasından önce”, sabah namazıdır; { وَقَبْلَ غُرُوبِهَا } “ve batmasından önce”, ikindi namazıdır.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {وَسبح بِحَمْد رَبك قبل طُلُوع الشَّمْس وَقبل غُرُوبهَا} قَالَ: كَانَ هَذَا قبل أَن تفرض الصَّلَاة

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا } “Güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et” buyruğu hakkında: «Bu, namaz farz kılınmadan önceydi» demiştir.

وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن خُزَيْمَة وَابْن حبَان وَابْن مرْدَوَيْه عَن جرير قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِنَّكُم سَتَرَوْنَ ربكُم كَمَا ترَوْنَ هَذَا الْقَمَر لَا تضَامون فِي رُؤْيَته فَإِن اسْتَطَعْتُم أَن لَا تغلبُوا على صَلَاة قبل طُلُوع الشَّمْس وَقبل غُرُوبهَا فافعلوا

Ahmed, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Huzeyme, İbn Hibbân ve İbn Merdûye'nin Cerîr'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz siz şu ayı gördüğünüz gibi Rabbinizi de göreceksiniz; O'nu görmede bir haksızlığa uğramayacaksınız (birbirinizi sıkıştırmayacaksınız). O halde güneşin doğmasından önceki ve batmasından önceki namazı kaçırmamaya gücünüz yeterse bunu yapın.»

ثمَّ قَرَأَ: {وَسبح بِحَمْد رَبك قبل طُلُوع الشَّمْس وَقبل غُرُوبهَا}

Sonra: { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا } “Güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et” ayetini okudu.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ عَن عمَارَة بن رُومِية: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: لن يلج النَّار أحد صلى قبل طُلُوع الشَّمْس وَقبل غُرُوبهَا

İbn Ebî Şeybe, Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin Umâre b. Ruveybe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Güneş doğmadan önce ve batmadan önce namaz kılan hiç kimse ateşe girmeyecektir.»

وَأخرج الْحَاكِم عَن فضَالة بن وهب اللَّيْثِيّ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ لَهُ: حَافظ على العصرين

Hâkim'in Fedâle b. Vehb el-Leysî'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «İki asr [namazına] devam et» buyurmuştur.

قلت: وَمَا العصران قَالَ: صَلَاة قبل طُلُوع الشَّمْس وَقبل غُرُوبهَا

«İki asr nedir?» dedim. «Güneş doğmadan önceki ve batmadan önceki namazdır» buyurdu.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله: {وَمن آنَاء اللَّيْل فسبح وأطراف النَّهَار} قَالَ: بعد الصُّبْح وَعند غرُوب الشَّمْس

Abd b. Humeyd'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o, { وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ } “Gecenin bir kısım vakitlerinde ve gündüzün taraflarında da tesbih et” buyruğu hakkında: «Sabahın ardından ve güneşin batış vaktindedir» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {لَعَلَّك ترْضى} قَالَ: الثَّوَاب فِيمَا يزيدك الله على ذَلِك

İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o, { لَعَلَّكَ تَرْضَى } “umulur ki hoşnut kalırsın” buyruğu hakkında: «Allah'ın buna ilave olarak sana vereceği şeylerdeki sevaptır» demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي عبد الرَّحْمَن أَنه قَرَأَ {لَعَلَّك ترْضى} بِرَفْع التَّاء

Abd b. Humeyd'in rivayet ettiğine göre Ebû Abdirrahmân, { لَعَلَّكَ تَرْضَى } ayetini te harfini ötreli olarak [turdâ şeklinde] okumuştur.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن زاهويه وَالْبَزَّار وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه والخرائطي فِي مَكَارِم الْأَخْلَاق وَأَبُو نعيم فِي الْمعرفَة عَن أبي رَافع قَالَ: أضَاف النَّبِي ﷺ ضيفاً وَلم يكن عِنْد النَّبِي ﷺ مَا يصلحه فأرسلني إِلَى رجل من الْيَهُود أَن بعنا أَو أسلِفْنا دَقِيقًا إِلَى هِلَال رَجَب

İbn Ebî Şeybe, İbn Zâheveyh, el-Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, Mekârimü'l-Ahlâk'ta Harâitî ve el-Ma'rife'de Ebû Nuaym'ın Ebû Râfi'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir misafir ağırladı; fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında ona ikram edecek bir şey yoktu. Beni Yahudilerden bir adama: «Bize Recep ayının hilaline kadar un sat veya veresiye ver» [demem için] gönderdi.

فَقَالَ: لَا إِلَّا برهن

[Yahudi]: «Hayır, ancak rehin karşılığında olur» dedi.

فَأتيت النَّبِي ﷺ فَأَخْبَرته فَقَالَ: أما وَالله إِنِّي لأمين فِي السَّمَاء أَمِين فِي الأَرْض وَلَو أَسْلفنِي أَو بَاعَنِي لَأَدَّيْت إِلَيْهِ اذْهَبْ بِدِرْعِي الْحَدِيد فَلَمَّا أخرج من عِنْده حَتَّى نزلت هَذِه الْآيَة {وَلَا تَمُدَّن عَيْنَيْك إِلَى مَا متعنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُم} كَأَنَّهُ يعزيه عَن الدُّنْيَا

Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu haber verdim. Şöyle buyurdu: «Allah'a yemin olsun ki ben gökte de eminim (güvenilirim), yerde de eminim. Şayet bana veresiye verse veya satsaydı muhakkak ona [bedelini] öderdim. Demir zırhımı alıp git.» Henüz onun yanından ayrılmamıştım ki şu ayet indi: { وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ } “Onlardan bazı zümrelere faydalandırdığımız şeylere gözlerini dikme”; sanki [Allah] onu dünyadan teselli ediyordu.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان فِي قَوْله: {وَلَا تَمُدَّن عَيْنَيْك} الْآيَة

İbn Ebî Hâtim'in Süfyân'dan rivayet ettiğine göre o, { وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } “Gözlerini dikme...” ayeti [hakkında]

قَالَ: تَعْزِيَة لرَسُول الله ﷺ

şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي سعيد أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن مَا أخوف مَا أَخَاف عَلَيْكُم مَا يفتح الله لكم من زهرَة الدُّنْيَا

İbn Ebî Hâtim'in Ebû Saîd'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sizin için en çok korktuğum şey, Allah'ın sizin için açacağı dünya süsüdür (çiçeğidir).»

قَالُوا: وَمَا زهرَة الدُّنْيَا يَا رَسُول الله ﷺ قَالَ: بَرَكَات الأَرْض

«Dünya süsü nedir ey Allah'ın Resûlü?» dediler. «Yeryüzünün bereketleridir» buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {زهرَة الْحَيَاة الدُّنْيَا} قَالَ: زِينَة الْحَيَاة الدُّنْيَا {لنفتنهم فِيهِ} قَالَ: لنبتليهم فِيهِ {ورزق رَبك خير وَأبقى} قَالَ: مِمَّا متع بِهِ هَؤُلَاءِ من زهرَة الدُّنْيَا

İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “dünya hayatının süsü” buyruğu hakkında: «Dünya hayatının ziynetidir»; { لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ } “kendilerini onunla sınamamız için” buyruğu hakkında: «Onları onda imtihan etmemiz için»; { وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى } “Rabbinin rızkı ise hem daha hayırlı hem daha kalıcıdır” buyruğu hakkında da: «Bu kimselere faydalandırılan dünya süsünden [daha hayırlıdır]» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {ورزق رَبك خير وَأبقى} يَقُول: رزق الْجنَّة

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, { وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى } “Rabbinin rızkı ise hem daha hayırlı hem daha kalıcıdır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Cennet rızkı demektir.»

وَأخرج المرهبي فِي فضل الْعلم عَن زِيَاد الصدعي قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من طلب الْعلم تكفل الله برزقه

el-Mürhibî'nin Fadlu'l-İlm'de Ziyâd es-Sadâî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim ilim talep ederse, Allah onun rızkına kefil olur.»

وَأخرج المرهبي عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من غَدا فِي طلب الْعلم أظلت عَلَيْهِ الْمَلَائِكَة وبورك لَهُ فِي معيشته وَلم ينقص من رزقه وَكَانَ عَلَيْهِ مُبَارَكًا

el-Mürhibî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim sabahleyin ilim talebine çıkarsa melekler onu gölgelendirir, geçimi onun için bereketlendirilir, rızkından hiçbir şey eksilmez ve bu onun için bereketli olur.»

الْآيَة ١٣٢

132. Ayet

أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {وَأمر أهلك بِالصَّلَاةِ} قَالَ: قَوْمك

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ } “Ailene namazı emret” buyruğu hakkında: «Kavmindir» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان الثَّوْريّ فِي قَوْله: {لَا نَسْأَلك رزقا} قَالَ: لَا نكلفك بِالطَّلَبِ

İbn Ebî Hâtim'in Süfyân es-Sevrî'den rivayet ettiğine göre o, { لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا } “Biz senden rızık istemiyoruz” buyruğu hakkında: «Seni [rızık] peşinde koşmakla mükellef kılmıyoruz» demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عُرْوَة أَنه كَانَ إِذا دخل على أهل الدُّنْيَا فَرَأى من دنياهم طرفا فَإِذا رَجَعَ إِلَى أَهله فَدخل الدَّار قَرَأَ {وَلَا تَمُدَّن عَيْنَيْك} إِلَى قَوْله: {نَحن نرزقك} ثمَّ يَقُول: الصَّلَاة

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Urve'den rivayet ettiğine göre o, dünya ehlinin yanına girip onların dünyalıklarından bir parça gördüğünde, ailesine dönüp eve girdiği vakit: { وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } [ayetinden] { نَحْنُ نَرْزُقُكَ } buyruğuna kadar okur, sonra da: «Namaza!»

الصَّلَاة رحمكم الله

«Namaza, Allah size rahmet etsin!» derdi.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر وَابْن النجار عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: لما نزلت {وَأمر أهلك بِالصَّلَاةِ} كَانَ النَّبِي ﷺ يَجِيء إِلَى بَاب عليّ صَلَاة الْغَدَاة ثَمَانِيَة أشهر يَقُول: الصَّلَاة رحمكم الله (إِنَّمَا يُرِيد الله ليذْهب عَنْكُم الرجس أهل الْبَيْت وَيُطَهِّركُمْ تَطْهِيرا) (الْأَحْزَاب آيَة ٣٣)

İbn Merdûye, İbn Asâkir ve İbnu'n-Neccâr'ın Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ } “Ailene namazı emret” ayeti indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sekiz ay boyunca sabah namazı vaktinde Ali'nin kapısına gelir ve şöyle derdi: «Namaza, Allah size rahmet etsin! (Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak günah kirini gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister) (el-Ahzâb, 33. ayet).»

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن ثَابت قَالَ: كَانَ النَّبِي ﷺ إِذا أَصَابَت أَهله خصَاصَة نَادَى أَهله بِالصَّلَاةِ: صلوا

Ahmed'in ez-Zühd'de, İbn Ebî Hâtim'in ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî'nin Sâbit'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ailesine bir darlık (yoksulluk) isabet ettiğinde ailesine namaz için şöyle seslenirdi: «Namaz kılın!»

صلوا

«Namaz kılın!»

قَالَ ثَابت: وَكَانَت الْأَنْبِيَاء إِذا نزل بهم أَمر فزعوا إِلَى الصَّلَاة

Sâbit şöyle dedi: «Peygamberler de başlarına bir iş geldiğinde namaza sığınırlardı.»