Binûn

Enbiyâ Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَقَالَ: مَا يبكيك أكرهتك

[Zülkifl]: ‘Seni ağlatan nedir? Sana zorla mı bir şey yaptım?’ dedi.

قَالَت: لَا وَلكنه عمل مَا عملته قطّ وَمَا حَملَنِي عَلَيْهِ إِلَّا الْحَاجة

[Kadın]: ‘Hayır, fakat bu hiç yapmadığım bir iştir; beni buna mecbur bırakan da sadece muhtaçlığımdır’ dedi.

فَقَالَ: تفعلين أَنْت هَذَا وَمَا فعلته اذهبي فَهِيَ لَك

Bunun üzerine [Zülkifl]: ‘Sen hiç yapmadığın hâlde bunu [Allah korkusundan] yapıyorsun! Git, o [paralar] senindir’ dedi...

وَقَالَ: وَالله لَا أعصي الله بعْدهَا أبدا

...ve: ‘Vallahi bundan sonra Allah'a ebediyen isyan etmeyeceğim’ dedi.

فَمَاتَ من ليلته فَأصْبح مَكْتُوبًا على بَابه: إِن الله قد غفر لذِي الكفل

O gece vefat etti; sabahleyin kapısının üzerinde: ‘Şüphesiz Allah Zülkifl'i bağışlamıştır’ diye yazılı bulundu.

وَأخرجه ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق نَافِع عَن ابْن عَمْرو: قَالَ فِيهِ ذُو الكفل

İbn Merdûye bunu Nâfi‘ yoluyla İbn Amr'dan nakletmiştir; o [rivayette de] ‘Zülkifl’ demiştir.

الْآيَة ٨٧ - ٨٨

87-88. Ayetler

أخرج ابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَذَا النُّون إِذْ ذهب مغاضباً} يَقُول: غضب على قومه {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} يَقُول: أَن لن نقضي عَلَيْهِ عُقُوبَة وَلَا بلَاء فِيمَا صنع بقَوْمه فِي غَضَبه عَلَيْهِم وفراره

İbn Cerîr ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, {وَذَا النُّون إِذْ ذهب مغاضباً} “Zünnûn'u da [hatırla]; hani o, öfkelenerek gitmişti” ayeti hakkında şöyle demiştir: ‘Kavmine öfkelenmişti.’ {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı (cezalandırmayacağımızı) sanmıştı” ayeti hakkında ise: ‘Kavmine öfkelenip onlardan kaçarken yaptığı şey sebebiyle aleyhine bir ceza veya bela takdir etmeyeceğimizi sanmıştı’ demiştir.

قَالَ: وعقوبته أَخذ النُّون إِيَّاه

[İbn Abbâs]: ‘Onun cezası ise balığın kendisini yakalamasıydı’ dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {وَذَا النُّون إِذْ ذهب مغاضباً} قَالَ: مغاضباً لِقَوْمِهِ

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'ten naklettiğine göre, {وَذَا النُّون إِذْ ذهب مغاضباً} “Zünnûn'u da [hatırla]; hani o, öfkelenerek gitmişti” ayeti hakkında: ‘Kavmine öfkelenerek [gitmişti]’ demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَمْرو بن قيس قَالَ: كَانَت تكون أَنْبيَاء جَمِيعًا يكون عَلَيْهِم وَاحِد فَكَانَ يُوحى إِلَى ذَلِك النَّبِي ﷺ: أرسل فلَان إِلَى بني فلَان فَقَالَ الله: {إِذْ ذهب مغاضباً} قَالَ: مغاضباً لذَلِك النَّبِي

İbn Ebî Hâtim'in Amr b. Kays'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Peygamberler bir arada bulunurlardı ve başlarında [baş] birisi olurdu. O peygambere sallallâhu aleyhi ve sellem: «Falancayı falan oğullarına gönder» diye vahyedilirdi.’ Allah'ın: {إِذْ ذهب مغاضباً} “Hani o, öfkelenerek gitmişti” buyruğu hakkında ise [şöyle] dedi: ‘O peygambere öfkelenerek [gitmişti].’

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} قَالَ: ظن أَن لن يَأْخُذهُ الْعَذَاب الَّذِي أَصَابَهُ

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre, {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” ayeti hakkında: ‘Başına gelen o azabın kendisini yakalamayacağını sanmıştı’ demiştir.

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {إِذْ ذهب مغاضباً} قَالَ: انْطلق آبقا {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} فَكَانَ لَهُ سلف من عمل صَالح فَلم يَدعه الله فبه أدْركهُ

Ahmed ez-Zühd'de, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in Hasan'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre, {إِذْ ذهب مغاضباً} “Hani o, öfkelenerek gitmişti” ayeti hakkında: ‘[Efendisinden] kaçan bir köle gibi gitti’ demiştir. {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” [ayeti hakkında ise şöyle demiştir]: ‘Onun geçmişte yaptığı salih amelleri vardı. Allah onu bırakmadı ve o [amelleri] vesilesiyle onu [rahmetiyle] yakaladı.’

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} قَالَ: ظن أَن لن نعاقبه بذلك

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Mücâhid'den radıyallâhu anh naklettiğine göre, {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” ayeti hakkında: ‘Bununla kendisini cezalandırmayacağımızı sanmıştı’ demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطِيَّة فِي قَوْله: {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} قَالَ: أَن لن نقضي عَلَيْهِ

İbn Ebî Hâtim'in Atiyye'den naklettiğine göre, {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” ayeti hakkında: ‘Aleyhine [bir hüküm] takdir etmeyeceğimizi [sanmıştı]’ demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ}

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'ten naklettiğine göre, {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” ayeti hakkında

يَقُول: ظن أَن الله لن يقْضِي عَلَيْهِ عُقُوبَة وَلَا بلَاء فِي غَضَبه الَّذِي غضب على قومه فِرَاقه إيَّاهُم

şöyle demiştir: ‘Kavmine öfkelenmesi ve onlardan ayrılması hususunda Allah'ın aleyhine bir ceza veya bela takdir etmeyeceğini sanmıştı.’

وَأخرج عبد بن حميد عَن عبد الله بن الْحَارِث قَالَ: لما الْتَقم الْحُوت يُونُس نبذ بِهِ إِلَى قَرَار الأَرْض فَسمع تَسْبِيح الأَرْض فَذَاك الَّذِي حاجه فناداه

Abd b. Humeyd'in Abdullah b. el-Hâris'ten naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Balık Yûnus'u yutunca, onu yerin dibine doğru götürüp bıraktı. [Yûnus] yerin tesbihini işitti; işte bu onu [tesbihe] sevk etti ve [Rabbine] seslendi.’

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} قَالَ: ظن أَن لن نعاقبه {فَنَادَى فِي الظُّلُمَات} قَالَ: ظلمَة اللَّيْل وظلمة الْبَحْر وظلمة بطن الْحُوت {أَن لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين} قَالَ الْمَلَائِكَة: صَوت مَعْرُوف فِي أَرض غَرِيبَة

el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Hasan'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre, {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” ayeti hakkında: ‘Kendisini cezalandırmayacağımızı sanmıştı’ demiştir. {فَنَادَى فِي الظُّلُمَات} “Sonunda karanlıklar içinde seslendi” [ayeti hakkında ise şöyle] demiştir: ‘Gecenin karanlığı, denizin karanlığı ve balığın karnının karanlığı.’ {أَن لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين} “«Senden başka hiçbir ilah yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum!» diye [yalvardı]”. Melekler: ‘Yabancı bir diyardan gelen tanıdık bir ses!’ dediler.

وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة والكلبي {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} قَالَا: ظن أَن لن نقضي عَلَيْهِ الْعقُوبَة

İbn Cerîr'in Katâde ve el-Kelbî'den naklettiğine göre onlar, {فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” ayeti hakkında: ‘Aleyhine bir ceza takdir etmeyeceğimizi sanmıştı’ demişlerdir.

وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {فَنَادَى فِي الظُّلُمَات} قَالَ: ظلمَة اللَّيْل وظلمة الْبَحْر وظلمة بطن الْحُوت

İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr yoluyla İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre, {فَنَادَى فِي الظُّلُمَات} “Sonunda karanlıklar içinde seslendi” ayeti hakkında: ‘Gecenin karanlığı, denizin karanlığı ve balığın karnının karanlığı’ demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن كَعْب وَعَمْرو بن مَيْمُون وَقَتَادَة مثله

İbn Cerîr; Muhammed b. Ka'b, Amr b. Meymûn ve Katâde'den de benzerini nakletmiştir.

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن سعيد بن جُبَير مثله

Ahmed ez-Zühd'de Saîd b. Cübeyr'den benzerini nakletmiştir.

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الْفرج بعد الشدَّة وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود ﵁ {فَنَادَى فِي الظُّلُمَات} قَالَ: ظلمَة اللَّيْل وظلمة بطن الْحُوت وظلمة الْبَحْر

Ahmed ez-Zühd'de, İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü'l-Ferec ba'de'ş-Şidde'de, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre, {فَنَادَى فِي الظُّلُمَات} “Sonunda karanlıklar içinde seslendi” ayeti hakkında: ‘Gecenin karanlığı, balığın karnının karanlığı ve denizin karanlığı’ demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن سَالم بن أبي الْجَعْد قَالَ: أوحى الله تَعَالَى إِلَى الْحُوت أَن: لَا تضر لَهُ لَحْمًا وَلَا عظما ثمَّ ابتلع الْحُوت حوت آخر قَالَ: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَات} قَالَ: ظلمَة الْحُوت ثمَّ حوت ثمَّ ظلمَة الْبَحْر

İbn Cerîr'in Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Allah Teâlâ balığa: «Onun ne etine ne de kemiğine zarar verme» diye vahyetti. Sonra o balığı başka bir balık yuttu.’ [Sâlim]: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَات} “Sonunda karanlıklar içinde seslendi” [ayeti hakkında]: ‘Balığın karanlığı, sonra [diğer] balık ve sonra denizin karanlığı’ demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك قَالَ: كل تَسْبِيح فِي الْقُرْآن صَلَاة إِلَّا قَوْله: {سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين}

İbnu'l-Münzir'in Dahhâk'ten naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘{سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين} “Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum!” sözü müstesna, Kur'an'daki her tesbih namaz anlamına gelir.’

وَأخرج الزبير بن بكار فِي الموفقيات من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن مُعَاوِيَة قَالَ لَهُ يَوْمًا: إِنِّي قد ضربتني أمواج الْقُرْآن البارحة فِي آيَتَيْنِ لم أعرف تأويلهما فَفَزِعت إِلَيْك

Zübeyr b. Bekkâr el-Muvaffakıyyât'ta el-Kelbî yoluyla Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre Muâviye bir gün ona şöyle demiştir: ‘Dün gece Kur'an dalgaları tevilini bilemediğim iki ayet hususunda bana çarptı da [yardım için] sana koştum.’

قَالَ: وَمَا هما قَالَ: قَول الله: {وَذَا النُّون إِذْ ذهب مغاضبا فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} وَأَنه يفوتهُ إِن أَرَادَهُ وَقَول الله:

[İbn Abbâs]: ‘O ikisi nedir?’ dedi. [Muâviye] dedi ki: Allah'ın: {وَذَا النُّون إِذْ ذهب مغاضبا فَظن أَن لن نقدر عَلَيْهِ} “Zünnûn'u da [hatırla]; hani o, öfkelenerek gitmişti de kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” kavlidir; [sanki] onu dilese O'ndan kurtulup kaçabilecekmiş gibi! Diğeri de Allah'ın şu kavlidir:

(حَتَّى إِذا استيأس الرُّسُل وظنوا أَنهم قد كذبُوا) (يُوسُف آيَة ١١٠) كَيفَ هَذَا يظنون أَنه قد كذبهمْ مَا وعدهم فَقَالَ ابْن عَبَّاس: أما يُونُس فَظن أَن لن تبلغ خطيئته أَن يقدر الله عَلَيْهِ فِيهَا الْعقَاب وَلم يشك أَن الله إِن أَرَادَهُ قدر عَلَيْهِ

“(Sonunda elçiler ümitlerini kesip kendilerinin yalana çıkarıldıklarını sandıkları zaman...) (Yûsuf Suresi, 110). Bu nasıl olur? Kendilerine vadedilen şeyin kendilerini yalanladığını mı sanıyorlardı?’ Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: ‘Yûnus'a gelince; o, hatasının Allah'ın kendisine ceza takdir edeceği bir boyuta ulaşacağını sanmamıştı; yoksa Allah kendisini [cezalandırmak] istese buna güç yetireceğinden asla şüphe etmemişti.

وَأما الْآيَة الْأُخْرَى فَإِن الرُّسُل استيأسوا من إِيمَان قَومهمْ وظنوا أَن من عصاهم لرضا فِي الْعَلَانِيَة قد كذبهمْ فِي السِّرّ وَذَلِكَ لطول الْبلَاء وَلم تستيئس الرُّسُل من نصر الله وَلم يَظُنُّوا أَنهم كذبهمْ مَا وعدهم

‘Diğer ayete gelince; peygamberler kavimlerinin iman etmesinden ümitlerini kesmişler ve imtihanın uzaması sebebiyle, açıktan rıza gösterip kendilerine isyan etmeyenlerin gizliden kendilerini yalanladıklarını sanmışlardı. Yoksa peygamberler Allah'ın yardımından ümit kesmemiş ve kendilerine vadedilen şeyin kendilerini yalancı çıkardığını da sanmamışlardı.’

فَقَالَ مُعَاوِيَة: فرجت عني با ابْن عَبَّاس فرج الله عَنْك

Muâviye: ‘Beni ferahlattın ey İbn Abbâs, Allah da seni ferahlatsın!’ dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم ن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لما دَعَا يُونُس قومه أوحى الله إِلَيْهِ أَن الْعَذَاب يصبحهم فَقَالَ لَهُم فَقَالُوا: مَا كذب يُونُس وليصبحنا الْعَذَاب فتعالوا حَتَّى نخرج سخال كل شَيْء فنجعلها من أَوْلَادنَا لَعَلَّ الله أَن يرحمهم

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Yûnus kavmini [imana] davet ettiğinde Allah ona, sabahleyin azabın onların başına geleceğini vahyetti. [Yûnus] bunu onlara söyledi; onlar da: «Yûnus yalan söylemedi; sabahleyin azap mutlaka başımıza gelecek. Gelin, her şeyin yavrularını çıkarıp çocuklarımızla [bir araya] koyalım; umulur ki Allah onlara merhamet eder» dediler.’

فأخرجوا النِّسَاء مَعَ الْولدَان وأخرجوا الْإِبِل مَعَ فصلانها وأخرجوا الْبَقر مَعَ عجاجيلها وأخرجوا الْغنم مَعَ سخالها فجعلوه أمامهم وَأَقْبل الْعَذَاب

Kadınları çocuklarla birlikte çıkardılar; develeri yavrularıyla, sığırları buzağılarıyla, davarları da kuzularıyla birlikte çıkarıp önlerine koydular ve azap yaklaştı.

فَلَمَّا رَأَوْهُ جأروا إِلَى الله ودعوا وَبكى النِّسَاء والولدان ورغت الإِبل وفصلانها وخارت الْبَقر وعجاجيلها وثغت الْغنم وسخالها فَرَحِمهمْ الله فصرف ذَلِك الْعَذَاب عَنْهُم وَغَضب يُونُس فَقَالَ: كذبت فَهُوَ قَوْله: {إِذْ ذهب مغاضباً} فَمضى إِلَى الْبَحْر وَقوم رست سفينتهم فَقَالَ: احْمِلُونِي مَعكُمْ فَحَمَلُوهُ فَأخْرج الْجعل فَأَبَوا أَن يقبلوه مِنْهُ فَقَالَ: إِذا أخرج عَنْكُم

[Azabı] gördüklerinde Allah'a yalvarıp yakardılar, dua ettiler; kadınlar ve çocuklar ağladı, develer ve yavruları böğürdü, sığırlar ve buzağıları böğürdü, koyunlar ve kuzuları meledi. Allah da onlara merhamet etti ve o azabı onlardan çevirdi. Yûnus ise öfkelenerek: ‘[Beni] yalancı çıkardılar’ dedi. İşte bu, O'nun: {إِذْ ذهب مغاضباً} “Hani o, öfkelenerek gitmişti” buyruğudur. Denize doğru gitti; orada gemileri demirlemiş bir topluluk vardı. ‘Beni de yanınıza alın’ dedi, onlar da onu bindirdiler. Ücretini çıkardı, fakat onlar bunu ondan almayı reddettiler. Bunun üzerine: ‘O hâlde aranızdan çıkayım’ dedi.

فقبلوه فَلَمَّا لجت السَّفِينَة فِي الْبَحْر أَخذهم الْبَحْر والأمواج فَقَالَ لَهُم يُونُس: اطرحوني تنجوا

[Bunun üzerine ücreti] kabul ettiler. Gemi denizin ortasına açıldığında deniz ve dalgalar onları sardı. Yûnus onlara: ‘Beni [denize] atın, kurtulursunuz’ dedi.

قَالُوا: بل نمسكك ننجو

Onlar: ‘Aksine, seni tutalım ki kurtulalım’ dediler.

قَالَ: فساهموني - يَعْنِي قارعوني - فساهموه ثَلَاثًا فَوَقَعت عَلَيْهِ الْقرعَة فَأوحى إِلَى سَمَكَة يُقَال لَهَا النَّجْم من الْبَحْر الْأَخْضَر أَن شقي الْبحار حَتَّى تأخذي يُونُس فَلَيْسَ يُونُس لَك رزقا وَلَكِن بَطْنك لَهُ سجن فَلَا تخدشي لَهُ جلدا وَلَا تكسري لَهُ عظما فَجَاءَت حَتَّى اسْتقْبلت السَّفِينَة فقارعوه الثَّالِثَة فَوَقَعت عَلَيْهِ فاقتحم المَاء فالتقمته السَّمَكَة فشقت بِهِ الْبحار حَتَّى انْتَهَت بِهِ إِلَى الْبَحْر الْأَخْضَر

[Yûnus]: ‘O hâlde aramızda kura çekin’ dedi. Üç kez kura çektiler ve kura ona çıktı. Bunun üzerine Yeşil Deniz'den ‘en-Necm’ denilen bir balığa şöyle vahyedildi: ‘Denizleri yarıp geç ve Yûnus'u al; zira Yûnus senin rızkın değildir, aksine senin karnın onun için bir hapishanedir. Onun ne derisini çiz ne de kemiğini kır!’ Balık gelip geminin karşısına durdu. Üçüncü kez kura çektiler, yine ona çıktı; [Yûnus da] suya atladı. Balık onu yuttu ve onunla birlikte denizleri yararak Yeşil Deniz'e kadar ulaştı.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لما الْتَقم الْحُوت يُونُس ذهب بِهِ حَتَّى أوقفهُ بِالْأَرْضِ السَّابِعَة فَسمع تَسْبِيح الأَرْض

İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Balık Yûnus'u yutunca, onu yedinci yer katına kadar götürüp durdurdu. Orada [Yûnus] yerin tesbihini işitti.’

فهيجه على التَّسْبِيح فَقَالَ: {لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين} فَأَخْرَجته حَتَّى ألقته على الأَرْض بِلَا شعر وَلَا ظفر مثل الصَّبِي المنفوس فأنبتت عَلَيْهِ شَجَرَة تظله وَيَأْكُل من تحتهَا من حشرات الأَرْض فَبينا هُوَ نَائِم تحتهَا إِذْ تساقط وَرقهَا قد يَبِسَتْ

Bu [durum] onu tesbih etmeye sevk etti ve: {لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين} “Senden başka hiçbir ilah yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum!” dedi. [Balık] onu çıkarıp yeni doğmuş tüysüz bir bebek gibi, ne saçı ne de tırnağı kalmamış bir hâlde karaya fırlattı. [Allah] onun üzerine kendisini gölgeleyen ve altından yer haşeratını yediği bir ağaç bitirdi. O, altında uyurken ağaç kuruyup yaprakları dökülüverdi.

فَشَكا ذَلِك إِلَى ربه فَقَالَ: تحزن على شَجَرَة يَبِسَتْ وَلَا تحزن على مائَة ألف أَو يزِيدُونَ يُعَذبُونَ وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي الْفرج وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس رَفعه: أَن يُونُس حِين بدا لَهُ أَن يَدْعُو الله بالكلمات حِين ناداه فِي بطن الْحُوت قَالَ: اللَّهُمَّ {لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين} فَأَقْبَلت الدعْوَة تحف بالعرش فَقَالَت الْمَلَائِكَة: هَذَا صَوت ضَعِيف مَعْرُوف فِي بِلَاد غَرِيبَة فَقَالَ: أما تعرفُون ذَلِك قَالَ: يَا رب وَمَا هُوَ قَالَ: ذَاك عَبدِي يُونُس

[Yûnus] bu durumu Rabbine şikâyet etti. [Rabbi de]: ‘Kuruyan bir ağaca üzülüyorsun da azap edilecek yüz bin ya da daha fazla insana üzülmüyor musun?’ buyurdu. İbn Ebî Hâtim, el-Ferec'de İbn Ebî'd-Dünyâ ve İbn Merdûye'nin Enes'ten merfû olarak naklettiklerine göre: Yûnus balığın karnındayken Rabbine seslenip O'na bu kelimelerle dua etmeyi düşündüğünde: ‘Allahım! {لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين} “Senden başka hiçbir ilah yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum!”’ dedi. Bu dua Arş'ın etrafını kuşatarak ulaştı. Melekler: ‘Bu, yabancı bir diyardan gelen zayıf ama tanıdık bir sestir’ dediler. [Allah]: ‘Onun kim olduğunu bilmiyor musunuz?’ buyurdu. [Melekler]: ‘Ey Rabbimiz, o kimdir?’ dediler. [Allah]: ‘O, kulum Yûnus'tur’ buyurdu.

قَالُوا: عَبدك يُونُس الَّذِي لم يزل يرفع لَهُ عمل متقبل وَدعوهُ مجابة قَالَ: نعم

[Melekler]: ‘Kendisine ait makbul bir amel ve kabul olunan bir dua [huzuruna] sürekli yükselen kulun Yûnus mu?’ dediler. O da: ‘Evet’ buyurdu.

قَالُوا: يَا رب أَفلا ترحم مَا كَانَ يصنع فِي الرخَاء فتنجيه من الْبلَاء قَالَ: بلَى

[Melekler]: ‘Ey Rabbimiz! Genişlik ve bolluk zamanlarında yaptıklarına merhamet edip onu bu beladan kurtarmaz mısın?’ dediler. O da: ‘Evet [kurtarırım]’ buyurdu.

فَأمر الْحُوت فطرحه بالعراء فأنبت الله عَلَيْهِ اليقطينة

Balığa emretti; o da onu çıplak bir araziye bıraktı. Allah da üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَعبد بن حميد وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر عَن عَليّ ﵁ مَرْفُوعا: لَيْسَ لعبد أَن يَقُول أَنا خير من يُونُس بن مَتى سبح الله فِي الظُّلُمَات

İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, Abd b. Humeyd, İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in Ali'den radıyallâhu anh merfû olarak naklettiklerine göre [Resûlullah şöyle buyurmuştur]: ‘Hiçbir kulun «Ben, karanlıklar içinde Allah'ı tesbih eden Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım» demesi uygun değildir.’

وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ والحكيم فِي نَوَادِر الْأُصُول وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن سعد بن أبي وَقاص ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: دَعْوَة ذِي النُّون إِذْ هُوَ فِي بطن الْحُوت {لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين} لم يدع بهَا مُسلم ربه فِي شَيْء قطّ إِلَّا اسْتَجَابَ لَهُ

Ahmed, Tirmizî, Nesâî, Nevâdiru'l-Usûl'de Hakîm [et-Tirmizî], Hâkim —ve sahih olduğunu belirtmiştir—, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şuab'da Beyhakî'nin Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan radıyallâhu anh, onun da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem naklettiğine göre o şöyle buyurmuştur: ‘Zünnûn'un balığın karnındayken yaptığı dua: {لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين} “Senden başka hiçbir ilah yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum!” duasıdır. Bir Müslüman herhangi bir konuda Rabbi'ne bununla dua ederse, Allah onun duasını mutlaka kabul eder.’

وَأخرج ابْن جرير عَن سعد ﵁: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: اسْم الله الَّذِي دعِي بِهِ أجَاب وَإِذا سُئِلَ بِهِ أعْطى دَعْوَة يُونُس بن مَتى

İbn Cerîr'in Sa'd'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittim: ‘Allah'ın kendisiyle dua edildiğinde icabet ettiği, istendiğinde verdiği ismi, Yûnus b. Mettâ'nın duasıdır.’

قلت: يَا رَسُول الله هِيَ ليونس خَاصَّة أم لجَماعَة الْمُسلمين قَالَ: هِيَ ليونس خَاصَّة وَلِلْمُؤْمنِينَ إِذا دعوا بهَا ألم تسمع قَول الله: {وَكَذَلِكَ ننجي الْمُؤمنِينَ} فَهُوَ شَرط من الله لمن دَعَاهُ

[Sa'd dedi ki]: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Bu [dua] Yûnus'a mı hastır, yoksa bütün Müslümanlara mı?’ diye sordum. O da: ‘O, [aslen] Yûnus'a hastır; [fakat] dua ettikleri takdirde müminler için de geçerlidir. Allah'ın: {وَكَذَلِكَ ننجي الْمُؤمنِينَ} “Müminleri de işte böyle kurtarırız” buyruğunu işitmedin mi? Bu, O'na dua eden kimse için Allah'ın bir vaadidir’ buyurdu.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه والدبلمي عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ أَن النَّبِي صلى الله عَلَيْهِ وَسلم

İbn Merdûye ve ed-Deylemî'nin Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem

قَالَ: هَذِه الْآيَة مفزع للأنبياء {لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين} نَادَى بهَا يُونُس فِي ظلمَة بطن الْحُوت

şöyle buyurmuştur: ‘Bu ayet peygamberlerin sığınağıdır: {لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين} “Senden başka hiçbir ilah yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum!” Yûnus, balığın karnının karanlığında bununla [Rabbine] seslenmiştir.’

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ قَالَ: اسْم الله الْأَعْظَم الَّذِي إِذا دعِي بِهِ أجَاب وَإِذا سُئِلَ بِهِ أعْطى {لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين}

İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Allah'ın kendisiyle dua edildiğinde icabet ettiği, istendiğinde verdiği İsm-i A'zamı şudur: {لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين} “Senden başka hiçbir ilah yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum!”’

وَأخرج الْحَاكِم عَن سعد بن أبي وَقاص ﵁ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: هَل أدلكم على اسْم الله الْأَعْظَم دُعَاء يُونُس {لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين} فأيما مُسلم دَعَا ربه بِهِ فِي مَرضه أَرْبَعِينَ مرّة فَمَاتَ فِي مَرضه ذَلِك أعطي أجر شَهِيد

Hâkim'in Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan radıyallâhu anh naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: ‘Size, Allah'ın kendisiyle dua edildiğinde icabet ettiği İsm-i A'zamını bildireyim mi? O, Yûnus'un duasıdır: {لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين} “Senden başka hiçbir ilah yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum!” Hangi Müslüman hastalığında Rabbi'ne bununla kırk defa dua eder de o hastalığında ölürse kendisine şehit ecri verilir.

وَإِن برأَ برأَ مغفوراً لَهُ

Şayet iyileşirse bağışlanmış olarak iyileşir.’

وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: من قَالَ أَنا خير من يُونُس بن مَتى فقد كذب

Hâkim —ve sahih olduğunu belirtmiştir— Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu nakletmiştir: ‘Kim «Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım» derse yalan söylemiş olur.’

وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄: أَن النَّبِي ﷺ مر على ثنية فَقَالَ: مَا هَذِه قَالُوا: ثنية كَذَا وَكَذَا

Hâkim —ve sahih olduğunu belirtmiştir— İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ nakletmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir dağ geçidinden geçti ve: ‘Bu nedir [hangi geçittir]?’ diye sordu. ‘Filan filan geçididir’ dediler.

قَالَ: كَأَنِّي أنظر إِلَى يُونُس على نَاقَة خطامها لِيف وَعَلِيهِ جُبَّة من صوف وَهُوَ يَقُول: لبيْك اللَّهُمَّ لبيْك

O da: ‘Yûnus'u, yuları hurma lifinden olan bir deve üzerinde, üzerinde yünden bir cübbe olduğu halde: «Lebbeyk Allāhümme lebbeyk» derken görür gibiyim’ buyurdu.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا يَنْبَغِي لأحد أَن يَقُول أَنا خير من يُونُس بن مَتى - نِسْبَة إِلَى أَبِيه - أصَاب ذَنبا ثمَّ اجتباه ربه

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: ‘Hiç kimseye, —babasına nispetle— Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlı olduğunu söylemek yakışmaz; o bir kusur işlemiş, sonra Rabbi onu seçkin kılmıştır.’

وَأخرج عبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا يَقُولَن أحدكُم أَنا خير من يُونُس بن مَتى

Abd b. Humeyd, Buhârî, Nesâî ve İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: ‘Hiçbiriniz sakın «Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım» demesin.’

وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا يَنْبَغِي لأحد أَن يَقُول أَنا خير من يُونُس بن مَتى

Buhârî, Müslim ve İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: ‘Hiç kimseye «Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım» demek yakışmaz.’

وَالله أعلم

Allah en doğrusunu bilir.

الْآيَة ٨٩ - ٩٠

89-90. Ayetler

وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وأصلحنا لَهُ زوجه} قَالَ: كَانَ فِي لِسَان امْرَأَة زَكَرِيَّا طول فأصلحه الله

Hâkim —ve sahih olduğunu belirtmiştir— İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ nakletmiştir: {وأصلحنا لَهُ زوجه} “Eşini de kendisi için ıslah ettik” ayeti hakkında şöyle demiştir: ‘Zekeriyyâ'nın eşinin dilinde bir uzama (huysuzluk/kötü söz) vardı, Allah da onu ıslah etti.’

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والخرائطي فِي مساوئ الْأَخْلَاق وَابْن عَسَاكِر عَن عَطاء بن أبي رَبَاح فِي قَوْله: {وأصلحنا لَهُ زوجه} قَالَ: كَانَ فِي خلقهَا سوء وَفِي لسانها طول - وَهُوَ الْبذاء - فَأصْلح الله ذَلِك مِنْهَا

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Mesâviü'l-Ahlâk'ta Harâitî ve İbn Asâkir'in Atâ b. Ebî Rabâh'tan naklettiğine göre o, {وأصلحنا لَهُ زوجه} “Eşini de kendisi için ıslah ettik” ayeti hakkında şöyle demiştir: ‘Ahlakında bir kötülük ve dilinde bir uzama —ki bu da çirkin konuşmadır— vardı; Allah onda bulunan bu hali düzeltti.’

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن عَسَاكِر عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ فِي قَوْله: {وأصلحنا لَهُ زوجه} قَالَ: كَانَ فِي خلقهَا شَيْء

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den naklettiğine göre o, {وأصلحنا لَهُ زوجه} “Eşini de kendisi için ıslah ettik” ayeti hakkında: ‘Onun ahlakında bir problem vardı’ demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن عَسَاكِر عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله: {وأصلحنا لَهُ زوجه} قَالَ: كَانَت لَا تَلد

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Asâkir'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o, {وأصلحنا لَهُ زوجه} “Eşini de kendisi için ıslah ettik” ayeti hakkında: ‘[Kadın] doğurmuyordu’ demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وأصلحنا لَهُ زوجه} قَالَ: كَانَت لَا تَلد

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o, {وأصلحنا لَهُ زوجه} “Eşini de kendisi için ıslah ettik” ayeti hakkında: ‘[Kadın] doğurmuyordu’ demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وأصلحنا لَهُ زوجه} قَالَ: وهبنا لَهُ ولدا مِنْهَا

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o, {وأصلحنا لَهُ زوجه} “Eşini de kendisi için ıslah ettik” ayeti hakkında: ‘Ondan kendisine bir çocuk bağışladık’ demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وأصلحنا لَهُ زوجه} قَالَ: كَانَت عاقراً فَجَعلهَا الله ولوداً ووهب لَهُ مِنْهَا يحيى

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o, {وأصلحنا لَهُ زوجه} “Eşini de kendisi için ıslah ettik” ayeti hakkında: ‘[Kadın] kısırdı; Allah onu doğurgan kıldı ve ondan kendisine Yahyâ'yı bağışladı’ demiştir.

وَفِي قَوْله: {وَكَانُوا لنا خاشعين} قَالَ: أذلاء

{وَكَانُوا لنا خاشعين} “Ve bize karşı huşu duyan kimselerdi” ayeti hakkında ise: ‘Boyun eğenlerdi’ demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {ويدعوننا رغباً ورهباً} قَالَ: {رغباً} طَمَعا وخوفاً وَلَيْسَ يَنْبَغِي لأَحَدهمَا أَن يُفَارق الآخر

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre o, {ويدعوننا رغباً ورهباً} “Bize umarak ve korkarak dua ederlerdi” ayeti hakkında şöyle demiştir: ‘{رغباً} “Umarak”, arzulayarak ve korkarak demektir; bu ikisinden birinin diğerinden ayrılması uygun olmaz.’

وَأخرج ابْن الْمُبَارك عَن الْحسن فِي قَوْله: {ويدعوننا رغباً ورهباً وَكَانُوا لنا خاشعين} قَالَ: الْخَوْف الدَّائِم فِي الْقلب

İbnu'l-Mübârek'in Hasan'dan naklettiğine göre o, {ويدعوننا رغباً ورهباً وَكَانُوا لنا خاشعين} “Bize umarak ve korkarak dua ederlerdi ve bize karşı huşu duyan kimselerdi” ayeti hakkında: ‘Kalpteki sürekli korkudur’ demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن فِي قَوْله: {ويدعوننا رغباً ورهباً} قَالَ: مَا دَامَ خوفهم رَبهم فَلم يُفَارق خَوفه قُلُوبهم إِن نزلت بهم رَغْبَة خَافُوا أَن يكون ذَلِك استدراجاً من الله لَهُم وَإِن نزلت بهم رهبة خَافُوا أَن يكون الله ﷿ قد أَمر بأخذهم لبَعض مَا سلف مِنْهُم

Abd b. Humeyd'in Hasan'dan naklettiğine göre o, {ويدعوننا رغباً ورهباً} “Bize umarak ve korkarak dua ederlerdi” ayeti hakkında şöyle demiştir: ‘Rablerinden duydukları korku devam ettiği müddetçe, O'nun korkusu kalplerinden hiç ayrılmadı. Başlarına sevindirici bir şey (rağbet) gelse, bunun Allah'tan bir istidraç (derece derece azaba çekme) olmasından korkarlardı; başlarına korkutucu bir şey (rehbet) gelse, geçmişteki bazı kusurları sebebiyle Azîz ve Celîl olan Allah'ın onları cezalandırmayı emretmiş olmasından korkarlardı.’

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: سُئِلَ رَسُول الله ﷺ عَن قَول

İbn Merdûye'nin Câbir b. Abdillâh'tan naklettiğine göre, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu sözü soruldu:

الله ﷿: {ويدعوننا رغبا ورهبا} قَالَ: {ورهبا} هَكَذَا وَبسط كفيه

{ويدعوننا رغبا ورهبا} “Bize umarak ve korkarak dua ederlerdi”. O da: ‘{ورهبا} “Ve korkarak” [ifadesi] işte şöyledir’ buyurdu ve avuçlarını açtı.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عبد الله بن حَكِيم قَالَ: خَطَبنَا أَبُو بكر الصّديق ﵁ فَحَمدَ الله وَأثْنى عَلَيْهِ ثمَّ قَالَ: أما بعد فَإِنِّي أوصيكم بتقوى الله وَأَن تثنوا عَلَيْهِ بِمَا هُوَ لَهُ أهل وَأَن تخلطوا الرَّغْبَة بالرهبة فَإِن الله أثنى على زَكَرِيَّا وَأهل بَيته فَقَالَ: {إِنَّهُم كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخيرَات ويدعوننا رغباً ورهباً وَكَانُوا لنا خاشعين}

İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hilye'de Ebû Nuaym, Hâkim —ve sahih olduğunu belirtmiştir— ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî'nin Abdullah b. Hakîm'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh bize bir hutbe verdi; Allah'a hamd ve senâda bulundu, sonra şöyle dedi: ‘İmdi, ben sizlere Allah'tan sakınmayı, O'na layık olduğu şekilde övgüde bulunmayı ve ümit ile korkuyu bir arada bulundurmanızı tavsiye ederim. Zira Allah, Zekeriyyâ'yı ve onun ehl-i beytini övmüş ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّهُم كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخيرَات ويدعوننا رغباً ورهباً وَكَانُوا لنا خاشعين} “Gerçekten onlar hayırlarda yarışırlar, bize umarak ve korkarak dua ederlerdi ve bize karşı huşu duyan kimselerdi”.’

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَكَانُوا لنا خاشعين} قَالَ: متواضعين

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {وَكَانُوا لنا خاشعين} “Ve bize karşı huşu duyan kimselerdi” ayeti hakkında: ‘Mütevazı kimselerdi’ demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الضَّحَّاك {وَكَانُوا لنا خاشعين} قَالَ: الذلة لله

İbn Ebî Şeybe'nin Dahhâk'tan naklettiğine göre o, {وَكَانُوا لنا خاشعين} “Ve bize karşı huşu duyan kimselerdi” ayeti hakkında: ‘Allah'a boyun eğmekti’ demiştir.

الْآيَة ٩١

91. Ayet

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كتب قَيْصر إِلَى مُعَاوِيَة: سَلام عَلَيْك أما بعد

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: Kayser, Muâviye'ye şöyle yazdı: ‘Sana selam olsun. İmdi,’

فأنبئني بأكرم عباد الله عَلَيْهِ وَأكْرم إمائه عَلَيْهِ

‘Bana, kulları arasında Allah katında en üstün olanını ve cariyeleri (kadın kulları) arasında O'nun katında en üstün olanını haber ver.’

فَكتب إِلَيْهِ: أما بعد

[Muâviye] de ona şöyle yazdı: ‘İmdi,’

كتبت إِلَيّ تَسْأَلنِي فَقلت: أمّا أكْرم عباده عَلَيْهِ فآدم خلقه بِيَدِهِ وعلّمه الْأَسْمَاء كلهَا

‘Bana sorarak yazdın; ben de [şunu] söylerim: O'nun katında kullarının en üstünü, [Allah'ın] kendi eliyle yarattığı ve kendisine bütün isimleri öğrettiği Âdem'dir.’

وأمّا أكْرم إمائه عَلَيْهِ فمريم بنت عمرَان {الَّتِي أحصنت فرجهَا}

‘O'nun katında cariyelerinin (kadın kullarının) en üstünü ise İmrân'ın kızı Meryem'dir {الَّتِي أحصنت فرجهَا} “İffetini korumuş olan”.’

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {فنفخنا فِيهَا من رُوحنَا} قَالَ: نفخ فِي جيبها

Abdurrezzâk ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o, {فنفخنا فِيهَا من رُوحنَا} “Biz ona ruhumuzdan üfledik” ayeti hakkında: ‘Elbisesinin yakasına üflendi’ demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل قَالَ: نفخ فِي فرجهَا

İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den naklettiğine göre o: ‘Fercine üflendi’ demiştir.

الْآيَة ٩٢ - ٩٥

92-95. Ayetler

أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {إِن هَذِه أمتكُم أمة وَاحِدَة} قَالَ: إِن هَذَا دينكُمْ دينا وَاحِدًا

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {إِن هَذِه أمتكُم أمة وَاحِدَة} “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir” ayeti hakkında: ‘Şüphesiz bu sizin dininiz tek bir dindir’ demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد مثله

İbn Cerîr, Mücâhid'den de bunun benzerini nakletmiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {إِن هَذِه أمتكُم أمة وَاحِدَة} أَي دينكُمْ دين وَاحِد وربكم وَاحِد والشريعة مُخْتَلفَة

Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre {إِن هَذِه أمتكُم أمة وَاحِدَة} “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir” ayeti; ‘Yani dininiz tek bir dindir, Rabbiniz tek bir [Rabdir]; şeriat ise farklıdır’ demektir.

وَأخرج عبد بن حميدعن الْكَلْبِيّ {إِن هَذِه أمتكُم أمة وَاحِدَة} قَالَ: لسانكم لِسَان وَاحِد

Abd b. Humeyd'in el-Kelbî'den naklettiğine göre o, {إِن هَذِه أمتكُم أمة وَاحِدَة} “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir” ayeti hakkında: ‘Diliniz tek bir dildir’ demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {وتقطعوا أَمرهم بَينهم} قَالَ: {وتقطعوا} اخْتلفُوا فِي الدّين

İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre o, {وتقطعوا أَمرهم بَينهم} “Kendi aralarında işlerini parça parça ettiler” ayeti hakkında: ‘{وتقطعوا} Dinde ihtilafa düştüler’ demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس أَنه قَرَأَ وَحرَام على قَرْيَة

Abd b. Humeyd'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, [ayeti] «وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ» şeklinde okumuştur.

وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن الزبير قَالَ: إِن صبياناً هَهُنَا يقرؤون وَحرم على قَرْيَة وَإِنَّمَا هِيَ {وَحرَام على قَرْيَة}

Abd b. Humeyd'in İbnu'z-Zübeyr'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Şuradaki birtakım çocuklar «وَحِرْمٌ عَلَى قَرْيَةٍ» diye okuyorlar; oysa bu ancak {وَحرَام على قَرْيَة} “Bir kente haramdır” şeklindedir.’

وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن أَنه كَانَ يقْرَأ {وَحرَام على قَرْيَة} بِالْألف

Abd b. Humeyd'in naklettiğine göre Hasan, elif ile {وَحرَام على قَرْيَة} şeklinde okurdu.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَحرَام على قَرْيَة أهلكناها} قَالَ: وَجب إهلاكها

Firyâbî, İbn Ebî Hâtim ve Şuab'da Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {وَحرَام على قَرْيَة أهلكناها} “Helak ettiğimiz bir kente haramdır/imkansızdır” ayeti hakkında: ‘Onların helak edilmesi vacip olmuştur’ demiştir.

قَالَ: دمرناها {أَنهم لَا يرجعُونَ} قَالَ: إِلَى الدُّنْيَا

[İbn Abbâs] dedi ki: ‘Onları yerle bir ettik; {أَنهم لَا يرجعُونَ} “Onlar dönmezler” [yani] dünyaya [dönmezler].’

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يقْرَأ وَحرم على قَرْيَة قَالَ: وَجب على قَرْيَة {أهلكناها أَنهم لَا يرجعُونَ} كَمَا قَالَ: (ألم يرَوا كم أهلكنا قبلهم من الْقُرُون أَنهم إِلَيْهِم لَا يرجعُونَ) (يس آيَة ٣١)

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, «وَحِرْمٌ عَلَى قَرْيَةٍ» şeklinde okur ve şöyle derdi: ‘{أهلكناها أَنهم لَا يرجعُونَ} “Helak ettiğimiz [bir kente], onların geri dönmeyecekleri” vacip olmuştur; nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: (ألم يرَوا كم أهلكنا قبلهم من الْقُرُون أَنهم إِلَيْهِم لَا يرجعُونَ) (Yâsîn Suresi: 31).’

وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة وَسَعِيد بن جُبَير مثله

Abd b. Humeyd, İkrime ve Saîd b. Cübeyr'den de bunun benzerini nakletmiştir.

وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يقْرَأ هَذَا الْحَرْف وَحرم على قَرْيَة فَقيل لسَعِيد: أَي شَيْء حرم قَالَ: يحرم

İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr tarikiyle İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, bu kelimeyi «وَحِرْمٌ عَلَى قَرْيَةٍ» şeklinde okurdu. Saîd'e: ‘Hırm nedir?’ denilince: ‘Haram kılınır [demektir]’ cevabını vermiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة وَحرم قَالَ: وَجب {على قَرْيَة أهلكناها} قَالَ: كتبنَا عَلَيْهَا الْهَلَاك فِي دينهَا {أَنهم لَا يرجعُونَ} عَمَّا هم عَلَيْهِ

İbnu'l-Münzir'in İkrime'den naklettiğine göre o, «وَحِرْمٌ» kelimesi hakkında: ‘Vacip oldu demektir; {على قَرْيَة أهلكناها} “Helak ettiğimiz bir kente” [ise], dini hususunda üzerine helakı yazdığımız [kente demektir]; {أَنهم لَا يرجعُونَ} “Onların dönmeyecekleri” [yani] üzerinde bulundukları şeyden [vazgeçip dönmeyecekleri vacip olmuştur]’ demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة وَحرم قَالَ: وَجب بالحبشية

İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den naklettiğine göre o, «وَحِرْمٌ» kelimesi hakkında: ‘Habeş dilinde «vacip oldu» demektir’ demiştir.