وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {وَحرَام على قَرْيَة} أَي وَجب عَلَيْهَا أَنَّهَا إِذا أهلكت لَا ترجع إِلَى دنياها
İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o, {وَحرَام على قَرْيَة} “Bir kente haramdır/imkânsızdır” [ayeti hakkında]: ‘Yani helak edildiğinde dünyasına geri dönmemesi onun üzerine vacip olmuştur’ demiştir.
الْآيَة ٩٦ - ٩٧
96-97. Ayetler
أخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {حَتَّى إِذا فتحت} خَفِيفَة {يَأْجُوج وَمَأْجُوج} مَهْمُوزَة
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan naklettiğine göre o, {حَتَّى إِذا فتحت} [kısmını şeddesiz] hafif, {يَأْجُوج وَمَأْجُوج} “Ye'cûc ve Me'cûc [açıldığı zaman]” [kısmını ise] hemzeli olarak okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وهم من كل حدب يَنْسلونَ} قَالَ: جَمِيع النَّاس من كَانَ مَكَان جاؤوا مِنْهُ يَوْم الْقِيَامَة فَهُوَ حدب
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {وهم من كل حدب يَنْسلونَ} “Onlar her tepeden akın ederler” ayeti hakkında şöyle demiştir: ‘Kıyamet günü bütün insanların geldikleri yer neresi olursa olsun bir tepedir (hadeb).’
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {من كل حدب يَنْسلونَ} قَالَ: من كل أكمة
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Katâde'den naklettiğine göre o, {من كل حدب يَنْسلونَ} “Her tepeden akın ederler” ayeti hakkında: ‘Her tepeden (ekeme)’ demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {من كل حدب} قَالَ: شرف {يَنْسلونَ} قَالَ: يقبلُونَ
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {من كل حدب} “Her tepeden” ifadesi hakkında: ‘Yüksek yer (şeref)’, {يَنْسلونَ} “Akın ederler” [ifadesi hakkında ise]: ‘Hızla gelirler’ demiştir.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله: {من كل حدب يَنْسلونَ} قَالَ: ينشرون من جَوف الأَرْض من كل نَاحيَة
Tastî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: ‘Bana {من كل حدب يَنْسلونَ} “Her tepeden akın ederler” ayetini haber ver’ diye sormuş, o da: ‘Yerin bağrından her taraftan yayılırlar [demektir]’ demiştir.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت طرفَة وَهُوَ يَقُول: فَأَما يومهم فَيوم سوء تخطفهن بالحدب الصقور وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {حَتَّى إِذا فتحت يَأْجُوج وَمَأْجُوج} قَالَ: هَذَا مُبْتَدأ يَوْم الْقِيَامَة
[Nâfi']: ‘Araplar bunu bilir mi?’ dedi. [İbn Abbâs]: ‘Evet, Tarafe'nin şöyle dediğini işitmedin mi: «Onların gününe gelince, o kötü bir gündür; doğanlar onları tepelerde kapıp kaçırır.»’ demiştir. İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre o, {حَتَّى إِذا فتحت يَأْجُوج وَمَأْجُوج} “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı zaman” ayeti hakkında: ‘Bu, kıyamet gününün başlangıcıdır’ demiştir.
وَأخرج الْحَاكِم عَن ابْن مَسْعُود أَنه قَرَأَ من كل جدث بِالْجِيم والثاء مثل قَوْله: {فَإِذا هم من الأجداث إِلَى رَبهم يَنْسلونَ} (يس آيَة ٥١) وَهِي الْقُبُور
Hâkim'in İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre o, [ayeti] Allah Teâlâ'nın: {فَإِذا هم من الأجداث إِلَى رَبهم يَنْسلونَ} “Bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden Rablerine doğru akın akın koşuyorlar” (Yâsîn Suresi: 51) ayetinde olduğu gibi cîm ve se ile «مِنْ كُلِّ جَدَثٍ» şeklinde okumuştur; [ecdas] kabirler demektir.
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو يعلى وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ: سَمِعت رَسُول الله صلى عَلَيْهِ وَسلم يَقُول:
Ahmed, Ebû Ya'lâ, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Hibbân, -sahih olduğunu belirterek- Hâkim ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim:
يفتح يَأْجُوج وَمَأْجُوج فَيخْرجُونَ على النَّاس كَمَا قَالَ الله: {من كل حدب يَنْسلونَ} فيغشون النَّاس وينحاز الْمُسلمُونَ عَنْهُم إِلَى مدائنهم وحصونهم ويضمون إِلَيْهِم مَوَاشِيهمْ وَيَشْرَبُونَ مياه الأَرْض حَتَّى يَتْرُكُوهُ يبساً حَتَّى إِن بَعضهم ليمر بذلك النَّهر فَيَقُول: قد كَانَ هَهُنَا مرّة مَاء
“Ye'cûc ve Me'cûc açılır ve Allah'ın buyurduğu gibi: {من كل حدب يَنْسلونَ} “Her tepeden akın ederler” şeklinde insanların üzerine çıkarlar. İnsanları sarıp kuşatırlar; Müslümanlar da onlardan kaçıp şehirlerine ve kalelerine sığınırlar, hayvanlarını da yanlarına alırlar. [Ye'cûc ve Me'cûc] yeryüzünün sularını içerler, hatta onu kupkuru bırakırlar. Öyle ki onlardan biri o nehre uğrar da: «Bir zamanlar burada su vardı» der.
حَتَّى إِذا لم يبْق من النَّاس أحد إِلَّا أَخذ فِي حصن أَو مَدِينَة قَالَ قَائِلهمْ: هَؤُلَاءِ أهل الأَرْض قد فَرغْنَا مِنْهُم وَبَقِي أهل السَّمَاء
Nihayet insanlardan bir kaleye veya şehre sığınmamış hiç kimse kalmayınca, içlerinden biri: «İşte yeryüzü halkının işini bitirdik, geriye gök halkı kaldı» der.
قَالَ: يهز أحدهم حربته ثمَّ يَرْمِي بهَا إِلَى السَّمَاء فترجع إِلَيْهِ مخضبة دَمًا للبلاء والفتنة فَبَيْنَمَا هم على ذَلِك إِذْ بعث الله دوداً فِي أَعْنَاقهم كنغف الْجَرَاد يخرج فِي أعناقه فيصبحون موتى لَا يسمع لَهُم حس فَيَقُول الْمُسلمُونَ: أَلا رجل يشري لنا نَفسه فَينْظر مَا فعل هَؤُلَاءِ الْعَدو فيتجرد رجل مِنْهُم محتسباً نَفسه قد أوطنها على أَنه مقتول فَينزل فيجدهم موتى بَعضهم على بعض فينادي معشر الْمُسلمين أَبْشِرُوا إِن الله قد كفاكم عَدوكُمْ
[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: ‘Onlardan biri mızrağını sallar, sonra onu göğe fırlatır; o da bir imtihan ve fitne olarak kana bulanmış halde ona geri döner. Onlar bu haldeyken Allah, çekirge kurdu gibi boyunlarında çıkan bir kurdu onların boyunlarına musallat eder. Sabahleyin hepsi ölmüş olurlar, hiçbirinin sesi duyulmaz. Bunun üzerine Müslümanlar: «Bizim için canını feda edip bu düşmanın ne yaptığına bakacak bir adam yok mu?» derler. İçlerinden bir adam, öldürüleceğini göze alıp sevabını Allah'tan umarak kendini hazırlar, aşağı iner ve onları üst üste yığılmış ölüler halinde bulur. Bunun üzerine: «Ey Müslümanlar topluluğu! Müjdelenin, şüphesiz Allah düşmanınıza karşı size yetti!» diye seslenir.
فَيخْرجُونَ من مدائنهم وحصونهم ويسرحون مَوَاشِيهمْ فَمَا يكون لَهَا مرعى إِلَّا لحومهم فتشكر عَنهُ أحسن مَا شكرت عَن شَيْء من النَّبَات أَصَابَته قطّ
Bunun üzerine şehirlerinden ve kalelerinden çıkarlar, hayvanlarını otlamaya salarlar; hayvanların onların etlerinden başka bir otlağı olmaz da, daha önce yedikleri herhangi bir bitkiden beslendiklerinden çok daha güzel bir şekilde et bağlayıp semirirler.’”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن مَسْعُود عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لقِيت لَيْلَة أسرِي بِي إِبْرَاهِيم ومُوسَى وَعِيسَى فتذاكروا أَمر السَّاعَة فَردُّوا أَمرهم إِلَى إِبْرَاهِيم فَقَالَ: لَا علم لي بهَا فَردُّوا أَمرهم إِلَى مُوسَى فَقَالَ: لَا علم لي بهَا فَردُّوا أَمرهم إِلَى عِيسَى فَقَالَ: أما وجبتهُّا فَلَا يعلم بهَا أحد إِلَّا الله وَفِيمَا عهد إليّ رَبِّي أَن الدَّجَّال خَارج وَمَعِي قضيبان فَإِذا رَآنِي ذاب كَمَا يذوب الرصاص فيهلكه الله إِذا رَآنِي حَتَّى أَن الْحجر وَالشَّجر يَقُول: يَا مُسلم إِن تحتي كَافِرًا فتعال فاقتله
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: ‘İsrâ gecesinde İbrâhim, Mûsâ ve Îsâ ile karşılaştım. Kıyamet meselesini müzakere ettiler. Meseleyi İbrâhim'e havale ettiler, o: «Bu konuda benim bir bilgim yoktur» dedi. Sonra meseleyi Mûsâ'ya havale ettiler, o da: «Bu konuda benim bir bilgim yoktur» dedi. Sonra meseleyi Îsâ'ya havale ettiler, o şöyle dedi: «Vaktinin gelip çatmasına gelince, onu Allah'tan başkası bilemez. Rabbimin bana bildirdiğine göre Deccâl çıkacaktır; benim yanımda da iki değnek bulunacaktır. Beni görünce kurşunun eridiği gibi eriyecektir. Beni gördüğünde Allah onu helak edecektir. Hatta taş ve ağaç: 'Ey Müslüman! Altımda bir kâfir var, gel ve onu öldür!' diyecektir.
فيهلكهم الله ثمَّ يرجع النَّاس إِلَى بِلَادهمْ لَا يأْتونَ على شَيْء إِلَّا أهلكوه وَلَا يَمرونَ على مَاء إِلَّا شربوه ثمَّ يرجع النَّاس يَشْكُونَهُمْ فأدعو الله عَلَيْهِم فيهلكهم ويميتهم حَتَّى تجْرِي الأَرْض من نَتن ريحهم وَينزل الله الْمَطَر فيجترف أَجْسَادهم حَتَّى يقذفهم فِي الْبَحْر
Allah onları helak edecektir. Sonra insanlar memleketlerine döneceklerdir. [Ye'cûc ve Me'cûc ise] uğradıkları her şeyi yok edecekler, uğradıkları her suyu da içeceklerdir. Sonra insanlar dönüp onlardan şikâyet edecekler; ben de Allah'a onların aleyhinde dua edeceğim. Allah da onları helak edip öldürecek, öyle ki yeryüzü onların pis kokusundan kokacaktır. Allah yağmur indirecek, [yağmur suyu] onların cesetlerini sürükleyip denize atacaktır.
وَفِيمَا عهد إِلَيّ رَبِّي إِذا كَانَ ذَلِك أَن السَّاعَة كالحامل المتم لَا يدْرِي أَهلهَا مَتى تفجأهم بولادتها لَيْلًا أَو نَهَارا
Rabbimin bana bildirdiğine göre işte bu durum gerçekleştiğinde kıyamet, ailesinin geceleyin mi yoksa gündüzün mü aniden doğuracağını bilmediği, süresini tamamlamış hamile bir kadın gibidir.»’
قَالَ ابْن مَسْعُود: فَوجدت تَصْدِيق ذَلِك فِي كتاب الله: {حَتَّى إِذا فتحت يَأْجُوج وَمَأْجُوج وهم من كل حدب يَنْسلونَ واقترب الْوَعْد الْحق} الْآيَة
İbn Mes'ûd dedi ki: ‘Bunun doğrulamasını Allah'ın Kitabı'nda şu ayette buldum: {حَتَّى إِذا فتحت يَأْجُوج وَمَأْجُوج وهم من كل حدب يَنْسلونَ واقترب الْوَعْد الْحق} “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı ve onlar her tepeden akın ettikleri ve hak vaad yaklaştığı zaman...”’
قَالَ:
[İbn Mes'ûd] dedi ki:
جَمِيع النَّاس من مَكَان كَانُوا جاؤوا مِنْهُ يَوْم الْقِيَامَة فَهُوَ حدب
‘Kıyamet günü bütün insanların bulundukları ve geldikleri her yer bir tepedir (hadeb).’
وَأخرج أَحْمد وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق خَالِد بن عبد الله بن حَرْمَلَة عَن حُذَيْفَة قَالَ: خطب رَسُول الله صلى عَلَيْهِ وَسلم وَهُوَ عاصب أُصْبُعه من لدغة عقرب فَقَالَ: إِنَّكُم تَقولُونَ لَا عدوّ لكم وَإِنَّكُمْ لَا تزالون تقاتلون عدوا حَتَّى يَأْتِي يَأْجُوج وَمَأْجُوج عراض الْوُجُوه صغَار الْعُيُون صهب الشفار من كل حدب يَنْسلونَ
Ahmed, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Hâlid b. Abdillâh b. Harmele tarikiyle Huzeyfe'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, akrep sokmasından dolayı parmağı sarılı halde hutbe irat edip şöyle buyurdu: “Siz bir düşmanınız olmadığını söylüyorsunuz; oysa siz, yüzleri geniş, gözleri küçük, kirpikleri sarımtırak olan, her tepeden akın eden Ye'cûc ve Me'cûc gelinceye kadar bir düşmanla savaşmaya devam edeceksiniz.
كَانَ وُجُوههم المجان المطرقة
Onların yüzleri adeta kat kat kalkanlar gibidir.”’
وَأخرج ابْن جرير عَن عبد الله بن أبي يزِيد قَالَ: رأى ابْن عَبَّاس صبياناً ينزو بَعضهم على بعض يَلْعَبُونَ فَقَالَ ابْن عَبَّاس: هَكَذَا يخرج يَأْجُوج وَمَأْجُوج
İbn Cerîr'in Abdullah b. Ebî Yezîd'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘İbn Abbâs, birbirlerinin üzerine sıçrayarak oynayan çocukları gördü de: «Ye'cûc ve Me'cûc işte böyle çıkacaktır» dedi.’
وَأخرج أَحْمد وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن النّواس بن سمْعَان قَالَ: ذكر رَسُول الله صلى عَلَيْهِ وَسلم الدَّجَّال ذَات غَدَاة فخفض فِيهِ رفع حَتَّى ظننا أَنه فِي نَاحيَة النّخل فَقَالَ: غير الدَّجَّال أخوفني عَلَيْكُم فَإِن خرج وَأَنا فِيكُم فَأَنا حجيجه دونكم وَإِن يخرج وَلست فِيكُم فَكل امْرِئ حجيج نَفسه وَالله خليفتي على كل مُسلم
Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Nevvâs b. Sem'ân'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir sabah Deccâl'den bahsetti. Onu bazen alçalttı bazen yükseltti; hatta biz onu hurmalık tarafında sandık. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Sizin adınıza Deccâl'den başkası beni daha çok korkutmaktadır. Eğer ben aranızdayken çıkarsa, size bedel ona karşı delilimle duracak olan benim. Şayet ben aranızda yokken çıkarsa, herkes kendi nefsine karşı delil getirecek olandır; Allah da her Müslümanın üzerinde benim vekilimdir/halifemdir.
إِنَّه شَاب جعد قطط عينه طافئة وَإنَّهُ تخرج خيله بَين الشَّام وَالْعراق فعاث يَمِينا وَشمَالًا يَا عباد الله اثبتوا: قُلْنَا: يَا رَسُول الله مَا لبثه فِي الأَرْض قَالَ: أَرْبَعُونَ يَوْمًا يَوْم كَسنة وَيَوْم كشهر وَيَوْم كجمعة وَسَائِر الْأَيَّام كأيامكم
O, kıvırcık saçlı, gözü kör olan bir gençtir. Onun süvarileri Şam ile Irak arasında çıkıp sağa ve sola fesat saçacaktır. Ey Allah'ın kulları, sebat edin!” Dedik ki: ‘Ey Allah'ın Resûlü, onun yeryüzünde kalma süresi ne kadardır?’ Buyurdu ki: “Kırk gündür. Bir gün bir yıl gibi, bir gün bir ay gibi, bir gün bir cuma (hafta) gibi, diğer günleri ise sizin günleriniz gibidir.”
قُلْنَا: يَا رَسُول الله فَذَلِك الْيَوْم الَّذِي هُوَ كَسنة أتكفينا فِيهِ صَلَاة يَوْم وَلَيْلَة قَالَ: لَا
Dedik ki: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Bir yıl gibi olan o günde bir günün ve gecenin namazı bize yeter mi?’ Buyurdu ki: “Hayır,
أقدروا لَهُ قدره
onun için takdir yapın (vakitleri hesaplayın).”
قُلْنَا: يَا رَسُول الله مَا أسرعه فِي الأَرْض قَالَ: كالغيث يشْتَد بِهِ الرّيح فيمر بالحي فيدعوهم فيستجيبون لَهُ فيأمر السَّمَاء فتمطر وَالْأَرْض فتنبت وَتَروح عَلَيْهِم سارحتهم وَهِي أطول مَا كَانَ درا وأمده خواصر وأشبعه ضروعاً ويمرّ بالحي فيدعوهم فيردون عَلَيْهِ قَوْله فتتبعه أَمْوَالهم فيصبحون ممحلين لَيْسَ لَهُم من أَمْوَالهم شَيْء ويمر بالخربة فَيَقُول لَهَا: أَخْرِجِي كنوزك
Dedik ki: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Onun yeryüzündeki sürati nasıldır?’ Buyurdu ki: “Rüzgârın sürüklediği yağmur gibidir. Bir kavme uğrar, onları çağırır, onlar da ona icabet ederler. Bunun üzerine göğe emreder yağmur yağdırır, yere emreder bitki bitirir. Hayvanları akşamleyin en bol sütlü, böğürleri en dolgun ve memeleri en dolu şekilde kendilerine döner. Sonra başka bir kavme uğrar, onları davet eder, onlar ise onun sözünü geri çevirirler. Bunun üzerine malları onun peşinden gider ve sabahleyin ellerinde mallarından hiçbir şey kalmamış, kıtlığa düşmüş olurlar. Harabe bir yere uğrar da ona: «Hazinelerini çıkar!» der.
فتتبعه كنوزها كيعاسيب النَّحْل وَيَأْمُر بِرَجُل فَيقْتل فيضربه ضَرْبَة بِالسَّيْفِ فيقطعه جزلتين رمية الْغَرَض ثمَّ يَدعُوهُ فَيقبل إِلَيْهِ
Bunun üzerine oranın hazineleri arı beylerinin (kraliçe arıların) peşinden gittiği gibi onu takip eder. Sonra bir adamın [öldürülmesini] emreder ve öldürülür; ona kılıçla öyle bir darbe vurur ki onu hedef atışı mesafesi kadar iki parçaya böler. Sonra onu çağırır, o da [yüzü parlayarak] ona gelir.
فَبَيْنَمَا هم على ذَلِك إِذْ بعث الله الْمَسِيح ابْن مَرْيَم فَينزل عِنْد المنارة الْبَيْضَاء شَرْقي دمشق بَين مهرودتين وَاضِعا يَده على أَجْنِحَة ملكَيْنِ فيتبعه فيدركه فيقتله عِنْد بَاب لدّ الشَّرْقِي فَبَيْنَمَا هم كَذَلِك أوحى الله إِلَى عِيسَى ابْن مَرْيَم: أَنِّي قد أخرجت عباداً
Onlar bu haldeyken Allah, Meryem oğlu Mesîh'i gönderir. O da Şam'ın doğusundaki Ak Minare'ye, iki boyalı elbise içinde, ellerini iki meleğin kanatları üzerine koymuş olarak iner. [Deccâl'i] takip eder, ona yetişir ve Ludd kapısının doğusunda onu öldürür. Onlar bu haldeyken Allah, Meryem oğlu Îsâ'ya şöyle vahyeder: «Ben kullarımdan birtakım kullar çıkardım ki,
من عبَادي لَا يدان لَك بقتالهم فحرز عبَادي إِلَى الطّور
onlarla savaşmaya kimsenin gücü yetmez. Kullarımı Tûr'a toplayıp koru.»
فيبعث الله يَأْجُوج وَمَأْجُوج كَمَا قَالَ الله: {وهم من كل حدب يَنْسلونَ} فيرغب عِيسَى وَأَصْحَابه إِلَى الله فَيُرْسل عَلَيْهِم نغفاً فِي رقابهم فيصبحون موتى كموت نفس وَاحِدَة فيهبط عِيسَى وَأَصْحَابه إِلَى الأَرْض فيجدون نَتن ريحهم فيرغب عِيسَى وَأَصْحَابه إِلَى الله فَيُرْسل الله عَلَيْهِم طيراً كأعناق البخت فتحملهم فتطرحهم حَيْثُ شَاءَ الله وَيُرْسل الله مَطَرا لَا يكن مِنْهُ بَيت مدر وَلَا بر أَرْبَعِينَ يَوْمًا فتغسل الأَرْض حَتَّى تتركها زلفة وَيُقَال للْأَرْض: أنبتي ثمرتك فَيَوْمئِذٍ يَأْكُل النَّفر من الرمانة ويستظلون بقحفها ويبارك فِي الرُّسُل حَتَّى أَن اللقحة من الْإِبِل لتكفي الفئام من النَّاس واللقحة من الْبَقر تَكْفِي الْفَخْذ وَالشَّاة من الْغنم تَكْفِي الْبَيْت فَبَيْنَمَا هم على ذَلِك إِذْ بعث الله ريحًا طيبَة تَحت آباطهم فتقبض روح كل مُسلم وَيبقى شرار النَّاس يتهارجون تهارج الْحمر وَعَلَيْهِم تقوم السَّاعَة
Bunun üzerine Allah, Allah'ın: {وهم من كل حدب يَنْسلونَ} “Onlar her tepeden akın ederler” buyurduğu gibi Ye'cûc ve Me'cûc'ü gönderir. Îsâ ve ashabı Allah'a yalvarırlar. Allah da onların boyunlarına kurtçuklar musallat eder; böylece hepsi tek bir nefsin ölümü gibi ölüverirler. Îsâ ve ashabı yeryüzüne inerler ve onların pis kokusunu duyarlar. Îsâ ve ashabı Allah'a yalvarırlar. Allah da onların üzerine Horasan develerinin boyunları gibi kuşlar gönderir; onlar bunları taşıyıp Allah'ın dilediği yere atarlar. Allah kırk gün boyunca hiçbir kerpiç evin ve çadırın engel olamayacağı bir yağmur gönderir; [bu yağmur] yeryüzünü yıkayıp ayna gibi tertemiz bırakır. Sonra yeryüzüne: «Meyveni bitir» denilir. O gün bir topluluk tek bir nardan yer ve onun kabuğunun altında gölgelenir. Süte öyle bereket verilir ki, sağımlık tek bir deve insanlardan kalabalık bir cemaate yeter; sağımlık bir sığır bir kabileye yeter; bir koyun ise bir haneye yeter. Onlar bu haldeyken Allah onların koltuk altlarına hoş bir rüzgâr gönderir de her Müslümanın ruhunu kabzeder. Geriye ise insanların en kötüleri kalır; onlar eşeklerin çiftleştiği gibi uluorta cinsel ilişkide bulunurlar ve kıyamet onların üzerine kopar.”’
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ: ذكر لنا أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لَو نتجت فرس عِنْد خُرُوجهمْ مَا ركب فلوها حَتَّى تقوم السَّاعَة
İbnu'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Bize nakledildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Onların çıkışı sırasında bir kısrak doğursa, kıyamet kopuncaya kadar onun tayına binilemez.”’
وَأخرج ابْن جرير عَن حُذَيْفَة بن الْيَمَان قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أول الْآيَات: الدَّجَّال ونزول عِيسَى ونار تخرج من قَعْر عدن تَسوق النَّاس إِلَى الْمَحْشَر تقيل مَعَهم إِذا قَالُوا وتبيت مَعَهم إِذا باتوا وَالدُّخَان وَالدَّابَّة ويأجوج وَمَأْجُوج
İbn Cerîr'in Huzeyfe b. el-Yemân'dan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: ‘Ayetlerin (kıyamet alametlerinin) ilki: Deccâl, Îsâ'nın inmesi, insanları mahşere süren, onlar gündüz istirahat ettiğinde onlarla istirahat eden, gecelediklerinde onlarla geceleyen Aden'in derinliklerinden çıkacak bir ateş, duman, Dâbbe, Ye'cûc ve Me'cûc'dür.’
قَالَ حُذَيْفَة: قلت: يَا رَسُول الله مَا يَأْجُوج وَمَأْجُوج قَالَ: يَأْجُوج وَمَأْجُوج أُمَم كل أمة أَرْبَعمِائَة ألف أمة
Huzeyfe dedi ki: ‘Dedim ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Ye'cûc ve Me'cûc nedir?» Buyurdu ki: “Ye'cûc ve Me'cûc ümmetlerdir; her ümmet dört yüz bin ümmettir.
لَا يَمُوت الرجل مِنْهُم حَتَّى يرى ألف عين تَطوف بَين يَدَيْهِ من صلبه وهم ولد آدم فيسيرون إِلَى خراب الدُّنْيَا وَيكون مقدمتهم بِالشَّام وساقتهم بالعراق فيمرون بأنهار الدُّنْيَا فيشربون الْفُرَات ودجلة وبحيرة طبرية حَتَّى يأْتونَ بَيت الْمُقَدّس فَيَقُولُونَ: قد قتلنَا أهل الدُّنْيَا فَقَاتلُوا من فِي السَّمَاء فيرمون بالنشاب إِلَى السَّمَاء فترجع نشابتهم مخضبة بِالدَّمِ فَيَقُولُونَ: قد قتلنَا من فِي السَّمَاء
Onlardan bir adam, kendi sulbünden önünde dolaşan bin göz (erkek evlat/torun) görmedikçe ölmez. Onlar Âdemoğludur. Dünyayı harap etmeye doğru yürürler; öncüleri Şam'da, artçıları Irak'ta olur. Dünyanın nehirlerine uğrarlar; Fırat'ı, Dicle'yi ve Taberiye Gölü'nü içerler. Nihayet Beytülmakdis'e gelirler ve: «Dünya halkını öldürdük, haydi gökte olanlarla savaşın!» derler. Oklarını göğe fırlatırlar; okları kana bulanmış olarak kendilerine döner de: «Gökte olanları da öldürdük» derler.
وَعِيسَى والمسلمون بجبل طور سينين فَيُوحِي الله إِلَى عِيسَى: أَن أحرز عبَادي بِالطورِ وَمَا يَلِي أَيْلَة ثمَّ إِن عِيسَى يرفع يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاء ويؤمن الْمُسلمُونَ فيبعث الله عَلَيْهِم دَابَّة يُقَال لَهَا النغف
Îsâ ve Müslümanlar ise Tûr-ı Sînâ Dağı'ndadırlar. Allah Îsâ'ya: «Kullarımı Tûr'a ve Eyle civarına sığındır» diye vahyeder. Sonra Îsâ ellerini göğe kaldırır, Müslümanlar da âmin derler. Bunun üzerine Allah onların üzerine negaf denilen bir kurtçuk musallat eder.
تدخل فِي مناخرهم فيصبحون موتى من حاق الشَّام إِلَى حاق الْمشرق حَتَّى تنتن الأَرْض من جيفهم وَيَأْمُر الله السَّمَاء فتمطر كأفواه الْقرب فتغسل الأَرْض من جيفهم ونتنهم فَعِنْدَ ذَلِك طُلُوع الشَّمْس من مغْرِبهَا
Bu kurtçuklar onların burun deliklerine girer de Şam'ın en ucundan doğunun en ucuna kadar [hepsi] sabahleyin ölüverirler; öyle ki yeryüzü onların leşlerinden pis kokar. Allah göğe emreder, kırba ağızları gibi [bolca] yağmur yağdırır da yeryüzünü onların leşlerinden ve pis kokularından yıkar. İşte o vakit güneşin batıdan doğması gerçekleşir.”’
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: يخرج يَأْجُوج وَمَأْجُوج فيموجون فِي الأَرْض فيفسدون فِيهَا
İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Ye'cûc ve Me'cûc çıkar, yeryüzünde dalga dalga yayılır ve orada fesat çıkarırlar.’
ثمَّ قَرَأَ ابْن مَسْعُود {وهم من كل حدب يَنْسلونَ} قَالَ: ثمَّ يبْعَث الله عَلَيْهِم دَابَّة مثل النغف فتلج فِي أسماعهم ومناخرهم فيموتون مِنْهَا فتنتن الأَرْض مِنْهُم فَيُرْسل الله مَاء فيطهر الأَرْض مِنْهُم
Sonra İbn Mes'ûd: {وهم من كل حدب يَنْسلونَ} “Onlar her tepeden akın ederler” ayetini okudu ve şöyle dedi: ‘Sonra Allah onların üzerine negaf gibi bir kurtçuk musallat eder; onların kulaklarına ve burun deliklerine girer, bundan dolayı ölürler. Yeryüzü onlardan dolayı pis kokar; bunun üzerine Allah bir su gönderir de yeryüzünü onlardan temizler.’
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق عَطِيَّة قَالَ: قَالَ أَبُو سعيد: يخرج يَأْجُوج وَمَأْجُوج فَلَا يتركون أحدا إِلَّا قَتَلُوهُ إِلَّا أهل الْحُصُون فيمرون على الْبحيرَة فيشربونها فيمر الْمَار فَيَقُول: كَأَنَّهُ كَانَ هَهُنَا مَاء فيبعث الله عَلَيْهِم النغف حَتَّى يكسر أَعْنَاقهم فيصيروا خبالاً فَيَقُول أهل الْحُصُون: لقد هلك أَعدَاء الله
İbn Cerîr'in Atıyye tarikiyle naklettiğine göre Ebû Saîd şöyle demiştir: ‘Ye'cûc ve Me'cûc çıkar; kalelerdekiler hariç öldürmedik hiçbir kimse bırakmazlar. Göle uğrarlar ve onu [içip] bitirirler. Yoldan geçen biri uğrar da: «Sanki burada bir zamanlar su vardı» der. Allah onların boyunlarını kıran kurtçuklar musallat eder de helak olup giderler. Kalelerdekiler: «Allah'ın düşmanları helak oldu!» derler.
فيرسلون رجلا لينْظر ويشرط عَلَيْهِم إِن وجدهم أَحيَاء أَن يرفعوه فيجدهم قد هَلَكُوا
Bakması için bir adam gönderirler; adam da şayet onları diri bulursa kendisini yukarı çekmelerini şart koşar. [Aşağı inince] onların helak olduğunu görür.
فَينزل الله مَاء من السَّمَاء فيقذف بهم فِي الْبَحْر فَتطهر الأَرْض مِنْهُم ويغرس النَّاس بعدهمْ الشّجر وَالنَّخْل وَتخرج الأَرْض ثَمَرهَا كَمَا كَانَت تخرج فِي زمن يَأْجُوج وَمَأْجُوج
Bunun üzerine Allah gökten bir su indirir ve onları denize atar da yeryüzü onlardan temizlenir. İnsanlar onlardan sonra ağaç ve hurma dikerler; yeryüzü de Ye'cûc ve Me'cûc zamanında çıkardığı gibi meyvesini çıkarır.’
وَأخرج ابْن جرير عَن كَعْب قَالَ: إِذا كَانَ عِنْد خُرُوج يَأْجُوج وَمَأْجُوج حفروا حَتَّى يسمع الَّذِي يَلُونَهُمْ قرع فؤوسهم فَإِذا كَانَ اللَّيْل قَالُوا: نجي غَدا نخرج
İbn Cerîr'in Kâ'b'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Ye'cûc ve Me'cûc'ün çıkma vakti yaklaştığında, kazarlar; hatta onların yakınında bulunanlar kazmalarının sesini işitir. Gece olunca: «Yarın gelir çıkarız» derler.
فيعيده الله كَمَا كَانَ فيجيئون غَدا فيحفرون حَتَّى يسمع الَّذين يَلُونَهُمْ قرع فؤوسهم فَإِذا كَانَ اللَّيْل قَالُوا: نجي فنخرج فيجيئون من الْغَد فيجدونه قد أَعَادَهُ الله تَعَالَى كَمَا كَانَ فيحفرونه حَتَّى يسمع الَّذين يَلُونَهُمْ قرع فؤوسهم فَإِذا كَانَ اللَّيْل ألْقى الله على لِسَان رجل مِنْهُم يَقُول: نجيء غَدا فنخرج إِن شَاءَ الله
Allah ise orayı eski haline döndürür. Ertesi gün gelirler, yakınındakiler kazmalarının sesini işitecek kadar kazarlar. Gece olunca: «Yarın gelir çıkarız» derler. Ertesi gün gelirler ve Allah Teâlâ'nın orayı eski haline döndürdüğünü görürler. Yine yakınındakiler kazmalarının sesini işitecek kadar kazarlar. Gece olunca Allah içlerinden bir adamın diline: «İnşallah yarın gelir çıkarız» sözünü düşürür.
فيجيئون من الْغَد فيجدونه كَمَا تَرَكُوهُ فيخرقون ثمَّ يخرجُون فتمر الزمرة الأولى بالبحيرة فيشربون ماءها ثمَّ تمر الزمرة الثَّانِيَة فيلحسون طينها ثمَّ تمر الزمرة الثَّالِثَة فَيَقُولُونَ: كَانَ هَهُنَا مرّة مَاء
Ertesi gün gelirler ve orayı bıraktıkları gibi bulurlar; delip çıkarlar. İlk grup göle uğrar ve suyunu içer, sonra ikinci grup uğrar ve çamurunu yalar, sonra üçüncü grup uğrar da: «Bir zamanlar burada su vardı» derler.
ويفر النَّاس مِنْهُم وَلَا يقوم لَهُم شَيْء ويرمون بسهامهم إِلَى السَّمَاء فترجع مخضبة بالدماء فَيَقُولُونَ: غلبنا أهل الأَرْض وَأهل السَّمَاء فيدعو عَلَيْهِم عِيسَى ﵇ فَيَقُول: اللَّهُمَّ لَا طَاقَة وَلَا يَد لنا بهم فاكفناهم بِمَا شِئْت
İnsanlar onlardan kaçar ve önlerinde hiçbir şey duramaz. Oklarını göğe fırlatırlar; oklar kana bulanmış olarak geri döner. Bunun üzerine: «Yeryüzü halkını da gök halkını da yendik» derler. Îsâ aleyhisselâm onların aleyhine dua edip: «Allah'ım! Bizim onlara karşı gücümüz ve takatimiz yoktur, dilediğin şeyle onlara karşı bize yet!» der.
فَيُرْسل الله عَلَيْهِم دوداً يُقَال لَهُ: النغف فتقرس رقابهم وَيبْعَث الله عَلَيْهِم طيراً فتأخذهم بمناقيرها فتلقيهم فِي الْبَحْر وَيبْعَث الله تَعَالَى عينا يُقَال لَهَا الْحَيَاة تطهر الأَرْض مِنْهُم وينبتها حَتَّى أَن الرمانة ليشبع مِنْهَا السكن قيل: وَمَا السكن يَا كَعْب قَالَ: أهل الْبَيْت
Bunun üzerine Allah onların üzerine negaf denilen bir kurtçuk musallat eder ve boyunlarını ısırır. Allah onların üzerine kuşlar gönderir; onları gagalarıyla tutup denize atarlar. Allah Teâlâ «el-Hayât» denilen bir su kaynağı gönderir; yeryüzünü onlardan temizler ve onu yeşertir; öyle ki tek bir nardan bir seken doyar.’ ‘Ey Kâ'b! Seken nedir?’ denildi; o da: ‘Ev halkıdır’ dedi.
قَالَ: فَبينا النَّاس كَذَلِك إِذْ أَتَاهُم الصُّرَاخ أَن ذَا السويقتين أَتَى الْبَيْت يُريدهُ
[Kâ'b] dedi ki: ‘İnsanlar bu haldeyken birden onlara bir feryatçı gelip Zü's-Suveykateyn'in Kâbe'yi kastettiğini (yıkmak istediğini) haber verir.
فيبعث عِيسَى طَلِيعَة سَبْعمِائة أَو بَين السبعمائة والثمانمائة حَتَّى إِذا كَانُوا بِبَعْض الطَّرِيق
Bunun üzerine Îsâ yedi yüz veya yedi yüz ile sekiz yüz arasında bir öncü birlik gönderir; nihayet yolun bir yerine vardıklarında...’
يبْعَث الله ريحًا يَمَانِية طيبَة فَيقبض فِيهَا روح كل مُؤمن ثمَّ يبْقى محاح من النَّاس فيتسافدون كَمَا تتسافد الْبَهَائِم فَمثل السَّاعَة كَمثل رجل يطِيف حول فرسه ينظرها مَتى تضع
Allah Yemen tarafından hoş bir rüzgâr gönderir ve onunla her müminin ruhunu kabzeder. Sonra insanların en şerlileri kalır; hayvanların çiftleştiği gibi uluorta çiftleşirler. Kıyametin misali, kısrağının ne zaman doğuracağını gözetleyip etrafında dönüp duran adamın misali gibidir.’
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبد الله بن عَمْرو بن الْعَاصِ قَالَ: مَا كَانَ مُنْذُ كَانَت الدُّنْيَا رَأس مائَة سنة إِلَّا كَانَ عِنْد رَأس الْمِائَة أَمر
İbn Ebî Hâtim'in Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Dünya var olduğundan beri geçen her yüzyılın başında mutlaka [büyük] bir hadise vuku bulmuştur.
قَالَ: فتحت يَأْجُوج وَمَأْجُوج
Dedi ki: Ye'cûc ve Me'cûc'ün [seddi] açılır.
وهم كَمَا قَالَ الله: {من كل حدب يَنْسلونَ} فَيَأْتِي أوّلهم على نهر عجاج فيشربونه كُله حَتَّى مَا يبْقى مِنْهُ قَطْرَة وَيَأْتِي آخِرهم فيمر فَيَقُول: قد كَانَ هَهُنَا مرّة مَاء فيفسدون فِي الأَرْض ويحاصرون الْمُؤمنِينَ فِي مَدِينَة إليا فيقولن: لم يبْق فِي الأَرْض أحد إِلَّا قد ذبحناه
Onlar Allah'ın buyurduğu gibi: {من كل حدب يَنْسلونَ} “her tepeden akın ederler.” İlkleri çağıldayan bir nehre varır ve onda tek bir damla bile bırakmayıncaya kadar hepsini içerler. Sonuncuları gelir, oradan geçer ve: «Bir zamanlar burada su vardı» der. Yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar ve müminleri İlyâ (Kudüs) şehrinde kuşatırlar. Derler ki: «Yeryüzünde boğazlamadığımız hiç kimse kalmadı.
هلموا نرمي من فِي السَّمَاء
Gelin, gökte olana da [ok] atalım!»
فيرمون فِي السَّمَاء فترجع إِلَيْهِم سِهَامهمْ فِي نصلها الدَّم فَيَقُولُونَ: مَا بَقِي فِي الأَرْض وَلَا فِي السَّمَاء أحد إِلَّا وَقد قَتَلْنَاهُ
Göğe doğru atarlar; okları uçlarına kan bulaşmış olarak kendilerine geri döner. Bunun üzerine: «Yeryüzünde ve gökte öldürmediğimiz hiç kimse kalmadı» derler.
فَيَقُول الْمُؤْمِنُونَ: يَا روح الله ادْع الله عَلَيْهِم
Müminler: «Ey Allah'ın Rûhu! Onların aleyhine Allah'a dua et» derler.
فيدعو عَلَيْهِم فيبعث الله فِي آذانهم النغف فيقتلهم جَمِيعًا فِي لَيْلَة وَاحِدَة حَتَّى تنتن الأَرْض من جيقهم فَيَقُول الْمُؤْمِنُونَ: يَا روح الله ادْع الله فَإنَّا نخشى أَن نموت من نَتن جيفهم
Onların aleyhine dua eder; Allah da kulaklarına negaf (kurtçuk) musallat eder ve tek bir gecede hepsini birden helak eder; öyle ki yeryüzü onların leşlerinden kokar. Müminler: «Ey Allah'ın Rûhu! Allah'a dua et, zira biz onların leşlerinin kokusundan ölmekten korkuyoruz» derler.
فيدعو الله فَيُرْسل عَلَيْهِم وابلاً من السَّمَاء فيجعلهم سيلاً فيقذفهم فِي الْبَحْر
Allah'a dua eder; O da gökten üzerlerine sağanak bir yağmur gönderir, onları sele çevirip denize atar.’
وَأخرج ابْن جرير عَن حُذَيْفَة ﵁ قَالَ: لَو أَن رجلا اقتنى فلواً بعد خُرُوج يَأْجُوج وَمَأْجُوج لم يركبه حَتَّى تقوم السَّاعَة
İbn Cerîr'in Huzeyfe radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Ye'cûc ve Me'cûc'ün çıkışından sonra bir adam bir tay edinecek olsa, kıyamet kopana kadar ona binemez.’
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالْبُخَارِيّ وَأَبُو يعلى وَابْن الْمُنْذر عَن أبي سعيد ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: ليحجن هَذَا الْبَيْت وليعتمرن بعد خُرُوج يَأْجُوج وَمَأْجُوج
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Buhârî, Ebû Ya'lâ ve İbnü'l-Münzir'in Ebû Saîd radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ye'cûc ve Me'cûc çıktıktan sonra da bu Beyt mutlaka haccedilecek ve ona umre yapılacaktır.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد {واقترب الْوَعْد الْحق} قَالَ: اقْترب يَوْم الْقِيَامَة
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre {واقترب الْوَعْد الْحق} “Gerçek vaad yaklaştığında...” ayeti hakkında: ‘Kıyamet günü yaklaştı’ demiştir.
وَأخرج عَن الرّبيع {واقترب الْوَعْد الْحق} قَالَ: قَامَت عَلَيْهِم السَّاعَة
Er-Rebî'den nakledildiğine göre {واقترب الْوَعْد الْحق} “Gerçek vaad yaklaştığında...” ayeti hakkında: ‘Kıyamet onların başına koptu’ demiştir.
الْآيَة ٩٨ - ١٠٤
98-104. Âyetler
أخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَالْحَاكِم وَصَححهُ من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لما نزلت {إِنَّكُم وَمَا تَعْبدُونَ من دون الله حصب جَهَنَّم أَنْتُم لَهَا وَارِدُونَ} قَالَ الْمُشْركُونَ: فالملائكة وَعِيسَى وعزير يعْبدُونَ من دون الله
Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye, Nâsih'inde Ebû Dâvûd ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in muhtelif yollardan İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: {إِنَّكُم وَمَا تَعْبدُونَ من دون الله حصب جَهَنَّم أَنْتُم لَهَا وَارِدُونَ} “Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” ayeti indiğinde müşrikler: ‘Melekler, Îsâ ve Üzeyr de Allah'tan başka tapılanlardandır’ dediler.
فَنزلت {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى أُولَئِكَ عَنْهَا مبعدون} عِيسَى وعزير وَالْمَلَائِكَة
Bunun üzerine Îsâ, Üzeyr ve melekler hakkında {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى أُولَئِكَ عَنْهَا مبعدون} “Şüphesiz kendileri hakkında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar, işte onlar oradan uzak tutulacaklardır” ayeti indi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه والضياء فِي المختارة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: جَاءَ عبد الله بن الزِّبَعْرَى إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: تزْعم أَن الله أنزل عَلَيْك هَذِه الْآيَة {إِنَّكُم وَمَا تَعْبدُونَ من دون الله حصب جَهَنَّم أَنْتُم لَهَا وَارِدُونَ} قَالَ ابْن الزِّبَعْرَى: قد عبدت الشَّمْس وَالْقَمَر وَالْمَلَائِكَة وعزير وَعِيسَى ابْن مَرْيَم كل هَؤُلَاءِ فِي النَّار مَعَ آلِهَتنَا فَنزلت (وَلما ضرب ابْن مَرْيَم مثلا إِذا قَوْمك مِنْهُ يصدون) وَقَالُوا أآلهتنا خير أم هُوَ مَا ضربوه لَك إِلَّا جدلاً بل هم قوم خصمون) (الزخرف آيَة ٥٧) ثمَّ نزلت {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى أُولَئِكَ عَنْهَا مبعدون}
İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de Ziyâ'nın İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. ez-Ziba'râ Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: ‘Allah'ın sana: {إِنَّكُم وَمَا تَعْبدُونَ من دون الله حصب جَهَنَّم أَنْتُم لَهَا وَارِدُونَ} “Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” ayetini indirdiğini iddia ediyorsun’ dedi. İbnü'z-Ziba'râ: ‘Güneşe, aya, meleklere, Üzeyr'e ve Meryem oğlu Îsâ'ya da tapıldı; bütün bunlar ilahlarımızla beraber cehennemde midir?’ dedi. Bunun üzerine: (وَلما ضرب ابْن مَرْيَم مثلا إِذا قَوْمك مِنْهُ يصدون وَقَالُوا أآلهتنا خير أم هُوَ مَا ضربوه لَك إِلَّا جدلاً بل هم قوم خصمون) “Meryem oğlu bir misal olarak verilince, bir de bakarsın senin kavmin bundan ötürü [sevinçten] bağırıp çağırıyor ve: «Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa o mu?» dediler. Bunu sana sırf bir tartışma olsun diye söylediler; doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur” (Zuhruf Sûresi, 57. ayet) indi. Ardından da: {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى أُولَئِكَ عَنْهَا مبعدون} “Şüphesiz kendileri hakkında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar, işte onlar oradan uzak tutulacaklardır” ayeti indi.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه وَالطَّبَرَانِيّ من وَجه آخر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لما نزلت {إِنَّكُم وَمَا تَعْبدُونَ من دون الله حصب جَهَنَّم أَنْتُم لَهَا وَارِدُونَ} شقّ ذَلِك على أهل مَكَّة
Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve Taberânî'nin başka bir yolla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: {إِنَّكُم وَمَا تَعْبدُونَ من دون الله حصب جَهَنَّم أَنْتُم لَهَا وَارِدُونَ} “Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” ayeti indiğinde bu, Mekke halkına pek ağır geldi.
وَقَالُوا: شتم الْآلهَة
‘İlahlarımıza hakaret etti’ dediler.
فَقَالَ ابْن الزِّبَعْرَى: أَنا أخصم لكم مُحَمَّدًا ادعوهُ لي فدعي
İbnü'z-Ziba'râ: ‘Ben sizin adınıza Muhammed'i mağlup ederim; onu bana çağırın’ dedi. Bunun üzerine çağrıldı.
فَقَالَ: يَا مُحَمَّد هَذَا شَيْء لِآلِهَتِنَا خَاصَّة أم لكل عبد من دون الله قَالَ: بل لكل من عبد من دون الله
Dedi ki: ‘Ey Muhammed! Bu, özellikle bizim ilahlarımıza mı aittir yoksa Allah'tan başka tapılan her şeye/herkese mi aittir?’ [Resûlullah]: «Aksine, Allah'tan başka tapılan her şey/herkes içindir» buyurdu.
فَقَالَ ابْن الزِّبَعْرَى: خصمت
Bunun üzerine İbnü'z-Ziba'râ: ‘Mağlup oldun!
وَرب هَذِه البنية يَعْنِي الْكَعْبَة أَلَسْت تزْعم يَا مُحَمَّد أَن عِيسَى عبد صَالح وَأَن عُزَيْرًا عبد صَالح وَأَن الْمَلَائِكَة صَالِحُونَ
Şu binanın -yani Kâbe'nin- Rabbine andolsun ki, ey Muhammed! Sen Îsâ'nın salih bir kul olduğunu, Üzeyr'in salih bir kul olduğunu ve meleklerin salih olduğunu iddia etmiyor musun?’ dedi.
قَالَ: بلَى
‘Evet’ buyurdu.
قَالَ: فَهَذِهِ النَّصَارَى تعبد عِيسَى
[İbnü'z-Ziba'râ] dedi ki: ‘İşte şu Hristiyanlar Îsâ'ya tapıyor,
وَهَذِه الْيَهُود
şu Yahudiler
تعبد عُزَيْرًا وَهَذِه بَنو مليح تعبد الْمَلَائِكَة فَضَجَّ أهل مَكَّة وفرحوا فَنزلت {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى} عُزَيْر وَعِيسَى وَالْمَلَائِكَة {أُولَئِكَ عَنْهَا مبعدون} وَنزلت (وَلما ضرب ابْن مَرْيَم مثلا إِذا قَوْمك مِنْهُ يصدون) (الزخرف آيَة ٥٧) قَالَ: هُوَ الصَّحِيح
Üzeyr'e tapıyor, şu Benî Melîh de meleklere tapıyor.’ Bunun üzerine Mekke halkı sevinçten bağrışıp ferahladılar. Akabinde Üzeyr, Îsâ ve melekler hakkında: {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى} “Şüphesiz kendileri hakkında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar” {أُولَئِكَ عَنْهَا مبعدون} “işte onlar oradan uzak tutulacaklardır” ayeti indi. Ayrıca: (وَلما ضرب ابْن مَرْيَم مثلا إِذا قَوْمك مِنْهُ يصدون) “Meryem oğlu bir misal olarak verilince, bir de bakarsın senin kavmin bundan ötürü [sevinçten] bağırıp çağırıyor” (Zuhruf Sûresi, 57. ayet) indi. Dedi ki: Sahih olan da budur.
وَأخرج الْبَزَّار عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة {إِنَّكُم وَمَا تَعْبدُونَ من دون الله حصب جَهَنَّم أَنْتُم لَهَا وَارِدُونَ} ثمَّ نسختها {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى أُولَئِكَ عَنْهَا مبعدون} يَعْنِي عِيسَى وَمن كَانَ مَعَه
Bezzâr'ın İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: {إِنَّكُم وَمَا تَعْبدُونَ من دون الله حصب جَهَنَّم أَنْتُم لَهَا وَارِدُونَ} “Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” ayeti indi, sonra onu Îsâ ve onunla beraber olanlar hakkındaki {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى أُولَئِكَ عَنْهَا مبعدون} “Şüphesiz kendileri hakkında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar, işte onlar oradan uzak tutulacaklardır” ayeti neshetti (hükmünü tahsis etti).
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك {إِنَّكُم وَمَا تَعْبدُونَ من دون الله} يَعْنِي الْآلهَة وَمن يَعْبُدهَا
İbn Cerîr'in Dahhâk'tan naklettiğine göre {إِنَّكُم وَمَا تَعْبدُونَ من دون الله} “Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız...” ayeti hakkında: ‘Yani ilahlar ve onlara tapanlar’ demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {حصب جَهَنَّم} قَالَ: وقودها
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre {حصب جَهَنَّم} “Cehennem yakıtı” ifadesi hakkında: ‘Onun tutuşturucusu/yakacağıdır’ demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {حصب جَهَنَّم} قَالَ: شجر جَهَنَّم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre {حصب جَهَنَّم} “Cehennem yakıtı” hakkında: ‘Cehennemin odunudur’ demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {حصب جَهَنَّم} قَالَ: حطب جَهَنَّم بالزنجية
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre {حصب جَهَنَّم} “Cehennem yakıtı” ifadesi hakkında: ‘Zenci dilinde cehennemin odunudur’ demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله: {حصب جَهَنَّم} قَالَ: حطب جَهَنَّم
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in İkrime radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre {حصب جَهَنَّم} “Cehennem yakıtı” hakkında: ‘Cehennemin odunudur’ demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ مثله
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid radıyallâhu anh'tan aynısını nakletmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ {حصب جَهَنَّم} قَالَ: يقذفون فِيهَا
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre {حصب جَهَنَّم} “Cehennem yakıtı” hakkında: ‘Oraya atılırlar’ demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {حصب جَهَنَّم} قَالَ: حطبها
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre {حصب جَهَنَّم} “Cehennem yakıtı” ifadesi hakkında: ‘Onun odunudur’ demiştir.
قَالَ بعض الْقُرَّاء حطب جَهَنَّم من قِرَاءَة عَائِشَة
Bazı kurrâ: «Cehennemin odunudur» [şeklindeki ifade], Âişe'nin kıraatindendir, demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك {حصب جَهَنَّم} يَقُول: إِن جَهَنَّم تحصب بهم وَهُوَ الرَّمْي: يَقُول: يَرْمِي بهم فِيهَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan naklettiğine göre {حصب جَهَنَّم} “Cehennem yakıtı” hakkında şöyle demiştir: ‘Cehennem onlarla taşlanır (doldurulur); hasb, fırlatıp atmaktır. Yani: Onlar oraya fırlatılıp atılırlar.’
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: حضب جَهَنَّم بالضاد
İbn Cerîr'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, zâd harfiyle «hadabu cehennem» şeklinde [okumuştur].
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة النَّار وَالطَّبَرَانِيّ الْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: إِذا بَقِي فِي النَّار من يخلد فِيهَا جعلُوا فِي توابيت من حَدِيد النَّار فِيهَا مسامير من حَدِيد نَار ثمَّ جعلت تِلْكَ التوابيت فِي توابيت من حَدِيد ثمَّ قذفوا فِي أَسف الْجَحِيم فَمَا يرى أحدهم أَنه يعذب فِي النَّار غَيره
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Sıfatu'n-Nâr'da İbn Ebi'd-Dünyâ, Taberânî ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Ateşte ebedî kalacak olanlar kaldığında, cehennem ateşinden demir tabutlara konulurlar. İçlerinde ateşten demir çiviler bulunur. Sonra o tabutlar da demirden tabutlara konulur; ardından cehennemin en dibine fırlatılırlar. Artık onlardan hiçbiri, kendisinden başka ateşte azap gören birinin bulunduğunu görmez.’
ثمَّ قَرَأَ ابْن مَسْعُود ﵁ {لَهُم فِيهَا زفير وهم فِيهَا لَا يسمعُونَ}
Sonra İbn Mes'ûd radıyallâhu anh: {لَهُم فِيهَا زفير وهم فِيهَا لَا يسمعُونَ} “Onlar için orada inilti ve nefes alma sesi vardır ve onlar orada hiçbir şey işitmezler” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله: {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى} قَالَ: عِيسَى وَالْمَلَائِكَة وعزير
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى} “Şüphesiz kendileri hakkında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar...” ayeti hakkında: «Îsâ, melekler ve Üzeyr'dir» buyurmuştur.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {أُولَئِكَ عَنْهَا مبعدون} قَالَ: عِيسَى وعزير وَالْمَلَائِكَة
İbn Cerîr'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre {أُولَئِكَ عَنْهَا مبعدون} “İşte onlar oradan uzak tutulacaklardır” ayeti hakkında: ‘Îsâ, Üzeyr ve meleklerdir’ demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق أصبغ عَن عَليّ فِي قَوْله: {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in Asbağ yoluyla Ali'den naklettiğine göre {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى} “Şüphesiz kendileri hakkında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar...” ayeti hakkında:
قَالَ: كل شَيْء يعبد من دون الله فِي النَّار إِلَّا الشَّمْس وَالْقَمَر وَعِيسَى
Şöyle demiştir: ‘Güneş, ay ve Îsâ müstesna, Allah'tan başka tapılan her şey ateştir.’
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى} قَالَ: أُولَئِكَ أَوْلِيَاء الله يَمرونَ على الصِّرَاط مرا هُوَ أسْرع من الْبَرْق فَلَا تصيبهم و {يسمعُونَ حَسِيسهَا} وَيبقى الْكفَّار فِيهَا حَبِيسًا
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى} “Şüphesiz kendileri hakkında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar...” ayeti hakkında şöyle demiştir: ‘Onlar Allah'ın veli kullarıdır; sırattan şimşekten daha hızlı geçerler; [ateş] onlara isabet etmez ve {يسمعُونَ حَسِيسهَا} “onun uğultusunu [bile] duymazlar”; kâfirler ise orada hapis kalırlar.’
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن عدي وَابْن مرْدَوَيْه عَن النُّعْمَان بن بشير: أَن عليا قَرَأَ {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى أُولَئِكَ عَنْهَا مبعدون} فَقَالَ: أَنا مِنْهُم وَعمر مِنْهُم وَعُثْمَان مِنْهُم وَالزُّبَيْر مِنْهُم وَطَلْحَة مِنْهُم وَسعد وَعبد الرَّحْمَن مِنْهُم
İbn Ebî Hâtim, İbn Adiy ve İbn Merdûye'nin Nu'mân b. Beşîr'den naklettiğine göre Ali: {إِن الَّذين سبقت لَهُم منا الْحسنى أُولَئِكَ عَنْهَا مبعدون} “Şüphesiz kendileri hakkında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar, işte onlar oradan uzak tutulacaklardır” ayetini okumuş ve: ‘Ben onlardanım; Ömer onlardandır; Osman onlardandır; Zübeyr onlardandır; Talha onlardandır; Sa'd ve Abdurrahman da onlardandır’ demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي عُثْمَان النَّهْدِيّ فِي قَوْله: {لَا يسمعُونَ حَسِيسهَا} قَالَ: حيات على الصِّرَاط تلسعهم فَإِذا لسعتهم قَالُوا: حس
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Osmân en-Nehdî'den naklettiğine göre {لَا يسمعُونَ حَسِيسهَا} “Onun uğultusunu [bile] duymazlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: ‘Sırat üzerinde onları ısıran yılanlar vardır; onları ısırdıklarında «hass»
حس
«hass» derler.’
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله: {لَا يسمعُونَ حَسِيسهَا} قَالَ: حيات على الصِّرَاط تَقول: حس حس
İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den, onun da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre {لَا يسمعُونَ حَسِيسهَا} “Onun uğultusunu [bile] duymazlar” ifadesi hakkında şöyle buyurmuştur: «Sırat üzerinde