Binûn

Hac Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَقَالَ: عبد الله بن عَمْرو بن الْعَاصِ وَعبد الله بن عمر بن الْخطاب قَالَ كل وَاحِد مِنْهُمَا: لست قاراً بِهِ إِلَّا حَاجا أَو مُعْتَمِرًا أَو حَاجَة لَا بُد مِنْهَا

Bunun üzerine Abdullah b. Amr b. el-Âs ve Abdullah b. Ömer b. el-Hattâb'ın her biri şöyle dedi: 'Ben oraya hacı veya umreci olarak ya da kaçınılmaz bir ihtiyaç dışında yerleşip kalan biri olmayacağım.'

وَسكت عبد الله بن الزبير فَلم يقل شَيْئا فاستحل من بعد ذَلِك

Abdullah b. ez-Zübeyr ise sustu ve hiçbir şey söylemedi. Bundan sonra da [Harem'in dokunulmazlığı] çiğnendi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: من هم بسيئة لم تكْتب عَلَيْهِ حَتَّى يعملها

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kim bir kötülüğe niyet ederse, onu fiilen işlemedikçe aleyhine yazılmaz.

وَلَو أَن رجلا كَانَ بعدن أبين حدث نَفسه بِأَن يلْحد فِي الْبَيْت والإلحاد فِيهِ: أَن يسْتَحل فِيهِ مَا حرم الله عَلَيْهِ فَمَاتَ قبل أَن يصل إِلَى ذَلِك أذاقه الله من عَذَاب أَلِيم

Şayet bir adam Aden Ebyen'de bulunup da içinden Beyt'te ilhada sapmayı geçirse —burada ilhad, Allah'ın kendisine haram kıldığı şeyleri orada helal saymasıdır— ve henüz oraya ulaşmadan ölse bile, Allah ona can yakıcı bir azaptan tattırır.'

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {وَمن يرد فِيهِ بإلحاد} قَالَ: ان الرجل ليهم بالخطيئة بِمَكَّة وَهُوَ بِأَرْض أُخْرَى فتكتب عَلَيْهِ وَمَا عَملهَا

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Dahhâk'tan naklettiğine göre o, {وَمن يرد فِيهِ بإلحاد} “Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Kişi başka bir diyarda iken Mekke'de bir günah işlemeyi aklından geçirse, onu henüz işlememiş olsa bile aleyhine yazılır.'

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد قَالَ: تضَاعف السَّيِّئَات بِمَكَّة كَمَا تضَاعف الْحَسَنَات

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Mekke'de iyilikler kat kat arttırıldığı gibi kötülükler de kat kat arttırılır.'

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عَطاء بن أبي رَبَاح {وَمن يرد فِيهِ بإلحاد بظُلْم} قَالَ: الْقَتْل والشرك

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in Atâ b. Ebî Rebâh'tan naklettiğine göre o, {وَمن يرد فِيهِ بإلحاد بظُلْم} “Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse” kavli hakkında: 'Adam öldürmek ve şirktir' demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن أبي مليكَة أَنه سُئِلَ عَن قَوْله {وَمن يرد فِيهِ بإلحاد بظُلْم} قَالَ: مَا كُنَّا نشك أَنَّهَا الذُّنُوب حَتَّى جَاءَ إعلاج من أهل الْبَصْرَة إِلَى إعلاج من أهل الْكُوفَة فزعموا أَنَّهَا الشّرك

Abd b. Humeyd'in İbn Ebî Müleyke'den naklettiğine göre kendisine {وَمن يرد فِيهِ بإلحاد بظُلْم} “Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse” kavli sorulduğunda şöyle demiştir: 'Basra ehlinden bazı kaba kimseler Kûfe ehlinden bazı kaba kimselerin yanına gelip de bunun şirk olduğunu iddia edinceye kadar, biz bunun günahlar olduğundan hiç şüphe etmezdik.'

وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة قَالَ: مَا من عبد يهم بذنب فيؤاخذه الله بِشَيْء حَتَّى يعمله إِلَّا من هم بِالْبَيْتِ الْعَتِيق شِرَاء فَإِنَّهُ من هم بِهِ شرا عجل الله لَهُ

Abd b. Humeyd'in İkrime'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Hiçbir kul yoktur ki bir günaha niyetlensin de onu işlemedikçe Allah onu bir şeyle cezalandırsın; Beyt-i Atîk'e (Kâbe'ye) kötülük kasteden hariç. Çünkü kim ona bir kötülük niyetinde bulunursa Allah onun cezasını aceleyle verir.'

وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الْحجَّاج فِي الْآيَة قَالَ: إِن الرجل يحدث نَفسه أَن يعْمل ذَنبا بِمَكَّة فيكتبه الله عَلَيْهِ ذَنبا

Abd b. Humeyd'in Ebu'l-Haccâc'dan naklettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Kişi Mekke'de bir günah işlemeyi içinden geçirse, Allah bunu onun aleyhine bir günah olarak yazar.'

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن مُجَاهِد قَالَ: رَأَيْت عبد الله بن عَمْرو بِعَرَفَة ومنزله فِي الْحل ومسجده فِي الْحرم فَقلت لَهُ: لم تفعل هَذَا قَالَ: لِأَن الْعَمَل فِيهِ أفضل والخطيئة فِيهِ أعظم

Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Abdullah b. Amr'ı Arafat'ta gördüm; konakladığı çadırı Hıll bölgesinde, namaz kıldığı mescidi ise Harem bölgesindeydi. Ona: 'Niçin böyle yapıyorsun?' diye sordum. O: 'Çünkü orada yapılan amel daha faziletli, orada işlenen günah ise daha büyüktür' dedi.'

وَالله أعلم

En doğrusunu Allah bilir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن عدي وَابْن مرْدَوَيْه والديلمي بِسَنَد ضَعِيف عَن عَائِشَة قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ دثر مَكَان الْبَيْت فَلم يحجه هود وَلَا صَالح حَتَّى بوأه الله لإِبْرَاهِيم

Ebû'ş-Şeyh, İbn Adiy, İbn Merdûye ve ed-Deylemî'nin zayıf bir senetle Âişe'den [radıyallâhu anhâ] naklettiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: 'Beyt'in yeri silinip kaybolmuştu; Allah orayı İbrâhim için belirleyip hazırlayıncaya kadar Hûd da Sâlih de orayı haccedemedi.'

وَأخرج ابْن جرير وَالْحَاكِم وَصَححهُ من طَرِيق حَارِثَة بن مضرب عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: لما أَمر إِبْرَاهِيم بِبِنَاء الْبَيْت خرج مَعَه إِسْمَاعِيل وَهَاجَر فَلَمَّا قدم مَكَّة رأى على رَأسه فِي مَوضِع الْبَيْت مثل الغمامة فِيهِ مثل الرَّأْس فَكَلمهُ فَقَالَ: يَا

İbn Cerîr ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Hârise b. Mudarrib yoluyla Ali b. Ebî Tâlib'den [radıyallâhu anh] naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'İbrâhim'e Beyt'i inşa etmesi emredilince, İsmâil ve Hâcer de onunla birlikte yola çıktılar. Mekke'ye geldiğinde, Beyt'in yerinde başının üzerinde başa benzer bir kısmı olan bulut gibi bir şey gördü. O [varlık] ona hitap edip şöyle dedi: 'Ey

إِبْرَاهِيم ابْن على ظِلِّي أَو على قدري وَلَا تزد وَلَا تنقص

İbrâhim! Benim gölgemin veya ölçümün üzerine inşa et; ne artır ne de eksilt.'

فَلَمَّا بنى خرج وَخلف إِسْمَاعِيل وَهَاجَر

İnşaatı bitirince İsmâil ve Hâcer'i geride bırakıp yola çıktı.

وَذَلِكَ حِين يَقُول الله {وَإِذ بوأنا لإِبراهيم مَكَان الْبَيْت}

İşte bu durum, Allah'ın {وَإِذ بوأنا لإِبراهيم مَكَان الْبَيْت} “Hani biz İbrâhim'e Beyt'in yerini hazırlayıp göstermiştik” buyurduğu andır.'

وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عَطاء بن أبي ريَاح قَالَ: لما أهبط الله آدم كَانَ رِجْلَاهُ فِي الأَرْض وَرَأسه فِي السَّمَاء فَيسمع كَلَام أهل السَّمَاء ودعاءهم فيأنس إِلَيْهِم فهابت الْمَلَائِكَة مِنْهُ حَتَّى شكت إِلَى الله فِي دعائها وَفِي صلَاتهَا فأخفضه الله إِلَى الأَرْض فَلَمَّا فقد مَا كَانَ يسمع مِنْهُم استوحش حَتَّى شكا إِلَى الله فِي دُعَائِهِ وَفِي صلَاته فَوجه إِلَى مَكَّة فَكَانَ مَوضِع قدمه قَرْيَة وخطوة مفازة حَتَّى انْتهى إِلَى مَكَّة فَأنْزل الله ياقوتة من ياقوت الْجنَّة فَكَانَت على مَوضِع الْبَيْت الْآن فَلم يزل يُطَاف بِهِ حَتَّى أنزل الله الطوفان فَرفعت تِلْكَ الياقوتة حَتَّى بعث الله إِبْرَاهِيم فبناه

Abdurrezzâk el-Musannef'te, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in Atâ b. Ebî Rebâh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Allah Âdem'i indirdiği zaman, iki ayağı yerde, başı ise gökteydi. Gök ehlinin konuşmalarını ve dualarını işitir, onlarla ünsiyet kurardı. Bunun üzerine melekler ondan çekinip korktular; nihayet dualarında ve namazlarında Allah'a şikâyette bulundular. Allah da onu yere doğru kısalttı. Onlardan işittiği şeyleri kaybedince yalnızlık hissedip kederlendi; öyle ki duasında ve namazında Allah'a yakardı. Bunun üzerine Mekke'ye yönlendirildi. Ayağını bastığı her yer bir köy/şehir, adımı ise bir çöl mesafesi oluyordu; nihayet Mekke'ye ulaştı. Allah cennet yakutlarından bir yakut indirdi ve o, şu anki Beyt'in bulunduğu yerde idi. Allah Tufan'ı gönderinceye kadar onun etrafında tavaf edilmeye devam edildi. Sonra o yakut [göğe] kaldırıldı; nihayet Allah İbrâhim'i gönderdi de o [Kâbe'yi] inşa etti.

فَذَلِك قَول الله {وَإِذ بوأنا لإِبراهيم مَكَان الْبَيْت}

İşte Allah'ın {وَإِذ بوأنا لإِبراهيم مَكَان الْبَيْت} “Hani biz İbrâhim'e Beyt'in yerini hazırlayıp göstermiştik” kavli budur.'

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق معمر عَن قَتَادَة قَالَ: وضع الله الْبَيْت مَعَ آدم حِين أهبط الله آدم إِلَى الأَرْض وَكَانَ مهبطه بِأَرْض الْهِنْد وَكَانَ رَأسه فِي السَّمَاء وَرجلَاهُ فِي الأَرْض وَكَانَت الْمَلَائِكَة تهابه فنقص إِلَى سِتِّينَ ذِرَاعا فَحزن آدم إِذْ فقد أصوات الْمَلَائِكَة وتسبيحهم فَشَكا ذَلِك إِلَى الله فَقَالَ الله: يَا آدم إِنِّي قد أهبطت لَك بَيْتا يُطَاف بِهِ كَمَا يُطَاف حول عَرْشِي وَيصلى عِنْده كَمَا يصلى عِنْد عَرْشِي

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ma'mer yoluyla Katâde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Allah, Âdem'i yeryüzüne indirdiği vakit Beyt'i de Âdem ile birlikte koydu. Onun indirildiği yer Hindistan toprağıydı; başı gökte, ayakları ise yerdeydi. Melekler ondan çekinirlerdi; bunun üzerine altmış arşına indirildi. Âdem meleklerin seslerini ve tesbihlerini duyamaz olunca üzüldü ve bunu Allah'a arz etti. Allah buyurdu ki: 'Ey Âdem! Ben senin için, arşımın etrafında tavaf edildiği gibi etrafında tavaf edilecek ve arşımın yanında namaz kılındığı gibi yanında namaz kılınacak bir ev indirdim.

فَاخْرُج إِلَيْهِ

Şimdi ona doğru yola çık.'

فَخرج اليه آدم ومدّ لَهُ فِي خطوه فَكَانَ بَين كل خطوتين مفازة

Bunun üzerine Âdem ona doğru yola çıktı ve adımları genişletildi; her iki adımı arası bir çöl mesafesi oldu.

فَلم تزل تِلْكَ المفاوز بعد على ذَلِك

O çöller sonradan da bu halde kaldı.

وأتى آدم فَطَافَ بِهِ وَمن بعده من الْأَنْبِيَاء

Âdem gelip orayı tavaf etti; ondan sonraki peygamberler de [tavaf ettiler].'

قَالَ معمر: وَأَخْبرنِي أبان أَن الْبَيْت أهبط ياقوتة وَاحِدَة أَو درة وَاحِدَة

Ma'mer dedi ki: 'Ebân bana, Beyt'in tek bir yakut veya tek bir inci olarak indirildiğini haber verdi.'

قَالَ معمر: وَبَلغنِي أَن سفينة نوح طافت بِالْبَيْتِ سبعا حَتَّى إِذا أغرق الله قوم نوح فقدوا بَقِي أساسه فبوّأه الله لإِبراهيم فبناه بعد ذَلِك

Ma'mer dedi ki: 'Bana ulaştığına göre Nûh'un gemisi Beyt'i yedi defa tavaf etti. Allah Nûh kavmini boğup helak edince [Beyt] kayboldu, temeli kaldı; nihayet Allah orayı İbrâhim için hazırlayıp gösterdi ve o da bundan sonra [Beyt'i] inşa etti.'

فَذَلِك قَول الله {وَإِذ بوأنا لإِبراهيم مَكَان الْبَيْت}

İşte Allah'ın {وَإِذ بوأنا لإِبراهيم مَكَان الْبَيْت} “Hani biz İbrâhim'e Beyt'in yerini hazırlayıp göstermiştik” kavli budur.

قَالَ معمر: قَالَ ابْن جريج: قَالَ نَاس: أرسل الله سُبْحَانَهُ سحابه فِيهَا رَأس فَقَالَ الرَّأْس: يَا ابرهيم إِن رَبك يَأْمُرك أَن تَأْخُذ قدر هَذِه السحابة

Ma'mer dedi ki: 'İbn Cüreyc şöyle dedi: Bazı insanlar dediler ki: 'Allah Sübhânehu içinde baş bulunan bir bulut gönderdi. O baş: 'Ey İbrâhim! Rabbin sana bu bulutun ölçüsünü esas almanı emrediyor' dedi.

فَجعل ينظر إِلَيْهَا ويخط قدرهَا

[İbrâhim] ona bakıyor ve onun ölçüsünce sınır çiziyordu.

قَالَ الرَّأْس: قد فعلت قَالَ: نعم

O baş: 'Yaptın mı?' dedi. O: 'Evet' dedi.

ثمَّ ارْتَفَعت فحفر فأبرز عَن أساس ثَابت فِي الأَرْض

Sonra bulut yükseldi; [İbrâhim] kazdı ve yerde sabit olan temeli açığa çıkardı.'

قَالَ ابْن جريج: قَالَ مُجَاهِد: أقبل الْملك والصرد والسكينة مَعَ إِبْرَاهِيم من الشَّام فَقَالَت السكينَة:

İbn Cüreyc dedi ki: 'Mücâhid şöyle dedi: Şam'dan İbrâhim ile birlikte melek, surad kuşu ve sekîne geldiler. Sekîne dedi ki:

يَا إِبْرَاهِيم ريض على الْبَيْت

'Ey İbrâhim! Beyt'in üzerine [çadır gibi] yayıl/çevrele.'

قَالَ: فَلذَلِك لَا يطوف الْبَيْت أَعْرَابِي وَلَا ملك من هَذِه الْمُلُوك إِلَّا رَأَيْت عَلَيْهِ السكينَة وَالْوَقار

[Mücâhid] dedi ki: 'İşte bu sebeple Beyt'i tavaf eden hiçbir bedevî ve bu krallardan hiçbir kral yoktur ki üzerinde bir sükûnet ve vakar görmeyesin.'

قَالَ ابْن جريج: وَقَالَ ابْن الْمسيب: قَالَ عَليّ بن أبي طَالب: وَكَانَ الله استودع الرُّكْن أَبَا قبيس فَلَمَّا بنى إِبْرَاهِيم ناداه أَبُو قبيس فَقَالَ: يَا إِبْرَاهِيم هَذَا الرُّكْن فيّ فخده

İbn Cüreyc dedi ki: İbnu'l-Müseyyeb şöyle dedi: Ali b. Ebî Tâlib [radıyallâhu anh] dedi ki: 'Allah Rükn'ü (Hacerülesved'i) Ebû Kubeys dağına emanet bırakmıştı. İbrâhim [Kâbe'yi] inşa edince Ebû Kubeys ona seslenip: 'Ey İbrâhim! Bu Rükn bendedir, onu al' dedi.

فحفر عَنهُ فَوَضعه فَلَمَّا فرغ إِبْرَاهِيم من بنائِهِ قَالَ: قد فعلت يَا رب فأرنا مناسكنا

Bunun üzerine orayı kazıp taşı çıkardı ve yerine koydu. İbrâhim inşaatını tamamlayınca: 'Ey Rabbim! [Emrini] yerine getirdim, bize ibadet yerlerimizi/yollarımızı göster'

أبرزها لنا وعلمناها

onları bize açığa çıkar ve bize öğret' dedi.

فَبعث الله جِبْرِيل فحج بِهِ حَتَّى إِذا رأى عَرَفَة قَالَ: قد عرفت

Bunun üzerine Allah Cibrîl'i gönderdi; ona haccı yaptırdı. Nihayet Arafat'ı görünce [İbrâhim]: 'Artık tanıdım/öğrendim' dedi.

وَكَانَ أَتَاهَا قبل ذَلِك مرّة

Daha önce oraya bir defa gelmişti.

قَالَ: فَلذَلِك سميت عَرَفَة حَتَّى إِذا كَانَ يَوْم النَّحْر عرض لَهُ الشَّيْطَان فَقَالَ: احصب

[Ali] dedi ki: 'Bu yüzden oraya Arafat denildi. Nihayet kurban kesme günü olunca şeytan karşısına çıktı. [Cibrîl]: 'Ona taş at' dedi.

فَحَصَبه بِسبع حَصَيَات

O da yedi küçük taş attı.

ثمَّ الْيَوْم الثَّانِي فالثالث فسدّ مَا بَين الجبلين - يَعْنِي إِبْلِيس - فَلذَلِك كَانَ رمي الْجمار

Sonra ikinci gün ve üçüncü gün —yani İblis— iki dağın arasını kapattı; işte taşlama (remy-i cimâr) bundan dolayı oldu.

قَالَ: اعْل على ثبير

[Cibrîl]: 'Sebîr dağına çık' dedi.

فعلاه فَنَادَى: يَا عباد الله أجِيبُوا الله

O da oraya çıktı ve şöyle seslendi: 'Ey Allah'ın kulları! Allah'a icabet edin!

يَا عباد الله أطِيعُوا الله

Ey Allah'ın kulları! Allah'a itaat edin!'

فَسمع دَعوته من بَين الأبحر السَّبع مِمَّن كَانَ فِي قلبه مِثْقَال ذرة من الْإِيمَان

Onun bu çağrısını yedi deniz arasındaki kalbinde zerre ağırlığınca iman bulunan kimseler işitti.

فَهِيَ الَّتِي أعْطى الله إِبْرَاهِيم فِي الْمَنَاسِك قَوْله: لبيْك اللَّهُمَّ لبيْك وَلم يزل على وَجه الأَرْض سَبْعَة مُسلمُونَ فَصَاعِدا فلولا ذَلِك هَلَكت الأَرْض وَمن عَلَيْهَا

İşte bu, Allah'ın menâsik hususunda İbrâhim'e verdiği 'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk' sözüdür. Yeryüzünde yedi veya daha fazla Müslüman eksik olmamıştır; şayet bu olmasaydı yeryüzü ve üzerindekiler helak olurdu.'

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن كَعْب الْأَحْبَار قَالَ: كَانَ الْبَيْت غثاة - وَهِي المَاء - قبل أَن يخلق الله الأَرْض بِأَرْبَعِينَ عَاما وَمِنْه دحيت الأَرْض

İbn Ebî Hâtim'in Kâ'b el-Ahbâr'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Beyt, Allah yeryüzünü yaratmadan kırk yıl önce su üzerinde bir köpüktü ve yeryüzü oradan döşenip yayıldı.'

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن السّديّ قَالَ: إِن الله ﷿ أَمر إِبْرَاهِيم أَن يَبْنِي الْبَيْت هُوَ وَإِسْمَاعِيل فَانْطَلق إِبْرَاهِيم حَتَّى أَتَى مَكَّة فَقَامَ هُوَ وَإِسْمَاعِيل وَأخذ المعاول لَا يدريان أَيْن الْبَيْت فَبعث الله ريحًا يُقَال لَهَا ريح الخجوج لَهَا جَنَاحَانِ وَرَأس فِي صُورَة حَيَّة فكنست لَهما مَا حول الْكَعْبَة من الْبَيْت الأول واتبعاها بالمعاول يحفران حَتَّى وضعا الأساس

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Süddî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Allah Azze ve Celle, İbrâhim'e İsmâil ile birlikte Beyt'i inşa etmesini emretti. Bunun üzerine İbrâhim yola çıkıp Mekke'ye geldi. O ve İsmâil kalkıp kazmaları aldılar, ancak Beyt'in nerede olduğunu bilmiyorlardı. Allah, 'Hacûc rüzgârı' denilen, iki kanadı ve yılan şeklinde bir başı olan bir rüzgâr gönderdi. O rüzgâr Kâbe'nin çevresini ilk Beyt'in yerinden süpürüp açtı; onlar da temelleri koyuncaya kadar kazmalarla onu takip ederek kazdılar.

فَذَلِك حِين يَقُول الله {وَإِذ بوأنا لإِبراهيم مَكَان الْبَيْت} فَلَمَّا بنيا الْقَوَاعِد فَبلغ مَكَان الرُّكْن قَالَ إِبْرَاهِيم لإسماعيل: اطلب لي حجرا حسنا أَضَعهُ هَهُنَا

İşte Allah'ın {وَإِذ بوأنا لإِبراهيم مَكَان الْبَيْت} “Hani biz İbrâhim'e Beyt'in yerini hazırlayıp göstermiştik” buyurduğu an budur. Temelleri yükseltip Rükn'ün bulunduğu yere ulaştıklarında İbrâhim İsmâil'e: 'Bana buraya koyabileceğim güzel bir taş bul' dedi.'

قَالَ: يَا أَبَت اني كسلان لغب

[İsmâil]: 'Babacığım, ben tembelim, yorgunum' dedi.

قَالَ: عليّ ذَلِك

[İbrâhim]: 'O [görev] benim üzerimedir' dedi.

فَانْطَلق يطْلب لَهُ حجرا فَأَتَاهُ بِحجر فَلم يرضه فَقَالَ: ائْتِنِي بِحجر أحسن من هَذَا

Bunun üzerine onun için bir taş aramaya gitti ve ona bir taş getirdi; fakat [İbrâhim] onu beğenmeyip: 'Bana bundan daha güzel bir taş getir' dedi.

فَانْطَلق يطْلب لَهُ حجرا فَجَاءَهُ جِبْرِيل بِالْحجرِ الْأسود من الْجنَّة وَكَانَ أَبيض ياقوتة بَيْضَاء مثل الثغامة وَكَانَ آدم هَبَط بِهِ من الْجنَّة فاسوّد من خَطَايَا النَّاس فَجَاءَهُ إِسْمَاعِيل بِحجر فَوجدَ عِنْده الرُّكْن فَقَالَ: يَا أَبَت من

Bunun üzerine yine bir taş aramaya gitti. Bu sırada Cibrîl ona cennetten Hacerülesved'i getirdi. O, 'segāme' (beyaz bir çiçek) gibi beyaz bir yakuttu; Âdem onu cennetten indirmişti de insanların günahlarından dolayı kararmıştı. İsmâil bir taşla geldiğinde onun yanında Rükn'ü gördü ve: 'Babacığım, bunu

جَاءَك بِهَذَا قَالَ: جَاءَنِي بِهِ من هُوَ أنشط مِنْك

sana kim getirdi?' dedi. [İbrâhim]: 'Bunu bana senden daha gayretli olan biri getirdi' dedi.

فَبَيْنَمَا هما يدعوان بالكلمات الَّتِي ابتلى بهَا إِبْرَاهِيم ربه فَلَمَّا فرغا من الْبُنيان أمره الله أَن يُنَادي

İkisi, İbrâhim'in Rabbine yalvardığı kelimelerle dua ederlerken, binayı tamamladıklarında Allah ona nida etmesini emretti.

فَقَالَ {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ}

Bunun üzerine {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et” buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن حَوْشَب بن عقيل قَالَ: سَأَلت مُحَمَّد بن عباد بن جَعْفَر: مَتى كَانَ الْبَيْت قَالَ: خلقت الْأَشْهر لَهُ

İbn Ebî Hâtim'in Havşeb b. Akīl'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer'e: 'Beyt ne zaman [yaratıldı]?' diye sordum. 'Aylar onun için yaratıldı' dedi.

قلت: كم كَانَ طول بِنَاء إِبْرَاهِيم قَالَ: ثَمَانِيَة عشر ذِرَاعا

'İbrâhim'in binasının yüksekliği ne kadardı?' dedim. 'On sekiz arşındı' dedi.

قلت: كم هُوَ الْيَوْم قَالَ: سِتَّة وَعِشْرُونَ ذِرَاعا: قلت: هَل بَقِي من حِجَارَة بِنَاء إِبْرَاهِيم شَيْء قَالَ: حشي بِهِ الْبَيْت إِلَّا حجرين مِمَّا يليا الْحجر

'Bugün ne kadardır?' dedim. 'Yirmi altı arşındır' dedi. 'İbrâhim'in binasının taşlarından geriye bir şey kaldı mı?' dedim. 'Hicr tarafındaki iki taş müstesna, Beyt'in içi onunla dolduruldu' dedi.

وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ الله لنَبيه {وطهر بَيْتِي للطائفين والقائمين والركع السُّجُود} قَالَ: طواف قبل الصَّلَاة

Hâkim'in nakledip sahih kabul ettiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah Peygamberine {وطهر بَيْتِي للطائفين والقائمين والركع السُّجُود} “Tavaf edenler, kıyamda duranlar, rükû ve secde edenler için Evim'i temiz tut” buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: 'Namazdan önce tavaf [vardır].'

وَقد قَالَ رَسُول الله ﷺ الطّواف بِالْبَيْتِ بِمَنْزِلَة الصَّلَاة إِلَّا أَن الله قد أحل فِيهِ الْمنطق فَمن نطق فَلَا ينْطق إِلَّا بِخَير

Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Beyt'i tavaf etmek namaz mesabesindedir; şu kadar var ki Allah onda konuşmayı helal kılmıştır. Kim konuşursa sadece hayır konuşsun' buyurmuştur.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء فِي قَوْله {للطائفين} قَالَ: الَّذين يطوفون بِهِ {والقائمين} قَالَ: الْمُصَلِّين عِنْده

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Atâ'dan naklettiğine göre o, {للطائفين} “tavaf edenler için” ifadesi hakkında: 'Onu tavaf edenlerdir', {والقائمين} “kıyamda duranlar [için]” ifadesi hakkında ise: 'Onun yanında namaz kılanlardır' demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: القائمون المصلون

Abdürrezzâk ve İbn Cerîr'in Katâde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kıyamda duranlar, namaz kılanlardır.'

وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَابْن منيع وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما فرغ إِبْرَاهِيم من بِنَاء الْبَيْت قَالَ: ربّ قد فرغت

İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, İbn Menî', İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve es-Sünen'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim Beyt'in inşasını bitirince: 'Rabbim, tamamladım' dedi.

فَقَالَ {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} قَالَ: ربّ وَمَا يبلغ صوتي قَالَ: أذّن وعليّ الْبَلَاغ

Bunun üzerine [Allah]: {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et” buyurdu. [İbrâhim]: 'Rabbim, benim sesim nereye ulaşır ki?' dedi. [Allah]: 'Sen ilan et, ulaştırmak bana aittir' buyurdu.

قَالَ: ربّ كَيفَ أَقُول قَالَ: يَا أَيهَا النَّاس كتب عَلَيْكُم الْحَج إِلَى الْبَيْت الْعَتِيق

[İbrâhim]: 'Rabbim, nasıl söyleyeyim?' dedi. [Allah]: ''Ey insanlar! Beyt-i Atîk'e hac yapmanız üzerinize farz kılındı' [de]' buyurdu.

فَسَمعهُ من بَين السَّمَاء وَالْأَرْض أَلا ترى أَنهم يجيئون من أقْصَى الأَرْض يلبون

Bunu yer ile gök arasında olan herkes işitti. Görmez misin ki onlar telbiye getirerek yeryüzünün en uzak yerlerinden gelmektedirler.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما بنى إِبْرَاهِيم الْبَيْت أوحى الله إِلَيْهِ أَن أذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Hâkim ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim Beyt'i inşa edince Allah ona insanlar arasında haccı ilan etmesini vahyetti.

فَقَالَ: أَلا إِن ربكُم قد اتخذ بَيْتا وأمركم أَن تحجوه

Bunun üzerine [İbrâhim]: 'Haberiniz olsun ki Rabbiniz bir Beyt edindi ve ona hac yapmanızı size emretti' dedi.

فَاسْتَجَاب لَهُ ماسمعه من حجر أَو شجر أَو أكمة أَو تُرَاب أَو شَيْء

Bunu işiten taş, ağaç, tepe, toprak veya herhangi bir şey ona icabet etti.

فَقَالُوا: لبيْك اللَّهُمَّ لبيْك

Onlar: 'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk' dediler.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما أَمر الله إِبْرَاهِيم أَن يُنَادي فِي النَّاس بِالْحَجِّ صعد أَبَا قبيس فَوضع أصبعيه فِي أُذُنَيْهِ ثمَّ نَادَى: إِن الله كتب

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Allah İbrâhim'e insanlar arasında haccı nida etmesini emrettiğinde Ebû Kubeys dağına çıktı, iki parmağını kulaklarına koydu ve şöyle seslendi: 'Allah üzerinize

عَلَيْكُم الْحَج فأجيبوا ربكُم

haccı farz kıldı; Rabbinize icabet edin!'

فَأَجَابُوهُ بِالتَّلْبِيَةِ فِي أصلاب الرِّجَال وأرحام النِّسَاء وَأول من أَجَابَهُ أهل الْيمن

Onlar da erkeklerin sulblerinde ve kadınların rahimlerinde telbiye ile ona icabet ettiler. Ona ilk icabet edenler ise Yemen halkı oldu.

فَلَيْسَ حَاج من يَوْمئِذٍ إِلَى أَن تقوم السَّاعَة إِلَّا من كَانَ أجَاب إِبْرَاهِيم يَوْمئِذٍ

O günden kıyamet kopuncaya kadar hac yapacak olan hiç kimse yoktur ki, o gün İbrâhim'e icabet etmiş olmasın.

وَأخرج الديلمي بسندٍ واهٍ عَن عَليّ رَفعه: لما نَادَى إِبْرَاهِيم بِالْحَجِّ لبّى الْخلق فَمن لبّى تَلْبِيَة وَاحِدَة حج وَاحِدَة وَمن لبّى مرَّتَيْنِ حج حجَّتَيْنِ وَمن زَاد فبحساب ذَلِك

Deylemî'nin zayıf bir senetle merfû olarak Ali'den naklettiğine göre: 'İbrâhim haccı nida ettiğinde mahlukat telbiye getirdi. Kim bir defa telbiye getirdiyse bir defa hac yapar, kim iki defa telbiye getirdiyse iki defa hac yapar; kim daha fazla getirdiyse bu hesap üzeredir.'

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} قَالَ: قَامَ إِبْرَاهِيم ﵇ على الْحجر فَنَادَى: يَا أَيهَا النَّاس كتب عَلَيْكُم الْحَج

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et” ayeti hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim aleyhisselâm taşın (Makam'ın) üzerine çıktı ve: 'Ey insanlar! Hac üzerinize farz kılındı' diye seslendi.

فَأَسْمع من فِي أصلاب الرِّجَال وأرحام النِّسَاء فَأجَاب من آمن مِمَّن سبق فِي علم الله أَن يحجّ إِلَى يَوْم الْقِيَامَة: لبيْك اللَّهُمَّ لبيْك

Erkeklerin sulblerinde ve kadınların rahimlerinde olanlara işittirdi. Allah'ın ilminde kıyamet gününe kadar hac yapacağı geçmiş olan müminler: 'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk' diyerek icabet ettiler.

وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} قَالَ: وقرت فِي كل ذكر وَأُنْثَى

İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr'den {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et” ayeti hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: '[Bu nida] her erkek ve dişinin kulağına yerleşti.'

وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: لما فرغ إِبْرَاهِيم من بِنَاء الْبَيْت أوحى الله إِلَيْهِ أَن {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} فَخرج فَنَادَى فِي النَّاس: يَا أَيهَا النَّاس إِن ربكُم قد اتخذ بَيْتا فحجوه

İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim Beyt'in inşasını bitirince Allah ona: {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et” diye vahyetti. O da çıkıp insanlara şöyle seslendi: 'Ey insanlar! Rabbiniz bir Beyt edindi, ona hac yapın!'

فَلم يسمعهُ حِينَئِذٍ من إنس وَلَا جن وَلَا شَجَرَة وَلَا أكمة وَلَا تُرَاب وَلَا جبل وَلَا مَاء وَلَا شَيْء إِلَّا قَالَ: لبيْك اللَّهُمَّ لبيْك

O anda bunu işiten hiçbir insan, cin, ağaç, tepe, toprak, dağ, su veya başka bir şey kalmadı ki: 'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk' demiş olmasın.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي كتاب الْأَذَان عَن عبد الله بن الزبير قَالَ: أَخذ الْأَذَان من أَذَان إِبْرَاهِيم فِي الْحَج {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} قَالَ: فَأذن رَسُول الله ﷺ للصَّلَاة

Ebû'ş-Şeyh'in Kitâbü'l-Ezân'da Abdullah b. ez-Zübeyr'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Ezan, İbrâhim'in hactaki ezanından ({وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et”) alınmıştır; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de namaz için ezan okutmuştur.'

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبيد بن عُمَيْر قَالَ: لما أَمر إِبْرَاهِيم ﵇ بِدُعَاء النَّاس إِلَى الله اسْتقْبل الْمشرق فَدَعَا ثمَّ اسْتقْبل الْمغرب فَدَعَا ثمَّ اسْتقْبل الشَّام فَدَعَا ثمَّ اسْتقْبل الْيمن فَدَعَا فَأُجِيب: لبيْك لبيْك

İbn Ebî Hâtim'in Ubeyd b. Umeyr'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim aleyhisselâm insanları Allah'a davet etmekle emrolunduğunda doğuya yönelip davet etti, sonra batıya yönelip davet etti, sonra Şam'a yönelip davet etti, sonra Yemen'e yönelip davet etti ve kendisine: 'Lebbeyk lebbeyk' diye icabet edildi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ بن أبي طَلْحَة أَن الله أوحى إِلَى إِبْرَاهِيم ﵇ أَن {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} فَقَامَ على الْحجر فَقَالَ: يَا أَيهَا النَّاس إِن الله يَأْمُركُمْ بِالْحَجِّ

İbn Ebî Hâtim'in Ali b. Ebî Talha'dan naklettiğine göre: Allah, İbrâhim aleyhisselâm'a: {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et” diye vahyetti. O da taşın üzerine çıkıp: 'Ey insanlar! Allah size hac yapmanızı emrediyor' dedi.

فَأَجَابَهُ من كَانَ مخلوقاً فِي الأَرْض يَوْمئِذٍ وَمن كَانَ فِي أَرْحَام النِّسَاء وَمن كَانَ فِي أصلاب الرِّجَال وَمن كَانَ فِي البحور فَقَالُوا: لبيْك اللَّهُمَّ لبيْك

O gün yeryüzünde yaratılmış olanlar, kadınların rahimlerinde olanlar, erkeklerin sulblerinde olanlar ve denizlerde bulunanlar ona icabet edip: 'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk' dediler.

وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد قَالَ: قَالَ جِبْرِيل لإِبْرَاهِيم {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} قَالَ: كَيفَ أؤذن قَالَ: قل يَا أَيهَا النَّاس أجِيبُوا إِلَى ربكُم

Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Cibrîl İbrâhim'e: {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et” dedi. [İbrâhim]: 'Nasıl ilan edeyim?' dedi. [Cibrîl]: 'Ey insanlar! Rabbinize icabet edin de

ثَلَاث مَرَّات

üç defa [bunu söyle]' dedi.

فَأجَاب الْعباد فَقَالُوا: لبيْك اللَّهُمَّ رَبنَا لبيْك لبيْك اللَّهُمَّ رَبنَا لبيْك

Kullar da icabet edip: 'Lebbeyk Allâhümme Rabbenâ lebbeyk, lebbeyk Allâhümme Rabbenâ lebbeyk' dediler.

فَمن أجَاب إِبْرَاهِيم يَوْمئِذٍ من الْخلق فَهُوَ حَاج

O gün mahlukattan kim İbrâhim'e icabet ettiyse, o hacı olur.

وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد قَالَ: لما فرغ إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل من بِنَاء الْبَيْت أَمر إِبْرَاهِيم أَن يُؤذن بِالْحَجِّ فَقَامَ على الصَّفَا فَنَادَى بِصَوْت سَمعه مَا بَين الْمشرق وَالْمغْرب يَا أَيهَا النَّاس أجِيبُوا إِلَى ربكُم

Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim ile İsmâil Beyt'in inşasını tamamlayınca İbrâhim'e hac için ezan okuması (ilan etmesi) emredildi. Safâ üzerine çıktı ve doğu ile batı arasındakilerin işiteceği bir sesle: 'Ey insanlar! Rabbinize icabet edin' diye nida etti.

فَأَجَابُوهُ وهم فِي أصلاب آبَائِهِم فَقَالُوا: لبيْك

Onlar da babalarının sulblerindeyken ona icabet edip: 'Lebbeyk' dediler.

قَالَ: فَإِنَّمَا يحجّ الْبَيْت الْيَوْم من أجَاب إِبْرَاهِيم يَوْمئِذٍ

[Mücâhid] dedi ki: 'Bugün Beyt'e ancak o gün İbrâhim'e icabet etmiş olan kimse hac yapmaktadır.'

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: لما أذن إِبْرَاهِيم بِالْحَجِّ قَالَ: يَا أَيهَا النَّاس أجِيبُوا ربكُم

İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim hac için ilan yapınca: 'Ey insanlar! Rabbinize icabet edin' dedi.

فلبى كل رطب ويابس

Bunun üzerine yaş ve kuru her şey telbiye getirdi.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن مُجَاهِد قَالَ: لما أَمر إِبْرَاهِيم أَن يُؤذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ قَامَ على الْمقَام فَنَادَى بِصَوْت أسمع من بَين الْمشرق وَالْمغْرب: يَا أَيهَا النَّاس أجِيبُوا ربكُم

Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim'e insanlar arasında haccı ilan etmesi emredildiğinde Makam'ın üzerine çıktı ve doğu ile batı arasındakilere işittirecek bir sesle: 'Ey insanlar! Rabbinize icabet edin' diye seslendi.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن مُجَاهِد قَالَ: قَالَ إِبْرَاهِيم: كَيفَ أَقُول قَالَ: قل يَا أَيهَا النَّاس أجِيبُوا ربكُم

Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim: 'Nasıl söyleyeyim?' dedi. [Allah]: 'Ey insanlar! Rabbinize icabet edin de' buyurdu.

فَمَا خلق الله من جبل وَلَا شجر ولاشيء من المطيعين لَهُ إِلَّا يُنَادي: لبيْك اللَّهُمَّ لبيْك

Allah'ın yarattığı hiçbir dağ, hiçbir ağaç ve O'na itaat eden hiçbir şey kalmadı ki: 'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk' diye seslenmiş olmasın.

فَصَارَت التَّلْبِيَة

Böylece telbiye meydana geldi.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن مُجَاهِد قَالَ: قَالَ إِبْرَاهِيم: كَيفَ أَقُول قَالَ: قل يَا أَيهَا النَّاس أجِيبُوا ربكُم

Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim: 'Nasıl söyleyeyim?' dedi. [Allah]: 'Ey insanlar! Rabbinize icabet edin de' buyurdu.