Binûn

Hac Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَمَا خلق الله من جبل وَلَا شجر وَلَا شَيْء من المطيعين لَهُ إِلَّا يُنَادي: لبيْك اللَّهُمَّ لبيْك

Allah'ın yarattığı hiçbir dağ, hiçbir ağaç ve O'na itaat eden hiçbir şey kalmadı ki: 'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk' diye seslenmiş olmasın.

فَصَارَت التَّلْبِيَة

Böylece telbiye meydana geldi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: تطاول بِهِ الْمقَام حَتَّى كَانَ كأطول جبل فِي الأَرْض فَأذن فيهم بِالْحَجِّ فَأَسْمع من تَحت البحور السَّبع وَقَالُوا: لبيْك أَطعْنَا

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Makam, onunla birlikte yeryüzündeki en yüksek dağ gibi oluncaya kadar yükseldi. O da onların içinde haccı ilan etti; yedi denizin altındakilere bile işittirdi. Onlar da: 'Lebbeyk, itaat ettik,

لبيْك أجبنا

lebbeyk, icabet ettik' dediler.

فَكل من حج إِلَى يَوْم الْقِيَامَة مِمَّن اسْتَجَابَ لَهُ يَوْمئِذٍ

Kıyamet gününe kadar hacceden herkes, o gün ona icabet edenlerdendir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد قَالَ: قيل لإِبْرَاهِيم {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} قَالَ: يَا رب كَيفَ أَقُول قَالَ: قل لبيْك اللَّهُمَّ لبيْك

Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim'e {وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et” denildiğinde: 'Ey Rabbim! Nasıl söyleyeyim?' dedi. [Allah]: 'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk de' buyurdu.

فَكَانَ إِبْرَاهِيم أول من لبّى

Böylece İbrâhim ilk telbiye getiren kişi oldu.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة قَالَ: لما أَمر إِبْرَاهِيم بِالْحَجِّ قَامَ على الْمقَام فَنَادَى نِدَاء سَمعه جَمِيع أهل الأَرْض: أَلا إِن ربكُم قد وضع بَيْتا وأمركم أَن تحجوه

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in İkrime'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim'e hac emredilince Makam'ın üzerine çıktı ve bütün yeryüzü halkının işittiği bir nida ile şöyle seslendi: 'Haberiniz olsun ki Rabbiniz bir Beyt bina etti ve onu haccetmenizi size emretti.'

فَجعل الله فِي أثر قَدَمَيْهِ آيَة فِي الصَّخْرَة

Allah da onun iki ayağının izini kaya üzerinde bir ayet (mucizevi işaret) kıldı.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عَطاء قَالَ: صعد إِبْرَاهِيم على الصَّفَا

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Atâ'dan naklettiğine göre: İbrâhim Safâ üzerine çıktı

فَقَالَ: يَا أَيهَا النَّاس أجِيبُوا ربكُم

ve: 'Ey insanlar! Rabbinize icabet edin' dedi.

فَأَسْمع من كَانَ حَيا فِي أصلاب الرِّجَال

Böylece erkeklerin sulblerinde canlı olan herkese işittirdi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: أجَاب إِبْرَاهِيم كل جنّي وإنسي وكل شجر وَحجر

Abd b. Humeyd'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim'e bütün cinler, insanlar, her bir ağaç ve taş icabet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما أَمر إِبْرَاهِيم أَن يُؤذن فِي النَّاس تواضعت لَهُ الْجبَال وَرفعت لَهُ الأَرْض فَقَامَ فَقَالَ: يَا أَيهَا النَّاس أجِيبُوا ربكُم

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim'e insanlar arasında [haccı] ilan etmesi emredilince dağlar onun için boyun eğdi ve yeryüzü ona doğru yükseltildi. O da ayağa kalkıp: 'Ey insanlar! Rabbinize icabet edin' dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: صعد إِبْرَاهِيم أَبَا قبيس فَقَالَ: الله أكبر الله أكبر أشهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأشْهد أَن إِبْرَاهِيم رَسُول الله

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim Ebû Kubeys [dağına] çıktı ve: 'Allâhu ekber, Allâhu ekber! Şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve şehadet ederim ki İbrâhim Allah'ın Resûlüdür.

أَيهَا النَّاس إِن الله أَمرنِي أَن أنادي فِي النَّاس بِالْحَجِّ

Ey insanlar! Şüphesiz Allah bana, insanlar arasında haccı ilan etmemi emretti.

أَيهَا النَّاس أجِيبُوا ربكُم

Ey insanlar! Rabbinize icabet edin' dedi.

فَأَجَابَهُ من أَخذ الله مثاقه بِالْحَجِّ إِلَى يَوْم الْقِيَامَة

Bunun üzerine Allah'ın kıyamet gününe kadar kendisinden hac konusunda misak aldığı kimseler ona icabet etti.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ} يَعْنِي بِالنَّاسِ أهل الْقبْلَة ألم تسمع أَنه قَالَ (إِن أول بَيت وضع للنَّاس

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et” kavli hakkında şöyle demiştir: [Ayetle] insanlar kastedilmektedir ki onlar kıble ehlidir. O'nun: (إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ

) إِلَى قَوْله (وَمن دخله كَانَ آمنا) (آل عمرَان آيَة ٩٦) يَقُول: وَمن دخله من النَّاس الَّذين أَمر أَن يُؤذن فيهم وَكتب عَلَيْهِم الْحَج

) kavlinden (وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا) (Âl-i İmrân Suresi 96. Ayet) kavline kadar olan kısmı işitmedin mi? Şöyle demektedir: İçlerinde ilan yapılması emredilen ve kendilerine hac farz kılınan insanlardan kim oraya girerse [güvende olur].

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس {يأتوك رجَالًا} قَالَ: مشَاة {وعَلى كل ضامر} قَالَ: الْإِبِل {يَأْتِين من كل فج عميق} قَالَ: بعيد

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {يَأْتُوكَ رِجَالًا} “Gerek yaya olarak” kavli hakkında: 'Yürüyerek', {وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ} “gerekse her bir zayıf deve üzerinde” kavli hakkında: 'Develer', {يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ} “onlar her uzak yoldan gelirler” kavli hakkında ise: 'Uzak [yoldan]' demiştir.

وَأخرج الْخَطِيب فِي تَارِيخه عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: سَمِعت ابْن عَبَّاس يَقُول: مَا آسى على شَيْء إِلَّا أَنِّي لم أكن حججْت رَاجِلا لِأَنِّي سَمِعت الله يَقُول {يأتوك رجَالًا وعَلى كل ضامر} وَهَكَذَا كَانَ يقرأوها

Hatîb'in Târîh'inde Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: 'Yaya olarak hac yapmadığım için üzüldüğüm kadar hiçbir şeye üzülmedim. Çünkü Allah'ın: {يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ} “Gerek yaya olarak gerekse her bir zayıf deve üzerinde sana gelirler” buyurduğunu işittim.' [İbn Abbâs] ayeti bu şekilde okurdu.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن سعد وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: مَا آسى على شَيْء فَاتَنِي إِلَّا أَنِّي لم أحج مَاشِيا حَتَّى أدركني الْكبر أسمع الله تَعَالَى يَقُول {يأتوك رجَالًا وعَلى كل ضامر} فَبَدَأَ بِالرِّجَالِ قبل الركْبَان

İbn Ebî Şeybe, İbn Sa'd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kaçırdığım hiçbir şeye, yaşlılık bana erişinceye kadar yürüyerek hac yapmadığıma üzüldüğüm kadar üzülmedim. Allah Teâlâ'nın: {يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ} “Gerek yaya olarak gerekse her bir zayıf deve üzerinde sana gelirler” buyurduğunu işitiyorum; [Allah] süvarilerden önce yayalar ile başlamıştır.'

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن مُجَاهِد أَن إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل حجا وهما ماشيان

İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den naklettiğine göre İbrâhim ve İsmâil yaya olarak hac yapmışlardır.

وَأخرج ابْن خُزَيْمَة وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: من حج من مَكَّة مَاشِيا حَتَّى يرجع إِلَى مَكَّة كتب الله لَهُ بِكُل خطْوَة سَبْعمِائة حَسَنَة من حَسَنَات الْحرم

İbn Huzeyme, Hâkim —ve sahih olduğunu belirtmiştir— ve Beyhakî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Kim Mekke'den yürüyerek hacceder ve tekrar Mekke'ye dönerse, Allah ona attığı her adım için Harem sevaplarından yedi yüz sevap yazar.'

قيل: وَمَا حَسَنَات الْحرم قَالَ: بِكُل حَسَنَة مائَة ألف حَسَنَة

'Harem sevapları nedir?' denildi. 'Her bir sevap yüz bin sevaptır' buyurdu.

وَأخرج ابْن سعد وَابْن مرْدَوَيْه والضياء فِي المختارة عَن ابْن عَبَّاس ﵄: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن للْحَاج الرَّاكِب بِكُل خطْوَة تخطوها رَاحِلَته سبعين حَسَنَة وللماشي بِكُل قدم سَبْعمِائة حَسَنَة من حَسَنَات الْحرم

İbn Sa'd, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de Ziyâ'nın İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Binekli hacı için bineğinin attığı her adımda yetmiş sevap, yürüyen için ise attığı her adımda Harem sevaplarından yedi yüz sevap vardır.'

قيل: يَا رَسُول الله وَمَا حَسَنَات الْحرم قَالَ: الْحَسَنَة مائَة ألف حَسَنَة

'Ey Allah'ın Resûlü, Harem sevapları nedir?' denildi. '[Oradaki] bir sevap yüz bin sevaptır' buyurdu.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ وَضَعفه عَن عَائِشَة ﵂ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ طان الْمَلَائِكَة لتصافح ركاب الْحجَّاج وتعتنق المشاة

Beyhakî'nin naklettiği —ve zayıf olduğunu belirttiği— rivayette Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Şüphesiz melekler binekli hacılarla musafaha eder ve yayalara sarılırlar.'

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {يأتوك رجَالًا} قَالَ: على أَرجُلهم {وعَلى كل ضامر} قَالَ: الْإِبِل {يَأْتِين من كل فج عميق} يَعْنِي مَكَان بعيد

İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {يَأْتُوكَ رِجَالًا} “Gerek yaya olarak” kavli hakkında: 'Ayakları üzerinde', {وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ} “gerekse her bir zayıf deve üzerinde” kavli hakkında: 'Develer', {يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ} “onlar her derin vadiden gelirler” kavli hakkında ise: 'Uzak yer demektir' demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَعبد الرَّزَّاق عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: كَانُوا يحجون وَلَا يتزوّدون فَأنْزل الله (وتزودوا) (الْبَقَرَة آيَة ١٩٧)

İbn Cerîr ve Abdürrezzâk'ın Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Hacca giderler ve yanlarına azık almazlardı. Bunun üzerine Allah: (وَتَزَوَّدُوا) (Bakara Suresi 197. Ayet) “Azık edinin” ayetini indirdi.

وَكَانُوا يحجون وَلَا يركبون فَأنْزل الله {يأتوك رجَالًا وعَلى كل ضامر} فَأَمرهمْ بالزاد وَرخّص لَهُم فِي الرّكُوب والمتجر

Hacca giderler ve binitlere binmezlerdi. Bunun üzerine Allah: {يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ} “Gerek yaya olarak gerekse her bir zayıf deve üzerinde sana gelirler” ayetini indirdi. Onlara azık edinmelerini emretti, binmelerine ve ticaret yapmalarına da ruhsat verdi.

وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {من كل فج عميق} قَالَ: طَرِيق بعيد قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول الشَّاعِر: فَسَارُوا العناء وسدوا الفجاج بأجساد عادلها آيدات وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {يأتوك رجَالًا وعَلى كل ضامر} قَالَ: هم المشاة والركبان

Tastî'nin Mesâil'inde İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: {مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ} “Her uzak yoldan” kavlini sordu. O da: 'Uzak yol demektir' dedi. [Nâfi']: 'Araplar bunu bilir mi?' dedi. O da: 'Evet, şairin şu sözünü işitmedin mi?' dedi: 'Zorlukla yürüdüler ve geçitleri doldurdular / Güçlü develerin taşıdığı gövdelerle.' İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ} “Gerek yaya olarak gerekse her bir zayıf deve üzerinde sana gelirler” kavli hakkında: 'Onlar yayalar ve süvarilerdir' demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وعَلى كل ضامر} قَالَ: مَا تبلغه الْمطِي حَتَّى تضمر

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ} “Ve her bir zayıf deve üzerinde” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Bineklerin zayıflayıncaya kadar vardığı mesafelerdir.'

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {من كل فج عميق} قَالَ: طَرِيق بعيد

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ} “Her uzak yoldan” kavli hakkında: 'Uzak yol' demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن الضَّحَّاك ﵁ مثله

Abd b. Humeyd'in Dahhâk radıyallâhu anh'tan naklettiği rivayet de bunun benzeridir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن أبي الْعَالِيَة ﵁ {من كل فج عميق} قَالَ: مَكَان بعيد

İbnü'l-Münzir'in Ebu'l-Âliye radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ} “Her uzak yoldan” kavli hakkında: 'Uzak yer' demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ مثله

Abdürrezzâk ve İbn Cerîr'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiği rivayet de bunun benzeridir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف عَن عبيد بن عُمَيْر قَالَ: لَقِي عمر بن الْخطاب ﵁ ركباً يُرِيدُونَ الْبَيْت فَقَالَ: من أَنْتُم فَأَجَابَهُ أحدثهم سنا فَقَالَ: عباد الله الْمُسلمُونَ

Abdürrezzâk'ın el-Musannef'te Ubeyd b. Umeyr'den naklettiğine göre: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Beyt'i kastedip gelen bir kafileye rastladı ve: 'Siz kimsiniz?' dedi. İçlerinden yaşça en küçük olanı ona cevap verip: 'Müslüman Allah'ın kullarıyız' dedi.

فَقَالَ: من أَيْن جئْتُمْ قَالَ: من الْفَج العميق

[Ömer]: 'Nereden geldiniz?' dedi. [Genç]: 'Uzak bir yoldan (el-fecci'l-amîk)' dedi.

قَالَ: أَيْن تُرِيدُونَ قَالَ: الْبَيْت الْعَتِيق

[Ömer]: 'Nereyi kastediyorsunuz?' dedi. [Genç]: 'el-Beytü'l-Atîk'i' dedi.

فَقَالَ عمر ﵁: تأوّلها لعمر الله

Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: 'Allah'ın ömrüne yemin olsun ki [ayetleri] tevil etti' dedi.

فَقَالَ عمر ﵁: من أميركم فَأَشَارَ إِلَى شيخ مِنْهُم فَقَالَ عمر: بل أَنْت أَمِيرهمْ لأحدثهم سنا الَّذِي أَجَابَهُ

Ömer radıyallâhu anh: 'Emiriniz kim?' dedi. Aralarından yaşlı bir adama işaret edildi. Bunun üzerine Ömer, kendisine cevap veren yaşça en küçük olana: 'Bilakis onların emiri sensin' dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {ليشهدوا مَنَافِع لَهُم} قَالَ: أسواقاً كَانَت لَهُم

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ} “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar” kavli hakkında: '[Bu menfaatler] sahip oldukları pazarlardır' demiştir.

مَا ذكر الله مَنَافِع إِلَّا الدُّنْيَا

Allah menfaatler olarak sadece dünyayı zikretmiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ليشهدوا مَنَافِع لَهُم} قَالَ: مَنَافِع فِي الدُّنْيَا وَمَنَافع فِي الْآخِرَة

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ} “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Dünyadaki menfaatler ve ahiretteki menfaatlerdir.

فأمّا مَنَافِع الْآخِرَة فرضوان الله ﷿

Ahiret menfaatlerine gelince, Allah Azze ve Celle'nin rızasıdır.

وَأما مَنَافِع الدُّنْيَا فَمَا يصيبون من لُحُوم الْبدن فِي ذَلِك الْيَوْم والذبائح والتجارات

Dünya menfaatlerine gelince, o gün kurbanlık develerin ve kesilen hayvanların etlerinden elde ettikleri ile ticarettir.'

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {ليشهدوا مَنَافِع لَهُم} قَالَ: الْأجر فِي الْآخِرَة وَالتِّجَارَة فِي الدُّنْيَا

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ} “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar” kavli hakkında: 'Ahiretteki mükâfat ve dünyadaki ticarettir' demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل ﵁ فِي قَوْله {ويذكروا اسْم الله} قَالَ: فِيمَا ينحرون من الْبدن

İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ} “Ve Allah'ın adını ansınlar” kavli hakkında: 'Boğazladıkları kurbanlık develer üzerinde [ansınlar demektir]' demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ {ويذكروا اسْم الله} قَالَ: كَانَ يُقَال: إِذا ذبحت نسيكتك فَقل بِسم الله وَالله أكبر اللَّهُمَّ هَذَا مِنْك وَلَك عَن فلَان ثمَّ كل وَأطْعم كَمَا أَمرك الله: الْجَار وَالْأَقْرَب فَالْأَقْرَب

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ} “Ve Allah'ın adını ansınlar” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Kurbanını kestiğin zaman şöyle de: Bismillâh ve Allâhu ekber. Allahım! Bu sendendir ve falan kimseden senin içindir. Sonra Allah'ın sana emrettiği gibi komşuya, sırasıyla en yakından başlayarak ye ve yedir.' denilirdi.

وَأخرج أَبُو بكر الْمروزِي فِي كتاب الْعِيدَيْنِ وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الْأَيَّام المعلومات أَيَّام الْعشْر

Ebû Bekr el-Mervezî Kitâbü'l-Îdeyn'de ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o: 'Bilinen günler (el-eyyâmü'l-ma'lûmât), [Zilhicce'nin ilk] on günüdür' demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الْأَيَّام المعلومات: يَوْم النَّحْر وَثَلَاثَة أَيَّام بعده

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Bilinen günler (el-eyyâmü'l-ma'lûmât); kurban bayramı günü ve ondan sonraki üç gündür.'

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {فِي أَيَّام مَعْلُومَات} يَعْنِي أَيَّام التَّشْرِيق

İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ} “Bilinen günlerde” kavli hakkında: 'Teşrîk günlerini kastetmektedir' demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك ﵁ {فِي أَيَّام مَعْلُومَات} يَعْنِي أَيَّام التَّشْرِيق {على مَا رزقهم من بَهِيمَة الْأَنْعَام} يَعْنِي الْبدن

İbn Cerîr'in Dahhâk radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ} “Bilinen günlerde” kavli hakkında: 'Teşrîk günlerini kastetmektedir'; {عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ} “Kendilerine rızık olarak verdiği dört ayaklı hayvanlar üzerine” kavli hakkında ise: 'Kurbanlık develeri kastetmektedir' demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عمر ﵁ قَالَ: الْأَيَّام المعلومات والمعدودات هن جَمِيعهنَّ أَرْبَعَة أَيَّام

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Bilinen günler (el-ma'lûmât) ve sayılı günler (el-ma'dûdât), hepsi birden dört gündür.

فالمعلومات يَوْم النَّحْر ويومان بعده

Bilinen günler (el-ma'lûmât); kurban bayramı günü ile ondan sonraki iki gündür.

والمعدودات ثَلَاثَة أَيَّام بعد يَوْم النَّحْر

Sayılı günler (el-ma'dûdât) ise kurban bayramı gününden sonraki üç gündür.'

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عَليّ ﵁ قَالَ: الْأَيَّام المعلومات يَوْم النَّحْر وَثَلَاثَة أَيَّام بعده

İbnü'l-Münzir'in Ali radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Bilinen günler (el-eyyâmü'l-ma'lûmât); kurban bayramı günü ve ondan sonraki üç gündür.'

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فِي أَيَّام مَعْلُومَات} قَالَ: قبل يَوْم التَّرويَة بِيَوْم وَيَوْم التَّرويَة وَيَوْم عَرَفَة

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ} “Bilinen günlerde” kavli hakkında: 'Terviye gününden bir gün önce, Terviye günü ve Arefe günüdür' demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَطاء وَمُجاهد ﵁ قَالَ: الْأَيَّام المعلومات أَيَّام الْعشْر

Abd b. Humeyd'in Atâ ve Mücâhid radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre onlar: 'Bilinen günler (el-eyyâmü'l-ma'lûmât), [Zilhicce'nin ilk] on günüdür' demişlerdir.

وَأخرج عَن سعيد بن جُبَير وَالْحسن ﵁ مثله

Saîd b. Cübeyr ve el-Hasan radıyallâhu anhümâ'dan da bunun benzeri nakledilmiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن إِبْرَاهِيم ﵁ قَالَ: كَانَ الْمُشْركُونَ لَا يَأْكُلُون من ذَبَائِح نِسَائِكُم فَأنْزل الله {فَكُلُوا مِنْهَا وأطعموا البائس الْفَقِير} فَرخص للْمُسلمين فَمن شَاءَ أكل وَمن شَاءَ لم يَأْكُل

Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbrâhîm radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Müşrikler kurban ettikleri hayvanların etlerinden yemezlerdi. Bunun üzerine Allah: {فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ} “Artık onlardan hem kendiniz yiyin, hem de sıkıntı içindeki yoksula yedirin” ayetini indirdi ve Müslümanlara ruhsat tanıdı; artık dileyen yer, dileyen yemez.'

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: هِيَ رخصَة إِن شَاءَ أكل وَإِن شَاءَ لم يَأْكُل

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve es-Sünen'de Beyhakî'nin Mücâhid'den bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Bu bir ruhsattır; dilerse yer, dilerse yemez.

بِمَنْزِلَة قَوْله: (واذ حللتم فاصطادوا)

[Bu ruhsat], O'nun: (İhramdan çıktığınız zaman avlanabilirsiniz) kavli gibidir.'

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَطاء {فَكُلُوا مِنْهَا وأطعموا} قَالَ: إِذا ذبحتم فاهدوا وكلوا وأطعموا وأقلوا لُحُوم الْأَضَاحِي عنْدكُمْ

Abd b. Humeyd'in Atâ'dan naklettiğine göre o, {فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا} “Onlardan hem kendiniz yiyin hem de yedirin” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Kurban kestiğiniz zaman hediye edin, yiyin, yedirin ve kurban etlerini yanınızda az tutun.'

وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي صَالح الْحَنَفِيّ ﵁ {فَكُلُوا مِنْهَا وأطعموا البائس الْفَقِير} قَالَ: هِيَ فِي الْأَضَاحِي

Abd b. Humeyd'in Ebû Sâlih el-Hanefî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ} “Artık onlardan hem kendiniz yiyin, hem de sıkıntı içindeki yoksula yedirin” kavli hakkında: 'Bu, kurbanlar hakkındadır' demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَطاء ﵁ قَالَ: إِن شَاءَ أكل من الْهَدْي وَالْأُضْحِيَّة وَإِن شَاءَ لم يَأْكُل

Abd b. Humeyd'in Atâ radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o: 'Kişi dilerse hedy ve udhiyye kurbanından yer, dilerse yemez' demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فَكُلُوا مِنْهَا} أَن ابْن مَسْعُود كَانَ يَقُول للَّذي يبْعَث: بهديه مَعَه كُلْ ثلثا وَتصدق بِالثُّلثِ واهد لآل عتبَة ثلثا

İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {فَكُلُوا مِنْهَا} “Artık onlardan yiyin” kavli hakkında şöyle demiştir: İbn Mes'ûd, beraberinde hedy kurbanını gönderdiği kimseye: 'Üçte birini ye, üçte birini sadaka ver ve üçte birini de Utbe ailesine hediye et' derdi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: نحر رَسُول الله ﷺ من كل جزور بضعَة فَجعلت فِي قدر فَأكل رَسُول الله ﷺ وَعلي من اللَّحْم وحسوا من المرق

İbn Ebî Hâtim'in Câbir b. Abdillâh'tan naklettiğine göre: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kesilen her deveden birer parça et aldırdı, bunlar bir kazana konuldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ali etinden yediler ve suyundan içtiler.'

قَالَ سُفْيَان: لِأَن الله يَقُول {فَكُلُوا مِنْهَا}

Süfyân: 'Çünkü Allah: {فَكُلُوا مِنْهَا} “Artık onlardan yiyin” buyurmaktadır' dedi.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وأطعموا البائس} قَالَ: الزَّمن

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ} “Ve darda kalmışa yedirin” kavli hakkında: '[Bâis], kötürüm kimsedir' demiştir.

وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَول الله {وأطعموا البائس الْفَقِير} قَالَ: {البائس} الَّذِي لم يجد شَيْئا من شدَّة الْحَاجة

et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: 'Bana Allah'ın {وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ} “Hem de sıkıntı içindeki yoksula yedirin” kavlini haber ver' dedi. O da: '{الْبَائِسَ} [el-Bâis], şiddetli ihtiyaçtan dolayı hiçbir şey bulamayan kimsedir' dedi.

قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت طرفَة وَهُوَ يَقُول: يَغْشَاهُم البائس المدقع والضيف وجار مجاور جنب وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة وَمُجاهد قَالَا {البائس} الَّذِي يمد كفيه إِلَى النَّاس يسْأَل

[Nâfi']: 'Araplar bunu bilir mi?' dedi. [İbn Abbâs]: 'Evet, sen Tarafe'nin şöyle dediğini işitmedin mi?' dedi: 'Aşırı yoksulluk içindeki çaresiz, misafir ve uzaktan gelen komşu onların yanına sığınır.' Abd b. Humeyd'in İkrime ve Mücâhid'den naklettiğine göre onlar: '{الْبَائِسَ} [el-Bâis], insanlara ellerini açıp dilenen kimsedir' demişlerdir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: {البائس} الْمُضْطَر الَّذِي عَلَيْهِ الْبُؤْس و {الْفَقِير} الضَّعِيف

İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir'in İkrime radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: '{الْبَائِسَ} [el-Bâis], üzerinde darlık ve sıkıntı olan çaresiz kimsedir; {الْفَقِيرَ} [el-fakîr] ise zayıf kimsedir.'

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {البائس الْفَقِير} قَالَ: هما سَوَاء

İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {الْبَائِسَ الْفَقِيرَ} “Sıkıntı içindeki yoksul” kavli hakkında: 'İkisi aynı şeydir' demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: {البائس الْفَقِير} الَّذِي بِهِ زَمَانه وَهُوَ فَقير

Abd b. Humeyd'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: '{الْبَائِسَ الْفَقِيرَ} [el-Bâisü'l-fakîr], hem kötürüm olup hem de fakir olan kimsedir.'

- قَوْله تَعَالَى: ثمَّ ليقضوا تفثهم وليوفوا نذورهم وليطوفوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيق

- Yüce Allah'ın şu kavli: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Sonra kirlerini gidersinler, adaklarını yerine getirsinler ve o Beyt-i Atîk'i tavaf etsinler.”

أخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عمر ﵁ قَالَ: التفث الْمَنَاسِك كلهَا

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o: 'Tefes (kirleri gidermek), menâsikin (hac ibadetlerinin) tamamıdır' demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: التفث قَضَاء النّسك كُله

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o: 'Tefes, hac ibadetlerinin tamamını yerine getirmektir' demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه قَالَ فِي التفث: حلق الرَّأْس وَالْأَخْذ من العارضين ونتف الابط وَحلق الْعَانَة وَالْوُقُوف بِعَرَفَة وَالسَّعْي بَين الصَّفَا والمروة وَرمي الْجمار وقص الْأَظْفَار وقص الشَّارِب وَالذّبْح

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, tefes hakkında şöyle demiştir: 'Tıraş olmak, yanaklardaki [kıllardan] almak, koltuk altını yolmak, kasıkları tıraş etmek, Arafat'ta vakfe yapmak, Safâ ile Merve arasında sa'y etmek, şeytan taşlamak, tırnakları kesmek, bıyıkları kısaltmak ve kurban kesmektir.'

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ثمَّ ليقضوا تفثهم} قَالَ: يَعْنِي بالتفث: وضع إحرامهم من حلق الرَّأْس وَلبس الثِّيَاب وقص الْأَظْفَار

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} “Sonra kirlerini gidersinler” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Tefes ile kastedilen; başı tıraş etmek, elbise giymek, tırnakları kesmek'

وَنَحْو ذَلِك {وليوفوا نذورهم} قَالَ: يَعْنِي نحر مَا نذروا من الْبدن

ve benzeri şeylerle ihramdan çıkmalarıdır. {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ} “Ve adaklarını yerine getirsinler” kavli hakkında ise: 'Adadıkları kurbanlık develeri kesmeleridir' demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة ﵁ {ثمَّ ليقضوا تفثهم} قَالَ: التفث كل شَيْء أَحْرمُوا مِنْهُ {وليوفوا نذورهم} قَالَ: هُوَ الْحَج

Abd b. Humeyd'in İkrime radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} “Sonra kirlerini gidersinler” kavli hakkında: 'Tefes, ihram sebebiyle yasaklanan her şeydir'; {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ} “Ve adaklarını yerine getirsinler” kavli hakkında ise: 'O, hacdır' demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: {ليقضوا تفثهم} قَالَ: حلق الرَّأْس والعانة ونتف الأبط وقص الشَّارِب والأظافر وَرمي الْجمار وقص اللِّحْيَة: {وليوفوا نذورهم} قَالَ: نذر الْحَج

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: '{لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} “Kirlerini gidersinler” kavli; başı ve kasıkları tıraş etmek, koltuk altını yolmak, bıyıkları ve tırnakları kesmek, şeytan taşlamak ve sakaldan kısaltmaktır. {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ} “Ve adaklarını yerine getirsinler” kavli ise hac adağıdır.'

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُحَمَّد بن كَعْب قَالَ: التفث حلق الْعَانَة ونتف الابط وَأخذ من الشَّارِب وتقليم الأظافر

İbn Ebî Şeybe'nin Muhammed b. Ka'b'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Tefes; kasıkları tıraş etmek, koltuk altını yolmak, bıyıktan almak ve tırnakları kesmektir.'

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم ﵁ أَنه قَرَأَ {وليوفوا نذورهم} مثقله بجزم اللَّام

Abd b. Humeyd'in Âsım radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ} ayetini lâm harfini cezimli ve şeddeli (müsekkal) olarak okumuştur.

{وليطوفوا} بجزم اللَّام مثقلة

{وَلْيَطَّوَّفُوا} ayetini de lâm harfi cezimli ve şeddeli olarak okumuştur.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وليطوفوا} قَالَ: هُوَ الطّواف الْوَاجِب يَوْم النَّحْر

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {وَلْيَطَّوَّفُوا} “Ve tavaf etsinler” kavli hakkında: 'O, kurban bayramı günü yapılan farz tavaftır' demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {وليطوفوا} قَالَ: هُوَ الطّواف الْوَاجِب يَوْم النَّحْر

Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd'in Dahhâk radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {وَلْيَطَّوَّفُوا} “Ve tavaf etsinler” kavli hakkında: 'O, kurban bayramı günü yapılan farz tavaftır' demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {وليطوفوا} قَالَ: طواف الزِّيَارَة

Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd'in Dahhâk radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {وَلْيَطَّوَّفُوا} “Ve tavaf etsinler” kavli hakkında: 'Ziyaret tavafıdır' demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وليطوفوا} قَالَ: يَعْنِي زِيَارَة الْبَيْت

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {وَلْيَطَّوَّفُوا} “Ve tavaf etsinler” kavli hakkında: 'Beyt'i ziyaret etmeyi kastetmektedir' demiştir.

وَلَفظ ابْن جرير: هُوَ طواف الزِّيَارَة يَوْم النَّحْر

İbn Cerîr'in lafzı şöyledir: 'O, kurban bayramı günü yapılan ziyaret tavafıdır.'

وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن عبد الله بن الزبير ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِنَّمَا سمى الله الْبَيْت الْعَتِيق لِأَن الله أعْتقهُ من الْجَبَابِرَة فَلم يظْهر عَلَيْهِ جَبَّار قطّ

Buhârî Târîh'inde, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbn Cerîr, Taberânî, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Abdullah b. ez-Zübeyr radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Allah o eve el-Beytü'l-Atîk adını vermiştir; çünkü Allah onu zorbalardan azat etmiştir (korumuştur), hiçbir zorba ona asla üstünlük sağlayamamıştır.'

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الْبَيْت الْعَتِيق لِأَنَّهُ أعتق من الْجَبَابِرَة

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'el-Beytü'l-Atîk [denilmesinin sebebi], zorbalardan azat edilmiş (korunmuş) olmasıdır.'

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: إِنَّمَا سمي الْبَيْت الْعَتِيق لِأَنَّهُ أعتق من الْجَبَابِرَة لم يَدعه جَبَّار قطّ

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Ona el-Beytü'l-Atîk adı verilmiştir; çünkü zorbalardan azat edilmiştir (korunmuştur), hiçbir zorba ona asla sahip çıkamamıştır.'

وَفِي لفظ: فَلَيْسَ فِي الأَرْض جَبَّار يَدعِي أَنه لَهُ

Bir lafızda ise: 'Yeryüzünde onun kendisine ait olduğunu iddia eden hiçbir zorba yoktur.'

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: إِنَّمَا سمي الْبَيْت الْعَتِيق لِأَنَّهُ لم يردهُ أحد بِسوء إِلَّا هلك

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Ona el-Beytü'l-Atîk adı verilmiştir; çünkü ona kötülük yapmak isteyen herkes helak olmuştur.'

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: إِنَّمَا سمي الْبَيْت الْعَتِيق لِأَنَّهُ أعتق من الْغَرق فِي زمَان نوح

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Ona el-Beytü'l-Atîk adı verilmiştir; çünkü Nûh zamanındaki boğulmaktan (tufandan) azat edilmiştir (kurtarılmıştır).'

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ قَالَ: إِنَّمَا سمي الْعَتِيق لِأَنَّهُ أول بَيت وضع

İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o: 'Ona el-Atîk adı verilmiştir; çünkü o, [yeryüzüne] konulan ilk evdir' demiştir.