وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِنَّمَا جعل الطّواف بِالْبَيْتِ ملاذاً لِأَن الله لما خلق آدم أَمر إِبْلِيس بِالسُّجُود لَهُ فَأبى فَغَضب الرَّحْمَن فلاذت الْمَلَائِكَة بِالْبَيْتِ حَتَّى سكن غَضَبه
İbn Merdûye'nin Câbir radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Beyt'i tavaf etmek ancak bir sığınak kılındı. Çünkü Allah Âdem'i yarattığında İblis'e ona secde etmesini emretti, o ise direndi. Bunun üzerine Rahmân gazaplandı ve melekler O'nun gazabı dininceye kadar Beyt'e sığındılar."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة {وليطوفوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيق} طَاف رَسُول الله ﷺ من وَرَائه
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Ve o Beyt-i Atîk'i tavaf etsinler” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun (Hicr'in) arkasından tavaf etti.
وَأخرج سُفْيَان بن عُيَيْنَة وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الْحجر من الْبَيْت لِأَن رَسُول الله ﷺ طَاف بِالْبَيْتِ من وَرَائه وَقَالَ الله {وليطوفوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيق}
Süfyân b. Uyeyne, Taberânî, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve es-Sünen'de Beyhakî'nin İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Hicr Beyt'tendir. Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Beyt'i onun arkasından tavaf etmiş ve Allah: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Ve o Beyt-i Atîk'i tavaf etsinler” buyurmuştur."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: طواف الْوَدَاع وَاجِب وَهُوَ قَول الله {وليطوفوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيق}
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Veda tavafı vaciptir ve o, Allah'ın: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Ve o Beyt-i Atîk'i tavaf etsinler” kavlidir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي جَمْرَة قَالَ: قَالَ لي ابْن عَبَّاس: أَتَقْرَأُ سُورَة الْحَج يَقُول الله {وليطوفوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيق} قَالَ: فَإِن آخر الْمَنَاسِك الطّواف بِالْبَيْتِ
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Cemre'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs bana: "Hac Suresi'ni okuyor musun? Allah: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Ve o Beyt-i Atîk'i tavaf etsinler” buyuruyor" dedi ve [ekledi]: "Şüphesiz menâsikin sonuncusu Beyt'i tavaf etmektir."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانُوا ينفرون من منى إِلَى وُجُوههم فَأَمرهمْ رَسُول الله ﷺ أَن يكون آخر عَهدهم بِالْبَيْتِ وَرخّص للحائض
Hâkim'in (sahih olduğunu belirterek) İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "[İnsanlar] Mina'dan kendi yönlerine (memleketlerine) doğru dağılıp gidiyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara son ahitlerinin (işlerinin) Beyt [ile] olmasını emretti ve hayızlı kadına ruhsat verdi."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: من طَاف بِهَذَا الْبَيْت سبعا لَا يتَكَلَّم فِيهِ إِلَّا بتكبير أَو تهليل كَانَ عدل رَقَبَة
Beyhakî'nin Şuab[u'l-Îmân]'da Ebû Saîd el-Hudrî [radıyallâhu anh]'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Kim bu Beyt'i, içinde tekbir veya tehlilden başka bir şey konuşmaksızın yedi defa tavaf ederse, [bu] bir köle azat etmeye denk olur."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عبد الله بن عمر قَالَ: من طَاف بِالْبَيْتِ أسبوعاً وَصلى رَكْعَتَيْنِ كَانَ مثل يَوْم وَلدته أمه
İbn Ebî Şeybe'nin Abdullah b. Ömer [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Kim Beyt'i bir hafta (yedi şavt) tavaf edip iki rekât namaz kılarsa, annesinin onu doğurduğu günkü gibi olur."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: من طَاف بِالْبَيْتِ كَانَ عدل رَقَبَة
İbn Ebî Şeybe'nin Abdullah b. Amr [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Kim Beyt'i tavaf ederse bir köle azat etmeye denk olur."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ابْن عمر قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: من طَاف بِالْبَيْتِ سبعا يُحْصِيه كتب الله لَهُ بِكُل خطْوَة حَسَنَة ومحيت عَنهُ سَيِّئَة وَرفعت لَهُ دَرَجَة وَكَانَ لَهُ عدل رَقَبَة
İbn Ebî Şeybe, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve Şuab[u'l-Îmân]'da Beyhakî'nin İbn Ömer [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Kim Beyt'i sayarak (tam) yedi defa tavaf ederse Allah ona her adımı için bir sevap yazar, ondan bir günahı siler, onun derecesini bir basamak yükseltir ve bu onun için bir köle azat etmeye denk olur."
وَأخرج ابْن عدي وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي عقال قَالَ: طفت مَعَ أنس فِي مطرة فَقَالَ لنا: استأنفوا الْعَمَل فقد غفر لكم طفت من نَبِيكُم ﷺ فِي مثل هَذَا الْيَوْم فَقَالَ: استأنفوا الْعَمَل فقد غفر لكم
İbn Adiy ve Beyhakî'nin Ebû Ikâl'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Enes ile birlikte yağmurlu bir günde tavaf ettim; bize: "Amellerinize yeniden başlayın, muhakkak bağışlandınız. Ben de Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem ile böyle bir günde tavaf etmiştim de şöyle buyurmuştu: 'Amellerinize yeniden başlayın, muhakkak bağışlandınız'" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبَيْهَقِيّ عَن مُحَمَّد بن الْمُنْكَدر عَن أَبِيه قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من طَاف حول الْبَيْت أسبوعاً لَا يَلْغُو فِيهِ كَانَ عدل رَقَبَة يعتقها
İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî'nin Muhammed b. el-Münkedir'den, onun da babasından naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim Beyt'in etrafında boş/lüzumsuz bir şey konuşmaksızın bir hafta (yedi şavt) tavaf ederse, azat edeceği bir köleye denk olur."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: من طَاف بِالْبَيْتِ خمسين أسبوعاً خرج من الذُّنُوب كَيَوْم وَلدته أمه
İbn Ebî Şeybe'nin İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Kim Beyt'i elli hafta (elli defa yedi şavt) tavaf ederse, annesinin onu doğurduğu günkü gibi günahlardan sıyrılıp çıkar."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن جُبَير بن مطعم أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: يابني عبد منَاف لَا تمنعوا أحدا طَاف بِهَذَا الْبَيْت وَصلى أَي سَاعَة شَاءَ من ليل أَو نَهَار
İbn Ebî Şeybe ve Hâkim'in (sahih olduğunu belirterek) Cübeyr b. Mut'ım [radıyallâhu anh]'tan naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ey Abdümenâfoğulları! Gece yahut gündüzün dilediği vaktinde bu Beyt'i tavaf eden ve namaz kılan hiç kimseye engel olmayınız."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي الدَّرْدَاء أَنه طَاف بِالْبَيْتِ بعد الْعَصْر وَصلى رَكْعَتَيْنِ فَقيل لَهُ فَقَالَ: إِنَّهَا لَيست كَسَائِر الْبلدَانِ
İbn Ebî Şeybe'nin Ebü'd-Derdâ [radıyallâhu anh]'tan naklettiğine göre o, ikindiden sonra Beyt'i tavaf edip iki rekât namaz kıldı. Kendisine [bu durum sorulunca] şöyle dedi: "Şüphesiz burası diğer beldeler gibi değildir."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عمر أَن نَبِي الله ﷺ كَانَ إِذا طَاف بِالْبَيْتِ اسْتَلم الْحجر والركن فِي كل طواف
Hâkim'in (sahih olduğunu belirterek) İbn Ömer [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Beyt'i tavaf ettiği vakit her tavafta Hacer[-i Esved]'i ve Rükn[-i Yemânî]'yi istilâm ederdi (selamlardı).
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: رَأَيْت عمر بن الْخطاب قبَّل الْحجر وَسجد عَلَيْهِ ثمَّ قَالَ: رَأَيْت رَسُول الله ﷺ قبَّل الرُّكْن الْيَمَانِيّ وَوضع خَدّه عَلَيْهِ
Hâkim'in (sahih olduğunu belirterek) İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb'ı Hacer[-i Esved]'i öperken ve üzerine secde ederken gördüm; sonra şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Rükn-i Yemânî'yi öperken ve yanağını onun üzerine koyarken gördüm."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: كَانَ ابْن عَبَّاس يَقُول: احْفَظُوا هَذَا الحَدِيث
Hâkim'in (sahih olduğunu belirterek) Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs: "Bu hadisi ezberleyin" derdi.
وَكَانَ يرفعهُ إِلَى النَّبِي ﷺ وَيَدْعُو بِهِ بَين الرُّكْنَيْنِ: رب قنعني بِمَا رزقتني وَبَارك لي فِيهِ واخلف عليّ كل غَائِبَة بِخَير
[İbn Abbâs] onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfu kılar ve iki rükün arasında şöyle dua ederdi: "Rabbim! Beni rızıklandırdığın şeyle kanaatkâr kıl, onda bana bereket ver ve benden kaybolup giden her şeyin ardı sıra bana hayır ihsan eyle."
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس يرفعهُ إِلَى النَّبِي ﷺ قَالَ: ان الطّواف بِالْبَيْتِ مثلا الصَّلَاة إِلَّا أَنكُمْ تتكلمون فَمن تكلم فَلَا يتَكَلَّم إِلَّا بِخَير
Tirmizî ve Hâkim'in (sahih olduğunu belirterek) İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan merfu olarak rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Beyt'i tavaf etmek namaz gibidir; ancak siz [tavafta] konuşursunuz. Kim konuşursa sadece hayır konuşsun."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس أَن النَّبِي ﷺ شرب مَاء فِي الطّواف
Hâkim'in (sahih olduğunu belirterek) İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tavafta su içmiştir.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن عبد الْأَعْلَى التَّيْمِيّ قَالَ: قَالَت خَدِيجَة ﵂: يَا رَسُول الله مَا أَقُول وَأَنا أَطُوف بِالْبَيْتِ قَالَ: قولي: اللَّهُمَّ اغْفِر ذُنُوبِي وخطئي وعمدي وإسرافي فِي أَمْرِي إِنَّك إِن لَا تغْفر لي تهلكني
İbn Ebî'd-Dünyâ ve Şuab[u'l-Îmân]'da Beyhakî'nin Abdüla'lâ et-Teymî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Hatice radıyallâhu anhâ: "Ey Allah'ın Resûlü! Beyt'i tavaf ederken ne söyleyeyim?" dedi. Şöyle buyurdu: "Şöyle de: 'Allah'ım! Günahlarımı, hatamı, kasıtlı [işlerimi] ve işimdeki aşırılığımı bağışla. Şüphesiz sen beni bağışlamazsan beni helak edersin.'"
وَأخرج أَحْمد وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن جريج قَالَ: قلت لعطاء: أسمعت ابْن عَبَّاس قَالَ: إِنَّمَا أمرْتُم بِالطّوافِ بِهِ وَلم تؤمروا بِدُخُولِهِ
Ahmed ve Hâkim'in (sahih olduğunu belirterek) İbn Cüreyc'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Atâ'ya: "İbn Abbâs'ın: 'Siz sadece onu tavaf etmekle emrolundunuz, içine girmekle emrolunmadınız' dediğini işittin mi?" dedim.
قَالَ: لم يكن نَهَانَا عَن دُخُوله وَلَكِن سمعته يَقُول: أَخْبرنِي أُسَامَة بن زيد أَن النَّبِي ﷺ دخل الْبَيْت فَلَمَّا خرج ركع رَكْعَتَيْنِ فِي قبل الْبَيْت
[Atâ] şöyle dedi: "Bizi onun içine girmekten nehyetmiş değildi. Fakat onun şöyle dediğini işittim: Üsâme b. Zeyd bana haber verdi ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Beyt'e girdi, çıktığı zaman da Beyt'in ön tarafında iki rekât namaz kıldı."
وَقَالَ: هَذِه الْقبْلَة
Ve: "Kıble işte burasıdır" buyurdu.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن عَائِشَة قَالَت: خرج رَسُول الله ﷺ من عِنْدِي وَهُوَ قرير الْعين طيب النَّفس ثمَّ رَجَعَ وَهُوَ حَزِين فَقلت: يَا رَسُول الله خرجت من عِنْدِي وَأَنت كَذَا وَكَذَا
Hâkim'in (sahih olduğunu belirterek) Âişe [radıyallâhu anhâ]'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımdan gözü aydın ve neşeli olarak çıktı, sonra üzgün bir halde geri döndü. Ben: "Ey Allah'ın Resûlü! Yanımdan şöyle şöyle bir halde çıkmıştın..." dedim.
قَالَ: إِنِّي دخلت الْكَعْبَة
Şöyle buyurdu: "Şüphesiz ben Kâbe'ye girdim."
وددت أَنِّي لم أكن فعلته إِنِّي أَخَاف أَن أكون أَتعبت أمتِي من بعدِي
"Keşke bunu yapmamış olsaydım! Benden sonra ümmetime zahmet vermiş olmaktan korkarım."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن عَائِشَة أَنَّهَا كَانَت تَقول: عجبا للمرء الْمُسلم إِذا دخل الْكَعْبَة حِين يرفع بَصَره قِبَل السّقف يدع ذَلِك إجلالاً لله وإعظاماً دخل رَسُول الله ﷺ الْكَعْبَة مَا خلف بَصَره مَوضِع سُجُوده حَتَّى خرج مِنْهَا
Hâkim'in (sahih olduğunu belirterek) Âişe [radıyallâhu anhâ]'dan naklettiğine göre o şöyle derdi: "Müslüman bir kimseye şaşarım; Kâbe'ye girdiğinde bakışını tavana doğru kaldırır. Allah'a saygı ve hürmetinden dolayı bunu terk etmesi gerekmez mi? Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'ye girdiğinde, oradan çıkıncaya kadar bakışını secde ettiği yerden ayırmadı."
- قَوْله تَعَالَى: ذَلِك وَمن يعظم حرمات الله فَهُوَ خير لَهُ عِنْد ربه وَأحلت لكم الْأَنْعَام إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُم فَاجْتَنبُوا الرجس من الْأَوْثَان وَاجْتَنبُوا قَول الزُّور حنفَاء لله غير مُشْرِكين بِهِ وَمن يُشْرك بِاللَّه فَكَأَنَّمَا خرّ من السَّمَاء فتخطفه الطير أَو تهوي بِهِ الرّيح فِي مَكَان سحيق
- Yüce Allah'ın şu kavli: {ذَلِكَ وَمَن يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ عِندَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ * حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَن يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ} “İşte böyle; kim Allah'ın hürmetlerini (yasaklarını ve emirlerini) yüceltirse, bu Rabbi katında kendisi için daha hayırlıdır. Size [haram olduğu] okunanlar müstesna, davarlar helal kılındı. Artık putlardan ibaret olan o pislikten kaçının ve yalan sözden de kaçının; Allah'a yönelmiş hanifler olarak, O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın... Kim Allah'a ortak koşarsa sanki o gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışıyor yahut rüzgâr onu uzak bir yere savuruyor gibidir.”
أخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ذَلِك وَمن يعظم حرمات الله} قَالَ: الْحُرْمَة الْحَج وَالْعمْرَة وَمَا نهى الله عَنهُ من مَعَاصيه كلهَا
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {ذَلِكَ وَمَن يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ} “İşte böyle; kim Allah'ın hürmetlerini yüceltirse” kavli hakkında: "Hürmet; hac, umre ve Allah'ın nehyettiği günahların tamamıdır" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَطاء وَعِكْرِمَة {ذَلِك وَمن يعظم حرمات الله} قَالَا: الْمعاصِي
Abd b. Humeyd'in Atâ ve İkrime'den naklettiğine göre onlar {ذَلِكَ وَمَن يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ} “İşte böyle; kim Allah'ın hürmetlerini yüceltirse” kavli hakkında: "[Hürmetler,] günahlardır (onlardan sakınmaktır)" demişlerdir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وَمن يعظم حرمات الله} قَالَ: الحرمات الْمشعر الْحَرَام وَالْبَيْت الْحَرَام وَالْمَسْجِد الْحَرَام والبلد الْحَرَام
İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre o, {وَمَن يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ} “Kim Allah'ın hürmetlerini yüceltirse” kavli hakkında şöyle demiştir: "Hürmetler; Meş'ar-i Harâm, el-Beytü'l-Harâm, Mescid-i Harâm ve el-Beledü'l-Harâm'dır (Mekke'dir)."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن ماجة وَابْن أبي حَاتِم عَن عَيَّاش بن أبي ربيعَة المَخْزُومِي عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لن تزَال هَذِه الْأمة بِخَير مَا عظموا هَذِه الْحُرْمَة حق تعظيمها - يَعْنِي مَكَّة - فَإِذا ضيعوا ذَلِك هَلَكُوا
İbn Ebî Şeybe, İbn Mâce ve İbn Ebî Hâtim'in Ayyâş b. Ebî Rebîa el-Mahzûmî'den naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bu ümmet, bu hürmeti -yani Mekke'yi- hakkıyla yücelttikleri müddetçe hayır üzere kalmaya devam edecektir. Bunu zayi ettiklerinde ise helak olurlar."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَاجْتَنبُوا الرجس من الْأَوْثَان} يَقُول: اجتنبوا طَاعَة الشَّيْطَان فِي عبَادَة الْأَوْثَان {وَاجْتَنبُوا قَول الزُّور} يَعْنِي الافتراء على الله والتكذيب بِهِ
İbn Cerîr'in İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre o, {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ} “Putlardan ibaret olan o pislikten kaçının” kavli hakkında: "[Yani] putlara ibadette şeytana itaatten kaçının", {وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ} “Ve yalan sözden de kaçının” kavli hakkında ise: "Yani Allah'a iftira etmekten ve O'nu yalanlamaktan [kaçının]" demiştir.
وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن أَيمن بن خريم قَالَ: قَامَ رَسُول الله ﷺ خَطِيبًا فَقَالَ: يَا أَيهَا النَّاس عدلت شَهَادَة الزُّور إشراكاً بِاللَّه ثَلَاثًا ثمَّ قَرَأَ {فَاجْتَنبُوا الرجس من الْأَوْثَان وَاجْتَنبُوا قَول الزُّور}
Ahmed, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Eymen b. Hureym'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hatip olarak ayağa kalktı ve: "Ey insanlar! Yalancı şahitlik Allah'a ortak koşmaya denk kılındı" [sözünü] üç defa söyledi, sonra {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ} “Artık putlardan ibaret olan o pislikten kaçının ve yalan sözden de kaçının” ayetini okudu.
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَابْن دَاوُد وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن خريم بن فاتك الْأَسدي قَالَ: صلى رَسُول الله ﷺ صَلَاة الصُّبْح فَلَمَّا انْصَرف قَائِما قَالَ: عدلت شَهَادَة
Ahmed, Abd b. Humeyd, İbn Dâvûd, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve Şuab[u'l-Îmân]'da Beyhakî'nin Hureym b. Fâtik el-Esedî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazını kıldırdı; namazı bitirip ayağa kalkınca şöyle buyurdu: "Şahitlik..."
الزُّور الْإِشْرَاك بِاللَّه ثَلَاثًا ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {وَاجْتَنبُوا قَول الزُّور حنفَاء لله غير مُشْرِكين بِهِ}
"...yalancı [şahitlik], Allah'a ortak koşmaya denk kılındı" [ifadesini] üç defa [tekrarladı]; sonra {وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ} “Yalan sözden kaçının; Allah'a yönelmiş hanifler olarak, O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın...” ayetini okudu.
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ عَن أبي بكرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أَلا أنبئكم بأكبر الْكَبَائِر قُلْنَا: بلَى يَا رَسُول الله
Ahmed, Buhârî, Müslim ve Tirmizî'nin Ebû Bekre [radıyallâhu anh]'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Büyük günahların en büyüğünü size haber vereyim mi?" buyurdu. Biz: "Evet, ey Allah'ın Resûlü!" dedik.
قَالَ: الْإِشْرَاك بِاللَّه وعقوق الْوَالِدين - وَكَانَ مُتكئا فَجَلَسَ - فَقَالَ: أَلا وَقَول الزُّور
Şöyle buyurdu: "Allah'a ortak koşmak ve anne babaya asi olmaktır." -Yaslanmış durumdayken doğrulup oturdu ve şöyle dedi:- "Dikkat edin, bir de yalan sözdür!"
أَلا وَشَهَادَة الزُّور
"Dikkat edin, bir de yalancı şahitliktir!"
فَمَا زَالَ يكررها حَتَّى قُلْنَا ليته سكت
Bunu durmadan tekrarladı; öyle ki biz: "Keşke sussa" dedik.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ والخرائطي فِي مَكَارِم الْأَخْلَاق وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: شَهَادَة الزُّور تعدل بالشرل بِاللَّه
Abdürrezzâk, Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, Mekârimü'l-Ahlâk'ta Harâitî ve Beyhakî'nin İbn Mes'ûd [radıyallâhu anh]'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Yalancı şahitlik, Allah'a ortak koşmaya denk tutulmuştur."
ثمَّ قَرَأَ {فَاجْتَنبُوا الرجس من الْأَوْثَان وَاجْتَنبُوا قَول الزُّور}
Sonra: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ} “Artık putlardan ibaret olan o pislikten kaçının ve yalan sözden de kaçının” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {وَاجْتَنبُوا قَول الزُّور} قَالَ: الْكَذِب
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ} “Ve yalan sözden de kaçının” kavli hakkında: "Yalandır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل {وَاجْتَنبُوا قَول الزُّور} يَعْنِي الشّرك بالْكلَام
İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den naklettiğine göre o, {وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ} “Ve yalan sözden de kaçının” kavli hakkında: "Yani sözle şirk koşmaktır" demiştir.
وَذَلِكَ أَنهم كَانُوا يطوفون بِالْبَيْتِ فَيَقُولُونَ فِي تلبيتهم: لبيْك لَا شريك لَك إِلَّا شَرِيكا هُوَ لَك تملكه وَمَا ملك
Bu da onların Beyt'i tavaf ederken telbiyelerinde: "Buyur Allah'ım buyur! Senin hiçbir ortağın yoktur, ancak senin olan, senin mâlik olduğun ve onun mâlik olduğu şeylere de mâlik olduğun ortak müstesna!" demeleridir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {حنفَاء لله غير مُشْرِكين بِهِ} قَالَ: حجاجاً لله غير مُشْرِكين بِهِ
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre o, {حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ} “Allah'a yönelmiş hanifler olarak, O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın...” kavli hakkında: "O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın Allah için haccedenler olarak..." demiştir.
وَذَلِكَ أَن الْجَاهِلِيَّة كَانُوا يحجون مُشْرِكين فَلَمَّا أظهر الله الْإِسْلَام قَالَ الله للْمُسلمين: حجُّوا الْآن غير مُشْرِكين بِاللَّه
Bu da şöyledir: Câhiliye ehli şirk koşarak haccederlerdi. Allah İslâm'ı üstün kılıp ortaya çıkarınca Müslümanlara: "Artık Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmaksızın haccedin" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي بكر الصّديق قَالَ: كَانَ النَّاس يحجون وهم مشركون فَكَانُوا يسمونهم حنفَاء الْحجَّاج فَنزلت {حنفَاء لله غير مُشْرِكين بِهِ}
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Bekir es-Sıddîk [radıyallâhu anh]'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: İnsanlar şirk koşarak haccediyorlardı ve onlara 'hacıların hanifleri' adını veriyorlardı. Bunun üzerine: {حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ} “Allah'a yönelmiş hanifler olarak, O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın...” ayeti indi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبد الله بن الْقَاسِم مولى أبي بكر الصّديق قَالَ: كَانَ نَاس من مُضر وَغَيرهم يحجون الْبَيْت وهم مشركون وَكَانَ من لَا يحجّ الْبَيْت من الْمُشْركين يَقُولُونَ: قُولُوا حنفَاء
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Bekir es-Sıddîk'ın azatlısı Abdullah b. el-Kâsım'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Mudar kabilesinden ve başkalarından birtakım insanlar şirk koştukları halde Beyt'i haccederlerdi. Şirk koşanlardan Beyt'i haccedemeyenler ise: "Onlara 'hanifler' deyin" derlerdi.
فَقَالَ الله {حنفَاء لله غير مُشْرِكين بِهِ} يَقُول: حجاجاً غير مُشْرِكين بِهِ
Bunun üzerine Allah: {حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ} “Allah'a yönelmiş hanifler olarak, O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın...” buyurdu. Yani: "O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın haccedenler olarak" buyurmaktadır.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن السّديّ قَالَ: مَا كَانَ فِي الْقُرْآن من حنفَاء قَالَ: مُسلمين
İbnü'l-Münzir'in es-Süddî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Kur'an'da geçen hanifler kelimesi, Müslümanlar demektir.
وَمَا كَانَ حنفَاء مُسلمين فهم حجاج
Hanif Müslümanlar olanlar ise hacılardır."
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {حنفَاء} قَالَ: حجاجاً
Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {حُنَفَاءَ} “hanifler olarak” kavli hakkında: "Hacılar olarak" demiştir.
وَأخرج عَن الضَّحَّاك مثله
Dahhâk'tan da bunun bir benzeri nakledilmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {حنفَاء} قَالَ: متبعين
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {حُنَفَاءَ} “hanifler olarak” kavli hakkında: "Uyan kimseler olarak" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمن يُشْرك بِاللَّه فَكَأَنَّمَا خرّ من السَّمَاء}
Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o, {وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ} “Kim Allah'a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de...” kavli hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: هَذَا مثل ضربه الله لمن أشرك بِاللَّه فِي بعده من الْهدى وهلاكه
"Bu, Allah'a ortak koşan kimse için, hidayetten uzaklığı ve helak oluşu hususunda Allah'ın verdiği bir misaldir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فِي مَكَان سحيق} قَالَ: بعيد
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ} “...uçuruma (uzak bir yere) [savurduğu kimse gibidir]” kavli hakkında: "Uzak [bir yer]" demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: ذَلِك وَمن يعظم شَعَائِر الله فَإِنَّهَا من تقوى الْقُلُوب لكم فِيهَا مَنَافِع إِلَى أجل مُسَمّى ثمَّ محلهَا إِلَى الْبَيْت الْعَتِيق وَلكُل أمة جعلنَا منسكا لِيذكرُوا اسْم الله على مَا رزقهم من بَهِيمَة الْأَنْعَام فإلهكم إِلَه وَاحِد فَلهُ أَسْلمُوا وَبشر المخبتين
Yüce Allah'ın şu kavli: {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ * لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ * وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ} “Durum böyledir; her kim Allah'ın şiarlarına hürmet gösterirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır. Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır; sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir (Kâbe'dir). Her ümmet için bir kurban ibadeti belirledik ki, kendilerine rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine Allah'ın adını ansınlar. İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır; öyleyse yalnız O'na teslim olun. [Ey Muhammed!] İhlas ve samimiyetle boyun eğen o mütevazı kimseleri müjdele!”
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ذَلِك وَمن يعظم شَعَائِر الله} قَالَ: الْبدن
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre o, {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ} “Durum böyledir; her kim Allah'ın şiarlarına hürmet gösterirse...” kavli hakkında: "Büdn'dür (kurbanlık develerdir)" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ذَلِك وَمن يعظم شَعَائِر الله} قَالَ: الاستسمان وَالِاسْتِحْسَان والاستعظام
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre o, {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ} “Durum böyledir; her kim Allah'ın şiarlarına hürmet gösterirse...” kavli hakkında: "[Kurbanlıkların] semizini, güzelini ve irisini seçmektir" demiştir.
وَفِي قَوْله {لكم فِيهَا مَنَافِع إِلَى أجل مُسَمّى} قَالَ: إِلَى أَن تسمى بدنا
{لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır” kavli hakkında da: "Kurbanlık (büdn) olarak adlandırılıncaya kadar" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {ذَلِك وَمن يعظم شَعَائِر الله} قَالَ: استعظام الْبدن واستسمانها واستحسانها {لكم فِيهَا مَنَافِع إِلَى أجل مُسَمّى} قَالَ: ظُهُورهَا وأوبارها واشعارها وأصوافها إِلَى أَن تسمى هَديا
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ} “Durum böyledir; her kim Allah'ın şiarlarına hürmet gösterirse...” kavli hakkında: "Kurbanlık develerin irisini, semizini ve güzelini seçmektir" demiş; {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır” kavli hakkında da: "Hedy (kurbanlık) olarak adlandırılıncaya kadar onların sırtları, yünleri, kılları ve yapağılarıdır" demiştir.
فَإِذا سميت هَديا ذهبت الْمَنَافِع {ثمَّ محلهَا} يَقُول: حِين يُسمى إِلَى الْبَيْت الْعَتِيق
"Hedy (kurbanlık) olarak adlandırıldığında ise menfaatler biter. {ثُمَّ مَحِلُّهَا} 'Sonra onların varacağı yer...' ifadesi; [kurbanlık olarak] adlandırıldığında Beyt-i Atîk'e [ulaşmasıdır] demektir."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك وَعَطَاء فِي الأية قَالَ: الْمَنَافِع فِيهَا الرّكُوب عَلَيْهَا إِذا احْتَاجَ وَفِي أوبارها
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk ve Atâ'dan ayet hakkında naklettiğine göre [onlar] şöyle demişlerdir: "Onlardaki menfaatler, ihtiyaç duyduğunda binilmesi, yünlerinde
وَأَلْبَانهَا
ve sütlerindedir.
وَالْأَجَل الْمُسَمّى: إِلَى أَن تقلد فَتَصِير بدناً {ثمَّ محلهَا إِلَى الْبَيْت الْعَتِيق} قَالَا: إِلَى يَوْم النَّحْر تنحر بمنى
Belirlenmiş süre (ecel-i müsemmâ) ise gerdanlık takılıp kurbanlık deve haline gelinceye kadardır. {ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir” kavli hakkında ise her ikisi: 'Kurban bayramı gününe kadardır, Mina'da kesilir' demişlerdir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {ثمَّ محلهَا إِلَى الْبَيْت الْعَتِيق} قَالَ: إِذا دخلت الْحرم فقد بلغت محلهَا
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in İkrime'den naklettiğine göre o, {ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir” kavli hakkında: "Harem bölgesine girdiği zaman varacağı yere ulaşmış olur" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن مُوسَى فِي قَوْله {ذَلِك وَمن يعظم شَعَائِر الله} قَالَ: الْوُقُوف بِعَرَفَة من شَعَائِر الله وبجمع من شَعَائِر الله وَالْبدن من شَعَائِر الله وَرمي الْجمار من شَعَائِر الله وَالْحلق من شَعَائِر الله
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Mûsâ'dan naklettiğine göre o, {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ} “Durum böyledir; her kim Allah'ın şiarlarına hürmet gösterirse...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Arafat'ta vakfe yapmak Allah'ın şiarlarındandır, Cem'de (Müzdelife'de vakfe) Allah'ın şiarlarındandır, kurbanlık develer Allah'ın şiarlarındandır, taş atmak Allah'ın şiarlarındandır ve tıraş olmak Allah'ın şiarlarındandır.
فَمن يعظمها {فَإِنَّهَا من تقوى الْقُلُوب لكم فِيهَا مَنَافِع إِلَى أجل مُسَمّى} قَالَ: لكم فِي كل مشْعر مِنْهَا مَنَافِع إِلَى أَن تخْرجُوا مِنْهُ إِلَى غَيره {ثمَّ محلهَا إِلَى الْبَيْت الْعَتِيق} قَالَ: مَحل هَذِه الشعائر كلهَا الطّواف بِالْبَيْتِ الْعَتِيق
Kim bunlara hürmet gösterirse {فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ * لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} 'Şüphesiz bu kalplerin takvasındandır. Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır' [ayeti hakkında] şöyle demiştir: 'Onlardan birinden çıkıp diğerine geçinceye kadar her bir meş'arda sizin için menfaatler vardır. {ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir kavli ise: Bütün bu şiarların son varış noktası Beyt-i Atîk'i tavaf etmektir, demektir.'"
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عَطاء أَنه سُئِلَ عَن شَعَائِر الله قَالَ: حرمات الله اجْتِنَاب سخط الله وَاتِّبَاع طَاعَته
İbn Ebî Şeybe'nin naklettiğine göre Atâ'ya Allah'ın şiarları sorulmuş, o da şöyle demiştir: "Allah'ın haramları, Allah'ın gazabından kaçınmak ve O'na itaate uymaktır.
فَذَلِك شَعَائِر الله
İşte Allah'ın şiarları bunlardır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلكُل أمة جعلنَا منسكاً} قَالَ: عيداً
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre o, {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا} “Her ümmet için bir kurban ibadeti belirledik” kavli hakkında: "Bir bayramdır" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلكُل أمة جعلنَا منسكاً} قَالَ: إهراق الدِّمَاء
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا} “Her ümmet için bir kurban ibadeti belirledik” kavli hakkında: "Kan akıtmaktır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة {وَلكُل أمة جعلنَا منسكاً} قَالَ: ذبحا
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den naklettiğine göre o, {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا} “Her ümmet için bir kurban ibadeti belirledik” kavli hakkında: "Kurban kesmektir" demiştir.
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عبد الله بن عمر: أَن رجلا أَتَى رَسُول الله ﷺ فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ أمرت بعيد الْأَضْحَى جعله الله لهَذِهِ الْأمة
Ebû Dâvûd, Nesâî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Abdullah b. Amr'dan naklettiğine göre bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Kurban bayramı gününü [kutlamakla] emrolundum; Allah onu bu ümmet için [bayram] kıldı" buyurdu.
قَالَ الرجل: فَإِن لم نجد إِلَّا ذَبِيحَة أُنْثَى أَو شَاة أعليّ اذْبَحْهَا قَالَ: لَا وَلَكِن قلم أظفارك وقص شاربك واحلق عانتك فَذَلِك تَمام أضحيتك عِنْد الله
Adam: "Eğer yalnızca sağılır dişi bir hayvandan veya koyundan başka bir şey bulamazsam, onu keseyim mi?" dedi. [Allah Resûlü] buyurdu ki: "Hayır, fakat tırnaklarını keser, bıyığını kısaltır ve etek tıraşı olursun; işte bu, Allah katında senin kurbanının tamamıdır."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَضَعفه الذَّهَبِيّ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: نزل جِبْرِيل فَقَالَ النَّبِي ﷺ كَيفَ رَأَيْت عيدنا فَقَالَ: لقد تباهى بِهِ أهل السَّمَاء
Hâkim'in rivayet edip sahih gördüğü, Zehebî'nin ise zayıf saydığı Ebû Hureyre [radıyallâhu anh]'tan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Cebrail indi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Bizim bayramımızı nasıl gördün?" dedi. Cebrail: "Gök ehli onunla övündü" dedi [ve şöyle devam etti]:
اعْلَم يَا مُحَمَّد أَن الْجذع من الضَّأْن خير من السَّيِّد من الْمعز وَإِن الْجذع من الضَّأْن خير من السَّيِّد من الْبَقر وَإِن الْجذع من الضَّأْن خير من السَّيِّد من الْمعز وَإِن الْجذع من الضَّأْن خير من السَّيِّد من الْبَقر وَإِن الْجذع من الضَّأْن خير من السَّيِّد من الْإِبِل
"Bil ki ey Muhammed! Bir yaşındaki koyun (ceza'), keçinin efendisinden (en iyisinden) daha hayırlıdır. Bir yaşındaki koyun, sığırın efendisinden daha hayırlıdır. Bir yaşındaki koyun, keçinin efendisinden daha hayırlıdır. Bir yaşındaki koyun, sığırın efendisinden daha hayırlıdır. Bir yaşındaki koyun, devenin efendisinden daha hayırlıdır.
وَلَو علم الله خيرا مِنْهُ فدى بهَا إِبْرَاهِيم
Eğer Allah ondan daha hayırlı bir şey bilseydi, İbrahim'e onun yerine onu fidye kılardı."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم أَنه قَالَ: فِي هَذِه الْآيَة {وَلكُل أمة جعلنَا منسكاً} أَنه مَكَّة لم يَجْعَل الله لأمة قطّ منسكاً غَيرهَا
İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Eslem'den naklettiğine göre o, {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا} “Her ümmet için bir kurban ibadeti belirledik” ayeti hakkında şöyle demiştir: "O Mekke'dir; Allah hiçbir ümmete ondan başka bir mensek (ibadet mahalli) kılmamıştır."
أخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن جَابر بن عبد الله: أَن رَسُول الله ﷺ صلى للنَّاس يَوْم النَّحْر فَلَمَّا فرغ من خطبَته وَصلَاته دَعَا بكبش فذبحه هُوَ بِنَفسِهِ وَقَالَ: بِسم الله وَالله أكبر
Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Câbir b. Abdullah [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kurban bayramı günü insanlara namaz kıldırdı. Hutbesini ve namazını bitirince bir koç getirilmesini istedi, onu bizzat kendisi kesti ve şöyle buyurdu: "Bismillah ve Allahu Ekber!
اللَّهُمَّ هَذَا عني وَعَمن لم يضح من أمتِي
Allah'ım! Bu benim adıma ve ümmetimden kurban kesemeyenler adınadır."
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَابْن ماجة وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن جَابر قَالَ: ضحى رَسُول الله ﷺ بكبشين فِي يَوْم عيد فَقَالَ حِين وجههما: وجهت وَجْهي للَّذي فطر السَّمَوَات وَالْأَرْض حَنِيفا مُسلما وَمَا أَنا من الْمُشْركين إِن صَلَاتي ونسكي ومحياي ومماتي لله رب الْعَالمين لَا شريك لَهُ وَبِذَلِك أمرت وَأَنا أول الْمُسلمين
Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Mâce, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Câbir [radıyallâhu anh]'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bayram gününde iki koç kurban etti ve onları [kıbleye] yönelttiği vakit şöyle buyurdu: "Ben yüzümü, hanif ve Müslüman olarak gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim; ben müşriklerden değilim. Şüphesiz benim namazım, ibadetim (kurbanım), hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir. O'nun hiçbir ortağı yoktur; bana böyle emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim.
اللَّهُمَّ مِنْك وَلَك وَعَن مُحَمَّد وَأمته
Allah'ım! [Bu nimet] sendendir, senin içindir ve Muhammed ile onun ümmeti adınadır."
ثمَّ سمى الله وَكبر وَذبح
Sonra besmele çekip tekbir getirdi ve kesti.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي الْأَضَاحِي وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن عَليّ أَنه قَالَ حِين ذبح: وجهت وَجْهي للَّذي فطر السَّمَوَات وَالْأَرْض حَنِيفا مُسلما وَمَا أَنا من الْمُشْركين إِن صَلَاتي ونسكي ومحياي ومماتي لله رب الْعَالمين لَا شريك لَهُ وَبِذَلِك أمرت وَأَنا من الْمُسلمين
el-Edâhî'de İbn Ebî'd-Dünyâ ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin naklettiğine göre Ali [radıyallâhu anh] kurban kestiğinde şöyle demiştir: "Ben yüzümü, hanif ve Müslüman olarak gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim; ben müşriklerden değilim. Şüphesiz benim namazım, ibadetim (kurbanım), hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir. O'nun hiçbir ortağı yoktur; bana böyle emrolundu ve ben Müslümanlardanım."
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة عَن أنس أَن رَسُول الله ﷺ ضحى بكبشين أملحين أقرنين فَسمى وَكبر
Ahmed, Buhârî, Müslim, Nesâî ve İbn Mâce'nin Enes [radıyallâhu anh]'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem alaca renkli, boynuzlu iki koç kurban etti; besmele çekti ve tekbir getirdi.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن ابْن عمر ﵄ أَنه كَانَ إِذا ذبح قَالَ: بِسم الله وَالله أكبر اللَّهُمَّ مِنْك وَلَك اللَّهُمَّ تقبل مني
İbn Ebî'd-Dünyâ'nın İbn Ömer [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre o, kurban kestiği zaman şöyle derdi: "Bismillah ve Allahu Ekber! Allah'ım! [Bu nimet] sendendir ve senin içindir; Allah'ım, benden kabul buyur!"
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل {فَلهُ أَسْلمُوا} يَقُول: فَلهُ أَخْلصُوا
İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den naklettiğine göre o, {فَلَهُ أَسْلِمُوا} “Öyleyse yalnız O'na teslim olun” kavli hakkında: "Yani yalnız O'na ihlasla bağlanın" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim
عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَبشر المخبتين} قَالَ: المطمئنين
Mücâhid'in, {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ} “O mütevazı kimseleri müjdele!” kavli hakkında: "Huzura ve sükûnete erenlerdir" dediğini nakletmişlerdir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن أبي شيبَة وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي ذمّ الْغَضَب وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عَمْرو بن أَوْس {وَبشر المخبتين} قَالَ: المخبتون الَّذين لَا يظْلمُونَ النَّاس وَإِذا ظلمُوا لم ينتصروا
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Şeybe, Zemmü'l-Gadap'ta İbn Ebî'd-Dünyâ, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Amr b. Evs'ten naklettiğine göre o, {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ} “O mütevazı kimseleri müjdele!” kavli hakkında şöyle demiştir: "Muhbit olanlar; insanlara zulmetmeyen ve kendilerine zulmedildiğinde intikam almaya kalkışmayan kimselerdir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ {وَبشر المخبتين} قَالَ: المتواضعين
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk [radıyallâhu anh]'tan naklettiğine göre o, {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ} “O mütevazı kimseleri müjdele!” kavli hakkında: "Mütevazı olanlardır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ {وَبشر المخبتين} قَالَ: الوجلين
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî [radıyallâhu anh]'tan naklettiğine göre o, {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ} “O mütevazı kimseleri müjdele!” kavli hakkında: "[Allah korkusundan] kalpleri ürperenlerdir" demiştir.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي شيبَة عَن عبد الله بن مَسْعُود ﵁ أَنه كَانَ إِذا رأى الرّبيع بن خثيم قَالَ: {وَبشر المخبتين} وَقَالَ لَهُ: مَا رَأَيْتُك إِلَّا ذكرت المخبتين
İbn Sa'd ve İbn Ebî Şeybe'nin naklettiğine göre Abdullah b. Mes'ûd [radıyallâhu anh], Rebî' b. Huseym'i gördüğü zaman: {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ} “O mütevazı kimseleri müjdele!” [ayetini okur] ve ona: "Seni her gördüğümde muhbitleri (mütevazı ve samimi kulları) hatırlıyorum" derdi.
- قَوْله تَعَالَى: الَّذين إِذا ذكر الله وجلت قُلُوبهم وَالصَّابِرِينَ على مَا أَصَابَهُم والمقيمي الصَّلَاة وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفقُونَ وَالْبدن جعلناها لكم من شَعَائِر الله لكم فِيهَا خير فاذكروا اسْم الله عَلَيْهَا صواف فَإِذا وَجَبت جنوبها فَكُلُوا مِنْهَا وأطعموا القانع والمعتر كَذَلِك سخرناها لكم لَعَلَّكُمْ تشكرون لن ينَال الله لحومها وَلَا دماؤها وَلَكِن يَنَالهُ التَّقْوَى مِنْكُم كَذَلِك سخرها لكم لتكبروا الله على مَا هدَاكُمْ وَبشر الْمُحْسِنِينَ
Yüce Allah'ın şu kavli: {الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلَاةِ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ * وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ * لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ} “Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; başlarına gelenlere sabredenler, namazı dosdoğru kılanlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak edenlerdir. Kurbanlık büyükbaş hayvanları da sizin için Allah'ın dinî nişanelerinden kıldık; sizin için onlarda hayır vardır. Artık onlar [kurban edilmek üzere] saf halinde ayakta dururken üzerlerine Allah'ın adını anın. Yanları üzerine düşüp canları çıkınca da onlardan yiyin, kanaat edip istemeyene de isteyene de yedirin. Şükredesiniz diye onları böylece sizin hizmetinize verdik. Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır; fakat O'na sadece sizden olan takva ulaşır. Sizi doğru yola ilettiğinden ötürü Allah'ı yüceltesiniz diye onları böylece sizin hizmetinize verdi. [Ey Muhammed!] İyilik yapanları müjdele!”
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل {الَّذين إِذا ذكر الله وجلت قُلُوبهم} عِنْد مَا يخوفون {وَالصَّابِرِينَ على مَا أَصَابَهُم} من الْبلَاء والمصيبات {والمقيمي الصَّلَاة} يَعْنِي إِقَامَتهَا بأَدَاء مَا استحفظهم الله فِيهَا
İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den naklettiğine göre o: {الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} “Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir” kavli hakkında: "Korkutuldukları zaman", {وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ} “Başlarına gelenlere sabredenler...” kavli hakkında: "Bela ve musibetlere [karşı sabredenler]", {وَالْمُقِيمِي الصَّلَاةِ} “Namazı dosdoğru kılanlar...” kavli hakkında da: "Yani Allah'ın kendilerinden korumasını istediği şeyleri yerine getirerek namazı ikame edenlerdir" demiştir.