وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: كَانَ النَّبِي ﷺ وَأَصْحَابه بِمَكَّة نَحوا من عشر سِنِين يدعونَ إِلَى الله وَحده وعبادته وَحده لَا شريك لَهُ سرا وهم خائفون لَا يؤمرون بِالْقِتَالِ حَتَّى أمروا بِالْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَة فقدموا الْمَدِينَة فَأَمرهمْ الله بِالْقِتَالِ وَكَانُوا بهَا خَائِفين يمسون فِي السِّلَاح ويصبحون فِي السِّلَاح فغيروا بذلك مَا شَاءَ الله ثمَّ إِن رجلا من أَصْحَابه قَالَ: يَا رَسُول الله أَبَد الدَّهْر نَحن خائفون هَكَذَا أما يَأْتِي علينا يَوْم نَأْمَن فِيهِ وَنَضَع فِيهِ السِّلَاح فَقَالَ رَسُول الله ﷺ لن [] تغيرُوا إِلَّا قَلِيلا حَتَّى يجلس الرجل مِنْكُم فِي املأ الْعَظِيم مُحْتَبِيًا لَيست فيهم جَدِيدَة فَأنْزل الله {وعد الله الَّذين آمنُوا مِنْكُم وَعمِلُوا الصَّالِحَات ليَستَخْلِفنهم فِي الأَرْض} إِلَى آخر الْآيَة
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den bildirdi; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı Mekke'de yaklaşık on yıl boyunca korku içinde, savaşla emrolunmaksızın gizlice yalnızca Allah'a ve ortağı olmaksızın sadece O'na ibadet etmeye davet ettiler. Nihayet Medine'ye hicret etmekle emrolundular ve Medine'ye geldiler. Allah onlara savaşı emretti. Orada da korku içindeydiler; akşama silahla eriyor, sabaha silahla çıkıyorlardı. Allah'ın dilediği bir süre bu minval üzere kaldılar. Sonra ashabından bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Sonsuza kadar böyle korku içinde mi kalacağız? Güvende olup silahı bırakacağımız bir gün bize gelmeyecek mi?" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İçinizden bir adam büyük bir topluluk içinde üzerinde hiçbir demir [silah] bulunmaksızın dizlerini karnına çekip oturuncaya kadar çok az bir zaman geçecek" buyurdu. Bunun üzerine Allah {وعد الله الَّذين آمنُوا مِنْكُم وَعمِلُوا الصَّالِحَات ليَستَخْلِفنهم فِي الأَرْض} “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere, onları yeryüzünde mutlaka egemen kılacağını vaat etmiştir...” ayetinin sonuna kadar indirdi.
فاظهر الله نبيه على جَزِيرَة الْعَرَب فَأمنُوا وَوَضَعُوا السِّلَاح ثمَّ إِن الله قبض نبيه فَكَانُوا كَذَلِك آمِنين فِي امارة أبي بكر وَعمر وَعُثْمَان حَتَّى وَقَعُوا فِيمَا وَقَعُوا وَكَفرُوا النِّعْمَة فَأدْخل الله عَلَيْهِم الْخَوْف الَّذِي
Böylece Allah Peygamberini Arap Yarımadası'na hâkim kıldı; onlar da güvene kavuşup silahı bıraktılar. Sonra Allah Peygamberinin canını aldı. Ebû Bekir, Ömer ve Osman'ın yöneticiliği döneminde de bu şekilde güvendeydiler. Nihayet düştükleri [fitnelere] düştüler ve nimete nankörlük ettiler. Bunun üzerine Allah, kendilerinden kaldırmış olduğu o korkuyu tekrar üzerlerine verdi;
كَانَ رفع عَنْهُم وَاتَّخذُوا الْحجر وَالشّرط وغيروا فَغير مَا بهم
korunma duvarları ve muhafızlar edindiler, [durumlarını] değiştirdiler; böylece [Allah da] onların durumunu değiştirdi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل والضياء فِي المختارة عَن أبيّ بن كَعْب قَالَ: لما قدم رَسُول الله ﷺ وَأَصْحَابه الْمَدِينَة وآوتهم الْأَنْصَار رَمَتْهُمْ الْعَرَب عَن قَوس وَاحِدَة فَكَانُوا لَا يبيتُونَ إِلَّا فِي السِّلَاح وَلَا يُصْبِحُونَ إِلَّا فِيهِنَّ فَقَالُوا: أَتَرَوْنَ أَنا نَعِيش حَتَّى نبيت آمِنين مُطْمَئِنين لَا نَخَاف إِلَّا الله فَنزلت {وعد الله الَّذين آمنُوا مِنْكُم وَعمِلُوا الصَّالِحَات}
İbnü'l-Münzir, Taberânî el-Evsat'ta, Hâkim —ve bunu sahih kabul etti—, İbn Merdûye, Delâil'de Beyhakî ve el-Muhtâre'de Ziyâ, Übeyy b. Ka'b'dan bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı Medine'ye gelip Ensar da onları barındırınca, Araplar tek bir yaydan [ok atar gibi hep birlikte] onlara saldırdı. Öyle ki sadece silahla geceliyor ve sadece onun içinde sabahlıyorlardı. Bunun üzerine: "Allah'tan başka hiçbir şeyden korkmaksızın güven ve huzur içinde geceleneceğimiz güne kadar yaşayacağımızı mı sanıyorsunuz?" dediler. Bunun üzerine {وعد الله الَّذين آمنُوا مِنْكُم وَعمِلُوا الصَّالِحَات} “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere vaat etmiştir...” [ayeti] indi.
وَأخرج أَحْمد وَابْن مرْدَوَيْه وَاللَّفْظ لَهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أبي بن كَعْب قَالَ: لما نزلت على النَّبِي ﷺ {وعد الله الَّذين آمنُوا مِنْكُم وَعمِلُوا الصَّالِحَات} قَالَ: بشر هَذِه الْأمة بالسنا والرفعة وَالدّين والنصر والتمكين فِي الأَرْض فَمن عمل مِنْهُم عمل الْآخِرَة للدنيا لم يكن لَهُ فِي الْآخِرَة من نصيب
Ahmed, lafız kendisine ait olmak üzere İbn Merdûye ve Delâil'de Beyhakî, Übey b. Ka'b'dan bildirdi; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e {وعد الله الَّذين آمنُوا مِنْكُم وَعمِلُوا الصَّالِحَات} “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere vaat etmiştir...” ayeti indiğinde şöyle buyurdu: "Bu ümmeti yücelik, üstün mertebe, din, zafer ve yeryüzünde iktidar ile müjdele! İçlerinden kim ahiret amelini dünya için yaparsa, onun ahirette hiçbir nasibi yoktur."
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ (ليستخلفهم) بِالْيَاءِ (فِي الأَرْض كَمَا اسْتخْلف) بِرَفْع التَّاء وَكسر اللَّام (وليمكنن) بِالْيَاءِ مثقلة (وليبدلنهم) مُخَفّفَة بِالْيَاءِ
Abd b. Humeyd, Âsım'dan onun bu ayeti [şöyle] okuduğunu bildirdi: Yâ ile (ليستخلفهم), tâ harfinin zammesi ve lâm harfinin kesresi ile (فِي الأَرْض كَمَا اسْتخْلف), şeddeli yâ ile (وليمكنن) ve yâ ile şeddesiz olarak (وليبدلنهم).
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَطِيَّة {وعد الله الَّذين آمنُوا مِنْكُم وَعمِلُوا الصَّالِحَات ليَستَخْلِفنهم فِي الأَرْض} قَالَ: أهل بَيت هَهُنَا وَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى الْقبْلَة
Abd b. Humeyd, Atıyye'den {وعد الله الَّذين آمنُوا مِنْكُم وَعمِلُوا الصَّالِحَات ليَستَخْلِفنهم فِي الأَرْض} “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacağını... vaat etmiştir” ayeti hakkında bildirdi; o: "Şuradaki ev halkıdır" dedi ve eliyle kıbleye işaret etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {وليمكنن لَهُم دينهم الَّذِي ارتضى لَهُم} قَالَ: هُوَ الإِسلام
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وليمكنن لَهُم دينهم الَّذِي ارتضى لَهُم} “...onlar için razı olduğu dinlerini muhakkak sağlamlaştıracağını...” buyruğu hakkında bildirdi; o: "O, İslâm'dır" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس {يعبدونني لَا يشركُونَ بِي شَيْئا} قَالَ: لَا يخَافُونَ أحدا غَيْرِي
Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan {يعبدونني لَا يشركُونَ بِي شَيْئا} “Onlar bana kulluk ederler ve bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar” buyruğu hakkında: "Benden başka kimseden korkmazlar" dediğini bildirdi.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد {يعبدونني لَا يشركُونَ بِي شَيْئا} قَالَ: لَا يخَافُونَ أحدا غَيْرِي {وَمن كفر بعد ذَلِك فَأُولَئِك هم الْفَاسِقُونَ} قَالَ: العاصون
Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den {يعبدونني لَا يشركُونَ بِي شَيْئا} “Onlar bana kulluk ederler ve bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar” buyruğu hakkında: "Benden başka kimseden korkmazlar"; {وَمن كفر بعد ذَلِك فَأُولَئِك هم الْفَاسِقُونَ} “Artık bundan sonra kim inkâr ederse işte onlar yoldan çıkmış fasıkların ta kendileridir” buyruğu hakkında ise: "Asilerdir" dediğini bildirdi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الْعَالِيَة {وَمن كفر بعد ذَلِك} قَالَ: كفر بِهَذِهِ النِّعْمَة لَيْسَ الْكفْر بِاللَّه
Abd b. Humeyd, Ebu'l-Âliye'den {وَمن كفر بعد ذَلِك} “Artık bundan sonra kim inkâr ederse...” buyruğu hakkında: "Allah'ı inkâr etmek değil, bu nimete nankörlük etmektir" dediğini bildirdi.
وَعبد بن حميد ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي الشعْثَاء قَالَ: كنت جَالِسا مَعَ حُذَيْفَة وَابْن مَسْعُود فَقَالَ حُذَيْفَة: ذهب النِّفَاق إِنَّمَا كَانَ النِّفَاق على عهذ رَسُول الله ﷺ وَإِنَّمَا هُوَ
Abd b. Humeyd ve İbn Merdûye, Ebû Şa'sâ'dan bildirdi; o şöyle dedi: Huzeyfe ve İbn Mes'ûd ile birlikte oturuyordum. Huzeyfe: "Münafıklık bitti; münafıklık ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanındaydı. Bugün ise o,
الْيَوْم الْكفْر بعد الإِيمان فَضَحِك ابْن مَسْعُود ثمَّ قَالَ: بِمَ تَقول قَالَ: بِهَذِهِ الْآيَة {وعد الله الَّذين آمنُوا مِنْكُم وَعمِلُوا الصَّالِحَات} إِلَى آخر الْآيَة
ancak imandan sonraki küfürdür" dedi. Bunun üzerine İbn Mes'ûd güldü ve: "Neye dayanarak söylüyorsun?" dedi. [Huzeyfe]: "Ayetin sonuna kadar şu {وعد الله الَّذين آمنُوا مِنْكُم وَعمِلُوا الصَّالِحَات} “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere... vaat etmiştir” ayetine dayanarak" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {لَا تحسبن الَّذين كفرُوا معجزين فِي الأَرْض} قَالَ: سابقين فِي الأَرْض وَالله تَعَالَى أعلم
Abd b. Humeyd, Katâde'den {لَا تحسبن الَّذين كفرُوا معجزين فِي الأَرْض} “İnkâr edenlerin yeryüzünde [bizi] aciz bırakacaklarını sakın sanma!” buyruğu hakkında: "Yeryüzünde [bizi] geçip kurtulacak olanlar [sanma]" dediğini bildirdi. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
- قَوْله تَعَالَى: ياأيها الَّذين آمنُوا لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم وَالَّذين لم يبلغُوا الْحلم مِنْكُم ثَلَاث مَرَّات من قبل صَلَاة الْفجْر وَحين تضعون ثيابكم من الظهيرة وَمن بعد صَلَاة الْعشَاء ثَلَاث عورات لكم لَيْسَ عَلَيْكُم وَلَا عَلَيْهِم جنَاح بعدهن طَوَّافُونَ عَلَيْكُم بَعْضكُم على بعض كَذَلِك يبين الله لكم الْآيَات وَالله عليم حَكِيم وَإِذا بلغ الْأَطْفَال مِنْكُم الْحلم فليستأذنوا كَمَا اسْتَأْذن الَّذين من قبلهم كَذَلِك يبين الله لكم آيَاته وَالله عليم حَكِيم
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {ياأيها الَّذين آمنُوا لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم وَالَّذين لم يبلغُوا الْحلم مِنْكُم ثَلَاث مَرَّات من قبل صَلَاة الْفجْر وَحين تضعون ثيابكم من الظهيرة وَمن بعد صَلَاة الْعشَاء ثَلَاث عورات لكم لَيْسَ عَلَيْكُم وَلَا عَلَيْهِم جنَاح بعدهن طَوَّافُونَ عَلَيْكُم بَعْضكُم على بعض كَذَلِك يبين الله لكم الْآيَات وَالله عليم حَكِيم وَإِذا بلغ الْأَطْفَال مِنْكُم الْحلم فليستأذنوا كَمَا اسْتَأْذن الَّذين من قبلهم كَذَلِك يبين الله لكم آيَاته وَالله عليم حَكِيم} “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler (köle ve cariyeler) ile sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar, üç vakitte sizden izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakit ve yatsı namazından sonra. [Bu vakitler] sizin için üç mahrem vakittir. Bunlardan sonra ne sizin ne de onların üzerine bir günah yoktur; birbirinizin yanına girip çıkabilirsiniz. Allah ayetleri size işte böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. Çocuklarınız ergenlik çağına erdiklerinde ise, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler. Allah ayetlerini size işte böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل ابْن حَيَّان قَالَ: بلغنَا أَن رجلا من الْأَنْصَار وَامْرَأَته أَسمَاء بنت مرشدة صنعا للنَّبِي ﷺ طَعَاما فَقَالَت أَسمَاء: يَا رَسُول الله مَا أقبح هَذَا انه ليدْخل على الْمَرْأَة وَزوجهَا وهما فِي ثوب وَاحِد كل مِنْهُمَا بِغَيْر إِذن فَأنْزل الله فِي ذَلِك {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} من العبيد والاماء {وَالَّذين لم يبلغُوا الْحلم مِنْكُم} قَالَ: من أحراركم من الرِّجَال وَالنِّسَاء
İbn Ebî Hâtim, Mukâtil b. Hayyân'dan bildirdi; o şöyle dedi: Bize ulaştığına göre Ensar'dan bir adam ve karısı Esmâ bint Mürşide, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için yemek hazırladılar. Esmâ: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu ne kadar çirkin bir şey; adam ve karısı aynı örtü içindeyken her birinin yanına izinsizce giriliyor" dedi. Bunun üzerine Allah bu hususta: Köle ve cariyelerden {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler” ve {وَالَّذين لم يبلغُوا الْحلم مِنْكُم} “ve sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar” buyruğunu indirdi; o: "Erkek ve kadınlardan hür olanlarınızdan" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي هَذِه الْآيَة قَالَ: كَانَ أنَاس من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ يعجبهم أَن يواقعوا نِسَاءَهُمْ فِي هَذِه السَّاعَات ليغتسلوا ثمَّ يخرجُوا إِلَى الصَّلَاة فَأَمرهمْ الله أَن يأمروا المملوكين والغلمان أَن لَا يدخلُوا عَلَيْهِم فِي تِلْكَ السَّاعَات إِلَّا باذن
İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den bu ayet hakkında bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler, yıkanıp sonra namaza çıkmak için bu vakitlerde hanımlarıyla beraber olmayı arzu ederlerdi. Allah da onlara, o vakitlerde köle ve çocukların kendilerinden izin almadan yanlarına girmemelerini emretmelerini buyurdu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ثَعْلَبَة الْقرظِيّ عَن عبد الله بن سُوَيْد قَالَ: سَأَلت رَسُول الله ﷺ عَن العورات الثَّلَاث فَقَالَ إِذا أَنا وضعت ثِيَابِي بعد الظهيرة لم يلج عليّ أحد من الخدم من الَّذين لم يبلغُوا الْحلم وَلَا أحد من الاجراء إِلَّا باذن وَإِذا وضعت ثِيَابِي بعد صَلَاة الْعشَاء وَمن قبل صَلَاة الصُّبْح
İbn Merdûye, Sa'lebe el-Kurazî'den, o da Abdullah b. Süveyd'den bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e üç mahrem vakti sordum, şöyle buyurdu: "Öğleden sonra elbiselerimi çıkardığım zaman hizmetçilerden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlardan hiçbiri ve ücretle çalışanlardan hiçbiri izin almadan yanıma giremez. Yatsı namazından sonra ve sabah namazından önce elbiselerimi çıkardığım vakit de [böyledir]."
وَأخرج عبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ فِي الْأَدَب عَن ثَعْلَبَة بن أبي مَالك الْقرظِيّ أَنه ركب عبد الله بن سُوَيْد أخي بني حَارِثَة بن الْحَارِث يسْأَله عَن العورات الثَّلَاث وَكَانَ يعْمل لَهُنَّ فَقَالَ: مَا تُرِيدُ قَالَ: أُرِيد أَن أعمل بِهن فَقَالَ: إِذا وضعت ثِيَابِي من الظهيرة لم يدْخل عَليّ أحد من أَهلِي بلغ الْحلم إِلَّا بإذني إِلَّا أَن أعدوه فَذَلِك اذنه وَلَا إِذا طلع الْفجْر وتحرك النَّاس حَتَّى تصلي الصَّلَاة وَلَا إِذا صليت الْعشَاء الْآخِرَة وَوضعت ثِيَابِي حَتَّى أَنَام
Abd b. Humeyd ve el-Edeb'de Buhârî, Sa'lebe b. Ebî Mâlik el-Kurazî'den bildirdi; o, Harise b. el-Hâris oğullarının kardeşi olan Abdullah b. Süveyd'e binit üzerinde gelip ona üç mahrem vakti sordu; o da bu [vakitlerin gereği] ile amel ediyordu. [Abdullah]: "Ne istiyorsun?" dedi. [Sa'lebe]: "Bunlarla amel etmek istiyorum" dedi. Bunun üzerine [Abdullah] şöyle dedi: "Öğle vaktinde elbiselerimi çıkardığımda, ailemden ergenliğe ermiş hiç kimse izin almadan yanıma giremez; meğerki ben onu çağırmış olayım, bu onun iznidir. Fecir doğup namaz kılınıncaya kadar insanlar harekete geçtiğinde ve yatsı namazını kılıp uyumak için elbiselerimi çıkardığımda da [izinsiz giremez]."
قَالَ: فَتلك العورات الثَّلَاث
Dedi ki: "İşte bunlar o üç mahrem vakittir."
وَأخرج ابْن سعد عَن سُوَيْد بن النُّعْمَان أَنه سُئِلَ عَن العورات الثَّلَاث فَقَالَ: إِذا وضعت ثِيَابِي من الظهيرة لم يدْخل عَليّ أحد من أَهلِي إِلَّا أَن أَدْعُوهُ فَذَلِك اذنه واذا طلع الْفجْر وتحرك النَّاس حَتَّى يُصَلِّي الصُّبْح وَإِذا صليت الْعشَاء وضعت ثِيَابِي فَتلك العورات الثَّلَاث
İbn Sa'd, Süveyd b. en-Nu'mân'dan bildirdi; ona üç mahrem vakit sorulduğunda şöyle dedi: "Öğle vaktinde elbiselerimi çıkardığımda ailemden hiç kimse yanıma giremez; meğerki ben onu çağırmış olayım, bu onun iznidir. Fecir doğup sabah namazı kılınıncaya kadar insanlar harekete geçtiğinde ve yatsı namazını kılıp elbiselerimi çıkardığımda da [izinsiz giremez]. İşte bunlar o üç mahrem vakittir."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَأَبُو دَاوُد وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: آيَة لم يُؤمن بهَا أَكثر النَّاس
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan bildirdi; o şöyle dedi: "İnsanların çoğunun gereğince amel etmediği bir ayet vardır;
آيَة الاذن لآمر جاريتي هَذِه الْجَارِيَة قَصِيرَة قَائِمَة على رَأسه أَن تستأذن عَليّ
[o da] izin isteme ayetidir. Ben şu cariyeme —ki başucunda dikilen kısa boylu bir cariyeydi— benim yanıma girmek için izin istemesini emrediyorum."
وَأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: هَذِه الْآيَة تهاون النَّاس بهَا {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} وَمَا نسخت قطّ
Abd b. Humeyd, Saîd b. Cübeyr'den bildirdi; o şöyle dedi: "İnsanlar bu ayeti, {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler” [ayetini] hafife aldılar; oysa o asla neshedilmemiştir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الشّعبِيّ فِي قَوْله {لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} قَالَ: لَيست مَنْسُوخَة
İbn Ebî Şeybe, Şa'bî'den {لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} “Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler” buyruğu hakkında: "Neshedilmiş değildir" dediğini bildirdi.
قيل فَإِن النَّاس لَا يعْملُونَ بهَا قَالَ: الله الْمُسْتَعَان
"Fakat insanlar onunla amel etmiyorlar?" denildi. O da: "Allah yardımcımız olsun" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: يمْكث النَّاس فِي السَّاعَات الَّذين ملكت أَيْمَانكُم وَالَّذين لم يبلغُوا الْحلم مِنْكُم
İbn Ebî Şeybe, İbn Abbâs'tan bildirdi; o şöyle dedi: "İnsanlar [yanına girmek için] o vakitlerde beklerler: Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler ve sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: ترك النَّاس ثَلَاث آيَات فَلم يعملوا بِهن {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} وَالْآيَة الَّتِي فِي سُورَة النِّسَاء {وَإِذا حضر الْقِسْمَة} النِّسَاء الْآيَة ٨ وَالْآيَة الَّتِي فِي الحجرات {إِن أكْرمكُم عِنْد الله أَتْقَاكُم} الحجرات الْآيَة ١٣
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bildirdi; o şöyle dedi: "İnsanlar üç ayeti terk ettiler ve onlarla amel etmediler: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler” ayeti, Nisâ suresindeki {وَإِذا حضر الْقِسْمَة} “[Mirastan payı olmayan akrabalar, yetimler ve yoksullar] taksimatta hazır bulunurlarsa...” (Nisâ 8) ayeti ve Hucurât suresindeki {إِن أكْرمكُم عِنْد الله أَتْقَاكُم} “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok korkanınızdır” (Hucurât 13) ayeti."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي السّنَن عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} قَالَ: إِذا خلا الرجل بأَهْله بعد الْعشَاء فَلَا يدْخل عَلَيْهِ خَادِم وَلَا صبي إِلَّا باذنه حَتَّى يُصَلِّي الْغَدَاة وَإِذا خلا
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan {لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} “Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler” buyruğu hakkında bildirdi; o şöyle dedi: "Kişi yatsıdan sonra eşiyle baş başa kaldığında, sabah namazını kılıncaya kadar hiçbir hizmetçi ve hiçbir çocuk izni olmaksızın onun yanına giremez.
بأَهْله عِنْد الظّهْر فَمثل ذَلِك وَرخّص لَهُم فِي الدُّخُول فِيمَا بَين ذَلِك بِغَيْر إِذن
Öğle vaktinde eşiyle baş başa kaldığında da bunun gibidir. Bu ikisinin arasındaki vakitlerde ise izinsiz girmelerine ruhsat verilmiştir.
وَهُوَ قَوْله {لَيْسَ عَلَيْكُم وَلَا عَلَيْهِم جنَاح بعدهن} فاما من بلغ الْحلم فَإِنَّهُ لَا يدْخل على الرجل وَأَهله إِلَّا باذن على كل حَال
Nitekim bu, O'nun {لَيْسَ عَلَيْكُم وَلَا عَلَيْهِم جنَاح بعدهن} “Bunlardan sonra ne sizin ne de onların üzerine bir günah yoktur” buyruğudur. Ergenlik çağına ermiş olan kimseye gelince; o, kişinin ve eşinin yanına her hâlükârda ancak izinle girer.
وَهُوَ قَوْله {وَإِذا بلغ الْأَطْفَال مِنْكُم الْحلم فليستأذنوا كَمَا اسْتَأْذن الَّذين من قبلهم}
Nitekim bu, O'nun {وَإِذا بلغ الْأَطْفَال مِنْكُم الْحلم فليستأذنوا كَمَا اسْتَأْذن الَّذين من قبلهم} “Çocuklarınız ergenlik çağına erdiklerinde ise, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler” buyruğudur."
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي السّنَن عَن ابْن عَبَّاس أَن رجلَيْنِ سألاه عَن الاسْتِئْذَان فِي الثَّلَاث عورات الَّتِي أَمر الله بهَا فِي الْقُرْآن فَقَالَ ابْن عَبَّاس: ان الله ستير يحب السّتْر وَكَانَ النَّاس لَيْسَ لَهُم ستور على أَبْوَابهم وَلَا حجال فِي بُيُوتهم فَرُبمَا فاجأ الرجل خادمه أَو وَلَده أَو يتيمه فِي حجره وَهُوَ على أَهله
Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan bildirdi: İki adam ona Allah'ın Kur'an'da emrettiği üç mahrem vakitte izin isteme hususunu sordu. İbn Abbâs şöyle dedi: "Allah çok örtücüdür, örtünmeyi sever. İnsanların kapılarında perdeleri, evlerinde cibinlikleri yoktu. Çoğu zaman adam eşinin üzerindeyken hizmetçisi, çocuğu veya himayesindeki yetim ansızın yanına giriverirdi.
فَأَمرهمْ الله أَن يستأذنوا فِي تِلْكَ العورات الَّتِي سمى الله ثمَّ جَاءَ الله بعد بالستور وَبسط الله عَلَيْهِم فِي الرزق فاتخذوا الستور وَاتَّخذُوا الحجال فَرَأى النَّاس أَن ذَلِك قد كفاهم من الاستذان الَّذِي أمروا بِهِ
Bunun üzerine Allah onlara, ismini belirttiği o mahrem vakitlerde izin istemelerini emretti. Daha sonra Allah perdeleri getirdi ve rızıklarını genişletti; böylece perdeler ve cibinlikler edindiler. Bunun üzerine insanlar, bunun kendilerini emrolundukları izin isteme yükümlülüğünden muaf kıldığını düşündüler."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ فِي الْأَدَب وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عمر فِي قَوْله {لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} قَالَ هُوَ على الذُّكُور دون الاناث
İbn Ebî Şeybe, el-Edeb'de Buhârî, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Ömer'den {لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} “Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler” buyruğu hakkında: "Bu, kadınlar için değil erkekler içindir" dediğini bildirdi.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ عَن ابْن عمر فِي قَوْله {ثَلَاث عورات لكم لَيْسَ عَلَيْكُم وَلَا عَلَيْهِم جنَاح بعدهن طَوَّافُونَ عَلَيْكُم} قَالَ: هُوَ للاناث دون الذُّكُور أَن يدخلُوا بِغَيْر إِذن
Feryâbî, İbn Ömer'den {ثَلَاث عورات لكم لَيْسَ عَلَيْكُم وَلَا عَلَيْهِم جنَاح بعدهن طَوَّافُونَ عَلَيْكُم} “[Bu vakitler] sizin için üç mahrem vakittir. Bunlardan sonra ne sizin ne de onların üzerine bir günah yoktur; birbirinizin yanına girip çıkabilirsiniz” buyruğu hakkında: "İzinsiz girmeleri [caiz olanlar], erkekler değil kadınlardır" dediğini bildirdi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سَلمَة بن عبد الرَّحْمَن عَن بعض أَزوَاج النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} قَالَ: نزلت فِي النِّسَاء أَن يسْتَأْذن علينا
İbn Merdûye, Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından birinden {لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} “Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler” buyruğu hakkında: "Kadınların bizden izin istemeleri hakkında indi" dediğini bildirdi.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن عَليّ بن أبي طَالب فِي قَوْله {لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} قَالَ: النِّسَاء فَإِن الرِّجَال يستأذنون
Hâkim —ve bunu sahih kabul etti—, Ali b. Ebî Tâlib'den {لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} “Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler” buyruğu hakkında: "[Buradaki] kadınlardır; erkekler ise [her halükârda] izin isterler" dediğini bildirdi.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي عبد الرَّحْمَن السّلمِيّ فِي هَذِه الْآيَة قَالَ: هِيَ فِي النِّسَاء خَاصَّة
Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den bu ayet hakkında bildirdi; o şöyle dedi: "Bu özellikle kadınlar hakkındadır.
الرِّجَال يستأذنون على كل حَال بِاللَّيْلِ وَالنَّهَار
Erkekler ise gece ve gündüz her halükârda izin isterler."
وَأخرج الْفرْيَابِيّ عَن مُوسَى بن أبي عَائِشَة قَالَ: سَأَلت الشّعبِيّ عَن هَذِه الْآيَة {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} أمنسوخة هِيَ قَالَ: لَا
Feryâbî, Mûsâ b. Ebî Âişe'den bildirdi; o şöyle dedi: Şa'bî'ye bu {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم} “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler” ayetini: "O neshedilmiş midir?" diye sordum. "Hayır" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وَالَّذين لم يبلغُوا الْحلم مِنْكُم} قَالَ: أبناءكم
İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan {وَالَّذين لم يبلغُوا الْحلم مِنْكُم} “ve sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar” buyruğu hakkında: "Oğullarınızdır" dediğini bildirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {طَوَّافُونَ عَلَيْكُم} قَالَ: يَعْنِي بالطوّافين: الدُّخُول وَالْخُرُوج غدْوَة وَعَشِيَّة بِغَيْر إِذن
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den {طَوَّافُونَ عَلَيْكُم} “birbirinizin yanına girip çıkabilirsiniz” buyruğu hakkında: "Dolaşanlardan kasıt, sabah ve akşam izinsizce girip çıkmaktır" dediğini bildirdi.
وَفِي قَوْله {وَإِذا بلغ الْأَطْفَال} يَعْنِي الصغار {مِنْكُم الْحلم} يَعْنِي من الْأَحْرَار من ولد الرجل وأقاربه {فليستأذنوا كَمَا اسْتَأْذن الَّذين من قبلهم} يَعْنِي كَمَا اسْتَأْذن الْكِبَار من ولد الرجل وأقاربه
{وَإِذا بلغ الْأَطْفَال} yani küçükler, {مِنْكُم الْحلم} yani kişinin hür olan çocuklarından ve akrabalarından olanlar ergenlik çağına erdiklerinde {فليستأذنوا كَمَا اسْتَأْذن الَّذين من قبلهم} yani kişinin çocuklarından ve akrabalarından büyük olanların izin istediği gibi izin istesinler.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل فِي قَوْله {كَمَا اسْتَأْذن الَّذين من قبلهم} قَالَ: كَمَا اسْتَأْذن الَّذين بلغُوا الْحلم من قبلهم الَّذين أمروا بالاستئذان على كل حَال
İbn Ebî Hâtim, Mukâtil'den {كَمَا اسْتَأْذن الَّذين من قبلهم} “kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi” buyruğu hakkında: "Kendilerinden önce ergenlik çağına eren ve her halükârda izin istemekle emrolunan kimselerin izin istediği gibi" dediğini bildirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ: ليستأذن الرجل على أمه فانما نزلت {وَإِذا بلغ الْأَطْفَال مِنْكُم الْحلم} فِي ذَلِك
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. el-Müseyyeb'den bildirdi; o şöyle dedi: "Kişi annesinin yanına girerken izin istesin; zira {وَإِذا بلغ الْأَطْفَال مِنْكُم الْحلم} “Çocuklarınız ergenlik çağına erdiklerinde...” ayeti ancak bu hususta inmiştir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي السّنَن عَن ابْن مَسْعُود أَن رجلا سَأَلَهُ اسْتَأْذن على أُمِّي فَقَالَ: نعم
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve es-Sünen'de Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan bildirdi: Bir adam ona: "Annemin yanına girerken izin isteyeyim mi?" diye sordu. O da: "Evet,
مَا على كل أحيانها تحب أَن ترَاهَا
onu her hâlinde görmek istemezsin" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ فِي الْأَدَب عَن جَابر قَالَ: ليستأذن الرجل على وَلَده وَأمه - وَإِن كَانَت عجوزاً - وأخيه وَأُخْته وَأَبِيهِ
İbn Ebî Şeybe ve el-Edeb'de Buhârî, Câbir'den bildirdi; o şöyle dedi: "Kişi çocuğunun, yaşlı da olsa annesinin, erkek kardeşinin, kız kardeşinin ve babasının yanına girerken izin istesin."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْبُخَارِيّ فِي الْأَدَب وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَطاء أَنه سَأَلَ ابْن عَبَّاس اسْتَأْذن على أُخْتِي قَالَ: نعم
Saîd b. Mansûr, el-Edeb'de Buhârî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Atâ'dan bildirdi: O, İbn Abbâs'a: "Kız kardeşimin yanına girerken izin isteyeyim mi?" diye sordu. [İbn Abbâs]: "Evet" dedi.
قلت إِنَّهَا فِي حجري وَإِنِّي أنْفق عَلَيْهَا وانها معي فِي الْبَيْت اسْتَأْذن عَلَيْهَا قَالَ: نعم
"O benim himayemdedir, onun nafakasını ben karşılıyorum ve o benimle aynı evdedir; onun yanına girerken izin isteyeyim mi?" dedim. [İbn Abbâs]: "Evet" dedi.
إِن الله يَقُول {لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم وَالَّذين لم يبلغُوا الْحلم مِنْكُم} فَلم يُؤمر هَؤُلَاءِ بالإِذن إِلَّا فِي هَؤُلَاءِ العورات الثَّلَاث قَالَ: {وَإِذا بلغ الْأَطْفَال مِنْكُم الْحلم فليستأذنوا كَمَا اسْتَأْذن الَّذين من قبلهم} فالإِذن وَاجِب على خلق الله أَجْمَعِينَ
"Şüphesiz Allah şöyle buyurmaktadır: {لِيَسْتَأْذِنكُم الَّذين ملكت أَيْمَانكُم وَالَّذين لم يبلغُوا الْحلم مِنْكُم} “Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler ve sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar sizden izin istesinler”. Bunlara ancak bu üç avret vaktinde izin istemeleri emrolunmuştur. [Ardından] şöyle buyurmuştur: {وَإِذا بلغ الْأَطْفَال مِنْكُم الْحلم فليستأذنوا كَمَا اسْتَأْذن الَّذين من قبلهم} “Çocuklarınız ergenlik çağına erdiklerinde, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler”. Dolayısıyla izin istemek Allah'ın bütün yaratılmışlarına farzdır."
وَأخرج ابْن جرير عَن زيد بن أسلم أَن رجلا سَأَلَ النَّبِي ﷺ اسْتَأْذن على أُمِّي قَالَ: نعم
İbn Cerîr, Zeyd b. Eslem'den bildirdi: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Annemin yanına girerken izin isteyeyim mi?" diye sordu. [Hz. Peygamber]: "Evet" buyurdu.
أَتُحِبُّ أَن ترَاهَا عُرْيَانَة
"Onu çıplak olarak görmekten hoşlanır mısın?" [buyurdu].
وَأخرج ابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي السّنَن عَن عَطاء بن يسَار أَن رجلا قَالَ: يَا رَسُول الله اسْتَأْذن على أُمِّي قَالَ: نعم
İbn Cerîr ve es-Sünen'de Beyhakî, Atâ b. Yesâr'dan bildirdi: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Annemin yanına girerken izin isteyeyim mi?" dedi. [Hz. Peygamber]: "Evet" buyurdu.
قَالَ: إِنِّي مَعهَا فِي الْبَيْت قَالَ: اسْتَأْذن عَلَيْهَا قَالَ: إِنِّي خَادِمهَا أفاستأذن عَلَيْهَا كلما دخلت قَالَ: أفتحب أَن ترَاهَا عُرْيَانَة قَالَ: لَا
[Adam]: "Ben onunla aynı evde kalıyorum" dedi. [Hz. Peygamber]: "Ondan izin iste" buyurdu. [Adam]: "Ben onun hizmetçisiyim; her girdiğimde ondan izin mi isteyeyim?" dedi. [Hz. Peygamber]: "Onu çıplak olarak görmekten hoşlanır mısın?" buyurdu. [Adam]: "Hayır" dedi.
قَالَ: فَاسْتَأْذن عَلَيْهَا
[Hz. Peygamber]: "O hâlde ondan izin iste" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ فِي الْأَدَب وَالْبَيْهَقِيّ عَن حُذَيْفَة أَنه سُئِلَ أيستأذن الرجل على والدته قَالَ: نعم
İbn Ebî Şeybe, el-Edeb'de Buhârî ve Beyhakî, Huzeyfe'den bildirdi: Kendisine: "Kişi annesinin yanına girerken izin ister mi?" diye soruldu. O da: "Evet" dedi,
إِن لم تفعل رَأَيْت مِنْهَا مَا تكره
"Eğer öyle yapmazsan, onda hoşuna gitmeyecek şeyler görürsün."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن سِيرِين فِي قَوْله {وَالَّذين لم يبلغُوا الْحلم مِنْكُم} قَالَ: كَانُوا يعلمونا إِذا جَاءَ أَحَدنَا أَن نقُول السَّلَام عَلَيْكُم
İbn Ebî Şeybe, İbn Sîrîn'den {وَالَّذين لم يبلغُوا الْحلم مِنْكُم} “ve sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Birimiz geldiğinde 'es-Selâmu aleykum,
أَيَدْخُلُ فلَان
falan kişi girebilir mi?' dememizi bize öğretirlerdi."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عبد الرَّحْمَن بن عَوْف أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: لَا يغلبنكم الْأَعْرَاب على اسْم صَلَاتكُمْ قَالَ الله تَعَالَى {وَمن بعد صَلَاة الْعشَاء} وَإِنَّمَا الْعَتَمَة عتمة الابل
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Abdurrahman b. Avf'tan bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bedevîler namazınızın ismi konusunda size baskın çıkmasınlar. Allah Teâlâ: {وَمن بعد صَلَاة الْعشَاء} “yatsı namazından sonra” buyurmuştur. Ateme ise ancak develerin sağılma vaktidir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَا تغلبنكم الْأَعْرَاب على اسْم صَلَاتكُمْ الْعشَاء فَإِنَّمَا هِيَ فِي كتاب الله الْعشَاء وَإِنَّمَا يعتم بحلاب الإِبل
İbn Ebî Şeybe ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bedevîler yatsı namazınızın ismi konusunda size galebe çalmasınlar. Zira o, Allah'ın Kitabı'nda 'el-İşâ'dır; onlar ise ancak develeri sağmak için gecikmektedirler."
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ (ثَلَاث عورات) بِالنّصب
Abd b. Humeyd, Âsım'dan (ثَلَاث عورات) lafzını nasb ile okuduğunu bildirdi.
- قَوْله تَعَالَى: وَالْقَوَاعِد من النِّسَاء اللَّاتِي لَا يرجون نِكَاحا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جنَاح أَن يَضعن ثيابهن غير متبرجات بزينه وَأَن يستعففن خير لَهُنَّ وَالله سميع عليم
- Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {وَالْقَوَاعِد من النِّسَاء اللَّاتِي لَا يرجون نِكَاحا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جنَاح أَن يَضعن ثيابهن غير متبرجات بزينه وَأَن يستعففن خير لَهُنَّ وَالله سميع عليم} “Evlenme arzusu kalmamış olan yaşlı kadınların, ziynetlerini açıp saçmaksızın dış giysilerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur. İffetli davranmaları ise kendileri için daha hayırlıdır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir."
أخرج أَبُو دَاوُد وَالْبَيْهَقِيّ فِي السّنَن عَن ابْن عَبَّاس {وَقل للمؤمنات يغضضن من أبصارهن} فنسخ وَاسْتثنى من ذَلِك {وَالْقَوَاعِد من النِّسَاء اللَّاتِي لَا يرجون نِكَاحا} الْآيَة
Ebû Dâvûd ve es-Sünen'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan bildirdi: {وَقل للمؤمنات يغضضن من أبصارهن} “Mümin kadınlara da söyle, gözlerini sakınsınlar...” ayetinden {وَالْقَوَاعِد من النِّسَاء اللَّاتِي لَا يرجون نِكَاحا} “Evlenme arzusu kalmamış olan yaşlı kadınlar...” ayeti neshedilip istisna kılındı.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي السّنَن عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَالْقَوَاعِد من النِّسَاء} قَالَ: هِيَ الْمَرْأَة لَا جنَاح عَلَيْهَا أَن تجْلِس فِي بَيتهَا بدرع وخمار وتضع عَنْهَا الجلباب مَا لم تتبرج لما يكره الله وَهُوَ قَوْله {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جنَاح أَن يَضعن ثيابهن غير متبرجات بزينة}
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan {وَالْقَوَاعِد من النِّسَاء} “Evlenme arzusu kalmamış olan yaşlı kadınlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Bu, Allah'ın hoşlanmadığı şekilde süslenip açılmadığı müddetçe evinde elbise ve başörtüsüyle oturmasında ve üzerinden cilbabı çıkarmasında bir sakınca olmayan kadındır. İşte O'nun: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جنَاح أَن يَضعن ثيابهن غير متبرجات بزينة} “Ziynetlerini açıp saçmaksızın dış giysilerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur” buyruğu budur."
وَأخرج أَبُو عبيد فِي فضائله وَابْن الْمُنْذر وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف وَالْبَيْهَقِيّ فِي السّنَن عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يقْرَأ {أَن يَضعن ثيابهن} وَيَقُول: هِيَ الجلباب
Ebû Ubeyd Fedâil'inde, İbnü'l-Münzir, İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te ve es-Sünen'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan bildirdi: O, {أَن يَضعن ثيابهن} “dış giysilerini çıkarmalarında” şeklinde okur ve: "O, cilbabdır" derdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي السّنَن عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جنَاح أَن يَضعن ثيابهن} قَالَ: الجلباب والرداء
Abdurrezzâk, Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve es-Sünen'de Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جنَاح أَن يَضعن ثيابهن} “Dış giysilerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur” buyruğu hakkında: "Cilbab ve ridadır" dediğini bildirdi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عمر فِي الْآيَة قَالَ: تضع الجلباب
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, İbn Ömer'den bu ayet hakkında: "Cilbabı çıkarır" dediğini bildirdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {وَالْقَوَاعِد من النِّسَاء} يَقُول: الْمَرْأَة إِذا قعدت عَن النِّكَاح
Abdurrezzâk ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan {وَالْقَوَاعِد من النِّسَاء} “Evlenme arzusu kalmamış olan yaşlı kadınlar” buyruğu hakkında: "Kadın nikahtan kesildiği zamanki halidir" dediğini bildirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {وَالْقَوَاعِد من النِّسَاء} يَعْنِي الْمَرْأَة الْكَبِيرَة الَّتِي لَا تحيض من الْكبر {اللَّاتِي لَا يرجون نِكَاحا} يَعْنِي تزويجاً
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den bildirdi: {وَالْقَوَاعِد من النِّسَاء} “Evlenme arzusu kalmamış olan yaşlı kadınlar” yani yaşlılıktan ötürü hayız görmeyen yaşlı kadın; {اللَّاتِي لَا يرجون نِكَاحا} “evlenme arzusu taşımayanlar” yani evlenmeyi [ummuyanlar] demektir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {اللَّاتِي لَا يرجون نِكَاحا} قَالَ: لَا يردنه
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {اللَّاتِي لَا يرجون نِكَاحا} “Evlenme arzusu taşımayanlar” buyruğu hakkında: "Onu istemeyenler" dediğini bildirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: أَخْبرنِي مُسلم مولى امْرَأَة حُذَيْفَة بن الْيَمَان أَنه خضب رَأس مولاته فَدخلت عَلَيْهَا فسألتها فَقَالَت: نعم يَا بني إِنِّي من {وَالْقَوَاعِد من النِّسَاء اللَّاتِي لَا يرجون نِكَاحا} وَقد قَالَ الله فِي ذَلِك مَا سَمِعت
İbn Ebî Hâtim, Süddî'den bildirdi; o şöyle dedi: Huzeyfe b. el-Yemân'ın hanımının azatlısı Müslim bana, hanımefendisinin saçını kınaladığını, bunun üzerine onun yanına girip ona sorduğunu, onun da: "Evet yavrucuğum, ben {وَالْقَوَاعِد من النِّسَاء اللَّاتِي لَا يرجون نِكَاحا} 'evlenme arzusu kalmamış yaşlı kadınlardanım'; nitekim Allah bu hususta işittiğin şeyi buyurmuştur" dediğini haber verdi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مَيْمُون بن مهْرَان قَالَ: فِي مصحف أبي بن كَعْب ومصحف ابْن مَسْعُود (فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جنَاح أَن يَضعن جلابيبهن غير متبرجات)
İbnü'l-Münzir, Meymûn b. Mihrân'dan bildirdi; o şöyle dedi: Übey b. Ka'b'ın mushafında ve İbn Mes'ûd'un mushafında: (فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جنَاح أَن يَضعن جلابيبهن غير متبرجات) "Açılıp saçılmaksızın cilbablarını çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur" şeklindedir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود عَن ابْن عَبَّاس أَنَّهُمَا كَانَا يقرآن (فَلَيْسَ عَلَيْهِم جنَاح أَن يَضعن جلابيبهن خير متبرجات)
İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan ve İbn Abbâs'tan, onların (فَلَيْسَ عَلَيْهِم جنَاح أَن يَضعن جلابيبهن خير متبرجات) şeklinde okuduklarını bildirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود وَابْن عَبَّاس أَنَّهُمَا كَانَا يقرآن (فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جنَاح أَن يَضعن جلابيبهن غير متبرجات)
İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan, onların (فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جنَاح أَن يَضعن جلابيبهن غير متبرجات) şeklinde okuduklarını bildirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَائِشَة أَنَّهَا سُئِلت: عَن الخضاب والصباغ والقرطين والخلخال وَخَاتم الذَّهَب وَثيَاب الرقَاق فَقَالَ: يَا معشر النِّسَاء قصتكن كلهَا وَاحِدَة أحل الله لَكِن الزِّينَة غير متبرجات
İbn Ebî Hâtim, Âişe'den bildirdi: Kendisine kına yakmak, boyanmak, küpeler, halhal, altın yüzük ve ince elbiseler hakkında soruldu. O da şöyle dedi: "Ey kadınlar topluluğu! Sizin durumunuzun hepsi birdir; Allah, açılıp saçılmaksızın süslenmeyi size helal kılmıştır."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَأَن يستعففن خير لَهُنَّ} قَالَ: يلبسن جلابيبهن
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {وَأَن يستعففن خير لَهُنَّ} “İffetli davranmaları ise kendileri için daha hayırlıdır” buyruğu hakkında: "Cilbablarını giyerler" dediğini bildirdi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي السّنَن عَن عَاصِم الْأَحول قَالَ:
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve es-Sünen'de Beyhakî, Âsım el-Ahvel'den bildirdi; o şöyle dedi:
دخلت على حَفْصَة بنت سِيرِين وَقد أَلْقَت عَلَيْهَا ثِيَابهَا فَقلت أَلَيْسَ يَقُول الله {وَالْقَوَاعِد من النِّسَاء اللَّاتِي لَا يرجون نِكَاحا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جنَاح أَن يَضعن ثيابهن} قَالَ: اقْرَأ مَا بعده {وَأَن يستعففن خير لَهُنَّ} وَهُوَ ثِيَاب الجلباب
"Hafsa bint Sîrîn'in yanına girdim; üzerine giysilerini örtmüştü. Ben: 'Allah, {وَالْقَوَاعِد من النِّسَاء اللَّاتِي لَا يرجون نِكَاحا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جنَاح أَن يَضعن ثيابهن} “Evlenme arzusu kalmamış olan yaşlı kadınların, dış giysilerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur” buyurmuyor mu?' dedim. O: 'Ondan sonrasını oku: {وَأَن يستعففن خير لَهُنَّ} “İffetli davranmaları ise kendileri için daha hayırlıdır”. O da cilbab giysisidir' dedi."
- قَوْله تَعَالَى: لَيْسَ على الْأَعْمَى حرج وَلَا على الْأَعْرَج حرج وَلَا على الْمَرِيض حرج وَلَا على أَنفسكُم أَن تَأْكُلُوا من بُيُوتكُمْ أَو بيُوت آبائكم أَو بيُوت أُمَّهَاتكُم أَو بيُوت إخْوَانكُمْ أَو بيُوت أخواتكم أَو بيُوت أعمامكم أَو بيُوت عماتكم أَو بيُوت أخوالكم أَو بيُوت خالاتكم أَو مَا ملكتم مفاتحه أَو صديقكم لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَو أشتاتا فَإِذا دَخَلْتُم بُيُوتًا فَسَلمُوا على أَنفسكُم تَحِيَّة من عِنْد الله مباركة طيبَة كَذَلِك يبين الله لكم الْآيَات لَعَلَّكُمْ تعقلون
- Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {لَيْسَ على الْأَعْمَى حرج وَلَا على الْأَعْرَج حرج وَلَا على الْمَرِيض حرج وَلَا على أَنفسكُم أَن تَأْكُلُوا من بُيُوتكُمْ أَو بيُوت آبائكم أَو بيُوت أُمَّهَاتكُم أَو بيُوت إخْوَانكُمْ أَو بيُوت أخواتكم أَو بيُوت أعمامكم أَو بيُوت عماتكم أَو بيُوت أخوالكم أَو بيُوت خالاتكم أَو مَا ملكتم مفاتحه أَو صديقكم لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَو أشتاتا فَإِذا دَخَلْتُم بُيُوتًا فَسَلمُوا على أَنفسكُم تَحِيَّة من عِنْد الله مباركة طيبَة كَذَلِك يبين الله لكم الْآيَات لَعَلَّكُمْ تعقلون} “Köre bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya bir güçlük yoktur; sizin için de gerek kendi evlerinizden, gerek babalarınızın evlerinden, gerek annelerinizin evlerinden, gerek erkek kardeşlerinizin evlerinden, gerek kız kardeşlerinizin evlerinden, gerek amcalarınızın evlerinden, gerek halalarınızın evlerinden, gerek dayılarınızın evlerinden, gerek teyzelerinizin evlerinden veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden yahut arkadaşınızın evinden yemenizde bir sakınca yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde de size bir günah yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereketli ve güzel bir esenlik dileği olarak kendinize (birbirinize) selam verin. İşte Allah, akıl erdiresiniz diye ayetleri size böyle açıklamaktadır."
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: لما نزلت {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالكُم بَيْنكُم بِالْبَاطِلِ} النِّسَاء الْآيَة ٢٩ قَالَت الْأَنْصَار: مَا بِالْمَدِينَةِ مَال أعز من الطَّعَام
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den bildirdi: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالكُم بَيْنكُم بِالْبَاطِلِ} (en-Nisâ: 29) “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin” ayeti indiğinde Ensâr: "Medine'de yemekten daha kıymetli bir mal yoktur" dediler.
كَانُوا يتحرجون أَن يَأْكُلُوا مَعَ الْأَعْمَى يَقُولُونَ: أَنه لَا يبصر مَوضِع الطَّعَام وَكَانُوا يتحرجون الْأكل مَعَ الْأَعْرَج يَقُولُونَ: الصَّحِيح يسْبقهُ إِلَى الْمَكَان وَلَا يَسْتَطِيع أَن يزاحم ويتحرجون الْأكل مَعَ الْمَرِيض يَقُولُونَ: لَا يَسْتَطِيع أَن يَأْكُل مثل الصَّحِيح وَكَانُوا يتحرجون أَن يَأْكُلُوا فِي بيُوت أقربائهم فَنزلت {لَيْسَ على الْأَعْمَى حرج} يَعْنِي فِي الْأكل مَعَ الْأَعْمَى
Kör ile birlikte yemekten çekinir ve: "O yemeğin yerini göremez" derlerdi. Topal ile yemekten çekinir ve: "Sağlam olan kimse mekana ondan önce ulaşır, o ise sıkışıklığa katlanamaz" derlerdi. Hasta ile yemekten çekinir ve: "O, sağlam kimse gibi yiyemez" derlerdi. Akrabalarının evlerinde yemekten de çekinirlerdi. Bunun üzerine {لَيْسَ على الْأَعْمَى حرج} “Köre bir güçlük yoktur” ayeti, yani kör ile birlikte yemek hususunda indi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مقسم قَالَ: كَانُوا يكْرهُونَ أَن يَأْكُلُوا مَعَ الْأَعْمَى والأعرج وَالْمَرِيض لأَنهم لَا ينالون كَمَا ينَال الصَّحِيح فَنزلت {لَيْسَ على الْأَعْمَى حرج} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Miksem'den bildirdi: Kör, topal ve hasta ile birlikte yemek yemeyi hoş görmezlerdi; zira onlar sağlam kimsenin ulaştığına ulaşamazlardı. Bunun üzerine {لَيْسَ على الْأَعْمَى حرج} “Köre bir güçlük yoktur...” ayeti indi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَإِبْرَاهِيم وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانَ الرجل يذهب بالأعمى أَو
Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, İbrâhim, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, Mücâhid'den bildirdi; o şöyle dedi: "Kişi körü yahut
الْأَعْرَج وَالْمَرِيض إِلَى بَيت أَبِيه أَو بَيت أَخِيه أَو بَيت أُخْته أَو بَيت عَمه أَو بَيت عمته أَو بَيت خَاله أَو بَيت خَالَته فَكَانَ الزمنى يتحرجون من ذَلِك يَقُولُونَ: إِنَّمَا يذهبوا بِنَا إِلَى بيُوت غَيرهم فَنزلت هَذِه الْآيَة رخصَة لَهُم
topalı ve hastayı babasının evine yahut erkek kardeşinin evine yahut kız kardeşinin evine yahut amcasının evine yahut halasının evine yahut dayısının evine yahut teyzesinin evine götürürdü. Engelliler ise bundan çekinir ve: 'Bizi ancak başkalarının evlerine götürüyorlar' derlerdi. Bunun üzerine onlara bir ruhsat olarak bu ayet indi."
وَأخرج الْبَزَّار وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن النجار عَن عَائِشَة قَالَت: كَانَ الْمُسلمُونَ يرغبون فِي النفير مَعَ رَسُول الله ﷺ فيدفعون مفاتيحهم إِلَى أمنائهم وَيَقُولُونَ لَهُم: قد أحلننا لكم أَن تَأْكُلُوا مِمَّا احتجتم إِلَيْهِ فَكَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّه لَا يحل لنا أَن نَأْكُل إِنَّهُم أذنوا لنا من غير طيب أنفسهم وَإِنَّمَا نَحن أُمَنَاء فَأنْزل الله {وَلَا على أَنفسكُم أَن تَأْكُلُوا} إِلَى قَوْله {أَو مَا ملكتم مفاتحه}
Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve İbnü'n-Neccâr, Âişe'den bildirdi; o şöyle dedi: Müslümanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıkmayı arzu ederler, anahtarlarını güvendikleri kimselere teslim eder ve onlara: "İhtiyaç duyduğunuz şeyden yemenizi size helal kıldık" derlerdi. Onlar ise: "Bizim yememiz bize helal değildir; onlar bize gönül hoşnutluğu olmadan izin verdiler, bizler ise sadece emanetçileriz" derlerdi. Bunun üzerine Allah: {وَلَا على أَنفسكُم أَن تَأْكُلُوا} “sizin için de... yemenizde bir sakınca yoktur” buyruğundan {أَو مَا ملكتم مفاتحه} “veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden” kavline kadar olan kısmı indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن شهَاب أَخْبرنِي عبيد الله ابْن عبد الله وَابْن مسيب أَنه كَانَ رجال من أهل الْعلم يحدثُونَ إِنَّمَا أنزلت هَذِه الْآيَة فِي أُمَنَاء الْمُسلمين كَانُوا يرغبون فِي النفير مَعَ رَسُول الله ﷺ فِي سَبِيل الله فيعطون مفاتيحهم أمناءهم وَيَقُولُونَ لَهُم: قد أَحللنَا لكم أَن تَأْكُلُوا مِمَّا فِي بُيُوتنَا فَيَقُول الَّذين استودعوهم المفاتيح: وَالله مَا يحل لنا مِمَّا فِي بُيُوتهم شَيْء وَإِن أحلوه لنا حَتَّى يرجِعوا إِلَيْنَا وانها لأمانة ائتمنا عَلَيْهَا فَلم يزَالُوا على ذَلِك حَتَّى أنزل الله هَذِه الْآيَة فطابت أنفسهم
Abd b. Humeyd, İbn Şihâb'dan bildirdi: Bana Ubeydullah b. Abdillah ve İbnü'l-Müseyyeb haber verdi ki; ilim ehlinden bazı kimseler şöyle rivayet ederlerdi: Bu ayet ancak Müslümanların emanetçileri hakkında inmiştir. Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Allah yolunda sefere çıkmayı arzularlar, anahtarlarını emanetçilerine verir ve onlara: "Evlerimizde bulunan şeylerden yemenizi size helal kıldık" derlerdi. Kendilerine anahtarlar emanet edilen kimseler ise: "Allah'a yemin olsun ki onlar bize helal kılmış olsalar bile, yanımıza dönünceye kadar onların evlerindeki hiçbir şey bize helal değildir; zira o bize emanet edilmiş bir emanettir" derlerdi. Allah bu ayeti indirip onların gönülleri rahatlayıncaya kadar bu hâl üzere kaldılar.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما نزلت {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالكُم بَيْنكُم بِالْبَاطِلِ} النِّسَاء الْآيَة ٢٩ قَالَ الْمُسلمُونَ: إِن الله قد نَهَانَا أَن نَأْكُل أَمْوَالنَا بَيْننَا بِالْبَاطِلِ وَالطَّعَام هُوَ من أفضل الْأَمْوَال فَلَا يحل لأحد منا أَن يَأْكُل من عِنْد أحد
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan bildirdi; o şöyle dedi: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالكُم بَيْنكُم بِالْبَاطِلِ} (en-Nisâ: 29) “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin” ayeti indiğinde Müslümanlar: "Şüphesiz Allah mallarımızı aramızda batıl yollarla yememizi yasaklamıştır, yemek ise malların en üstünlerindendir; dolayısıyla hiçbirimizin bir başkasının yanında yemek yemesi helal değildir" dediler.
فَكف النَّاس عَن ذَلِك فَأنْزل الله {لَيْسَ على الْأَعْمَى حرج} إِلَى قَوْله {أَو مَا ملكتم مفاتحه} وَهُوَ الرجل يُوكل الرجل بضيعته وَالَّذِي رخص الله أَن يَأْكُل من ذَلِك الطَّعَام وَالتَّمْر وَشرب اللَّبن وَكَانُوا أَيْضا يتحرجون أَن يَأْكُل الرجل الطَّعَام وَحده حَتَّى يكون مَعَه غَيره فَرخص الله لَهُم فَقَالَ {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَو أشتاتاً}
Bunun üzerine insanlar bundan el çektiler. Allah Teâlâ da: {لَيْسَ على الْأَعْمَى حرج} “Köre bir güçlük yoktur” kavlinden {أَو مَا ملكتم مفاتحه} “veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden” kavline kadar olan kısmı indirdi. Bu, kişinin arazisini/mülkünü bir adama emanet etmesidir; Allah o yemekten ve hurmadan yemesine ve sütten içmesine ruhsat vermiştir. Onlar ayrıca kişi yanında bir başkası bulununcaya kadar tek başına yemek yemekten de çekinirlerdi. Allah onlara ruhsat vererek şöyle buyurdu: {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَو أشتاتاً} “Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde de size bir günah yoktur."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ قَالَ: كَانَ أهل الْمَدِينَة قبل أَن يبْعَث النَّبِي ﷺ لَا يخالطهم فِي طعامهم أعمى وَلَا مَرِيض وَلَا أعرج لِأَن الْأَعْمَى لَا يبصر طيب الطَّعَام وَالْمَرِيض لَا يَسْتَوْفِي الطَّعَام كَمَا يَسْتَوْفِي الصَّحِيح والأعرج لَا يَسْتَطِيع الْمُزَاحمَة على الطَّعَام فَنزلت رخصَة فِي مؤاكلتهم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk radıyallâhu anh'tan bildirdi; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce Medine halkının yemeklerine hiçbir kör, hasta ve topal ortak olamazdı. Çünkü kör, yemeğin güzelini göremezdi; hasta, sağlam kimsenin yediği gibi tam yiyemezdi; topal ise yemeğe üşüşmeye güç yetiremezdi. Bunun üzerine onlarla birlikte yemek yeme hususunda bir ruhsat indi.
وَأخرج الثَّعْلَبِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: خرج الْحَارِث غازياً مَعَ رَسُول الله ﷺ وَخلف على أَهله خَالِد بن زيد فحرج أَن يَأْكُل من طَعَامه وَكَانَ مجهوداً فَنزلت
Sa'lebî, İbn Abbâs'tan bildirdi; o şöyle dedi: el-Hâris, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazaya çıktı ve ailesinin başına Hâlid b. Zeyd'i vekil bıraktı. O ise son derece darda olmasına rağmen onun yemeğinden yemekten çekindi; bunun üzerine [ayet] indi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد فِي مراسيله وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ عَن الزُّهْرِيّ أَنه سُئِلَ عَن قَوْله {لَيْسَ على الْأَعْمَى حرج} الْآيَة مَا بَال الْأَعْمَى والأعرج وَالْمَرِيض ذكرُوا هُنَا فَقَالَ: أخبرنَا عبيد الله أَن الْمُسلمين كَانُوا إِذا غزوا أَقَامُوا أوصاتهم وَكَانُوا يدْفَعُونَ إِلَيْهِم مَفَاتِيح أَبْوَابهم يَقُولُونَ: قد أَحللنَا لكم أَن تَأْكُلُوا مِمَّا فِي بُيُوتنَا وَكَانُوا يتحرجون من ذَلِك يَقُولُونَ: لَا ندْخلهَا وهم غيب فأنزلت هَذِه الْآيَة رخصَة لَهُم
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, Merâsîl'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr ve Beyhakî, Zührî'den bildirdi: Kendisine {لَيْسَ على الْأَعْمَى حرج} “Köre bir güçlük yoktur...” ayeti ve kör, topal ve hastanın burada zikredilmesinin sebebinin ne olduğu soruldu. O da şöyle dedi: Ubeydullah bize haber verdi ki, Müslümanlar savaşa çıktıklarında geride vekillerini bırakırlar ve evlerinin anahtarlarını onlara teslim edip: "Evlerimizde bulunan şeylerden yemenizi size helal kıldık" derlerdi. Onlar ise bundan çekinir ve: "Onlar yokken biz o evlere girmeyiz" derlerdi. Bunun üzerine onlara bir ruhsat olarak bu ayet indirildi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: كَانَ هَذَا الْحَيّ من بني كنَانَة بن خُزَيْمَة يرى أحدهم أَن عَلَيْهِ مخزاة أَن يَأْكُل وَحده فِي الْجَاهِلِيَّة حَتَّى إِن كَانَ الرجل يَسُوق الذود الحفل وَهُوَ جَائِع حَتَّى يجد من يؤاكله ويشاربه فَأنْزل الله {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَو أشتاتاً}
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bildirdi; o şöyle dedi: Benî Kinâne b. Huzeyme'den olan bu kabile, Câhiliye döneminde bir kimsenin tek başına yemek yemesini bir utanç vesilesi sayardı; öyle ki kişi aç olduğu hâlde kendisiyle birlikte yiyip içecek birini buluncaya kadar süt dolu dişi develeri güder dururdu. Bunun üzerine Allah: {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَو أشتاتاً} “Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde de size bir günah yoktur” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عطرمة وَأبي صَالح قَالَا: كَانَت الْأَنْصَار إِذا نزل بهم الضَّيْف لَا يَأْكُلُون مَعَه حَتَّى يَأْكُل مَعَهم الضَّيْف فَنزلت رخصَة لَهُم
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İkrime ve Ebû Sâlih'ten bildirdi; onlar şöyle dediler: Ensâr, kendilerine bir misafir indiğinde misafir kendileriyle birlikte yemedikçe yemek yemezlerdi. Bunun üzerine kendilerine bir ruhsat olarak [bu ayet] indi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أَو صديقكم} قَالَ: إِذا دخلت بَيت صديقك من غير مؤامرته ثمَّ أكلت من طَعَامه بِغَيْر إِذْنه لم يكن بذلك بَأْس
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {أَو صديقكم} “yahut arkadaşınızın evinden” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Arkadaşının evine ona danışmaksızın girdiğinde, sonra da onun izni olmaksızın yemeğinden yediğinde bunda bir sakınca yoktur."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {أَو صديقكم} قَالَ: هَذَا شَيْء قد انْقَطع إِنَّمَا كَانَ هَذَا فِي أَوله وَلم يكن لَهُم أَبْوَاب وَكَانَت الستور مرخاة فَرُبمَا دخل الرجل الْبَيْت وَلَيْسَ فِيهِ أحد فَرُبمَا وجد الطَّعَام وَهُوَ جَائِع فسوّغ لَهُ الله أَن يَأْكُلهُ قَالَ: وَذهب ذَلِك
İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den {أَو صديقكم} “yahut arkadaşınızın evinden” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Bu, artık sona ermiş bir husustur. Bu durum ancak [İslam'ın] başlangıcında idi; onların kapıları yoktu, perdeler sarkıtılmıştı. Bazen kişi eve girerdi ve evde hiç kimse olmazdı; kişi aç olduğu hâlde bazen yiyecek bulurdu da Allah onu yemesini ona mubah kılmıştı." [İbn Zeyd] dedi ki: "Bu durum geçip gitmiştir;
الْيَوْم الْبيُوت فِيهَا أَهلهَا فَإِذا خَرجُوا أغلقوا فقد ذهب ذَلِك
bugün evlerde sahipleri bulunmaktadır, çıktıkları zaman da kapıları kilitlerler; dolayısıyla bu hüküm artık geçmiştir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَإِذا دَخَلْتُم بُيُوتًا فَسَلمُوا على أَنفسكُم} يَقُول: إِذا دَخَلْتُم بُيُوتًا فَسَلمُوا على أَهلهَا تَحِيَّة من عِنْد الله
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-İmân'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan {فَإِذا دَخَلْتُم بُيُوتًا فَسَلمُوا على أَنفسكُم} “Evlere girdiğiniz zaman kendinize (birbirinize) selam verin” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bir esenlik dileği olarak ev halkına selam verin."