وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {وَالَّذين يَبْتَغُونَ الْكتاب} يَعْنِي الَّذين يطْلبُونَ الْمُكَاتبَة من المملوكين
İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den {وَالَّذين يَبْتَغُونَ الْكتاب} “Mükâtebe yapmak isteyenler” hakkında: "Yani kölelerden mükâtebe (hürriyet sözleşmesi) talep edenler" dediğini bildirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل فِي قَوْله {فكاتبوهم} قَالَ: هَذَا تَعْلِيم ورخصة وَلَيْسَت بعزيمة
İbn Ebî Hâtim Mukâtil'den {فكاتبوهم} “onlarla mükâtebe yapın” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Bu bir öğretme ve ruhsattır, kesin bir emir (azimet) değildir."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن عَامر الشّعبِيّ {فكاتبوهم} قَالَ: إِن شَاءَ كَاتب وَإِن شَاءَ لم يُكَاتب
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd Âmir eş-Şa'bî'den {فكاتبوهم} “onlarla mükâtebe yapın” hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Dilerse mükâtebe yapar, dilerse yapmaz."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن أنس بن مَالك قَالَ: سَأَلَني سِيرِين الْمُكَاتبَة فأبيت عَلَيْهِ فَأتى عمر بن الْخطاب فَأقبل عليَّ بِالدرةِ وَقَالَ: كَاتبه وتلا {فكاتبوهم إِن علمْتُم فيهم خيرا} فكاتبته
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Enes b. Mâlik'ten bildirdi, o şöyle dedi: "Sîrîn benden mükâtebe istedi, ben ise reddettim. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb'a gitti. [Ömer] kamçısıyla üzerime gelip: 'Onunla mükâtebe yap' dedi ve {فكاتبوهم إِن علمْتُم فيهم خيرا} “Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükâtebe yapın” [ayetini] okudu; ben de onunla mükâtebe yaptım."
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي الْمَرَاسِيل وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن يحيى بن أبي كثير قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ {فكاتبوهم إِن علمْتُم فيهم خيرا} قَالَ: إِن علمْتُم فيهم حِرْفَة وَلَا ترسلوهم كلا على النَّاس
Ebû Dâvûd el-Merâsîl'de ve el-Beyhakî Sünen'inde Yahyâ b. Ebî Kesîr'den bildirdi, o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) {فكاتبوهم إِن علمْتُم فيهم خيرا} “Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükâtebe yapın” [ayeti hakkında] şöyle buyurdu: "Şayet onlarda bir meslek/zanaat bilirseniz [mükâtebe yapın], onları insanlara yük olarak salıvermeyin."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن علمْتُم فيهم خيرا} قَالَ: المَال
Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî İbn Abbâs'tan {إِن علمْتُم فيهم خيرا} “Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz” buyruğu hakkında: "[Hayır,] maldır" dediğini bildirdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن مُجَاهِد مثله
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd Mücâhid'den aynısını bildirdi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن علمْتُم فيهم خيرا} قَالَ: أَمَانَة ووفاء
el-Beyhakî İbn Abbâs'tan {إِن علمْتُم فيهم خيرا} “Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz” buyruğu hakkında: "[Hayır,] güvenilirlik ve ahde vefadır" dediğini bildirdi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فكاتبوهم إِن علمْتُم فيهم خيرا} إِن علمت إِن مكاتبك يقضيك
el-Beyhakî İbn Abbâs'tan {فكاتبوهم إِن علمْتُم فيهم خيرا} “Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükâtebe yapın” buyruğu hakkında: "Şayet mükâtep kölenin borcunu ödeyeceğini bilirsen [mükâtebe yap]" dediğini bildirdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن جريج قَالَ: قلت لعطاء مَا قَوْله {فكاتبوهم إِن علمْتُم فيهم خيرا} الْخَيْر المَال أم الصّلاح أم كل ذَلِك قَالَ مَا أرَاهُ إِلَّا المَال كَقَوْلِه {كتب عَلَيْكُم إِذا حضر أحدكُم الْمَوْت إِن ترك خيرا} الْخَيْر
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî İbn Cüreyc'den bildirdi, o şöyle dedi: Atâ'ya: "{فكاتبوهم إِن علمْتُم فيهم خيرا} “Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükâtebe yapın” buyruğundaki hayır mal mıdır, dürüstlük müdür yoksa hepsi midir?" diye sordum. O: "Yüce Allah'ın: {كتب عَلَيْكُم إِذا حضر أحدكُم الْمَوْت إِن ترك خيرا} “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır bırakacaksa size farz kılındı” buyruğundaki gibi, ben onu ancak mal olarak görüyorum; buradaki hayır...
المَال
...maldır."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عُبَيْدَة السَّلمَانِي {إِن علمْتُم فيهم خيرا} قَالَ: إِن علمْتُم عِنْدهم أَمَانَة
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Ubeyde es-Selmânî'den {إِن علمْتُم فيهم خيرا} “Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz” buyruğu hakkında: "Şayet onlarda güvenilirlik bilirseniz" dediğini bildirdi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة وَإِبْرَاهِيم وَأبي صَالح
Abd b. Humeyd Katâde, İbrâhîm ve Ebû Sâlih'ten...
مثله
...aynısını bildirdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن نَافِع قَالَ: كَانَ ابْن عمر يكره أَن
Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî Nâfi'den bildirdi, o şöyle dedi: İbn Ömer...
يُكَاتب عَبده إِذا لم يكن لَهُ حِرْفَة وَيَقُول: يطعمني من أوساخ النَّاس
...bir mesleği olmadığı takdirde kölesiyle mükâtebe yapmayı kerih görür ve: "Bana insanların kirlerinden (sadaka ve yardımlarından) yedirecek" derdi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن مُجَاهِد وَطَاوُس فِي قَوْله {إِن علمْتُم فيهم خيرا} قَالَ: مَالا وَأَمَانَة
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî Mücâhid ve Tâvûs'tan {إِن علمْتُم فيهم خيرا} “Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz” buyruğu hakkında: "Mal ve güvenilirlik [görürseniz]" dediklerini bildirdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن الْحسن مثله
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd Hasan[-ı Basrî]'den aynısını bildirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن علمْتُم فيهم خيرا} قَالَ: إِن علمْتُم لَهُم حِيلَة وَلَا تلقوا مؤنتهم على الْمُسلمين {وَآتُوهُمْ من مَال الله الَّذِي آتَاكُم} يَعْنِي ضَعُوا عَنْهُم من مكاتبتهم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî İbn Abbâs'tan {إِن علمْتُم فيهم خيرا} “Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Şayet onların bir kazanç yolu bulabileceklerini bilirseniz [mükâtebe yapın]; onların geçim yükünü Müslümanların üzerine atmayın. {وَآتُوهُمْ من مَال الله الَّذِي آتَاكُم} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” [buyruğu ise], yani mükâtebe bedellerinden bir kısmını onlara bağışlayın [demektir]."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالرُّويَانِيّ فِي مُسْنده والضياء الْمَقْدِسِي فِي المختارة عَن بُرَيْدَة {وَآتُوهُمْ من مَال الله} قَالَ: حث النَّاس عَلَيْهِ أَن يعطوه
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Rûyânî Müsned'inde ve ed-Dıyâ el-Makdisî el-Muhtâre'de Büreyde'den {وَآتُوهُمْ من مَال الله} “Allah'ın malından onlara verin” buyruğu hakkında: "[Allah] ona [yardım etmeleri] için insanları teşvik etti" dediğini bildirdi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن {وَآتُوهُمْ من مَال الله} قَالَ: حث النَّاس عَلَيْهِ مولى وَغَيره
Abd b. Humeyd Hasan[-ı Basrî]'den {وَآتُوهُمْ من مَال الله} “Allah'ın malından onlara verin” buyruğu hakkında: "Efendisi olsun başkası olsun, insanları ona vermeye teşvik etti" dediğini bildirdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن مُجَاهِد قَالَ: يتْرك للْمكَاتب طَائِفَة من كِتَابَته
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî Mücâhid'den bildirdi, o şöyle dedi: "Mükâtebe bedelinden bir kısmı mükâtep köleye bırakılır (bağışlanır)."
وَعبد بن الحميد ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: قَالَ ابْن عَبَّاس {وَآتُوهُمْ من مَال الله} أَمر الله الْمُؤمنِينَ أَن يعينوا فِي الرّقاب قَالَ عَليّ بن أبي طَالب: أَمر الله السَّيِّد أَن يدع للْمكَاتب الرّبع من ثمنه وَهَذَا تَعْلِيم من الله لَيْسَ بفريضة وَلَكِن فِيهِ أجر
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den bildirdi, o şöyle dedi: İbn Abbâs: "{وَآتُوهُمْ من مَال الله} “Allah'ın malından onlara verin” [buyruğuyla] Allah müminlere köle azadında yardım etmelerini emretmiştir" dedi. Ali b. Ebî Tâlib de şöyle dedi: "Allah efendiye, mükâtep kölenin bedelinden dörtte birini ona bağışlamasını emretmiştir. Bu Allah'tan bir öğretmedir, farz değildir; fakat bunda ecir vardır."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ من طَرِيق أبي عبد الرَّحْمَن السّلمِيّ أَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ فِي قَوْله {إِن علمْتُم فيهم خيرا} قَالَ: مَالا
Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve el-Beyhakî Ebû Abdirrahmân es-Sülemî yoluyla Ali b. Ebî Tâlib'in {إِن علمْتُم فيهم خيرا} “Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz” buyruğu hakkında: "[Hayır,] maldır" dediğini bildirdi;
{وَآتُوهُمْ من مَال الله الَّذِي آتَاكُم} قَالَ: يتْرك للْمكَاتب الرّبع
{وَآتُوهُمْ من مَال الله الَّذِي آتَاكُم} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” buyruğu hakkında da: "Mükâtebe bedelinin dörtte biri mükâtep köleye bırakılır" dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ والديلمي وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ وَابْن مرْدَوَيْه من طرق عَن عبد الله بن حبيب عَن عَليّ عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {وَآتُوهُمْ من مَال الله الَّذِي آتَاكُم} قَالَ: يتْرك للْمكَاتب الرّبع
Abdürrezzâk, İbn Ebî Hâtim, el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek), ed-Deylemî, İbnü'l-Münzir, el-Beyhakî ve İbn Merdûye çeşitli yollarla Abdullah b. Habîb'den, o Ali'den, o da Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) {وَآتُوهُمْ من مَال الله الَّذِي آتَاكُم} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” buyruğu hakkında: "Mükâtebe bedelinin dörtte biri mükâtep köleye bırakılır" buyurduğunu bildirdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة قَالَ: يتْرك لَهُ الْعشْر من كِتَابَته
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd Katâde'den bildirdi, o şöyle dedi: "Mükâtebe bedelinden onda biri ona bırakılır."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن عمر أَنه كَاتب عبدا لَهُ يكنى أَبَا أُميَّة فجَاء بنجمه حِين حل قَالَ: يَا أَبَا أُميَّة اذْهَبْ فَاسْتَعِنْ بِهِ فِي مُكَاتَبَتك قَالَ: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ لَو تركت حَتَّى يكون من آخر نجم قَالَ: أَخَاف أَن لَا أدْرك ذَلِك ثمَّ قَرَأَ {وَآتُوهُمْ من مَال الله الَّذِي آتَاكُم}
Abdürrezzâk, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî Ömer'den bildirdi: O, Ebû Ümeyye künyeli bir kölesiyle mükâtebe yapmıştı. Köle vadesi dolduğunda taksidini getirince [Ömer]: "Ey Ebû Ümeyye! Git, mükâtebe bedelini ödemede bundan faydalan (bu taksiti sana bağışladım)" dedi. Köle: "Ey Müminlerin Emîri! Bunu son taksite bıraksaydın ya?" deyince, [Ömer]: "O zamana kadar yaşayamamaktan korkarım" dedi ve ardından {وَآتُوهُمْ من مَال الله الَّذِي آتَاكُم} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” [ayetini] okudu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: كَانَ ابْن عمر إِذا كَانَ لَهُ مكَاتب لم يضع عَنهُ شَيْئا من أول نجومه مَخَافَة أَن يعجز فترجع إِلَيْهِ صدقته وَلكنه إِذا كَانَ فِي آخر مُكَاتبَته وضع عَنهُ مَا أحب
Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Saîd b. Cübeyr'den bildirdi, o şöyle dedi: "İbn Ömer'in bir mükâtep kölesi olduğunda, âciz kalıp da sadakası kendisine geri döner korkusuyla ilk taksitlerinden hiçbir şey bağışlamazdı; fakat mükâtebesinin sonuna gelindiğinde dilediği miktarı ona bağışlardı."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم {وَآتُوهُمْ من مَال الله} قَالَ: ذَلِك على الْوُلَاة
İbn Ebî Hâtim Zeyd b. Eslem'den {وَآتُوهُمْ من مَال الله} “Allah'ın malından onlara verin” buyruğu hakkında: "Bu, yöneticilerin görevidir;" dediğini bildirdi;
يعطوهم من الزَّكَاة يَقُول الله {وَفِي الرّقاب} التَّوْبَة الْآيَة ٦٠
"Onlara zekâttan verirler. Nitekim Allah: {وَفِي الرّقاب} “...ve köleleri özgürlüğe kavuşturmak için” buyurmaktadır (et-Tevbe: 60)."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَمُسلم وَسَعِيد بن مَنْصُور وَالْبَزَّار وَالدَّارقطني وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق أبي سُفْيَان عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: كَانَ عبد الله بن أبي يَقُول لجارية لَهُ: اذهبي فابغينا شَيْئا وَكَانَت كارهة فَأنْزل الله {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء إِن أردن تَحَصُّنًا لتبتغوا عرض الْحَيَاة الدُّنْيَا وَمن يكرههن فَإِن الله من بعد إكراههن غَفُور رَحِيم} هَكَذَا كَانَ يَقْرَأها
İbn Ebî Şeybe, Müslim, Saîd b. Mansûr, el-Bezzâr, ed-Dârekutnî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye Ebû Süfyân yoluyla Câbir b. Abdillâh'tan bildirdi, o şöyle dedi: Abdullah b. Übeyy bir cariyesine: "Git, bizim için fuhuş yaparak bir şeyler kazan" derdi, cariye ise bunu istemezdi. Bunun üzerine Allah: {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء إِن أردن تَحَصُّنًا لتبتغوا عرض الْحَيَاة الدُّنْيَا وَمن يكرههن فَإِن الله من بعد إكراههن غَفُور رَحِيم} “Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa, şüphesiz Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” ayetini indirdi. [Câbir] bu ayeti böyle okurdu.
وَأخرج مُسلم من هَذَا الطَّرِيق عَن جَابر: أَن جَارِيَة لعبد الله بن أبي يُقَال لَهَا مُسَيْكَة
Müslim bu yolla Câbir'den bildirdi: Abdullah b. Übeyy'in Müseyke adında bir cariyesi...
وَأُخْرَى يُقَال لَهَا أُمَيْمَة
...ve Ümeyme adında başka bir cariyesi vardı.
فَكَانَ يُرِيدهُمَا على الزِّنَا فشكيا ذَلِك إِلَى النَّبِي ﷺ فَأنْزل الله {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم}
Onları zinaya zorluyordu; ikisi durumu Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) şikâyet etti. Bunun üzerine Allah {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم} “Cariyelerinizi [fuhşa] zorlamayın” [ayetini] indirdi.
وَأخرج النَّسَائِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق أبي الزبير عَن جَابر قَالَ: كَانَت مُسَيْكَة لبَعض الْأَنْصَار فَجَاءَت رَسُول الله ﷺ فَقَالَت: إِن سَيِّدي يكرهني على الْبغاء فَنزلت {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء}
en-Nesâî, el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Cerîr ve İbn Merdûye Ebü'z-Zübeyr yoluyla Câbir'den bildirdi, o şöyle dedi: Müseyke Ensâr'dan birine aitti. Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: "Efendim beni fuhşa zorluyor" dedi. Bunun üzerine {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” [ayeti] indi.
وَأخرج الْبَزَّار وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس قَالَ: كَانَت جَارِيَة لعبد الله بن أبي يُقَال لَهَا معَاذَة
el-Bezzâr ve İbn Merdûye Enes'ten bildirdi, o şöyle dedi: Abdullah b. Übeyy'in Muâze adında bir cariyesi vardı.
يكرهها على الزِّنَا فَلَمَّا جَاءَ الإِسلام نزلت {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء}
Onu zinaya zorluyordu. İslâm gelince {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” [ayeti] indi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة
İbn Ebî Hâtim İkrime'den...
مثله
...aynısını bildirdi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ بن أبي طَالب فِي قَوْله {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء}
İbn Merdûye Ali b. Ebî Tâlib'den {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” buyruğu hakkında şöyle bildirdi:
قَالَ: كَانَ أهل الْجَاهِلِيَّة يبغين اماؤهم فنهوا عَن ذَلِك فِي الإِسلام
O şöyle dedi: "Cahiliye halkının cariyeleri fuhuş yapardı; İslâm'da bundan nehyedildiler."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّة يكْرهُونَ إماءهم على الزِّنَا يَأْخُذُونَ أُجُورهم فَنزلت الْآيَة
İbn Merdûye İbn Abbâs'tan bildirdi, o şöyle dedi: "Cahiliye döneminde cariyelerini zinaya zorlar, onların kazançlarını alırlardı. Bunun üzerine bu ayet indi."
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَالْبَزَّار وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد صَحِيح عَن ابْن عَبَّاس أَن جَارِيَة لعبد الله بن أبي كَانَت تَزني فِي الْجَاهِلِيَّة فَولدت لَهُ أَوْلَاد من الزِّنَا فَلَمَّا حرم الله الزِّنَا قَالَ لَهَا: مَا لَك لَا تزنين قَالَت: لَا وَالله لَا أزني أبدا فضربها فَأنْزل الله {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء}
et-Tayâlisî, el-Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî ve İbn Merdûye sahih bir senetle İbn Abbâs'tan bildirdi: Abdullah b. Übeyy'in bir cariyesi Cahiliye devrinde zina ederdi ve ondan zinadan doğma çocukları olmuştu. Allah zinayı haram kılınca, [Abdullah] ona: "Sana ne oldu da zina etmiyorsun?" dedi. Cariye: "Hayır, vallahi asla zina etmem!" dedi. Bunun üzerine onu dövdü ve Allah {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” [ayetini] indirdi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن عِكْرِمَة أَن عبد الله بن أبي كَانَت لَهُ أمتان
Saîd b. Mansûr, el-Firyâbî, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr İkrime'den bildirdi: Abdullah b. Übeyy'in iki cariyesi vardı:
مسيكه ومعاذة وَكَانَ يكرههما على الزِّنَا فَقَالَت إِحْدَاهمَا: إِن كَانَ خيرا فقد استكثرت مِنْهُ وَإِن كَانَ غير ذَلِك فَإِنَّهُ يَنْبَغِي أَن أَدَعهُ
Müseyke ve Muâze. Onları zinaya zorluyordu. Onlardan biri: "Eğer bu iyi bir şey idiyse zaten ondan bolca yaptım; yok eğer bundan başka bir şey (kötülük) idiyse artık onu terk etmem gerekir" dedi.
فَأنْزل الله {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء}
Bunun üzerine Allah {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” [ayetini] indirdi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد عَن أبي مَالك فِي قَوْله {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء} قَالَ: نزلت فِي عبد الله بن أبي وَكَانَت لَهُ جَارِيَة تكسب عَلَيْهِ فَأسْلمت وَحسن إسْلَامهَا فأرادها أَن تفعل كَمَا كَانَت تفعل فَأَبت عَلَيْهِ
Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd Ebû Mâlik'ten {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Bu ayet Abdullah b. Übeyy hakkında indi. Onun fuhuş yaparak kendisine kazanç sağlayan bir cariyesi vardı. Kadın Müslüman oldu ve Müslümanlığı güzelleşti. Bunun üzerine [Abdullah] eskiden yaptığı gibi yapmasını istedi, o ise bunu reddetti."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: كَانَ لعبد الله بن أبي جَارِيَة تدعى معَاذَة فَكَانَ إِذا نزل بِهِ ضيف أرسلها إِلَيْهِ ليواقعها إِرَادَة الثَّوَاب مِنْهُ والكرامة لَهُ فَأَقْبَلت الْجَارِيَة إِلَى أبي بكر فشكت ذَلِك إِلَيْهِ فَذكره أَبُو بكر للنَّبِي ﷺ فَأمره بقبضها فصاح عبد الله بن أبي: من يعذرنا من مُحَمَّد يغلبنا على مماليكنا فَنزلت الْآيَة
İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den bildirdi, o şöyle dedi: "Abdullah b. Übeyy'in Muâze adında bir cariyesi vardı. Ona bir misafir geldiğinde, ondan mükâfat ve itibar elde etmek amacıyla onunla cinsel ilişkide bulunsun diye cariyeyi ona gönderirdi. Cariye Ebû Bekir'e gelip bu durumu ona şikâyet etti. Ebû Bekir bunu Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) aktarınca, o cariyenin himaye altına alınmasını emretti. Abdullah b. Übeyy ise: 'Kölelerimize el koyan Muhammed'e karşı bize kim hak verecek?' diye bağırdı. Bunun üzerine bu ayet indi."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الزُّهْرِيّ أَن رجلا من قُرَيْش أسر يَوْم بدر وَكَانَ عِنْد عبد الله بن أبي أَسِيرًا وَكَانَت لعبد الله بن أبي جَارِيَة يُقَال لَهَا معَاذَة وَكَانَ الْقرشِي الْأَسير يريدها على نَفسهَا وَكَانَت مسلمة فَكَانَت تمْتَنع مِنْهُ لإِسلامها وَكَانَ عبد الله بن أبي يكرهها على ذَلِك ويضربها رَجَاء أَن تحمل للقرشي فيطلب فدَاء ولد فَأنْزل الله {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء}
Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ez-Zührî'den bildirdi: Kureyş'ten bir adam Bedir günü esir düşmüştü ve Abdullah b. Übeyy'in yanında esir bulunuyordu. Abdullah b. Übeyy'in Muâze adında bir cariyesi vardı. Esir Kureyşli onunla birlikte olmak istiyordu. Cariye Müslüman idi ve İslâm'ı sebebiyle ona karşı direniyordu. Abdullah b. Übeyy ise Kureyşliden hamile kalır da [doğacak] çocuk için fidye talep eder ümidiyle cariyeyi buna zorluyor ve onu dövüyordu. Bunun üzerine Allah {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” [ayetini] indirdi.
وَأخرج الْخَطِيب فِي رُوَاة مَالك من طَرِيق مَالك عَن ابْن شهَاب أَن عمر بن ثَابت أَخا بني الْحَرْث بن الْخَزْرَج حَدثهُ: أَن هَذِه الْآيَة فِي سُورَة النُّور {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء}
Hatîb, Ruvâtü Mâlik'te Mâlik yoluyla İbn Şihâb'dan bildirdi: Benî Hâris b. el-Hazrec'in kardeşi Ömer b. Sâbit ona şöyle rivayet etti: Nûr sûresindeki şu ayet: {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın”
نزلت فِي معَاذَة جَارِيَة عبد الله بن أُبي بن سلول وَذَلِكَ أَن عَبَّاس بن عبد الْمطلب كَانَ عِنْدهم أَسِيرًا فَكَانَ عبد الله بن أبي يضْربهَا على أَن تمكن عباساً من نَفسهَا رَجَاء أَن تحمل مِنْهُ فَيَأْخُذ وَلَده فدَاء فَكَانَت تأبى عَلَيْهِ وَقَالَ: ذَلِك الْغَرَض الَّذِي كَانَ ابْن أُبي يَبْتَغِي
Abdullah b. Übey b. Selûl'ün cariyesi Muâze hakkında indi. Şöyle ki; Abbâs b. Abdilmuttalib onların yanında esir bulunuyordu. Abdullah b. Übeyy, ondan hamile kalır da [doğacak] çocuğunu fidye olarak alır ümidiyle Abbâs'a kendisini teslim etmesi için cariyeyi dövüyordu. Cariye ise buna direniyordu. Dedi ki: İbn Übeyy'in arzuladığı amaç işte buydu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانُوا يأمرون ولائدهم أَن يباغوا فَكُن يفعلن ذَلِك ويصبن فيأتين بكسبهن قَالَ: وَكَانَ لعبد الله بن أبي جَارِيَة فَكَانَت تباغي وكرهت ذَلِك وَحلفت أَن لَا بِفِعْلِهِ فأكرهها فَأنْزل الله الْآيَة
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den bildirdi, o şöyle dedi: "Onlar cariyelerine fuhuş yapmalarını emrederlerdi; onlar da bunu yapar, [kazanç] elde eder ve kazançlarını getirirlerdi. Abdullah b. Übeyy'in bir cariyesi vardı, fuhuş yapardı. Sonra bundan hoşlanmadı ve bunu yapmayacağına yemin etti. [Abdullah] ise onu zorladı. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل بن حَيَّان قَالَ: بلغنَا - وَالله أعلم - أَن هَذِه الْآيَة نزلت فِي رجلَيْنِ كَانَا يكرهان أمتين لَهما إِحْدَاهمَا اسْمهَا مُسَيْكَة وَكَانَت للْأَنْصَارِيِّ وَالْأُخْرَى أُمَيْمَة أم مُسَيْكَة لعبد الله بن أبي وَكَانَت معَاذَة وأروى بِتِلْكَ الْمنزلَة فَأَتَت مُسَيْكَة وامها النَّبِي ﷺ فذكرتا ذَلِك لَهُ فَأنْزل الله فِي ذَلِك {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء} يَعْنِي الزِّنَا
İbn Ebî Hâtim Mukâtil b. Hayyân'dan bildirdi, o şöyle dedi: "Bize ulaştığına göre -Allah en iyisini bilir- bu ayet, sahip oldukları iki cariyeyi zorlayan iki adam hakkında indi. Cariyelerden birinin adı Müseyke idi ve bir Ensârî'ye aitti; diğeri ise Müseyke'nin annesi Ümeyme idi ve Abdullah b. Übeyy'e aitti. Muâze ve Ervâ da aynı durumdaydı. Müseyke ile annesi Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip bu durumu ona anlattılar. Bunun üzerine Allah bu hususta {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء} “Cariyelerinizi fuhşa -yani zinaya- zorlamayın” [ayetini] indirdi."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء} قَالَ: لَا تكْرهُوا إماءكم على الزِّنَا فَإِن فَعلْتُمْ فَإِن الله لَهُنَّ غَفُور رَحِيم وإثمهن على من يكرههن
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali yoluyla İbn Abbâs'tan {وَلَا تكْرهُوا فَتَيَاتكُم على الْبغاء} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Cariyelerinizi zinaya zorlamayın. Şayet [bunu] yaparsanız şüphesiz Allah onlar için çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir; onların günahı ise onları zorlayanların üzerinedir."
وأخرجابن أبي شيبَة عَن رَافع بن خديج أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: كسب الْحجام خَبِيث وَمهر الْبَغي خَبِيث
İbn Ebî Şeybe Râfi' b. Hadîc'den bildirdi: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Hacamatçının kazancı pistir, fahişenin mehr (ücreti) pistir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي جُحَيْفَة قَالَ: نهى رَسُول الله ﷺ عَن مهر الْبَغي
İbn Ebî Şeybe Ebû Cuhayfe'den bildirdi, o şöyle dedi: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) fahişenin mehrinden (kazancından) nehyetti."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: فِي قِرَاءَة ابْن مَسْعُود (فَإِن الله من بعد اكراههن لَهُنَّ غَفُور رَحِيم) قَالَ: للمكرهات على الزِّنَا
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den bildirdi, o şöyle dedi: "İbn Mes'ûd'un kıraatinde [ayet]: (فَإِن الله من بعد اكراههن لَهُنَّ غَفُور رَحِيم) 'Zorlanmalarından sonra şüphesiz Allah onlar için çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir' şeklindedir." [Saîd] dedi ki: "Zinaya zorlanan kadınlar için [böyledir]."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {إِن أردن تَحَصُّنًا} أَي عفة وإسلاماً
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den {إِن أردن تَحَصُّنًا} “Eğer onlar iffetli kalmak isterlerse” ifadesi hakkında: "Yani iffet ve İslâm'ı [isterlerse]" dediğini bildirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {لتبتغوا عرض الْحَيَاة الدُّنْيَا} يَعْنِي كَسْبهنَّ وألادهن من الزِّنَا
İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den {لتبتغوا عرض الْحَيَاة الدُّنْيَا} “Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için” ifadesi hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Yani zinadan [elde edilen] kazançlarını ve çocuklarını."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {فَإِن الله من بعد إكراههن غَفُور رَحِيم} قَالَ: للمكرهات على الزِّنَا
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den {فَإِن الله من بعد إكراههن غَفُور رَحِيم} “Şüphesiz Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Zinaya zorlanan kadınlar için [böyledir]."
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {فَإِن الله من بعد إكراههن غَفُور رَحِيم} قَالَ: لَهُنَّ وَلَيْسَت لَهُم
Abd b. Humeyd Katâde'den {فَإِن الله من بعد إكراههن غَفُور رَحِيم} “Şüphesiz Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "[Bu bağışlama] onlar (kadınlar) içindir, onlar (zorlayan erkekler) için değildir."
- قَوْله تَعَالَى: وَلَقَد أنزلنَا إِلَيْكُم آيَات مبينات ومثلا من الَّذين خلوا من قبلكُمْ وموعظة لِلْمُتقين
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: "Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler, sizden önce gelip geçenlerden bir misal ve takva sahipleri için bir öğüt indirdik."
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل {وَلَقَد أنزلنَا إِلَيْكُم آيَات مبينات} يَعْنِي مَا فرض عَلَيْهِم فِي هَذِه السُّورَة
İbn Ebî Hâtim Mukâtil'den {وَلَقَد أنزلنَا إِلَيْكُم آيَات مبينات} “Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler indirdik” ifadesi hakkında: "Yani bu sûrede onlara farz kılınan şeyleri" dediğini bildirdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير أَنه كَانَ يقْرَأ {فَإِن الله من بعد إكراههن غَفُور رَحِيم}
İbn Cerîr Saîd b. Cübeyr'den, onun {فَإِن الله من بعد إكراههن غَفُور رَحِيم} “Şüphesiz Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” şeklinde okuduğunu bildirdi.
- قَوْله تَعَالَى: الله نور السَّمَوَات وَالْأَرْض مثل نوره كمشكاة فِيهَا مِصْبَاح الْمِصْبَاح فِي زجاجة الزجاجة كَأَنَّهَا كَوْكَب دري يُوقد من شَجَرَة مباركة زيتونة لَا شرقية وَلَا غربية يكَاد زيتها يضيء وَلَو لم تمسسه نَار نور على نور يهدي الله لنوره من يَشَاء وَيضْرب الله الْأَمْثَال للنَّاس وَالله بِكُل شَيْء عليم
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: "Allah göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandillik gibidir. O kandil bir cam içindedir; o cam sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır. Ne doğuya ne de batıya ait olan mübarek bir zeytin ağacından tutuşturulur. Onun yağı, kendisine ateş değmese bile neredeyse ışık verir. Nur üstüne nurdur. Allah dilediğini nuruna iletir. Allah insanlara misaller verir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir."
أخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا تهجد فِي اللَّيْل يَدْعُو اللَّهُمَّ لَك الْحَمد أَنْت رب السَّمَوَات وَالْأَرْض وَمن فِيهِنَّ وَلَك الْحَمد أَنْت نور السَّمَوَات وَالْأَرْض وَمن فِيهِنَّ وَلَك الْحَمد أَنْت قيام السَّمَوَات وَالْأَرْض وَمن فِيهِنَّ أَنْت الْحق وقولك حق وَوَعدك حق ولقاؤك حق وَالْجنَّة حق وَالنَّار حق والساعة حق الله لَك أسلمت وَبِك آمَنت وَعَلَيْك توكلت وَإِلَيْك أنبت وَبِك خَاصَمت وَإِلَيْك حاكمت فَاغْفِر لي مَا قدمت وَمَا أخرت وَمَا أسررت وَمَا أعلنت أَنْت إلهي لَا إِلَه إِلَّا أَنْت
Buhârî, Müslim, Nesâî, İbn Mâce ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî İbn Abbâs'tan bildirdi, o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) gece teheccüde kalktığında şöyle dua ederdi: "Allah'ım! Hamd sana mahsustur. Göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların Rabbi sensin. Hamd sana mahsustur. Göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların nuru sensin. Hamd sana mahsustur. Göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların dayanağı sensin. Sen haksın, sözün haktır, vaadin haktır, sana kavuşmak haktır, cennet haktır, cehennem haktır, kıyamet saati haktır. Allah'ım! Sana teslim oldum, sana iman ettim, sana tevekkül ettim, sana yöneldim, senin [verdiğin delille] mücadele ettim ve senin hükmüne başvurdum. Önden gönderdiğim ve geride bıraktığım, gizlediğim ve açığa vurduğum şeyleri bağışla. Sen benim ilâhımsın; senden başka hiçbir ilâh yoktur."
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن زيد بن أَرقم قَالَ سَمِعت النَّبِي ﷺ يَقُول فِي دبر صَلَاة الْغَدَاة وَفِي دبر الصَّلَاة اللَّهُمَّ رَبنَا وَرب كل شَيْء أَنا شَهِيد بأنك أَنْت الرب وَحدك لَا شريك لَك اللَّهُمَّ رَبنَا وَرب كل شَيْء أَنا شَهِيد أَن مُحَمَّدًا عَبدك وَرَسُولك اللَّهُمَّ رَبنَا وَرب كل شَيْء أَنا شَهِيد أَن الْعباد كلهم إخْوَة اللَّهُمَّ رَبنَا وَرب كل شَيْء إجعلني مخلصاً لَك وَأَهلي فِي كل سَاعَة فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة ذَا الْجلَال والإِكرام اسْمَع واستجب الله أكبر الله أكبر الله نور السَّمَوَات وَالْأَرْض الله أكبر الله أكبر حسبي الله وَنعم الْوَكِيل الله أكبر الله أكبر
Ebû Dâvûd, Nesâî ve Beyhakî Zeyd b. Erkam'dan bildirdi, o şöyle dedi: Nebî'yi (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabah namazının ardından ve her namazın peşinden şöyle derken işittim: "Allah'ım! Bizim Rabbimiz ve her şeyin Rabbi! Şehadet ederim ki şüphesiz sen tek başına Rabb'sin, hiçbir ortağın yoktur. Allah'ım! Bizim Rabbimiz ve her şeyin Rabbi! Şehadet ederim ki şüphesiz Muhammed senin kulun ve resûlündür. Allah'ım! Bizim Rabbimiz ve her şeyin Rabbi! Şehadet ederim ki şüphesiz bütün kullar kardeştir. Allah'ım! Bizim Rabbimiz ve her şeyin Rabbi! Beni ve ailemi dünya ve ahirette her an sana ihlâsla bağlı kıl. Ey celâl ve ikram sahibi! İşit ve icabet et! Allahu ekber, Allahu ekber, Allah göklerin ve yerin nurudur, Allahu ekber, Allahu ekber, Hasbiyallâhu ve ni'me'l-vekîl (Allah bana yeter, O ne güzel vekildir), Allahu ekber, Allahu ekber."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: كَانَ ابْن عَبَّاس يَقُول: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسأَلك بِنور وَجهك الَّذِي أشرقت لَهُ السَّمَوَات وَالْأَرْض أَن تجعلني فِي حرزك وحفظك وجوارك وَتَحْت كنفك
Taberânî Saîd b. Cübeyr'den bildirdi, o şöyle dedi: İbn Abbâs şöyle derdi: "Allah'ım! Göklerin ve yerin kendisiyle aydınlandığı vechinin nuru hakkı için beni korumana, muhafazana, himayene ve kanatlarının altına almanı dilerim."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {الله نور السَّمَاوَات وَالْأَرْض} يدبر الْأَمر فيهمَا
İbn Cerîr İbn Abbâs'tan {الله نور السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Allah göklerin ve yerin nurudur” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Her ikisinde de işi çekip çevirendir;"
نجومهما وشمسهما وقمرهما
"onların yıldızlarını, güneşini ve ayını [yönetendir]."
وَأخرج الْفرْيَابِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {الله نور السَّمَاوَات وَالْأَرْض مثل نوره} الَّذِي أعطَاهُ الْمُؤمن {كمشكاة} مثل الكوّة {فِيهَا مِصْبَاح الْمِصْبَاح فِي زجاجة الزجاجة كَأَنَّهَا كَوْكَب دري يُوقد من شَجَرَة مباركة زيتونة لَا شرقية وَلَا غربية} فِي سفح جبل لَا تصيبها الشَّمْس إِذا طلعت وَلَا إِذا غربت {يكَاد زيتها يضيء وَلَو لم تمسسه نَار نور على نور} فَذَلِك مثل قلب الْمُؤمن نور على نور {وَالَّذين كفرُوا أَعْمَالهم كسراب بقيعة} قَالَ: أَعمال الْكفَّار اذا جاؤا رأوها مثل السراب إِذا أَتَاهُ الرجل قد احْتَاجَ إِلَى المَاء فَأَتَاهُ فَلم يجد شَيْئا
el-Firyâbî İbn Abbâs'tan {الله نور السَّمَاوَات وَالْأَرْض مثل نوره} “Allah göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali” -ki bu mümine verdiği [nurdur]- {كمشكاة} “bir kandillik gibidir” -hücre/oyuk gibidir- {فِيهَا مِصْبَاح الْمِصْبَاح فِي زجاجة الزجاجة كَأَنَّهَا كَوْكَب دري يُوقد من شَجَرَة مباركة زيتونة لَا شرقية وَلَا غربية} “içinde kandil bulunan bir kandillik gibidir. O kandil bir cam içindedir; o cam sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır. Ne doğuya ne de batıya ait olan mübarek bir zeytin ağacından tutuşturulur” -yani bir dağın eteğindedir; ne doğarken ne de batarken ona güneş isabet eder- {يكَاد زيتها يضيء وَلَو لم تمسسه نَار نور على نور} “Onun yağı, kendisine ateş değmese bile neredeyse ışık verir. Nur üstüne nurdur” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "İşte bu, müminin kalbinin misalidir; nur üstüne nurdur. {وَالَّذين كفرُوا أَعْمَالهم كسراب بقيعة} “İnkâr edenlerin amelleri ise düz arazideki serap gibidir” buyruğu hakkında ise şöyle dedi: Kâfirlerin amelleri [şöyledir]; [kıyamete] geldiklerinde amellerini, suya muhtaç olup da yanına varınca hiçbir şey bulamayan adamın serabı gördüğü gibi görürler."
فَذَلِك مثل عمل الْكَافِر يرى أَن لَهُ ثَوابًا وَلَيْسَ لَهُ ثَوَاب {أَو كظلمات فِي بَحر لجي} إِلَى قَوْله {لم يكد يَرَاهَا} فَذَلِك مثل قلب الْكَافِر ظلمَة فَوق ظلمَة
"İşte bu, kendisine bir sevap olduğunu zanneden fakat hiçbir sevabı olmayan kâfirin amelinin misalidir. {أَو كظلمات فِي بَحر لجي} “Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir” ayetinden {لم يكد يَرَاهَا} “neredeyse onu bile göremez” ifadesine kadar olan kısım için de: İşte bu da kâfirin kalbinin misalidir; karanlık üstüne karanlıktır."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن الشّعبِيّ قَالَ: فِي قِرَاءَة أبيّ بن كَعْب / مثل نور الْمُؤمن كمشكاة /
Abd b. Humeyd ve el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî eş-Şa'bî'den bildirdi, o şöyle dedi: "Übey b. Ka'b'ın kıraatinde [ayet]: / مثل نور الْمُؤمن كمشكاة / 'Müminin nurunun misali bir kandillik gibidir' [şeklindedir]."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {الله نور السَّمَاوَات وَالْأَرْض} يَقُول: مثل نور من آمن بِاللَّه كمشكاة قَالَ: وَهِي النقرة يَعْنِي الكوّة
İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim İbn Abbâs'tan {الله نور السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Allah göklerin ve yerin nurudur” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Allah'a iman edenin nurunun misali bir kandillik gibidir." [İbn Abbâs] dedi ki: "O (mişkât), duvardaki oyuktur yani hücre/oyuktur."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {مثل نوره} قَالَ: هِيَ خطأ من الْكَاتِب
İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan {مثل نوره} “O'nun nurunun misali” ifadesi hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Bu, kâtibin hatasıdır;"
هُوَ أعظم من أَن يكون نوره مثل نور الْمشكاة قَالَ: مثل نور الْمُؤمن كمشكاة
"[Zira Allah,] nuru bir kandilliğin nuru gibi olmaktan çok daha yücedir. O: 'Müminin nurunun misali bir kandillik gibidir' [demektir]."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس {الله نور السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ: هادي أهل السَّمَوَات وَالْأَرْض {مثل نوره} مثل هداه فِي قلب الْمُؤمن {كمشكاة} يَقُول: مَوضِع الفتيلة يَقُول: كَمَا يكَاد الزَّيْت الصافي يضيء قبل أَن تمسه النَّار إِذا مسته النَّار ازْدَادَ ضوأً على ضوئه كَذَلِك يكون قلب الْمُؤمن يعْمل بِالْهدى قبل أَن يَأْتِيهِ الْعلم فَإِذا أَتَاهُ الْعلم ازْدَادَ هدى على هدى ونوراً على نور
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Ali yoluyla İbn Abbâs'tan {الله نور السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Allah göklerin ve yerin nurudur” buyruğu hakkında: "Gökler ve yer ehlinin hidayet vericisidir" dediğini, {مثل نوره} “O'nun nurunun misali” hakkında: "Müminin kalbindeki hidayetinin misalidir" dediğini, {كمشكاة} “bir kandillik gibidir” hakkında ise: "Kandil fitilinin konulduğu yerdir" dediğini bildirdi. [İbn Abbâs] şöyle devam etti: "Nasıl ki saf zeytinyağı ateşe değmeden önce neredeyse ışık verecek gibi olup ona ateş değdiğinde ışığı katbekat artarsa, müminin kalbi de kendisine ilim gelmeden önce hidayet üzere amel eder; ilim geldiğinde ise hidayet üstüne hidayet, nur üstüne nur kazanmış olur."
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: هِيَ فِي قِرَاءَة أبيّ بن كَعْب مثل نور من آمن بِهِ
Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir Ebü'l-Âliye'den bildirdi, o şöyle dedi: "Bu, Übey b. Ka'b'ın kıraatinde 'O'na iman edenin nurunun misali' [şeklindedir];"
أَو قَالَ مثل من آمن بِهِ
"veya şöyle dedi: 'O'na iman edenin misali [şeklindedir]'."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبيّ بن كَعْب {الله نور السَّمَاوَات وَالْأَرْض مثل نوره} قَالَ: هُوَ الْمُؤمن الَّذِي جعل الإِيمان وَالْقُرْآن فِي صَدره فَضرب الله مثله فَقَالَ {الله نور السَّمَاوَات وَالْأَرْض} فَبَدَأَ بِنور نَفسه ثمَّ ذكر نور الْمُؤمن فَقَالَ: مثل نور من آمن بِهِ فَكَانَ أُبي بن كَعْب يقْرؤهَا: مثل نور من آمن بِهِ فَهُوَ الْمُؤمن جعل الإِيمان وَالْقُرْآن فِي صَدره {كمشكاة} قَالَ: فصدر الْمُؤمن الْمشكاة {فِيهَا مِصْبَاح} والمصباح: النُّور وَهُوَ الْقُرْآن والإِيمان الَّذِي جعل فِي صَدره {فِي زجاجة} والزجاجة: قلبه
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim Übey b. Ka'b'dan {الله نور السَّمَاوَات وَالْأَرْض مثل نوره} “Allah göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "O, göğsüne iman ve Kur'an yerleştirilmiş olan mümindir. Allah onun misalini vererek {الله نور السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Allah göklerin ve yerin nurudur” buyurdu. Önce kendi nuruyla başladı, sonra müminin nurunu zikrederek: 'O'na iman edenin nurunun misali' buyurdu." Übey b. Ka'b bunu: 'O'na iman edenin nurunun misali' şeklinde okurdu. O, göğsüne iman ve Kur'an konulmuş olan mümindir. {كمشكاة} “bir kandillik gibidir” [buyruğu hakkında Übey]: "Müminin göğsü kandilliktir" dedi. {فِيهَا مِصْبَاح} “içinde bir kandil vardır” buyruğundaki kandil nurdur; o da göğsüne konulan Kur'an ve imandır. {فِي زجاجة} “bir cam içindedir” buyruğundaki cam ise onun kalbidir.
{كَأَنَّهَا كَوْكَب دري} فقلبه مِمَّا استنار فِيهِ الْقُرْآن والإِيمان كَأَنَّهُ كَوْكَب دري يَقُول: كَوْكَب مضيء
{كَأَنَّهَا كَوْكَب دري} “o cam sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır” buyruğu hakkında: Kur'an ve imanın içinde aydınlandığı kalbi, sanki parıldayan bir yıldız gibidir; yani ışık saçan bir yıldızdır.
{يُوقد من شَجَرَة مباركة} والشجرة الْمُبَارَكَة: أصل الْمُبَارك الإِخلاص لله وَحده
{يُوقد من شَجَرَة مباركة} “mübarek bir ağaçtan tutuşturulur” buyruğu hakkında: Mübarek ağaç; yalnızca Allah'a ihlâsla bağlanmanın ve O'na,
وعبادته لَا شريك لَهُ
hiçbir ortağı olmaksızın ibadet etmenin mübarek köküdür.
{زيتونة لَا شرقية وَلَا غربية} قَالَ: فَمثله كَمثل شَجَرَة التف بهَا الشجرن فَهِيَ خضراء ناعمة لَا تصيبها الشَّمْس على أَي حَالَة كَانَت لَا إِذا طلعت وَلَا إِذا غربت فَكَذَلِك هَذَا الْمُؤمن قد أجِير من أَن يصله شَيْء من الْفِتَن وَقد ابْتُلِيَ بهَا فثبته الله فِيهَا فَهُوَ بَين ارْبَعْ خلال
{زيتونة لَا شرقية وَلَا غربية} “Ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacından” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Onun misali, etrafını ağaçların sardığı, yemyeşil ve taptaze olan, doğarken de batarken de hiçbir durumda kendisine güneş isabet etmeyen bir ağacın misali gibidir. İşte bu mümin de fitnelerden herhangi bir şeyin kendisine ulaşmasından korunmuştur. O fitnelerle sınanmış, Allah da onu fitneler karşısında sebatkâr kılmıştır. O dört haslet arasındadır:"
إِن قَالَ صدق وَإِن حكم عدل وَأَن أعْطى شكر وَإِن ابتلى صَبر
"Konuştuğunda doğru söyler, hükmettiğinde adaletli olur, verildiğinde şükreder, sınandığında sabreder."
فَهُوَ فِي سَائِر النَّاس كَالرّجلِ الْحَيّ يمشي بَين قُبُور الْأَمْوَات {نور على نور} فَهُوَ يتقلب فِي خَمْسَة من
"O, diğer insanların arasında ölülerin kabirleri arasında yürüyen diri bir adam gibidir. {نور على نور} “Nur üstüne nurdur”; o, beş çeşit
النُّور
nur içinde dönüp durur:
فَكَلَامه نور ومدخله نور ومخرجه نور ومصيره إِلَى نور يَوْم الْقِيَامَة إِلَى الْجنَّة
Sözü nurdur, girdiği yer nurdur, çıktığı yer nurdur ve kıyamet gününde varacağı yer de nura, yani cennetedir.
ثمَّ ضرب مثل الْكَافِر فَقَالَ: {وَالَّذين كفرُوا أَعْمَالهم كسراب} قَالَ: وَكَذَلِكَ الْكَافِر يَجِيء يَوْم الْقِيَامَة وَهُوَ يحْسب أَن لَهُ عِنْد الله خيرا فَلَا يجده ويدخله الله النَّار قَالَ: وَضرب مثلا آخر للْكَافِرِ فَقَالَ {أَو كظلمات فِي بَحر لجي} فَهُوَ يتقلب فِي خمس من الظُّلم
Sonra [Allah] kâfirin misalini vererek şöyle buyurdu: {وَالَّذين كفرُوا أَعْمَالهم كسراب} “İnkâr edenlerin amelleri ise serap gibidir”. [Übey] dedi ki: Kâfir de kıyamet günü Allah katında bir hayrı olduğunu zannederek gelir; fakat hiçbir şey bulamaz ve Allah onu ateşe sokar. [Übey] dedi ki: Kâfir için başka bir misal daha vererek {أَو كظلمات فِي بَحر لجي} “Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir” buyurdu. O, beş çeşit karanlık içinde dönüp durur:
فَكَلَامه ظلمَة وَعَمله ظلمَة ومخرجه ظلمَة ومدخله ظلمَة ومصيره يَوْم الْقِيَامَة إِلَى الظُّلُمَات إِلَى النَّار
Sözü karanlıktır, ameli karanlıktır, çıktığı yer karanlıktır, girdiği yer karanlıktır ve kıyamet gününde varacağı yer de karanlıklara, yani ateşedir.
فَكَذَلِك ميت الْأَحْيَاء يمشي فِي النَّاس لَا يدْرِي مَاذَا لَهُ وماذا عَلَيْهِ
İşte o dirilerin ölüsüdür; lehine ne var aleyhine ne var bilmeksizin insanlar arasında yürür.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: إِن الْيَهُود قَالُوا لمُحَمد: كَيفَ يخلص نور الله من دون السَّمَاء فَضرب الله مثل ذَلِك لنوره فَقَالَ {الله نور السَّمَاوَات وَالْأَرْض مثل نوره كمشكاة} والمشكاة: كوَّة الْبَيْت
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) bildirdi, o şöyle dedi: Yahudiler Muhammed'e: "Allah'ın nuru semanın altından nasıl geçer/ulaşır?" dediler. Bunun üzerine Allah O'nun nuruna bir misal vererek: {الله نور السَّمَاوَات وَالْأَرْض مثل نوره كمشكاة} “Allah göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali bir kandillik gibidir” buyurdu. Mişkât: Evdeki oyuk/hücredir.
{فِيهَا مِصْبَاح} وَهُوَ السراج يكون فِي الزجاجة
{فِيهَا مِصْبَاح} “içinde bir kandil vardır” buyruğundaki kandil, camın içinde bulunan lambadır.
وَهُوَ مثل ضربه الله لطاعته فَسمى طَاعَته نورا ثمَّ سَمَّاهَا أنواعاً شَتَّى {لَا شرقية وَلَا غربية} قَالَ: هِيَ وسط الشَّجَرَة لَا تنالها الشَّمْس إِذا طلعت وَلَا إِذا غربت وَذَلِكَ لوُجُود الزَّيْت {يكَاد زيتها يضيء} يَقُول: بِغَيْر نَار {نور على نور} يَعْنِي بذلك إِيمَان العَبْد وَعَمله {يهدي الله لنوره من يَشَاء} هُوَ مثل الْمُؤمن
Bu, Allah'ın kendi itaati için verdiği bir misaldir; zira O, itaatini nur olarak adlandırmış, sonra da onu çeşit çeşit kılmıştır. {لَا شرقية وَلَا غربية} “Ne doğuya ne de batıya ait olan” buyruğu hakkında: "Ağaçların ortasındadır; ne doğarken ne de batarken güneş ona ulaşmaz, bu da yağın [saf] kalması içindir" dedi. {يكَاد زيتها يضيء} “Onun yağı neredeyse ışık verir” ifadesi hakkında: "Ateş olmadan" dedi. {نور على نور} “Nur üstüne nurdur” ifadesiyle kulun imanını ve amelini kastetmektedir. {يهدي الله لنوره من يَشَاء} “Allah dilediğini nuruna iletir” buyruğu ise müminin misalidir.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن عديّ وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عمر ﵁ فِي قَوْله {كمشكاة فِيهَا مِصْبَاح} قَالَ: الْمشكاة: جَوف مُحَمَّد ﷺ
Taberânî, İbn Adiy, İbn Merdûye ve İbn Asâkir İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) {كمشكاة فِيهَا مِصْبَاح} “içinde bir kandil bulunan bir kandillik gibidir” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Mişkât (kandillik), Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadrıdır/içidir;"
والزجاجة: قلبه
"cam, onun kalbidir;"
والمصباح: النُّور الَّذِي فِي قلبه
"kandil ise onun kalbindeki nurdur."
{يُوقد من شَجَرَة مباركة} الشَّجَرَة: إِبْرَاهِيم
{يُوقد من شَجَرَة مباركة} “mübarek bir ağaçtan tutuşturulur” buyruğundaki ağaç İbrâhim'dir.
{زيتونة لَا شرقية وَلَا غربية} لَا يَهُودِيَّة وَلَا نَصْرَانِيَّة ثمَّ قَرَأَ {مَا كَانَ إِبْرَاهِيم يَهُودِيّا وَلَا نَصْرَانِيّا وَلَكِن كَانَ حَنِيفا مُسلما وَمَا كَانَ من الْمُشْركين} آل عمرَان الْآيَة ٦٧
{زيتونة لَا شرقية وَلَا غربية} “Ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacından” ifadesi: "Ne Yahudi ne de Hristiyan" demektir. Sonra {مَا كَانَ إِبْرَاهِيم يَهُودِيّا وَلَا نَصْرَانِيّا وَلَكِن كَانَ حَنِيفا مُسلما وَمَا كَانَ من الْمُشْركين} “İbrâhim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o dosdoğru bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi” (Âl-i İmrân, 67) ayetini okudu.